Nghệ thuật kết cấu truyện ngắn nguyễn huy thiệp (ở cấp độ kết cấu hình tượng)

Trong số vài ý kiến khen, chê những sự bình giá khác nhau trên bớc đờng vào làng văn đầy chông gai của Nguyễn Huy Thiệp , chúng tôi tập trung nghiên cứu về nghệ thuật kết cấu truyện ngắn

Lời cảm ơn

Tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến các thầy cô giáo trong Khoa Ngữ văn, đặc biệt là thầy Nguyễn Hữu Vinh - ngời đã trực tiếp hớng dẫn tôi hoàn thành khoá luận này.

Vinh, ngày 24 tháng 05 năm 2003 Tác giả :

Nguyễn Thị Thuỳ Linh

1.2.Nghệ thuật kết cấu truyện ngắn 11

Chơng II: Nghệ thuật kết cấu hệ thống nhân vật trong 16

truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

2.1 Hệ thống nhân vật 16 2.2 Hệ thống nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy 16 Thiệp

2.2.1 Hệ thống nhân vật cô đơn lạc lõng trong quan hệ 19 đối lập tơng phản với hệ thống nhân vật tha hoá

2.2.2 Hệ thống nhân vật kiếm tìm trong quan hệ đối 29 lập tơng phản với hệ thống nhân vật tha hoá

Chong III: Nghệ thuật kết cấu hệ thống sự kiện trong 38 truyện ngắnNguyễn Huy Thiệp

3.1 Vai trò của sự kiện trong nghệ thuật kết cấu 38

3.3 Kết cấu truyện đa tầng đa nghĩa 44 3.4 Hệ thống sự kiện có kịch tính cao 49 3.5 Mô típ về những cái chết 51 3.6 Thơ trong văn Nguyễn Huy Thiệp 54

Cùng với các nhà văn nh: Lê Lựu, Nguyễn Minh Châu, Nguyễn QuangSáng, Nguyễn Khắc Trờng, Nguyễn Khải, văn Nguyễn Huy Thiệp tạo chomình một dấu ấn đặc biệt - " dấu ấn Nguyễn Huy Thiệp " Các sáng tác củaanh đợc ghi nhận bằng hàng loạt các bài báo, bài nghiên cứu Phải công nhận

rằng"hiện tợng Nguyễn Huy Thiệp " còn cần rất nhiều bút mực của giớinghiên cứu cũng nh những ngời yêu văn chơng.

Nguyễn Huy Thiệp là ngời đầu tiên trong văn học Việt Nam lập kỷ lục

có đợc bài viết nhiều nhất về sáng tác của mình trong một thời gian ngắn vàkhông có độ lùi Và nh Nguyễn Minh Châu đã nhận xét: văn Nguyễn HuyThiệp hớng về cái Tôi, sau một thời gian dài văn học theo cảm hứng sử thi.Giai đoạn đổi mới, văn học đã "cỏi trói" để một " con chim nh Nguyễn HuyThiệp vùng vẫy trên bầu trời tự do"

Bắt đầu xuất hiện bằng "Những chuyện kể bất tận của thung lũng HuaTát "đăng trên báo Văn nghệ nhng tên tuổi Nguyễn Huy Thiệp còn khá

mờ nhạt Phải đến tháng 6/1987 khi "Tớng về hu" đợc ra mắt bạn đọc thìNguyễn Huy Thiệp đã thực sự gây xôn xao d luận Hầu nh mọi giới, cả độcgiả lẫn nhà phê bình đều bị cái "ma lực" trong truyện Nguyễn Huy Thiệp thuhút lấy bởi cái lối viết lạ, bí ẩn nhng vô cùng hấp dẫn

Hàng loạt tác phẩm ra đời tạo ra một "Nguyễn Huy Thiệp " hoàn chỉnhhơn đa dạng và cũng vô cùng phức tạp Đọc tác phẩm của ông nhiều ngờikhen, kẻ chê nhng ai đã đọc, đã tâm huyết thì cũng thành tri kỷ

Tác phẩm Nguyễn Huy Thiệp giàu chất suy t, triết lý Có ngời đã nói

"Nếu ví nền Văn chơng nh một cơ thể thì Văn chơng Nguyễn Huy Thiệpchính là cái nhíu mày đầy suy t " Nguyễn Huy Thiệp viết văn không chỉ nóilên sự đời mà anh còn bàn luận về sự đời, về cả văn chong Những vấn đề anh

đặt ra trong tác phẩm không thể không làm ngời ta day dứt băn khoăn, khôngthể dửng dng trớc cuộc đời, với con ngời và với nghề nghiệp

Nguyễn Huy Thiệp đã đa ta vào thế giới lung linh huyền ảo của "Congái thuỷ thần", vào những thiên cổ tích "Những ngọn gió Hua Tát", về "Thơngnhớ đồng quê" để dạy ta "Những bài học nông thôn", lên thành thị để học về "Huyền thoại phố phờng" Ông lạnh lùng dội những xô nớc lạnh toát lên đầuchúng ta, lôi tuột chúng ta từ khoảng không giữa trời và đất, bắt ta phải hiểurằng trớc khi muốn nhìn lên bầu trời thì phải nhìn mặt đất đã Nhng NguyễnHuy Thiệp cũng đa ta vào thế giới h cấu nửa thực nửa ảo của những danhnhân lịch sử trong" Vàng lửa", " Kiếm sắc", "Phẩm tiết", "Chút thoảng XuânHơng" để nhìn nhận lại cuộc đời thực hôm nay Và không ít ngời cảm thây

"nh đứng trớc rừng chông nhọn" , thấy rùng rợn trớc cuộc sống trong "Tớng vềhu", để cảm thơng cho kiếp ngời "lạc loài" - Tớng Thuấn Đồng thời cũng xót

xa, đau đớn, sợ hãi trớc nỗi đau nhân tình thế thái và hoang mang bởi câu

chuyện cổ tích giữa đời thờng (Con gái thuỷ thần) và gia phả năm đời tồn tạicủa họ Phạm ( Giọt máu) Hơn thế nữa, cảm giác xót xa ghê rợn còn hiển hiệnkhi chứng kiến một cuộc sống không tôn ti trật tự, lộn xộn láo nháo của đámsinh vật biết đi lại nói năng trong "Không có Vua", là nỗi dằn vặt tự nhìn lạimình ở tình mẫu tử trong "Tâm hồn mẹ".

1.2. Nói chung truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đa dạng, đã "làm dậy

sóng cả mặt hồ văn chơng bấy lâu nay vẫn êm lặng" - (Chu Giang NguyễnVăn Lu) thì quả là ngòi bút cũng có một phong cách độc đáo kỳ lạ đáng quantâm Truyện ngắn của ông đã thu hút sự chú ý của mọi ngành, mọi giới, có rấtnhhiều luồng ý kiến khác nhau: khen thì hết mức, "là giọt vàng ròng", chê thìchê hết lời, "là bắn súng lục vào quá khứ" Vấn đề luôn đợc quan tâm trong

văn ông là "chữ Tâm" và "chữ Tài", có ngời cho rằng Tài nặng hơn Tâm Dẫu

sao, khen, chê cũng là những ý kiến để nhằm tìm tòi phát hiện những chân lý,tìm ra nét độc đáo trong phong cách nhà văn, trong thế giới nghệ thuật - mộtchân trời hấp dẫn nhng vô cùng bí ẩn, phức tạp

Và điều phải công nhận là Nguyễn Huy Thiệp là một nhà văn trẻ đầytài năng là tinh thần lao động trung thực dũng cảm Truyện của ông hấp dẫnlôi cuốn ngời đọc, nh ông đã có lần viết về mình " Đến thế hệ tôi vấn đề cánhân đã trỗi dậy, tạo nên một giai đoạn mới Điều tôi quan tâm là nói về cáicá nhân với những nhiệm vụ và nỗi khổ của nó, những đam mê hy vọng của

nó Tôi cũng viết về những tình cảm hung bạo, sự hung bạo này có trong mọiquan hệ nhân sinh"

1.3. Trong số vài ý kiến khen, chê những sự bình giá khác nhau trên bớc

đờng vào làng văn đầy chông gai của Nguyễn Huy Thiệp , chúng tôi tập trung

nghiên cứu về nghệ thuật kết cấu truyện ngắn của ông Vì kết cấu tổ chức tác phẩm tức là sáng tác, là sáng tạo Điều này giúp chúng ta hiểu sâu hơn những

kiến thức lý luận đã học: hệ thống nhân vật, thể loại tác phẩm văn học( Truyện ngắn) , sự kiện, chi tiết, cốt truyện

Đồng thời khi tìm hiểu kết cấu cũng là con đờng đi vào thế giới nghệthuật của nhà văn, phong cách nhà văn Qua đó ta làm quen dần với cách vậndụng những kiến thức lý luận chung mang tính khái quát, chiếu ứng vào một

số tác phẩm cụ thể của một nhà văn mang phong cách độc đáo trên cơ sở mộtcông trình nghiên cứu tơng đối quy mô, khoa học

Sự tìm hiểu này cũng góp sức vào hành trình " Đi tìm Nguyễn HuyThiệp " của các độc giả quan tâm tới văn của ông

Với phong cách đặc biệt của mình, Nguyễn Huy Thiệp đã náo loan cảgiới văn học, khuấy động mặt hồ yên tĩnh của đời sống văn học những năm tr-

ớc đó bởi tính độc đáo, "hai lần lạ" trong sáng tác

Hiện tợng "mới thật là mới", là độc đáo, chỉ mình anh đã tạo nên một

đời sống văn học kéo dài cả mấy năm trời và còn nóng bỏng dến ngày hômnay (Nguyễn Hải Hà-Nguyễn Thị Bình) Theo sự thống kê của hai tác giả này

từ giữa năm 1987 - 1989 đã có trên 70 bài viết về sáng tác của Nguyễn HuyThiệp , trong đó có quá nửa tập trung vào "Tớng về hu" và bộ ba truyện ngắn

"lịch sử giả ": "Vàng lửa", "Kiếm sắc", "Phẩm tiết"

Năm 1989, NXB Trẻ cho ra đời "Nguyễn Huy Thiệp - tác phẩm và dluận" nhng cha giới thiệu đầy đủ về sáng tác của ông Và đến năm 2000, tácgiả Phạm Xuân Nguyên đã tuyển chọn su tầm công phu cuốn "Đi tìm NguyễnHuy Thiệp " có đợc 54 bài viết khá tiêu biểu, nổi bật cho xu hớng đánh giá vềhiện tợng độc đáo này

Tuy có nhiều bài phê bình nghiên cứu nhng vấn đề nghệ thuật kết cấutruyện Nguyễn Huy Thiệp mới chỉ ở mức độ sơ sài, có khi chỉ mới lớt qua.Nói "Về cái ma lực trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp" nhà phê bình vănhọc Đông La đã nhận xét:"Truyện của anh thờng không có cốt truyện, làchuyện của nhiều vấn đề Nó chảy nh một dòng chảy tự nhiên Sự cuốn hútcủa chúng không phải là sự bất ngờ, mà ở độ sâu sắc của những ý tởng , ở tầmtriết lý liên quan tới cuộc sống con ngời Nó không cần sự kín đáo của cáchviết mà cần khả năng trí tuệ của tác giả" và " Cấu trúc truyện của anh dờng

nh còn rất ít bóng dáng các kết cấu chặt chẽ, khuôn mẫu của truyện ngắn cổ

điển Nó có kết cấu nh kết cấu của tiểu thuyết, nó lỏng lẻo nh chính cáilỏng lẻo của cuộc sống Chúng phản ánh đợc cái không khí của thời hiện đạinày: sôi động, nhiều thông tin, đồng hiện đan xen nhau".[ 7,137 - 138 ]

- Tác giả Nguyễn Thanh Sơn trong "Đọc truyện Nguyễn Huy Thiệp" đãviết "Nguyễn Huy Thiệp căm thù sâu sắc những kết thúc truyền thống (TrơngChi) hay chính xác hơn ông căm thù tất cả những bức màn mà thói đạo đứcgiả đã căng ra trớc mắt con ngời không cho họ nhìn thẳng vào sự thật".[ 7,121]

- ở trong "Tớng về hu - một tác phẩm có tính nghệ thuật" ,Trần Đạonhận xét:" Cốt truyện không có gì hấp dẫn không có cốt truyện Hay ởnội dung Nhng không phải nội dung cốt truyện, nội dung t tởng Hay ởnội dung hành văn Tức là bản thân lối viết trực tiếp xúc động lòng ngời đọc

Nhịp văn "Tớng về hu" là nhip thở dốc Câu văn ngắn ngủn Thế giới ớng về Hu" là một thế giới trong đó con ngời không có hoài bão, xã hội không

"T-có tơng lai Vì thế nó không cần cốt, không "T-có cốt truyện." [7,42 - 47 ]

Đào Duy Hiệp trong "Đọc Chút thoáng Xuân Hơng" đã nhận xét: "cókết cấu chặt chẽ viết về một chân dung văn học quá khứ" đó là lối kết cấu "3trong 1" mà hình tợng Xuân Hơng là xuyên suốt" Tác giả đã khẳng định "cái

đẹp muôn thuở đợc xử lý qua nghệ thuật đảo ngợc hai tuyến nhân vật và đợcchiêm ngỡng qua cái nhìn độc đáo hiện đại của Nguyễn Huy Thiệp NguyễnHuy Thiệp đã mở ra một hớng mới cho thể loại truyện ngắn - chân dung sắcsảo sâu xa nhìn từ góc độ hôm nay".[ 7,86 ]

- Lê Thị Hơng đã nhận xét "Nhìn chung mạch truyện ngắn Nguyễn HuyThiệp không khép ở phần đầu tác phẩm luôn luôn mở ra những khoảng trống,

ở "Con gái thuỷ thần" kết thúc là những câu hỏi Vấn đề cứ lơ lửng mang màusắ c huyền thoại" [ 3 ]

Cũng ở cách kết thúc truyện, Bùi Việt Thắng khi nói về "Vàng lửa" đãcho rằng: Nguyễn Huy Thiệp trong "Vàng lửa " đã đa ra 3 cách kết thúc chongời đọc lựa chọn Kết thúc nào có thể là tối u? Có thể không có Bằng lối kếtthúc mở này tác giả đã cố gắng phá vỡ thói quen ở ngời đọc nhiều khi giản

đơn và phiến diện trớc các vấn đề của cuộc sống [11]

- Trong "Có nghệ thuật ba rốc trong các truyện ngắn của Nguyễn HuyThiệp hay không", Thái Hoà đã chỉ ra " có một cảm hứng ba rốc chỉ đạo nghệthuật với những nét tiêu biểu: - Quan niệm thế giới là một kịch trờng

- Tấn kịch lớn nhất của con ngời là sự tìm kiếm Chân -Thiện-Mỹ

- Sự năng động chuyển hoá gây cảm giác kinh dị, khác thờng

- Sự rờm rà trên bề mặt và chiều sâu ẩn hiện của tác phẩm

Nội dung đó thấm đợm trong kết cấu, trong từng chi tiết cho đến lờivăn" [ 7,107 ]

Một tác giả nớc ngoài T.N Filimonova trong" Thơ trong văn NguyễnHuy Thiệp" đã chỉ ra:"Đặc điểm nổi bật của văn xuôi Nguyễn Huy Thiệp làviệc thờng xuyên sử dụng thơ Thơ đợc mô típ hoá theo cốt truyện mộtcách vừa tự nhiên vừa đúng lô gích sự vật Các bài ca đóng vai trò cấuthành cốt truyện cực kỳ quan trọng" [ 7,154 ]

Với phạm vi của đề tài nghiên cứu về nghệ thuật kết cấu trên cấp độ kếtcấu hình tợng thì những nhận xét về hệ thống nhân vật trong truyện NguyễnHuy Thiệp là một điểm đáng lu ý Ngay ở bài đầu tiên" Tôi không chúc bạn

thuận buồm xuôi gió", Hoàng Ngọc Hiến đã nêu lên cái gọi là" Thiên tínhnữ":"Trong các nhân vật nữ có những ngời u tú, nhiều ngời đáng gọi là liệt nữ.

Nó là hiện thân của nguyên tắc t tởng tạo ra cảm hứng chủ đạo của tác giả".Hơn nữa, tác giả còn viết: "Đểviết chân thật về cuộc đời thực tại với toàn bộnhững mâu thuẫn phức tạp của nó, Nguyễn Huy Thiệp đi tìm điểm tựa tinhthần Thiên tính nữ là một điểm tựa quan trọng của tác giả Thiếu một diểmtựa nh vậy văn chơng viết về những sự xấu xa của con ngời sẽ trở thành mộtthứ văn chơng vô lại mà mục tiêu cao nhất là lột truồng con ngời ra phơi bàytoàn bộ những sự đớn hèn của nó" [ 7,19 ]

Những sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp đợc nghiên cứu trên tất cả cácphơng diện, song rất ít bài tập trung nghiên cứu về một phơng diện cụ thể, đặcbiệt là nghệ thuật kết cấu trên cấp độ kết cấu hình tợng Vì vậy, việc nghiêncứu một cách công phu, khoa học là một việc cần thiết Các ý kiến bàn luận ởtrên đợc xêm nh những gợi ý đáng quý để chúng tôi hoàn thiện công trình này

3.Nhiệm vụ nghiên cứu

Vấn đề kết cấu tác phẩm là vấn đề rất rộng, thờng đợc nghiên cứu ở haikhía cạnh: - Kết cấu hình tợng

- Kết cấu văn bản nghệ thụât

Trong phạm vi một luận văn, chúng tôi không có điều kiện đi sâu tìmhiểu toàn bộ các khía cạnh Vì vậy ở đề tài khoá luận này chúng tôi chỉ tậptrung nghiên cứu nghệ thuật kết cấu ở cấp độ kết cấu hình tợng mà cấp độ này

bao gồm hai phơng diện: Thứ nhất là kết cấu hệ thống nhân vật, thứ hai là kết cấu hệ thống sự kiện.

Nếu có điều kiện chúng tôi xin đợc trở lại đề tài này với những vấn đềcòn lại trong thời gian sau

4 Phơng pháp nghiên cứu

" Kết cấu" và "Kết cấu hình tợng" là những khái niệm thuộc phạm trùchuyên ngành Lý luận Văn học Vì thế, trong quá trình tiến hành luận vănnày chúng tôi sẽ vận dụng một số kiến thức lý luận cơ bản, khái quát soichiếu vào các sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp để làm sáng tỏ vấn đề Kiếnthức lý luận là một trong những cơ sở nền tảng vững chắc để chúng tôi có đợcnhững nhận định khoa học hơn

Cùng với việc vận dụng các kiến thức lý luận đó, chúng tôi áp dụng cácphơng pháp cơ bản sau: Phân tích, khảo sát thống kê, tổng hợp, hệ thống hoá,

so sánh đối chiếu

5 Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần Mở đầu, phần Kết luận và th mục tham khảo còn

đợc cấu tạo gồm 3 chơng:

Chơng I: Kết cấu - một số vấn đề giới thuyết chung

Chơng II: Nghệ thuật kết cấu hệ thống nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

Chơng III: Nghệ thuật kết cấu hệ thống sự kiện trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

khác nhau, trên một không gian nhất định, ngời ta có thể xây dựng nên nhữngcông trình hợp lý, thoả mãn mọi yêu cầu của con ngời Bản thân công việc xâydựng kiến trúc đã là một cộng việc kết cấu, một kết cấu xây dựng muốn đạt đ-

ợc tới giá trị hợp mục đích và hợp lý tối đa, ngời ta phải nắm vững quy luật vềmọi mặt liên quan đến công trình nh địa chất, độ chịu lực của vật liệu, sức nén và xử lý chính xác các liên hệ có tính quy luật tạo ra những kết cấu đạtgiá trị cao nhất mang tính chủ thể Đó là những chỉnh thể do con ngời tạo ra

Nếu thế giới tự nhiên là một chỉnh thể tồn tại trong mối liên hệ quy luậtthì bản thân nó cũng có ý nghĩa một kết cấu Đó là kết cấu tự nhiên không tựgiác, không lệ thuộc vào trí tuệ con ngời nhng chỉ có trí tuệ con ngời mới pháthiện nó là một kết cấu có ý nghĩa chỉnh thể

1.1.2 Sáng tác văn học trên một phơng diện nào đó cũng chính là kết

cấu Một tác phẩm nghệ thuật đích thực là một thế giới tinh thần do con ngờisáng tạo ra Nó có thể không hoàn toàn đầy đủ các yếu tố hình thức nghệ thuậtnhng nếu thiếu vắng kết cấu nghệ thuật thì bản thân nó cha thành một chỉnhthể, cha thành nghệ thuật Nói một cách khái quát kết cấu tác phẩm văn họclà"toàn bộ tổ chức phức tạp và sinh động gợi cảm của tác phẩm" dới sự chiphối của một quan niệm nghệ thuật nhất định

"Kết cấu tác phẩm là toàn bộ tổ chức tác phẩm phục tùng đặc trng nghệthụât và nhiệm vụ cụ thể mà nhà văn tự đặt ra cho mình Kết cấu tác phẩmkhông bao giờ tách rời nội dung cuộc sống và t tởng trong tác phẩm" [ 14,

295 ]

"Kết cấu là phơng tiện cơ bản là tất yếu của khái quát nghệ thuật, đảmnhiệm các chức năng rất đa dạng, bộc lộ tốt chủ đề và t tởng của tác phẩm,triển khai, trình bày hấp dẫn cốt truyện, cấu trúc hợp lý hệ thống tính cách,

điểm nhìn trần thuật của tác giả tạo ra tính toàn vẹn của tác phẩm nh là mộthình tợng thẩm mỹ" [ 14, 295 ]

Nh vậy, nghệ thuật kết cấu là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo, là đứacon tinh thần của tác giả đợc nhào nặn từ những phơng tiện, chất liệu đặc biệt

1.1.3 Phân biệt khái niệm kết cấu tác phẩm văn học với một số khái

niệm tơng liên gần gũi

Với khái niệm "Bố cục": bố cục chỉ là một biểu hiện của kết cấu trên bề

mặt tác phẩm, vì ta nhận ra bố cục của tác phẩm căn cứ vào sự phân chia cácchơng, đoạn, khổ( thơ) đợc nhận biết bằng trực quan nh số La mã, ả rập,dấu hoa thị, dòng

Bố cục ở cấp độ thấp hơn kết cấu Kết cấu là chiến lợc, là định hớng còn

bố cục là sắp xếp, phân bố các chơng đoạn, các bộ phận của tác phẩm theomột trình tự nhất định Bố cục là một phơng diện của kết cấu

Cấu trúc và kết cấu là những khái niệm gần nghĩa nhau Sự phân biệt

chúng là khá tơng đối vì không phải mọi khái niệm đều phải phân biệt rạch ròinhng có thể có một khái niệm tơng đối: khái niệm kết cấu rộng hơn cấu trúc.Cấu trúc chỉ là phần bất biến ổn định, vững bền của mối quan hệ giữa các yếu

tố tham gia vào tổ chức tác phẩm Vì vậy, không nên đồng nhất hai khái niệmnày

Tóm lại, kết cấu là một khái niệm thuộc phạm trù hình thức của tácphẩm văn học Toàn bộ các yếu tố thuộc về hình thức( tức là các yếu tố biểuhiện nội dung có thể phân tích đợc) năm trong hai nhóm gọi ớc lệ là hình tợng

và văn bản nh hệ thống nhân vật, sự kiện, không gian, thời gian, câu, đoạn, hệthống điểm nhìn, mở đầu kết thúc đều tham gia vào kết cấu

Vai trò của kết cấu là đảm nhiệm tổ chức các yếu tố trên thành mộtchỉnh thể theo phơng thức:dùng một chuỗi phơng tiện ngôn từ kế tiếp nhautheo thời gian làm sống dậy hình tợng trong mọi chiều kích và thiết lập trật tựcho nó

Mục đích của kết cấu là xây dựng nên một thế giới nghệ thuật bộc lộ rõcảm quan của nhà văn về đời sống, vạch ra con đờng giúp độc giả có thể theo

đó mà nhận ra ý nghĩa của thế giới nghệ thuật vừa đợc tạo nên và tự xác lậpmột cách nhìn đời mới theo gợi ý của tác giả

Bản chất của kết cấu là hai mặt gắn bó, chuyển hoá lẫn nhau là" các quyluật, phơng thức , các nguyên tắc tổ chức tác phẩm có tính chất ổn định bềnvững nào đó Và sự thể hiện đa dạng sinh động cá biệt của cái ổn định đó, tạothành sức hấp dẫn không lặp lại của tác phẩm" [14, 299 ]

1.1.4. Các bình diện (cấp độ) của kết cấu

Theo tài liệu Lý luận văn học do GS Trần Đình Sử chủ biên thì kháiniệm kết cấu đợc mở rộng theo chiều ngang tức là ở bình diện tổ chức thể loại:kết cấu tự sự, kịch, trữ tình khái niệm này còn đợc xem xét ở chiều dọc tức

là nghiên cứu mối quan hệ quy định và tuỳ thuộc của các cấp độ tác phẩm nhmột chỉnh thể

Kết cấu tồn tại ở hai cấp độ: Cấp độ hình tợng là "toàn bộ tổ chức củathế giới nghệ thuật gồm : hệ thống các nhân vật, hệ thống các sự kiện, tìnhtiết, và trình tự xuất hiện của chúng, tơng quan các chi tiết tạo hình, biểu hiện

tạo nên bức tranh sinh động về cuộc sống, các tơng quan về không gian, thờigian Đây là cấp độ bề sâu gắn liền ý đồ nghệ thuật và các tính cách đợc phản

ánh" [ 14, 298 ]

Thứ hai là cấp độ trần thuật gồm sự liên tục của các biện pháp trầnthuật, sự tổ chức các câu, sự vận dụng các phơng thức tu từ

1.2 Nghệ thuật kết cấu truyện ngắn

Nghiên cứu thể loại là một yêu cầu quan trọng để nghiên cứu nghệ thuậtkết cấu tác phẩm của một tác giả nào đó

1.2.1 Theo Từ điển thuật ngữ văn học, NXB GD, 1998 đã định nghĩa

"Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại của truyện ngắn baotrùm hầu hết các phơng diện của đời sống: đời t, thế sự hay sử thi Nhng cái

độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn đợc viết ra để tiếp thu một mạch đọc mộthơi không nghỉ Truyện ngắn không nhằm tới việc khắc hoạ những tínhcách điển hình đầy đặn, nhiều mặt trong tơng quan với hoàn cảnh Nhân vậtcủa truyện ngắn thờng là hiện thân cho một quan hệ xã hội, ý đồ hoặc mộttrạng thái của một con ngời Cốt truyện diễn ra trong một không gian, thời hạnhạn chế Kết cấu của truyện ngắn không chia thành nhiều tuyến mà xâydựng theo nghệ thuật tơng phản hoặc liên tởng"

Nguyễn Minh Châu trong Trang giấy trớc đèn đã ví "truyện ngắn nh

thân cây cổ thụ: chỉ liếc qua những đờng vân trên khoanh gỗ tròn tròn kia, dùsau trăm năm vẫn thấy cả cuộc đời của thảo mộc" Ông đòi hỏi viết truyệnngắn phải có " một thứ kỹ thuật tinh xảo: kỹ thuật viết truyện ngắn Nó có gìgiống kỹ thuật của ngời làm pháo: dồn nén t tởng vào một cái cốt truyện thậtngắn gọn, thật tự nhiên " Ông cũng đã từng so sánh "nếu tiểu thuyết là một

đoạn của dòng đời thì truyện ngắn là mặt cắt của dòng đời" [ 1,251 ] đòi hỏi ởngời viết một công việc tổ chức, cấu trúc truyện hết sức nghiêm ngặt

Sêkhôp đã nói:"Nghệ thuật truyện ngắn là nghệ thuật cắt tỉa, tớc bỏnhững gì không cần thiết" [ 8 ] Và cái hình thức nghệ thuật khó viết bậc nhấtnày đã đợc bàn tay, khối óc Nguyễn Huy Thiệp sáng tạo ra một "thứ quả ăn đ-

ợc, nhân nhỏ mà vỏ nhiều lớp, phải bóc dần dần và kiên trì" [ 11 ]

Cái "mặt cắt" của dòng đời ấy rất phong phú đa dạng trong sáng tác củaNguyễn Huy Thiệp

Để làm rõ khái niệm truyện ngắn chúng tôi phân biệt với một số khái niệm khác Trớc tiên là với khái niệm tiểu thuyết, một số nhà nghiên cứu Mĩ

cho rằng:"Tiểu thuyết có tính chất tự sự, truyện ngắn hiện đại nghiêng về tính

tâm thức hoặc nhân cách nhân vật đợc bộc lộ nhiều hơn là cảm nhận đợc ý

nghĩa câu chuyện đợc tờng thuật" [ 17 ] Phân biệt với khái niệm thơ trữ tình:

Thơ trữ tình chủ yếu là độc thoại còn đối thoại xuất hiện trong những trờnghợp hiếm hoi, hữu hạn Quá trình diễn biến một bài thơ cũng chính là quátrình tâm trạng cảm xúc của tác giả Kết cấu là thể hiện dòng tâm trạng đó quacách tổ chức các yếu tố kia Kết cấu thơ trữ tình là sự tổ chức quá trình vận

động bên trong của các trạng thái cảm xúc, là sự phân bố các đoạn thơ, khổthơ, cách sử dụng các hình ảnh hình tợng thơ trên cơ sở một thứ thơ nhất định,qua đó nêu bật chủ đề t tởng của tác phẩm

Soi chiếu vấn đề lý luân vào sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp, ta thấytruyện ngắn của ông là biểu hiện đầy đủ độc đáo, sáng tạo của truyện ngắnhiện đại, nó có đầy đủ phẩm chất của các thể loại

Sự phân biệt trên nhằm làm sáng tỏ một số vấn đề về thể loại Nhngthực tế sáng tạo văn học phong phú hơn rất nhiều những kiểu, những thể loại

cụ thể Tác phẩm nghệ thuật đợc kết cấu theo phơng thức nào thì điều đó phụthuộc vào đối tợng phản ánh và tài năng, phong cách nghệ sĩ Đa ra các kháiniệm lý luận truyện ngắn, phân biệt với thơ trữ tình, với tiểu thuyết để làm rõhơn sự sáng tạo trong nghệ thuật kết cấu truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp ở

đó không chỉ có kết cấu ổn định bất biến của sự sáng tạo trong thể loại truyệnngắn mà đan xen có cả chất thơ trữ tình, tính đa tầng đa nghĩa mang dấu ấncủa tiểu thuyết trong hàng loạt truyện Đây chính là đối tợng nghiên cứu củacác chơng còn lại

1.2.2. Kết cấu là một nhiệm vụ nghệ thuật khó khăn mà nhà văn cần đạttới, để làm cho sáng tác trở thành chỉnh thể thống nhất và sinh động Tuy kếtcấu là một khái niệm thuộc phạm trù hình thức của tác phẩm văn học nhngkhông bao giờ nó tách rời nội dung t tởng, nó luôn là phơng tiện biểu hiện củanội dung Nh L.Vgôtxki đã nói:" Nghệ thuật bắt đầu từ nơi mà hình thức bắt

đầu nhng hình thức không phải giản đơn là tấm gơng chiếu, không phải thủpháp riêng lẻ, không phải "dây dẫn" hay "tăng âm" để truyền tình cảm từ tácgiả đến ngời tiếp nhận Hình thức là một sáng tạo nghệ thuật để thức dậy kinhnghiệm sống, tình cảm, suy nghĩ nơi ngời thởng thức Và khoa học phải khámphá hình thức đó" [ 15,24 ]

Sự thống nhất nội dung và hình thức đợc hiểu là nội dung hoá thân vàohình thức, hình thức biểu đạt nội dung và mang tính nội dung Hình thức làphơng thức tồn tại và biểu hiện của nội dung Vì vậy kết cấu truyện ngắn

không chỉ là sự tổ chức tác phẩm mà còn là phơng tiện để nhà văn biểu hiện ttởng tình cảm của mình Với sáng tác truyện ngắn thì nghệ thuật kết cấu càngtrở nên quan trọng, khó khăn hơn Nhà văn Nguyễn Kiên cho rằng:" Truyệnngắn thờng chỉ phản ánh một khoảnh khắc, một mẩu nhỏ nào đó của cuộcsống Nhng cuộc sống không phải diễn ra trên một mặt phẳng nên các mẩunhỏ đó vẫn là một khối - hơn nữa một khối chuyển động" [ 11,100 ]

Nhà văn Ma Văn Kháng cũng ý thức đợc vai trò của kết cấu:"vấn đề làanh tổ chức sao cho truyện của anh thành một lát cắt gọn ghẽ Nh ngời ta vẫnnói, toàn truyện là một vòng khép kín, không dài quá, không ngắn quá, khôngxô đẩy xộc xệch, thậm chí không thừa một chi tiết nào" [ 11,101 ]

Kết cấu là sự phác hoạ, phác thảo, là phơng châm hành động để nhà vănhình dung đợc, đoán đợc đờng đi nớc bớc của công việc mình phải làm và sẽlàm Nhà văn A.Tônxtôi nhấn mạnh:"Kết cấu theo nghĩa đúng của nó là đểthấy đợc những cái mốc để theo đấy các nhân vật chuyển động" (Theo BùiViệt Thắng)

Nhiệm vụ kết cấu là tổ chức tác phẩm sao cho chủ đề tập trung, t tởngthống nhất và thấm sâu vào toàn bộ các bộ phận của tác phẩm, kể cả những

chi tiết nhỏ nhất Truyện ngắn Chí Phèo của Nam Cao là một ví dụ điển hình

về sự thống nhất giữa kết cấu và chủ đề - t tởng Truyện kết cấu theo lối vàongay cao trào, mở đầu truyện:"Hắn vừa đi vừa chửi" Một nhân vật say điênkhùng xuất hiện từ đầu cho đến khi xuất hiện nhân vật thứ hai - Thị Nở Dâythòng lọng mà tác giả tung ra thít chặt Chí Phèo, đến đây đợc nới lỏng Thị Nở

và bát cháo hành tình nghĩa có khả năng hoàn lơng Chí Phèo Nhng cái vòngtròn bội bạc đã lôi tuột Chí Phèo vào vòng xoáy - càng về cuối độ tăng của cốttruyện càng gia tăng Chí Phèo chết nhng câu chuyện về món nợ truyền kiếpcha hết Chủ đề về sự tha hoá của con ngời đợc biểu hiện sâu sắc qua thânphận của Chí Phèo nhờ vào sự phát hiện tâm lý nhân vật và do đó đặc trng kếtcấu của các tác phẩm của Nam Cao nói chung là kết cấu tâm lý

Trong văn học hiện đại, kết cấu phải biến đổi cho phù hợp với sự tiếnhoá thì quan niệm về kết cấu cũng thay đổi theo hớng thực tiễn linh hoạt hơn

Cũng là ý kiến của tác giả Bùi Việt Thắng thì "đọc truyện Nguyễn HuyThiệp, ngời ta nhận thấy anh tổ chức tác phẩm theo lối chơi đôminô và thuyết

đôminô (quân chỉ bày ra một nửa, triệt để sử dụng thuyết nhân quả) Truyệncủa anh vì thế nhiều tầng ý nghĩa, phải bóc tách cẩn thận và có phơng pháp

Đọc truyện của nhà văn này nếu đọc một lần sẽ không ngẫm ra hết ý tứ của nó ." [ 11,108 ]

Sáng tác truyện ngắn là một quá trình tìm tòi kết cấu ở cấp chiến lợc,quyết định sự thành công tác phẩm ở tầm vĩ mô, có tính chất vạch lối sáng tạo

Và Nguyễn Huy Thiệp cùng với dòng thác văn chơng mạnh mẽ cuốnhút ở cả nội dung và hình thức đã làm nên nghệ thuật kết cấu đặc biệt chotruyện ngắn cuả mình, tạo nên phong cách Nguyễn Huy Thiệp

chơng II: nghệ thuật kết cấu hệ thông nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp

2.1 Hệ thống nhân vật

Nh ta đã biết"nhân vật là một trong những yếu tố cơ bản câu thành nêntác phẩm văn học, không thể thiéu đối với sản phẩm lao động sáng tạo của nhàvăn Nó là phơng tiện để nhà văn khái quát những quy luật của cuộc sốngcon ngời, thể hiện những hiểu biết, những ớc ao và kỳ vọng về con ngời".[ 14,279 ]

Và khi nhân vật đã trở thành một hệ thống điển hình, thì nó là một nhân

tố, một phần tất yếu góp phần tạo nên sự thành công của tác phẩm ở đây hệthống nhân vật là sự tổ chức các quan hệ nhân vật cụ thể của tác phẩm Dớingòi bút các nhà văn, nhân vật đợc đặt ở một vị trí nào đó, mang một cái tênnào đó, nhà văn thổi linh hồn cho nhân vật nói năng, đi lại, hành động Muốn thành công thì nhà văn phải tạo dựng đợc các mối quan hệ giữa cácnhân vật trong tác phẩm với nhân sinh quan và phong cách sáng tạo của riêngmình Các mối quan hệ thờng thấy là tơng phản, đối lập, đối chiếu, bổ sung.Hơn nữa, "hệ thống hình tợng là toàn bộ mối quan hệ qua lại của các yếu tố cụthể cảm tính tạo nên hình tợng nghệ thuật mà trung tâm là mối quan hệ của

các nhân vật trên phơng diện kết cấu Hệ thống hình tợng bao gồm một phạm

vi rộng hơn, gắn với tất cả chiều sâu, chiều rộng của nội dung tác phẩm".[ 14,299 ]

Vì vậy, trên phơng diện kết cấu, việc tìm hiểu mối quan hệ giữa các hệthống nhân vật là một điều quan trọng để tìm ra nét đặc sắc trong phong cáchnhà văn

2.2 Vậy hệ thống nhân vật trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp đợc xây dựng nh thế nào?

Với một số lợng tác phẩm không nhiều nhng cũng đủ gây cú sốc tronglòng ngời đọc Bằng vốn sống phong phú, khả năng quan sát, suy ngẫm vàcảm thụ tinh tế, Nguyễn Huy Thiệp đã xây dựng một thế giới nhân vật độc

đấo và đầy ấn tợng Thế giới nhân vật đó mang đặc điểm khá tiêu biểu, nổitrội của con ngời và thời đại dới góc nhìn của cá nhân nhà văn Trong tácphẩm của ông, ta bắt gặp những con ngời trần tục, tha hoá biến chất, những

kẻ cô đơn, những kẻ khao khát kiếm tìm Những nhân vật đó dẫn dắt độc giảvào một thế giới đời sống khá đặc biệt, một hiện thực đầy cạnh tranh, thựcdụng xô bồ, ngổn ngang

Với nhà văn, sáng tác đồng thời cũng là trải nghiệm mình Nguyễn HuyThiệp cũng vậy Ai đã từng đọc văn ông đều không thể không day dứt về mộtcâu hỏi trong cuộc đời:Đâu là Thiện, đâu là ác, đâu là Tâm, đâu là Tài???Với một vốn sống dày dạn từng làm nhiều nghề để kiếm sống, Nguyễn HuyThiệp có điều kiện thâm nhập vào đời sống "sục sâu xuống bùn" để có đợc

sự hiểu biết lớn hơn bất kỳ trờng học nào - đó là trờng đời Ông đợc tiếp xúcvới đủ mọi hạng ngời, đủ mọi tính cách, thấu hiểu hiểu nhiều số phận cay

đắng Và với sự nhạy cảm của trái tim nghệ sỹ, sự sáng tạo độc đáo, ông đãcho ra đời những sản phẩm độc đáo mang hơi hớng Nguyễn Huy Thiệp, phongcách Nguyễn Huy Thiệp: không gọt giũa cầu kỳ, không trau chuốt nhẹ nhàng

mà đi thẳng vào lòng ngời đọc bằng những từ ngữ rất Đời và một thế giới nhânvật vừa sống động, chân thực nhng rất phong phú Đọc truyện Nguyễn HuyThiệp, ta bắt gặp đủ mọi loại ngời: có trí thức, có bình dân, có những bậc liệtnữ, có những kẻ tiểu tốt hạ lu hạ đẳng, có ngời khốn nạn, có kẻ tốt bụng, ng-

ời dở hơi, kẻ dị dạng Họ làm đủ thứ nghề: giáo viên, bác sỹ, thợ xẻ, đánhcá, ăn trộm, nhà thơ Không những là nhân vật của hiện tại mà còn cónhân vật lịch sử, huyền thoại của quá khứ xa xa Nói chung là một thế giới đadạng, phức tạp

Chúng tôi xem xét hệ thống nhân vật của truyện Nguyễn Huy Thiệptrong toàn bộ hệ thống sáng tác, quy những đặc điểm nổi trội, tiêu biểu có tínhchất phổ biến, quy luật mang khuynh hớng xã hội, chịu ảnh hởng của lịch sửthời đại thành những tính cách và đánh giá nó Những đặc điểm tính cách nàythờng trở đi trở lại, thành ám ảnh nghệ thuật đối với nhà văn, chúng tôi quy

nhân vật thành 3 hệ thống:- Hệ thống nhân vật tha hoá: tha hoá tức là không

còn giữ đợc bản chất lơng thiện, lơng tâm, con ngời của mình Đây là hệ thốngnhân vật đem lại cho ngời đọc nhiều cảm giác mâu thuẫn đến lạ kỳ và cũngthể hiện sự sắc sảo - có khi đến mức tàn nhẫn trong ngòi bút của tác giả Đóchính là sự đốn mạt, sự thấp kém ti tiện của các nhân vật Những con ngời củathế giới trần tục, không phải "thiên thần", không phải "thánh nhân" mà làcon ngời đang trên đà tha hoá biến chất, đang bị quá trình suy vi đạo đức làmcho đến mức tàn nhẫn, khốn nạn, đểu cáng ở thế giới ấy dồng tiền làm chủ,tâm lý vụ lợi chiến thắng tất cả, nền tảng đạo đức truyền thống bị bật gốc đénthảm hại Nguyễn Huy Thiệp đã không đánh bóng cuộc sống mà lôi tuột cái

sự thực trần trụi đen tối nhất vào trong văn cuả mình Với cách nhìn thẳng, đốidiện trực tiếp vào cái xấu, cái ác để lên án nó, ông đã góp phần thực hiệnchức năng cao cả của nhà văn vì "viết về cái ác cũng là một cách thức tỉnhnhân tính" ( Lê Minh Khuê ) và " khi cái ác đợc viết ra tức là có điều kiện để

đẩy lùi nó Mỗi lần nghệ thuật chiến thắng là một lần cái thiện chiến thắng"(Vơng Trí Nhàn)

- Hệ thống nhân vật cơ đơn lạc lõng: đó là những con ngời nhỏ bé, đơn

lẻ, sống cô đơn lạc lõng trong chính môi trờng sống của mình Họ là nhữngngời lạc môi trờng bởi chính vì họ còn giữ đợc lơng tâm phẩm chất của mình

- Hệ thống nhân vật kiếm tìm: với hệ thống nhân vật nàt không đem lại

cho ngời đọc cảm giác bi nản, tuyệt vọng nh với hai hệ thống nhân vật trên

Đó là những con ngời ra đi , đi tim một điều gì đó trong cuộc sống, có thể làThực, có thể là ảo, và cái đích của sự ra đi là không giới hạn

Trên cơ sở những hệ thống nhân vật này sẽ tìm ra mối quan hệ phổ biếntrong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Cái tài của nhà văn là đặt các nhân vậttrong cùng một môi trờng sống, cùng thể hiện tính cách Có thể nói mốiquan hệ phổ biến trong hệ thống hình tợng nhân vật truỵện ngắn Nguyễn Huy

Thiệp là tơng phản, đối lập Tuy nhiên không phải chỉ có mối quan hệ đó mà

là sự cộng hởng các hình thức khác nh bổ sung đối chiếu Điều này tạo nênmột đặc điểm nữa rất độc đáo trong phong cách nhà văn, khẳng định tài năng

nhà văn Thủ pháp tơng phản là đặt cạnh nhau những sự vật trái ngợc nhau vềbản chất để tự chúng làm nổi rõ nhau lên hơn là biểu hiện chúng một mình,một chiều trong nghệ thuật Hình thức tơng phản giúp ngới đọc khám phá rabản chất của cuộc sống, của hình tợng nhân vật Có ý kiến cho rằng " NguyễnHuy Thiệp thuộc thế hệ không mảy may vớng mắc cách nhìn sử thi" (chianhân vật thành hai tuyến rõ rệt) Điều này khẳng định tài năng của tác giả ởchỗ đã xây dựng hệ thống nhân vật trong mối quan hệ đa chiều, đa dạng tựchúng làm nổi rõ chúng.

2.2.1 Hệ thống nhân vật cơ đơn lạc lõng trong quan hệ đối lập tơng

phản với hệ thống nhân vật tha hoá

Có thể nói, để trở thành một ám ảnh nghệ thuật thì sức hút của hệ thốngnhân vật trong truyện Nguyễn Huy Thiệp là rất lớn Dòng nam châm ngôn từ

ấy nh hút ngời đọc vào một thế giới của những kiếp ngời bé nhỏ, lạc lõng, comình lại trong sự cô đơn khôn tả Và sức ám ảnh ấy đôi lúc làm ngời đọc cócảm giác nhân vật thờng sống trong niềm cô đơn thân phận

Với Tớng về hu, cuộc đời ông Thuấn gắn với binh nghiệp, là cuộc đời

của sự cống hiến: tuổi trẻ, sức sống, niềm tin, tình yêu thơng Hơn 70 tuổi

ông hoàn thành nhiệm vụ của cuộc đời Giữa cuộc sống thờng nhật bon chen

ấy ông thấy " sao tôi cứ nh ngời lạc loài" với đám con cháu, với ngời thân, vớixã hội Ông đem lẽ sống quân bình để mà đói xử với tất cả mọi ngời, đemnhân sinh quan cộng sản giản đơn để va chạm với cái thực tế cay nghiệt gaygắt của cuộc sống hàng ngày vốn không giản đơn Ông không thể bắt mạch đ-

ợc kịp với cuộc sống mới Ông rơi vào tình thế cô đơn lạc lõng, một ngời thùatrong ngôi nhà của chính ông "Tớng về hu" - vốn quen với quyền uy và sựtrọng vọng nay là một ngời mất cả tự chủ, làm việc gì cũng phải ý kiến củangời khác Trong môi trờng quân đội ông không cô đơn nhng trong gia đình

ông lại là ngời cô đơn hết mực

Nhng chính sự cô đơn lạc lõng của tớng Thuấn lại là điểm sáng chonhân cách đạo đức phẩm chất của ông Ông sống chan hoà yêu thơng tất cảmọi ngời, nguyên lý đạo đức của ông đã phải lên tiếng khi chứng kiến cảnh t-ợng hãi hùng:" nồi cám, trong đó thấy có các mẩu thai nhi bé xíu, thấy cócả những ngón tay hồng hồng " "Khốn nạn! Tao không cần sự giàu cónày" Nỗi đau xót, giọt nớc mắt của ông là giọt nớc mắt của ngời bất lực trớcthực tại Giá trị của nhân cách đạo đức con ngời bị lu mờ trớc đồng tiền, sắc

đẹp và danh vọng Đó là điều mà ông đã cay đắng nhận ra xuất phát từ cuộc

sống gia đình mình Nhng ông vẫn tin vì " cả tin chính là sức mạnh để sống vàkhi sự cả tin đó bị lấn át bởi quá nhiều thế lực xấu xa thì cũng là lúc tớngThuấn không thể tồn tại trên cõi đời này Ông phải ra đi.

Tớng Thuấn là hiện thân đầy đủ nhất của con ngời cô đơn lạc loài Bổsung cho hình tợng nhân vật này là nhân vật Tôi - anh con trai Có thể nóinghệ thuật kết câu hình tợng với kiểu bổ sung rất đắc dụng Nếu điểm nhấntrong tác phẩm là tớng Thuấn gây cho ngời đọc bao day dứt, đớn đau thì nhânvật tôi lại làm ngời đọc có lúc lại tự hỏi lại chính mình: Đâu là chân lý?

Nhân vật Tôi cũng có lúc không khỏi giật mình thảng thốt nhận ra

"khoảng vô biên" trong tâm hồn Anh không chạy theo tiền tài danh vọng,không suy đồi thực dụng nhng cũng không phản ứng quyết liệt với nó Anh làngời bàng quan lạnh lùng thản nhiên trớc tất cả để mặc cuộc sống gia đìnhbiến chuyển theo sức hút của lối sống vì tiền Có lúc anh chợt nhận ra sự vônghĩa của cuộc đời, sự cô đơn của kiếp ngời "Tôi thấy cô dơn quá Các con tôicũng cô đơn Cả đám đánh bạc, cả cha tôi nữa"

Đối lập với sự lạc lõng của hai cha con tớng Thuấn là nhân vật Thuỷ

-cô con dâu Nguyễn Huy Thiệp đã rất thành -công khi xây dựng nhân vật nàyvới vốn ngôn ngữ tung ra rất ít nhng rất ấn tợng, rất "Nguyễn Huy Thiệp ".Tính cách của Thuỷ đối lập với sự nhu nhợc của "Tôi" và sự đau đớn chua xótcủa ông Thuấn Trong phạm vi hẹp - gia đình thì sự tơng phản đối lập ấy làhình mẫu thu nhỏ của cả xã hội trong thời kinh tế thị trờng

Thuỷ là hiện thân của mẫu phụ nữ với lối sống mới, lạnh lùng thựcdụng, sắc sảo, ham tiền Điều đáng trách ở Thuỷ là cô ham tiền bất chấp cảluân thờng đạo lý, làm giàu bằng mọi thủ đoạn Thuỷ hoà vào cuộc đời ô trọcbẩn thiủ nh một nhân vật "năng động nhất", "sắc sảo nhất" Cô kiếm tiền bằngcách xay thai nhi để nuôi chó, lạnh lùng nh băng trớc giọt nớc mắt của tìnhmẫu tử:"Đừng đổ sâm" "Đừng khóc", xong đám ma rồi lại tính toán:"Anhphục em tính sát không?" Thuỷ vẫn là ngời cô đơn trong gia đình vì cô tỉnhtáo quá, lạnh lùng quá và tàn nhẫn rạch ròi quá " Cái Tâm của Thuỷ bị đồngtiền bào mòn Khi bố chồng nói:"Đàn ông thằng nào có Tâm thì nhục, Tâmcàng lớn càng nhục" Tâm - có lòng thơng, tình bác ái, có lý tởng, có lòng tựtrọng, đối lập với sự lạnh lùng tỉnh táo của những kẻ không Tâm Nỗi đau đớndằn vặt của ngời có "Tâm" khác với sự tồn tại nh một thực thể vô cảm của

"không Tâm" Thuỷ đồng nhất "Tâm" với giá trị vật chất tầm thờng: "Nhà

mình nói năng nh điên khùng cả Thôi đi ăn Hôm nay có cô Kim Chi tôi đãimỗi ngời một con gà hầm tâm sen Tâm đấy Ăn là trên hết"

Trong hệ thống nhân vật đối lập tơng phản rõ nét với tớng Thuấn còn bổ

sung hình ảnh ông Bổng Ngòi bút sắc sảo của Nguyễn Huy Thiệp đã đem lại

cho ngời đọc một ông Bổng với lẽ sống đồng tiền là tất cả Có thể nói ôngBổng bổ sung đầy đủ cho một loại ngời vì tiền có thể làm tất cả, bên cạnh mộtcô Thuỷ sắc nét Thuỷ có cách ham tiền của kẻ có học, làm giàu của trí thức,tuy ông Bổng không "đồng sàng" nhng lại "đồng mộng", "đồng lòng" Đó làcái mộng có Tiền Trớc cái chết của chị dâu, ông Bổng chỉ loay hoay bận tâmvới những mong muốn dị thờng:"Ván mấy phân? " Mất mẹ bộ xa lông Ailại đi đóng quan tài bằng gỗ dổi bao giờ Bao giờ bốc mộ cho chú bộ ván" Trớc quan tài ngời chết, ông thản nhiên đánh bài ăn tiền, thản nhiên cời, thảnnhiên nói Với Thuỷ, với ông Bổng, đồng tiền đã ngự trị và một câu nói củamột đứa trẻ nh mang triết lý:"Đấy có phải là ngậm miệng ăn tiền không bố?"

Và câu trả lời:" Con hiểu đấy.Đời ngời cần không biết bao nhiêu là tiền Chếtcũng cần"

ở C on gái thuỷ thần nhân vật Chơng cũng là nhân vật cô đơn bởi sự lạc

lõng, lạc điệu của mình trong cuộc sống Trong khi mọi ngời nhìn nhậnchuyện con gái thuỷ thần là bịa đặt, thêu dệt thì anh lại tin đó là sự thật trên

đời Trong khi mọi ngời sống thực tế đến trần trụi, hởng thụ một cách ráo riếtthì anh ta lại từ bỏ tất cả để đi tìm ảo ảnh hoang đờng và kỳ diệu trong đời:"Tôi không có tiền bạc, công danh, không có gia đình để yêu thơng lo nghĩ,không có bạn bè Tôi vui một mình, buồn bã một mình, mơ mộng một mình

" Chơng đã ba lần gào lên bởi sự trống vắng trong cõi lòng và sự cô độc trongcuộc đời:"Đói Rét Nỗi cô đơn nh gió quất vào lòng, một "sự cô đơn hoangvắng ở trong lòng tôi", "Chơng ơi! Nỗi cô đơn và bất lực của mi nào ai thấy đ-

ợc ngoài mi"

Tự cảm thấy mình cô đơn cũng là lúc nhân vật " ngộ" ra nhiều điềutrong cuộc đời Một mình đối diện với nỗi cô đơn của chính mình và mộtmình đối lập với mọi ngời, đó là nỗi cô đơn đau đớn nhất, khắc khoải nhất

Trong Chảy đi sông ơi lại sáng lên vẻ đẹp nhân văn của hình tợng chị

Thắm Tin chân thành yêu thơng nhân ái, dịu dàng, sống giữa nhếch nhác ôtrọc của cuộc đời, giữa những "con ngời tăm tối", chị vẫn luôn vị tha:"Đừngtrách họ thế Họ đói mà ngu muội lắm" Và cũng có lúc chị thốt lên lờithan:"Con ngời vô tâm nhiều nh bụi bặm trên đờng" Phải chăng chính vì

những con ngời vô tâm, tăm tối ấy mới làm nên bi kịch của đời " nhà Thắm" ?Khác với những ng dân khác " có lệ không cứu những ai chết đuối", chị Thắm

đã cứu đợc không biết bao ngời ở khúc sông này Và rồi chị " chết đuối màkhông ai cứu" " Bao nhiêu năm nay chẳng hề có ai hỏi thăm nhà Thắm" Chịsống không nhà cửa gia đình, không tuổi tác địa vị, sống cô đơn một mình vàchết cũng một mình cô đơn

Tơng phản với nhân cách đẹp đẽ của chị là những đội Tảo, trùm Thịnh

mà cách sống tàn nhẫn có đôi chút rùng rợn là chân lý Trùm Thịnh có " nghề

đánh cá" nhng " trong các thứ nghề thì nghề ăn trộm là nhàn nhã nhất" đủcho thấy bản chất của lão Còn gã Tảo " có đôi mắt lờ đờ nh mắt cá, một vếtsẹo bỏng ở má bên trái to bằng bàn tay làm mặt của gã biến dạng hẳn đi" Chỉvì món lợi vật chất trớc mắt mà gã "nhe hàm răng nhọn hoắt quát lên hung

dữ", bắt ngời khác phải nhảy xuống dòng nớc xiết giữa đêm tối Sự tàn nhẫn

đối lập với tình yêu thơng bao dung và lòng vị tha Nó là sự hiện diện cái ác

trong cuộc đời này Sự bổ sung các nhân vật cùng tuyến làm ý đồ của tác giảthể hiện rõ nét Nhân vật Tôi đã phải "cắn chặt răng cho khỏi oà khóc Tráitim nhỏ bé của tôi thắt lại" Đau đớn bất lực trớc cái ác, nhng cái Thiện ở chịThắm vẫn toả ánh sáng dịu dàng và đẹp đẽ

Nhân vật "Tôi" trong Những ngời thợ xẻ lại là ngời quá nhạy cảm trớc

cuộc đời Anh mang trong mình nỗi đau đớn giằng xé dai dẳng bởi một cuộctình đã vỡ, một quá khứ trong đó có ngời con gái anh đã từng yêu: "Đấy là vìtình đấy, em ạ Tình bao giờ cũng lung tung Ngời ta chỉ xót nó khi nó buộtkhỏi tay thôi" Nỗi căm giận bỗng dng vụt đến trong anh "tôi rít khe khẽ, chỉ

có một anh thôi, còn lại là chúng nó" Nỗi cô đơn của anh đã phải bật thànhcâu hỏi tha thiết: "Ngời dng ơi ngời dng, một triệu ngời tôi gặp trong đời có ai

là máu của máu tôi? Là thịt của thịt tôi?Có ai sẽ sống vì tôi và chết vì tôi? Có

ai không? Có ai là hoàng đế của tôi? Cũng là thần tử của tôi? Ai là tâm phúcvới tôi? Là hi vọng của tôi? Cũng là địa ngục của tôi?" Hoài nghi, niềm tin vỡvụn, trong "Tôi " chỉ còn lại là những mảnh vụn của hàng loạt những câu hỏi

Tơng phản với "Tôi" là Bờng - một tay anh chị lọc lõi, từng trải, dám

làm tất cả vì món lợi và vì dục vọng thấp hèn "Tôi" nghe một tiếng hoẵng kêutrong đêm thì không sao ngủ đợc "Tôi" bảo:"Con hoẵng nó kêu thơng quá

Nó lạc mẹ hay sao hả anh? thì Bờng bảo:"Mày không nên đa cảm nh thế Những lối nhạy cảm vô lối sẽ làm tan nát cuộc đời mày mất thôi Làm gì cóchuyện hoẵng đi tìm mẹ? Con ơi, đấy là một con hoẵng cái truỵ lạc, nó đi tìm

hoẵng đực " Trớc hành động đồi bại của Bờng, trong anh trào lên "một nỗicăm giận khiến Tôi đau đén thót tim" Anh đã cứu thoát Quy bằng tất cả sứcmạnh của cơ bắp,"với tất cả sự căm giận, xót xa từ đáy lòng Tôi", và với sựghê tởm trớc dục vọng tầm thờng Phải chứng kiến bao nhiêu sự " khốn nạn,

đểu cáng, độc ác" của ngời đời anh cảm thấy mình chỉ là "hạt cát bé nhỏ và

bất lực" Bổ sung cho tuyến nhân vật này là vợ chồng cô giáo Thục Chị đã

nhiệt tình giúp đỡ đoàn thợ xẻ mà không yêu cầu bất cứ quyền lợi gì chomình, chị đau đớn xót xa cho ngời khác nh chính nỗi đau thân thể mình Một

câu triết lý nh lời của tác giả gửi đến chúng ta qua nhân vật này:"Nghĩa tình

lại chuộc nghĩa tình Vô sự với tạo hoá, trung thực đến đáy, dù có sống giữa bùn chẳng sợ không xứng là Ngời"

Qua những hình tợng nhân vật, ta có thể khẳng định văn Nguyễn HuyThiệp là văn chơng của một ngời dám sống thực "dám lặn sâu xuống đáy cuộc

đời, để ngập trong bùn, sục tung lên thoát thành bớm và hoa" ( Giọt máu ) Từ

"bùn" thoát thành "bớm và hoa" đã khó, nhng cái bản lĩnh dám lặn xuống đáycuộc đời để hoá thành biểu tợng cho cái Đẹp lại càng bội phần khó khăn

Theo Nguyễn Huy Thiệp "trung thực là đức tính đáng quý và khó kiếmnhất"(Tiệc xoè vui nhất) nhng ông vẫn "sống trung thực dù biết trung thực baogiờ cũng chịu đau khổ và thiệt thòi" Đây là phong cách văn chơng NguyễnHuy Thiệp vì thế cũng gây nhiều tranh cãi cho d luận

Điều đáng quý là tác giả đã "dám" lay động tâm thức độc giả, làm ngời

đọc không khỏi bàng hoàng, thảng thốt trớc những vấn đề nhức nhối của xãhội hiện nay

ở Không có vua ta thấy sự tơng phản đối lập càng gay gắt Có ý kiến

cho rằng khi đọc truyện này có cảm giác nh đứng trớc một rừng chông nhọnkhiến ngời ta ớn lạnh Sinh làm dâu trong một gia đình gồm năm ngời đàn ông

mà ngời nào cũng có vẻ kì dị, ăn nói bỗ bã, thô lỗ, hung bạo Phải nói rằngSinh cô đơn lạc lõng giữa cái gia đình có đủ cả chồng, bố chồng và các emchồng ấy Cô phải chịu bao cảnh "Khổ", "Nhục Đau đớn Chua xót", mộtloạt các tính từ cũng cha đủ sức lột tả đợc Cô càng lẻ loi hơn khi phẩm giánhân cách đối lập với những "sinh vật" biết nói năng này Một mình Sinh đốichọi lại sự bủa vây, quấy nhiễu rất đời của gia đình: Một gã chồng thô lỗ cụccằn, một ông bố chồng goá vợ đã lâu nhng tu không hết đờng tu, chẳng dứtnổi ham muốn đã "bắc ghế đẩu rình trộm con dâu tắm", một cậu em chồnglàm ở Bộ Giáo Dục suốt ngày đòi ve vãn, chim chuột với chị dâu:"Ngời chị tôi

mềm nh bún" có lúc lại đe doạ "tôi nói trớc thế nào tôi cũng ngủ đợc với Sinhmột lần"

Cả gia đình ấy không có trật tự, ngôi thứ, mọi gốc rễ nền tảng đạo lýtruyền thống bị rạn vỡ, những mối quan hệ tốt đẹp ngàn đời bị xổ tung: chakhông ra cha, anh không ra anh, em chẳng ra em Tất cả nháo nhào, xô bồ,hỗn loạn quay cuồng trong thế " Không có Vua " và đồng tiền ngự trị:" Tiền làgì? Là Vua" Một gia đình mạnh ai nấy sống, kẻ nào cũng khích bác xemnhau nh kẻ thù Ngời con thì " tôi nghĩ bố già rồi, mổ cũng thế, cứ để chết làhơn" hay " mất thì giờ bỏ mẹ Ai đồng ý bố chết giơ tay, tôi biểu quyết nhé",

bố cha chết đã đòi chia gia tài, bố chết rồi thì thản nhiên: "Thật may quá Bâygiờ tôi đi mua quan tài."

Xung quanh Sinh là những kẻ tha hoá suy đồi về phẩm chất, nhân cách,vẩn đục tâm hồn và tăm tối trong nhận thức Cô là nạn nhân và cũng là mộtcon bài trong vòng quay nghiệt ngã ấy Phải chứng kiến đoạn đối thoại sau tamới kinh sợ trớc cảnh anh em cợc nhau:"Khảm bảo:"Đợc thôi Nếu anh tán đ-

ợc thởng em cái gì?" Đoài bảo:"Thởng cái đồng hồ" Khảm bảo:"Đợc rồi Anhghi cho em mấy chữ làm bằng" Đoài hỏi:"Không tin tao à?" Khảmbảo:"Không" Đoài ghi vào giấy:"Ngủ đợc với Mỹ Trinh, thởng một cấi đồng

hồ trị giá ba nghìn đồng Lấy Mỹ Trinh, thởng 5% của hồi môn "

Xã hội 'Tiền là Vua" đã khiến mọi giá trị đạo đức truyền thống bị bănghoại đến thảm hại Đồng tiền có sức công phá lớn lao: bào mòn nhân cách,phá vỡ quan hệ máu mủ ruột già, biến con ngời thành cỗ máy xơ cứng khôngtim, tâm lý vụ lợi dẫn đến quan hệ " tiền trao cháo múc"

Thế tơng phản trong nghệ thuật kết cấu đã làm nổi bật phẩm chất của

Sinh, đối chọi lại với gia đình năm ngời nh những Lý Quỳ lỗ mãng ấy Sinh

nh dòng suối mát làm trung hoà dần các mâu thuẫn Một ngời con ngoan, vợhiền, một ngời chị thơng các em, nhận biết đợc nỗi đớn tủi cực của mình nhngSinh vẫn sáng ngời phẩm chất tốt đẹp:" Khổ chứ Nhục lắm.Vừa đau đớn vừachua xót Nhng thơng lắm" Cái "thơng lắm" của Sinh là hạt nhân của trái timnhân đạo của tác giả Sinh nh đợc Nguyễn Huy Thiệp tạc thành một đức mẹgiáng trần, một điểm sáng duy nhất, đủ đối lập với cái bẩn thỉu nhếch nhác tốităm xung quanh mình

Cái tài của tác giả là không cố tình đối lập giữa các tuyến nhân vật, đểnhân vật tự bộc lộ phẩm chất bằng ngôn ngữ rất đời thờng,cho họ cọ xát trongchính môi trờng sống quen thuộc của họ

2.2.1.1. Nguyễn Huy Thiệp không chỉ viết về sự lạc lõng cô đơn của conngời trong hiện tại, ông còn ngợc dòng lịch sử tìm về với những nỗi niềm cô

đơn bất tận của những cõi đời ở quá khứ ở đó, một Hồ Xuân Hơng, mộtNguyễn Trãi, Nguyễn Du, Đề Thám cũng đang rên rỉ đau đớn cho sự cô

đơn của kiếp ngời

Trong Nguyễn Thị Lộ là một Nguyễn Trãi lòng dạ sáng nh sao Khuê,

suốt đời nặng lòng vì dân, vì nớc, sống dới triều đại của một vị "vua trẻ, ít

kinh nghiệm sống, thích chiều chuộng hơn là nói thẳng " Đối lập lại với

ông là" cung đình giống nh nơi tụ họp các anh hùng lục lâm, chỗ nhóm lửa,chỗ thổi cơm, chỗ múa giáo ." Triều đình ấy kẻ nịnh thần chiếm đa số hơntrung thần, nơi cái Xấu đang át cái Tốt Và "Nguyễn Trãi sống âmthầm Những mũi tên đố kị hằn thù rình ông từ bốn phía" "Ông gần nhkhông có bạn, không có tri âm, tri kỷ Dới một bề ngoài bình thản rụt rè,Nguyễn Trãi dấu mình trong vỏ ốc " Bởi " từ nhỏ, Nguyễn đã sớm nhận ra sựlạc loài của ông giữa đám đông Ông nh khoai giữa ngô, nh lạc giữa vừng

Ông là một thứ chất liệu khác Ông cô đơn với chính đồng loại của mình".Quả thật " chất liệu khác" ấy làm nên một ông quan tốt lấy việc hành đạo xử

đời làm lẽ sống Nhng trớc cả một triều đại nhốn nháo, vì sao Khuê của ôngkhông thể sáng đợc mà bị các thế lực bạo tàn dập tắt Và " Nguyễn hiểu nhữngkhó khăn của việc thi hành đạo", cuối cùng ông tự rút ra bài học"ngời làmquan là để thi hành điều nghĩa chứ đạo thì chẳng thi hành đợc" Nguyễn Trãithấy " cô đơn giữa đời nh một hành tinh hoặc một ngọn gió" Đó chính là sựcô đơn của chính nghĩa trong cuộc đời bụi bặm

ở Chút thoáng Xuân Hơng tuy Hồ Xuân Hơng chỉ xuất hiện mờ nhạt

qua sự cảm nhận của các nhân vật khác nhng nghệ thuật kết cấu đặc sắc đãlàm nổi rõ bản lĩnh Xuân Hơng với những ngời đàn ông xung quanh bà Mangbản lĩnh cứng cỏi hiếm thấy trong cuộc đời " bà luôn thất bại mà vẫnthăng bằng, mà vẫn không có cảm giác thua cuộc" Dới con mắt Tổng Cócthì" ông ngờ ngợ bà to lớn hơn ông, bà mạnh mẽ hơn, sống có dũng hơn"

Cái thanh bạch và siêu thoát trong vẻ đẹp tâm hồn bà đối lập với conngời trần tục thô lỗ Bà càng cẩn thận chu đáo tinh khiết bao nhiêu thì TổngCóc càng dung tục bấy nhiêu Điều này đợc thể hiện qua cảm nhận của ông "ngơ ngác nhìn xung quanh ngôi từ đền tĩnh lặng tìm bóng Xuân Hơng".ChínhXuân Hơng sống cao hơn một bậc so với những ngời xung quanh bà, nhng bàcũng cần một chỗ dựa tinh thần Tri phủ Vĩnh Tờng "cũng là bé nhỏ với bà nh-

ng dù bé nhỏ cũng vẫn lấp đợc nỗi cô đơn ít nhiều" Ông mất đi để"từ đâyXuân Hơng sẽ lại bắt đầu chặng đờng cay đắng, bao nhiêu là ngọ n gió hàn sẽthốc thổi vào lòng bà" Chỉ còn một mình "Hồ Xuân Hơng mặc áo xô gai đangnức nở khóc cho nỗi cô đơn mênh mông của cõi đời".

Điều đáng nói ở hình tợng Xuân Hơng là sự tơng phản đối lập khônggay gắt nh những hình tợng khác, nhng ta cảm thấy thấm thía nỗi buồn, nỗi cô

đơn của những ngời "chữ Tài liền với chữ Tai một vần"

Trong hàng loạt những hình tợng nhân vật cô đơn, Nguyễn Trãi - vị anhhùng dân tộc lừng danh phải tìm một chỗ dựa tinh thần ở một ngời đàn bà cònmột ngời đàn bà cứng cỏi lại phải "bắt đầu" , phải "nức nở khóc", phải chứngkiến "cay đắng, ngọn gió hàn" lạnh lẽo của cuộc đời khi mất đi chỗ dựa bénhỏ trên đời Vậy ai cô đơn với chính đồng loại mình, ai lạc lõng trong chínhmôi trờng ấy và ai đủ tỉnh táo, đủ đau đớn chua xót để nhận ra?

Trong mảng truyện huyền thoại, tác giả cũng xây dựng hình tợng Trơng

Chi với nỗi cô đơn khôn xiết Chàng một mình giữa không gian sông nớc mịt

mù hoang lạnh, có lúc chàng " rùng mình vì sự vắng lạnh xung quanh Sựvắng lặng kinh hoàng Chàng khóc, không có nớc mắt" Đó là thứ nớc mắtchảy ngợc vào tim vì chàng cô đơn giữa những khuôn mặt ghê rợn:"Bọn hoạnquan, những gã đồng cô, những tên hề lùn, bọn bói toán, tớng số, langbăm "

Đây là thế tơng phản giữa số ít với số nhiều, giữa tiếng hát trong trẻo

ca ngợi tình yêu và điều thiện với "bị bắt hát" ca ngợi " công danh, tiền bạc, sựnhẫn nhục" Ngay cả Mị Nơng cũng là cùng loại với bọn ngời ấy, khiến TrơngChi "thấy khổ quá Giữa sông nớc có ai chỉ bảo chàng đâu?Chàng chỉ có mộtmình Ngày cũng một mình, đêm cũng một mình "

Không chỉ con ngời hiện tại, không chỉ con ngời qúa khứ, dù ngời thựchay nhân vật huyền thoại thì ngòi bút Nguyễn Huy Thiệp đều hớng về vấn đềcủa con ngời, của xã hội hôm nay

Nghệ thuật của Nguyễn Huy Thiệp đã lên đến tột đỉnh: ông dùng chínhmôi trờng sống quen thuộc, những con ngời quen thân, ngôn ngữ đời thờng đểtơng phản giữa nhân cách đạo đức của các nhân vật Con ngời cô đơn tơngphản với cuộc sống xô bồ, với những ngời xung quanh, với những kẻ tha hoábiến chất Họ là đại diện của Chân, Thiện, Mỹ, của cái đẹp và lòng tin ở cuộc

đời Giữa nhốn nháo của xã hội đồng tiền, họ làm ngời ta tin rằng vẫn còn cónhững ngời giữ đợc lơng tâm, thiên lơng Họ cô đơn vì "thiện căn" quá lớn còn

trong mình Những ngời cô đơn không bắt kịp mạch chảy của cuộc sống,không thể hoà mình vào nó để đánh mất đi nhân phẩm vì thế họ cô đơn trongchính môi trờng sống của mình.

Cách nhìn cuộc sống hôm nay qua cái nhìn của tác giả đó là một cuộcsống đang bị bóp nghẹt bởi các ác, cái Xấu, cái Đẹp hiếm hoi đang mất dầnmảnh đất dung thân Niềm tin mãnh liệt vào ngày mai, cái thiện tuy có lúcphải bất lực, phải co mình lại hoặc trốn tránh nhng nó vẫn tồn tại, nó là điểmsáng nhân văn trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp Đồng thời, ta thấy cũngtoát lên giá trị phê phán tố cáo qua những trang văn ấy

2.2.2 Hệ thống nhân vật kiếm tìm trong quan hệ đối lập tơng phản với

hệ thống nhân vật tha hoá

Bên cạnh con ngời cô đơn thì hình tợng nhân vật kiếm tìm chiếm số ợng không ít Những nhân vật ra đi kiếm tìm là những ngời mang nặng tronglòng mình một niềm tin, một niềm khao khát sống Họ luôn tin vào những

l-điều tốt đẹp trong cuộc đời dù chỉ là huyễn hoặc, hoang đờng, vô lý và luônkhao khát tìm hiểu, chiếm lĩnh nó Trên hành trình ra đi ấy họ gặp sự thựcngang trái, đớn đau, từ đó họ nhận dần ra chân lý

Điều đáng nói là nghệ thuật kết cấu đã làm cho sự kiếm tìm ấy nổi rõphẩm chất các nhân vật và ý đồ tác giả

Chơng trong Con gái thuỷ thần luôn đi tìm một Mẹ Cả - câu chuyện

huyền thoại đợc ngời đời kể lại:"Dới gốc cây muỗm, có một đứa bé mới sinh

đang nằm Đứa bé ấy là con thuỷ thần để lại" Câu chuyện về Mẹ Cả " ám ảnhtôi suốt thời niên thiếu" vì " nghe nói Mẹ Cả làm nhiều việc tốt để cứu ngời".Giữa h h, thực thực ấy, Chơng đã đi tìm, tìm huyền thoại giữa đời Thực

Sự tơng phản trong nghệ thuật kết cấu là cái Thực trong cuộc kiếm tìm

vô ích của Chơng với cái ảo ảnh - đích đến của cuộc kiếm tìm Trên hànhtrình tởng không bao giờ có điểm dừng ấy, đã 3 lần Chơng tiếp xúc với ngờianh coi là Mẹ Cả Lần thứ nhất là đứa bé ăn trộm mía vào một đêm trăng sáng,

đó là một cô gái mang tên thánh Gianna Đoàn Thị Phợng Anh đi tìm cô gáithì đợc biết một sự thật tầm thờng: cô Phợng chỉ là con riêng của ông ĐoànHữu Ngọc buôn nớc mắm ở Hà Nội, rằng chuyện MẹCả chỉ là chuyện bịa đặthoang đờng Anh bị chê cời bởi một lão già nh quái nhân Chính lão đã bịa rachuyện Mẹ Cả và sự thật trong ngôi mộ huyền thoại chỉ là " một khúc gỗ mụcchẳng hình thù gì"

Niềm khao khát vơn tới sự thật đã thôi thúc Chơng lên đờng Hình ảnhngời con gái thuỷ thần đã chiếm trọn trái tim anh " trái tim tôi đã thuộc vềnàng, về Mẹ Cả, thuộc về con gái thuỷ thần" Con gái thuỷ thần đã trở thànhniềm tin sức sống cho anh "Nếu tôi tìm đựơc thấy nàng thì tôi sẽ không hốitiếc gì về cuộc sống" "Tôi" vợt bao khó khăn:" Đói Rét Nỗi cô đơn nh gióquất vào mặt Lòng tôi cồn cào, đau đáu một nỗi khắc khoải hớng về Mẹ Cả,con gái thuỷ thần Nàng là ai? Nàng xấu hay đẹp? Nàng ở đâu? Góc biển chântrời nào?"

Trên con đờng đi tìm ấy,Chơng bắt gặp sự xấu xa, cau đắng và cả vinhnhục của cuộc đời Anh hiểu trong bản thân mình " cũng có đôi điều giá trị vàcũng không ít rác rởi thối tha" Anh nhiều lần phải chạy trốn sự cám dỗ củatiền tài dục vọng và cũng đã không ít lần cảm thấy "tan nát" bởi sự lầm đờnglạc lối của chính mình ở lần thứ ba, Chơng gặp một cô Phợng, trở thành tìnhnhân, thoả mãn thú vui xác thịt của một ngời đàn bà vắng chồng và cũngkhông giúp gì đợc cho Mây - cô gái cùng cảnh nghèo nh anh Sự thực là đâu?Chân lý là đâu? Đó là câu hỏi mà Nguyễn Huy Thiệp muốn đa ra cùng độcgiả

Chơng mò mẫm trong bể khổ, lẫn lộn đen trắng, ranh giới Thiện, ác bịxoá nhoà nhng vẫn không nguôi ngoai nỗi khát khao tìm ra chân lý Chân lýgiờ đay chỉ có thể ở niềm tin của con ngời

Những giấc mơ của " Tôi" đều có hình ảnh đẹp đẽ của Mẹ Cả Anh đã

tự xây lên cho mình những ngọn tháp không bao giờ vơn tới đợc trời Sự thậtphũ phàng của cuộc sống đã hất đổ tất cả Nhng điều quan trọng hơn là tác giả

đã khéo sắp đặt một thế giới Thực tơng phản với thế giơí ảo trong cuộc kiếm

tìm của Chơng, để các nhân vật đợc bộc lộ rõ tính cách phẩm chất của mình.Chơng tự nhận ra chân lý xung quanh những ngời bạn gái trẻ đẹp sồn sồn, cóhọc thức, giàu có, những "trên đời có rất nhiều thứ láo khoét đợc trang sức rực

rỡ bên ngoài, vì những điều họ nói trong phòng ngủ khác hẳn những điều tôi

đợc nghe khi tôi còn ở quê nhà " Cuối cùng thì hành trình ấy vẫn không

có điểm dừng, không có kết thúc " Mẹ Cả bây giờ là hình ảnh của một điều gì

đó hơn cả con gái, hơn cả đàn bà Nó là hình ảnh của một nửa thế giới bêntrên hoặc bên dới tôi, của thợng giới và trần gian" Sự kiếm tìm của nhân vậtgieo vào lòng ngời đọc sự hoài nghi và nỗi buồn da diết

Nh vậy "Tôi" đi tìm cái Đẹp, cái Thiện nhng mãi mãi nó là ảo ảnhkhông bao giờ xuất hiện, không bao giờ tồn tại ở đây thế tơng phản khôngphải là sự đối lập gay gắt mà vẫn làm đặc điểm nhân vật nổi rõ.

Ông Diểu trong Muối của rừng trên con đờng tìm kiếm, săn đuổi con

mồi, loài hoa tử huyền xuất hiện nh một huyền thoại, nh một điều đẹp đẽ,thiện căn gốc tích của loài ngời cứ chập chờn phía trớc "Hoa tử huyền cứ bachục năm mới nở một lần Ngời nào gặp hoa tử huyền sẽ gặp may mắn Hoanày màu trắng, vị mặn bé bằng đầu tăm, ngời ta vẫn gọi hoa này là muối củarừng Khi rừng kết muối, đấy là điềm báo đất nớc thanh bình, mùa màngphong túc" Trên đờng săn mồi, ông gặp không ít điều thú vị và ý nghĩa Đó làmột gia đình khỉ với tình cảm yêu thơng nh con ngời Khi con khỉ bố "thằng

bố ô trọc ấy" bị ông bắn bị thơng cũng là lúc ông Diểu rơi vào tình thế dởkhóc dở cời, còn mẹ con nhà khỉ lại đợc dịp thể hiện tình cảm của mình:" conkhỉ con xuất hiện, nó túm lấy dây súng của ông kéo lê trên đất"

Với mục đích đi săn, đáng lẽ có đợc con mồi là tuyệt vời Nhng khi bắnvào con khỉ, ông lại " sợ hãi run lên Ông vừa làm điều ác Chân tay ông rủn

ra " Lơng tâm con ngời trong ông thức tỉnh đối lập với kẻ săn mồi khát

máu Gia đình khỉ đợc nhìn nhận trong mắt ông nh loài ngời, có yêu thơng, có

vị tha, có căm giận, có hận thù nhng tình yêu thơng vẫn cơ bản là Gốc.Cảnh con khỉ cái xả thân cứu con đực, con khỉ con "miệng nó phát ra âmthanh lắp bắp nh tiếng của trẻ con" đã lay động ông

Tác giả đã tạo thế tơng phản không chỉ giữa một nhân vật với nhiều

nhân vật khác mà tơng phản ngay chính trong nội tâm của nhân vật Điều

này tập trung ở ông Diểu khi ông chợt nhận ra vẻ đẹp thật sự của cuộc sốngchính là Nghĩa Tình, kẻ nào xa rời cuộc sống tự nhiên gốc của loài ngời, kẻ đó

sẽ không bao giờ gặp đợc "muối của rừng"

Sự tơng phản giữa cuộc săn tìm của ông Diểu với gia đình khỉ làm nỗi

rõ nội dung t tởng mà Nguyễn Huy Thiệp muốn đa đến cho độc giả: Hãysống trung thực với bản chất tự nhiên

Đăng trong Tâm hồn mẹ là một đứa trẻ, luôn tin rằng ngời ta có một tâm

hồn "tâm hồn giống nh cây đàn ấy, khi có gió thổi đến thì nó rung lên khekhẽ: a - a - a - a - " Mồ côi mẹ từ lúc mới hai tuổi, luôn cô đơn côi cút và

điều thôi thúc Đăng đi tìm đó là lòng tin có một "tâm hồn mẹ" Ông bà ngoại

ở với Đăng chăm sóc cho Đăng nhng không bao giờ hiểu đợc ý thích của cậu

Đăng hiểu "không ai có thể c xử chăm sóc nó nh là mẹ đợc", "không ai bằng