Quá trình vận động dân tộc cách mạng giải phóng dân tộc ở hoàng hoá thời kỳ 1939 1945

Nhiều đồng chí đã trở về địa phơng Hoằng Hoá hoạt động nh Lê Viết Phồn xã Hoằng Minh , Trơng Khắc Khoan xã Hoằng Đông..., phối hợp với nhóm thanh niên cách mạng ở Hoằng Hoá đẩy cuộc vận

Lời cảm ơn!

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới Thạc sĩ Trần Văn Thức -

ng-ời Thầy đã tận tình hớng dẫn giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu

và tác giả cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô trong tổ bộ môn lịch sử Việt Nam, Khoa Lịch sử trờng Đại học Vinh, Bảo tàng th viện huyện Hoằng Hóa, Ban tuyên giáo Huyện ủy Hoằng Hóa, Phòng địa chính Thanh Hóa, Ban tuyên giáo Tỉnh ủy Thanh Hóa, Ban nghiên cứu biên soạn lịch sử Thanh Hóa

đã tạo điều kiện giúp đở tác giả trong quá trình su tầm t liệu và hoàn thành luận văn.

Cuối cùng tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối với Bố - Mẹ và bạn bè thân thiết đã tạo điều kiện động viên tác giả hoàn thành luận văn này.

Vì thời gian và khả năng có hạn nên không thể tránh khỏi những hạn chế của đề tài Tác giả rất mong muốn sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô và các bạn sinh viên.

Vinh, ngày 5 tháng 5 năm 2003

Tác giả:

Nguyễn Văn Bài

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Cách mạng tháng Tám năm 1945 là cuộc cách mạng giải phóng dân tộc thuộc địa điển hình đã giành đợc thắng lợi Thắng lợi đó đã mở ra một kỷ nguyên mới, một thời đại mới trong lịch sử dân tộc và có tác động ảnh hởng tích cực, rộng lớn tới toàn cục Tuy nhiên ở từng địa phơng trong cả nớc cuộc cách mạng đó mang những nét độc đáo riêng biệt mà Hoằng Hoá là một điển hình tiêu biểu về việc giành và giữ chính quyền trong cách mạng tháng Tám Hoằng Hoá là một trong những địa phơng giành đợc chính quyền đầu tiên trong cả nớc và giữ vững chính quyền đến ngày toàn quốc giành đợc độc lập

Lê nin từng nói rằng: “Giành chính quyền đã khó, song giữ chính quyền lại càng khó hơn” Vậy điều gì đã làm nên sự “kỳ diệu’’ đó ở Hoằng Hoá trong khi điều kiện lịch sử cha chín muồi trong toàn quốc?

Việc đi sâu vào nghiên cứu phong trào cách mạng giải phóng dân tộc ở Hoằng Hoá (Thanh Hoá) trong thời kỳ 1939 - 1945 không chỉ đa lại những

đóng góp về lý luận khoa học mà còn có ý nghĩa thực tiễn to lớn Từ đó giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện đầy đủ hơn về diện mạo của cuộc Cách mạng tháng Tám trong cả nớc Những bài học lịch sử quý giá rút ra từ phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá trong giai đoạn lịch sử này không chỉ có ý nghĩa cổ

vũ cho phong trào cách mạng của toàn tỉnh Thanh Hoá và cả nớc bấy giờ mà

đối với công cuộc bảo vệ quê hơng trong thời kỳ hiện nay nó vẫn còn giữ nguyên giá trị

Sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Hoằng Hoá giàu truyền thống yêu nớc, cách mạng, truyền thống lao động cần cù, sáng tạo, hiếu học Đồng thời là sinh viên khoa lịch sử sắp ra trờng đối với tôi việc nghiên cứu – biên soạn lịch sử địa phơng là một công việc hoàn toàn mới mẻ và hữu ích vì nó tập cho tôi làm quen với kinh nghiệm, phơng pháp nghiên cứu khoa học lịch sử để tiến

tới phục vụ cho nghiên cứu - biên soạn, cũng nh giảng dạy lịch sử địa phơng sau này.

Bởi những lý do trên mà tôi chọn đề tài: “Quá trình vận động cách mạng giải phóng dân tộc ở Hoằng Hoá thời kỳ 1939 - 1945” làm khoá luận tốt nghiệp của mình

2 lịch sử vấn đề

Nhiều năm gần đây việc nghiên cứu biên soạn lịch sử địa phơng đợc

đẩy mạnh và trở thành một nhu cầu thực sự quan trọng có ý nghĩa giáo dục to lớn đợc nhiều cấp, ngành ở địa phơng quan tâm, chú ý

Cũng nh các địa phơng khác trong cả nớc, Thanh Hoá có nhiều công trình nghiên cứu lịch sử có chất lợng cao nh “Địa chí Thanh Hoá” ,“Lịch sử Thanh Hoá” ‘Danh sỹ Thanh Hoá và việc học đời xa”, “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá’’

Nh các địa phơng khác, Hoằng Hoá cũng có những công trình lịch sử có chất lợng cao nh : “Địa chí văn hoá Hoằng Hoá”, “Lịch sử Đảng bộ Hoằng Hoá”, “Hoằng Hoá 20 năm xây dựng, đổi mới và phát triển” Một số làng xã của Hoằng Hoá cũng bắt đầu biên soạn lịch sử địa phơng mình nh: Lịch sử xã Hoằng Lộc, Hoằng Quang, Lịch sử làng Hội Triều ( xã Hoằng Phong)

Viết về phong trào cách mạng giải phóng dân tộc của nhân dân Hoằng Hoá trong thời kỳ 1939 - 1945, cho đến nay đã đợc nhiều công trình lịch sử đề cập tới với nhiều khía cạnh khác nhau Đặc biệt phải kể đến những công trình lịch sử sau:

- “Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá, Tập 1 (1930-1975) Nhà in báo Thanh Hoá 1995 Công trình đã dành những trang nhất định viết về lịch sử Hoằng Hoá từ năm 1939 đến 1945 (từ trang 73

đến trang 120)

- “55 năm hoạt động của Đảng bộ và nhân dân huyện Hoằng Hoá”, Nhà xuất bản Thanh Hoá, 1985, đề cập tới cách mạng Hoằng Hoá viết giai đoạn

1939 - 1945 các trang từ 18-40

- “Những sự kiện lịch sử Đảng Công sản Việt Nam huyện Hoằng Hoá”

1925 - 1954 NXB Thanh Hoá 1982, cũng trình bày những sự kiện lịch sử tiêu biểu ở Hoằng Hoá thời kỳ (1939 - 1945) ở các trang từ 26 - 67

- “Sơ giản lịch sử cách mạng tháng 8 (1939- 1945)”, NXB Thanh Hoá

1966, cũng đề cập tới một số nét lớn của cách mạng Hoằng Hoá 1939 –

1945, đặc biệt dành những trang viết nhất định nói về cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hoằng Hoá vào cuối tháng 7 năm 1945 ở các trang 19, 52 - 55,

66 - 70

- “Niên biểu lịch sử Thanh Hoá”, XN in Ba Đình Thanh Hoá 1998, cũng giới thiệu những sự kiện lịch sử tiêu biểu của cách mạng Hoằng Hoá (1939 - 1945) ở các trang: 111 - 112, 123 - 127, 129, 132 - 133 và 134

- “Lịch sử Đảng Bộ tỉnh Thanh Hoá, tập I, 1930 - 1954”, NXB Thanh Hoá, 2000, cũng đề cập đến cách mạng Hoằng Hoá thời kỳ 1939 - 1945 rải rác ở các trang: 110, 113, 122 - 123, 125, 128, 156, 159 - 163

- “Sơ thảo lịch sử Đảng bộ ĐCSVN tỉnh Thanh Hoá, tập I (1939 - 1945)”, NXB Thanh Hoá, 1982 Công trình cũng thể hiện một số chủ trơng của tỉnh đảng bộ Thanh Hoá về chỉ đạo cách mạng Hoằng Hoá và một số sự kiện tiêu biểu của lịch sử Hoằng Hoá( 1939 - 1945) ở các trang: 74, 81 - 82,

107, 111 - 113, 119, 125 và 128 - 129

-“Vơn tới cao trào tập II ( trích Hồi ký cách mạng 1939 - 1945 )”, NXB Thanh Hoá 1977, cũng dành một đề mục ghi hồi ký của đồng chí Lê Chủ nói

về phong trào đấu tranh của Nhà máy diêm Hàm Rồng (Nhà máy bấy giờ

đóng tại thôn Từ Quang - xã Hoằng Long - Hoằng Hoá) từ trang 26 - 62

- “Năm mơi năm hoạt động của Đảng bộ ĐCSVN tỉnh Thanh Hoá” NXB Thanh Hoá 1986, cũng đề cập đến cách mạng Hoằng Hoá 1939 - 1945 ở các trang 31, 53 và 61 - 62.

- “Lịch sử Thanh Hoá, tập V 1930 - 1945”, NXB KHXHNV - Hà Nội

1996, cũng dành một chơng viết về phong trào chống Pháp ở Thanh Hoá trong

đó có một số sự kiện nhắc tới Hoằng Hoá (1930 - 1945)

- “Sự phát triển của t tởng Việt Nam từ thế kỷ XIX đến cách mạng tháng Tám” Trần Văn Giàu, NXBCTQG - Hà Nội (1997) có đề cập đến sự kiện chống bắt phu của nhân dân Hoằng Hóa vào tháng 11 - 1943, ở trang 544

- “Địa chí văn hoá Hoằng Hoá”, Ninh Viết Giao, chủ biên, NXBKHXH

- Hà Nội 2000, cũng dành một đề mục trình bày những nét khái quát của cách mạng Hoằng Hoá từ khi Ban Vận động phản đế cứu quốc Hoằng Hoá ra đời tháng 5- 1940 đến Cách mạng tháng Tám thành công, từ trang 288 - 232

- “Địa chí Thanh Hoá, Q1 (địa lý và lịch sử) ”, NXB Thanh Hoá 1996, cũng nhắc qua cách mạng Hoằng Hoá giai đoạn 1939 - 1945 ở các trang 533,

538, 544 - 547

- “Những sự kiện Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá, 1925-1945”, NXB Thanh Hoá 1978, cũng nhắc tới một số sự kiện lịch sử Hoằng Hoá trong thời gian này.v.v

Nhìn chung các công trình nghiên cứu trên đây dù ít hay nhiều, trực tiếp hay gián tiếp đã đề cập đến nhiều khía cạnh của đề tài do chúng tôi lựa chọn Song cha có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệ thống, nhiều vấn

đề vẫn cha đợc làm sáng tỏ nh cha đánh giá đúng mức về vai trò của lực lợng cách mạng Hoằng Hoá và rút ra những bài học cần thiết, những đặc điểm riêng của cách mạng Hoằng Hoá trong thời kỳ 1939 - 1945

Tuy nhiên những công trình nghiên cứu đợc đề cập trên sẽ là cơ sở ban

đầu vô cùng quý giá cho tác giả khi nghiên cứu, sẽ là nguồn t liệu bổ sung cho

tác giả hoàn thành đề tài nghiên cứu khoa học lịch sử với một số vấn đề cần làm sáng tỏ.

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài.

a Đối t ợng nghiên cứu.

Đối tợng của đề tài là phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá trong thời kỳ 1939-1945 Do đó tác giả chủ yếu đi sâu vào tìm hiểu các sự kiện lịch sử có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp tới đối tợng đã xác định trên

b Phạm vi nghiên cứu :

Đề tài đợc giới hạn trong thời gian lịch sử từ 1939-1945 tức là từ khi Nghị quyết trung ơng VI (tháng 11-1939) của Đảng Cộng sản Việt Nam về chuyển hớng chiến lợc cách mạng Việt Nam cho đến khi cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hoằng Hoá giành thắng lợi mà đỉnh cao là vào ngày 24/07/1945 Đây là phần trọng tâm của đề tài Tuy nhiên để trình bày một cách có hệ thống hơn chúng tôi điểm qua phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá trớc năm 1939, khái quát một số nét lớn về lịch sử Hoằng Hoá và vị trí địa lý Hoằng Hoá Đề tài cũng đợc xác định trong một không gian xác định là huyện Hoằng Hoá

Việc giới hạn đề tài trong phạm vi nh trên sẽ giúp chúng tôi có điều kiện đi sâu vào nghiên cứu sâu hơn nhằm rút ra những nhận xét, đánh giá xác

đáng về phong trào cách mạng giải phóng dân tộc của nhân dân Hoằng Hoá trong thời kỳ 1939-1945 Đây chính là mục đích cuối cùng mà đề tài cần đạt

đến

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu

a Nguồn t liệu.

Để phục vụ nghiên cứu - biên soạn đề tài, chúng tôi su tầm tìm kiếm các nguồn t liệu có liên quan tới phong trào cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá trong thời kỳ 1939-1945

Nguồn t liệu thứ nhất phải kể đến các tài liệu đợc Ban nghiên cứu lịch

sử Đảng tỉnh Thanh Hoá tổ chức biên soạn nh:

- “Sơ thảo lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam tỉnh Thanh Hoá, tập I, 1925-1945” NXB Thanh Hoá 1982

- “Sơ giản lịch sử Cách mạng tháng Tám ở Tỉnh Thanh Hoá” NXB Thanh Hoá 1966

- “42 năm hoạt động của đảng bộ Thanh Hoá” NXB Thanh Hoá 1974 -“50 năm hoạt động của Đảng bộ Thanh Hoá” NXB Thanh Hoá 1986

- “Lịch sử Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá - tập 1-(1930-1954) NXB Thanh Hoá 2000

- “Vơn tới cao trào, tập II” NXB Thanh Hoá1977 v v

Tuy nhiên đây là đề tài lịch sử riêng về Hoằng Hoá nên tôi chủ yếu su tầm các t liệu do chính địa phơng Hoằng Hoá tổ chức biên soạn có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến đề tài nh :

- “Địa chí văn hoá Hoằng Hoá” NXB KHXH - HN 1995; “Lịch sử

Đảng bộ và phong trào cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá- tập I, 1945)” Nhà in báo Thanh Hoá 1995 ; “Những sự kiện lịch sử Đảng bộ

(1930-ĐCSVN huyện Hoằng Hoá (1925-1954)” NXB Thanh Hoá 1982, “Văn kiện

Đảng bộ Hoằng Hoá” v v

Các t liệu lịch sử dân tộc có tính chất tham khảo hoặc liên quan ít nhiều tới đề tài nữa nh là: “Văn kiện Đảng (1939-1945)- BNCLSĐ TW -1963; “Đất nớc Việt Nam qua các đời” Đào Duy Anh, NXB Sử học 1962; “Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XX” của tác giả Dơng Thị The - Phạm Thị Hoa dịch và

biên soạn, NXBKHXH 1988 v v cũng đợc chúng tôi tham khảo sử dụng trong quá trình thực hiện đề tài

Ngoài ra chúng tôi cũng cố gắng tiếp xúc với một số nguồn t liệu gốc nh: văn bản, ấn phẩm của chính quyền cách mạng có liên quan đợc lu trữ tại Bảo tàng Hoằng Hoá, Ban tuyên giáo Huyện uỷ Hoằng Hoá, tham quan các di tích lịch sử của Hoằng Hoá Đồng thời chúng tôi còn cố gắng lắng nghe ý kiến của một số nhân chứng lịch sử, các vị lão thành cách mạng để thực hiện

đề tài của mình

b) Ph ơng pháp nghiên cứu.

Nguồn sử liệu viết khoá luận này rất phong phú nhng cũng không kém phần phức tạp Do vậy việc lựa chọn phơng pháp nghiên cứu là một vấn đề hết sức quan trọng, quyết định đến sự thành công hay thất bại của đề tài Cho nên nghiên cứu đề tài này tôi lựa chọn phơng pháp lịch sử và phơng pháp logic, phơng pháp so sánh, xác minh phê phán t liệu lịch sử và phơng pháp điền dã s-

u tầm lịch sử địa phơng

Dựa vào các nguồn t liệu đã thu thập đợc, đặc biệt là các t liệu có liên quan tới phạm vi của đề tài, công việc của chúng tôi không phải là lắp ghép một cách máy móc, sao chép lại các nguồn t liệu sẵn có mà từ các nguồn t liệu

đó chúng tôi suy ngẫm, khái quát lại, phát hiện thêm những nét riêng biệt độc

đáo biến thành cái riêng của mình Các tài liệu đó là cơ sở để chúng tôi thực hiện đề tài này

5 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận văn đợc trình bày trong 3 chơng nh sau:

Ch ơng 1:

hoằng hoá trong phong trào cách mạng

Xét theo vĩ độ và kinh độ trên mặt địa cầu thì Hoằng Hoá ở vĩ tuyến 190

50’50” Bắc ở Lạch Trào đến 19030’30” vĩ độ Bắc ở núi Sơn Trang và kinh độ

105050’50” ở Ngã Ba Bông đến 105059’30” ở Lạch Trờng

Nhìn vào địa hình Hoằng Hoá chúng ta thấy trừ phía Đông là biển còn

ba bề đều có sông Mã bao bọc Đây là một vùng châu thổ đợc bồi đắp bởi nền

đất cũ do hiện tợng biển lùi và sự lắng đọng của phù sa sông Mã, sông Chu Nhìn chung có thể chia mảnh đất Hoằng Hoá làm hai vùng:

- Vùng ven biển: bờ biển Hoằng Hoá kéo dài từ cửa Lạch Trờng (cửa sông Mã cũ) đến Lạch Trào (cửa sông Mã hiện tại ) dài 12km Sách Thanh Hoá dới triều Nguyễn ghi rằng: “Thanh Hoá có nhiều cửa biển nhng chỉ có 2 cửa Hội Triều (Lạch Trào ) và Y Bính (Lạch Trờng) nếu có việc cần kíp thì hai huyện Hoằng Hoá và Hậu Lộc giữ vị trí xung yếu” [6; trang 8] Các xã ven biển gồm 8 xã thuộc tổng Ngọc Chuế cũ (8 xã là : Hoằng Trờng , Hoằng Hải,

Hoằng Yến, Hoằng Tiến, Hoằng Thanh, Hoằng Ngọc và Hoằng Đông ) Đây

là một dải đất cát rộng hẹp không đều, độ màu mỡ cũng không đều đợc hình thành bởi các dòng hải lu xuôi ngợc dọc bờ biển bởi các đợt sóng nhào của phù sa sông Mã, sông Chu Đợc các dải cồn cát che chở và sự phát triển của các dảỉ cồn cát đến đâu, c dân định c lập làng đến đó nên giờ đây chúng ta còn thấy các tên làng nh: Cồn Tiền, Cồn Tân, Cồn Hậu, Cồn Định xã Hoằng Tiến v.v

- Vùng đồng bằng: bao gồm tất cả các xã còn lại thuộc 7 tổng trớc đây (7 tổng là : Từ Minh, Bái Trạch, Hành Vĩ, Bút Sơn, Dơng Sơn, Dơng Thuỷ, Lỗ Hơng) Những giải thích về vùng biển Hoằng Hoá có thể cắt nghĩa cho cả địa bàn huyện Hoằng Hoá Bởi lẽ nhiều xã trớc đây là biển nh xã Hoằng Thắng, Hoằng Phong Khi biển rút đi cùng với quá trình lịch sử địa lí đến một thời gian nào đó hình thành vùng đồng bằng trũng, mà hễ ma nếu không có đê là nớc ngập, nhắc chúng ta nhớ tới các dòng sông, các đầm lầy cũ Vùng đất cao vẫn có nhng rất ít, chỉ có mấy làng ven núi Sơn Trang (xã Hoằng Khánh), một

số làng ở Hoằng Trung

Tóm lại bộ mặt địa hình Hoằng Hoá bằng phẳng phì nhiêu, bộ mặt địa hình ấy không phải chỉ do thiên nhiên tạo ra mà phần lớn cảnh quan của đồng bằng, độ màu mỡ của đồng bằng, sự sầm uất, trù mật của xóm làng.ở cái địa bàn khá đông dân c này đều mang dấu vết của bàn tay trí não của con ngời Hoằng Hoá ròng rã bao thế kỷ tạo nên một quê hơng giàu đẹp và rất đỗi tự hào

Địa hình Hoằng Hoá nh đã nói trên nhìn chung là bằng phẳng Du khách đến Hoằng Hoá muốn ngắm nhìn thiên nhiên cũng không phải chỉ thấy

sự bao la của đồng bằng mà còn có những ngọn núi xen kẽ nh núi Kim Trà (Sơn Trang hay Nghĩa Trang) thuộc xã Hoăng Khánh, núi Linh Trờng (Kim Chuế, Trờng Lệ, Lạch Trờng hay núi Hà Rò) nằm ở 3 xã Hoằng Yến, Hoằng Hải, Hoằng Trờng, núi Băng Sơn (Mộc Sơn, núi Bng) thuộc địa phận làng

Xuân Sơn, xã Hoằng Sơn Núi Ngọc Hàm Rồng (hay gọi núi con Nít) thuộc xã Hoằng Long Núi Cữi ở xã Hoằng Trinh Mỗi vùng là mỗi một thắng cảnh gắn với bao kỳ tích chiến đấu và xây dựng của tiền nhân nên núi nào cũng có linh hồn, cũng lung linh sinh động, tiềm ẩn thể hiện những nét tinh hoa, khát vọng, nỗi niềm của con ngời Hoằng Hoá, vẻ đẹp, đức cần cù, trí tuệ thông minh của nhân dân Hoằng Hoá Một số núi có vị trí đặc biệt quan trọng nh núi Kim Trà, núi Linh Trờng, núi Ngọc Hàm Rồng Dãy Kim Trà ở phía Bắc làm ranh giới với Vĩnh Lộc, Hà Trung có nhiệm vụ án ngữ các đợt gió mùa Đông Bắc vào mùa đông Còn dãy Linh Trờng nằm ở phía Đông Bắc của Hoằng Hoá có đỉnh cao nhất là 205m, có mỏm đá ăn lan ra biển nh múi hài có nhiêm

vụ ngăn chặn xu hớng chuyển dịch của Lạch Trờng về phía Nam giữ thế ổn

định lâu dài cho bờ biển Hoằng Hoá Các núi thấp và nhỏ tạo nên cho cảnh quan Hoằng Hoá trù mật trữ tình, phối hợp với dòng sông Mã bao bọc cùng hệ thống sông ngòi chảy ngang dọc nh sông Cung nối liền 2 cửa biển Lạch Trờng

và Lạch Trào; sông Tuần chảy giữa huyện Hoằng Hoá nối thành mạng lới giao thông đờng thuỷ lên rừng, xuống biển dễ dàng

Hoằng Hoá nằm trong khu vực nhiệt đới gió mùa nhng lại ở vùng biển nên hàng năm nhận đợc 3 luồng gió chính: gió mùa Đông Bắc, gió mùa Tây Nam và gió mùa Đông Nam Cũng nh toàn Tỉnh Thanh Hoá thời tiết Hoằng Hoá chia làm hai mùa rõ rệt mùa nóng từ tháng 5 đến tháng 10 nhiệt độ trung bình là 280C, có khi lên tới 400C cũng có ngày 210C, thờng xuyên giông bão Mùa lạnh từ tháng 1 đến tháng 4 năm sau, có nhiệt độ trung bình 200C, có khi giảm xuống đột ngột còn 100C, khí hậu khô, lạnh thờng có sơng mù

Với vị trí địa lý tự nhiên nh trên, Hoằng Hoá là huyện vừa có đờng biển,

đờng sông, đờng bộ thuận lợi cho phát triển giao thông, giao lu kinh tế, văn hoá với nhiều vùng xung quanh đặc biệt là tuyến giao thông quan trọng nh quốc lộ 1A song song với một đờng sắt Bắc - Nam dài 9 km từ Nghĩa Trang

đến Hàm Rồng, hơn 30km đờng sông của các sông Mã, sông Bút, sông Cung

Tuy nhiên, điều kiện địa lý nói trên cũng đa lại cho c dân Hoằng Hoá không ít khó khăn, nhất là khó khăn trong sản xuất kinh tế nh lũ lụt, hạn hán gây ảnh hởng tới mùa màng, vật nuôi, làm h hỏng các công trình thuỷ lợi , khiến cho c dân Hoằng Hoá luôn phải vật lộn với điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt để sinh tồn.

Về mặt địa lí hành chính, từ thời Hùng Vơng đến nay Hoằng Hoá trải qua nhiều lần thay đổi tên gọi đơn vị hành chính nh:

ở thời Văn Lang- Âu Lạc, Hoằng Hoá là đất thuộc bộ Cửu Chân, một trong 15 bộ của nớc ta bấy giờ Sang thời Bắc thuộc cũng nh nhiều vùng trên lãnh thổ Việt Nam, Hoằng Hoá bị phong kiến Trung Hoa đô hộ hơn 1000 năm Trong hơn 1000 năm thống trị, chính quyền đô hộ đã nhiều lần thay đổi tên gọi đơn vị hành chính nh: thời thuộc Hán, đất đai Hoằng Hoá thuộc quận

T Phố; đời Tam Quốc, Lỡng Tấn là đất huyện Kiến Sơ và Cao An Thời Nam - Bắc triều vẫn thế Sang thời Tuỳ đổi tên là Long An Đời thuộc Đờng đổi Long An thành Sùng An (712), sau đổi thành Sùng Bình

Vào năm 938 với chiến thắng Bạch Đằng của Ngô Quyền đa đất nớc ta giành lại độc lập tự chủ lâu dài Tiếp theo các nhà nớc Ngô - Đinh - Tiền Lê đã tìm cách bãi bỏ hẳn các tên gọi đơn vị hành chính cũ, cũng nh chế độ quận huyện thời Bắc thuộc, chia nớc ta thành các đạo, phủ, trấn

Từ thế kỷ X-XV, Hoằng Hoá thuộc đất của hai huyện Cổ Hoằng (vùng nam Hoằng Hoá) và Cổ Đằng (vùng bắc Hoằng Hoá ngày nay) [2; tr 29]

Đời Lê sơ thế kỷ XV Thanh Hoá thuộc đạo Hải Tây: “năm Quang Thuận thứ 10 (1469), đổi làm Thanh Hoá Thừa tuyên - tên Thanh Hoá có từ

đây, huyện Cổ Đằng đổi thành huyện Hoằng Hoá” [1; tr 198] Cái tên Hoằng Hoá chính thức bắt đầu từ đấy và tồn tại đến ngày nay

Hoằng Hoá theo “Tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XX” có “7 tổng,

161 xã, thôn, trang, sở, đến năm 1945 có 8 tổng, 169 xã, thôn”

Sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, theo quy định của chính phủ Việt Nam Dân Chủ Cộng Hoà, các phủ, huyện, châu đều gọi là huyện Các huyện chỉ điều chỉnh lại một số phần đất riêng Hoằng Hoá vẫn đủ 8 tổng và nhập thêm 1 làng của huyện Hậu Lộc là làng Trung Hoá nay thuộc xã Hoằng Trinh Hiện nay Hoằng Hoá có 47 xã, thị trấn huyện lỵ là Bút Sơn

Nh vậy mặc dù tên gọi và một số phần đất có sự chuyển dịch qua các thời kỳ nhng nhìn chung Hoằng Hoá vẫn luôn là địa bàn ổn định và phát triển liên tục qua các qua các thời kỳ lịch sử

1.1.2 Truyền thống yêu n ớc và cách mạng

Gắn bó máu thịt với xứ Thanh, với Tổ quốc Việt Nam, Hoằng Hoá là nơi hội tụ nhiều truyền thống tốt đẹp của dân tộc nh: truyền thống tự lực tự c-ờng, sáng tạo, hiếu học , đặc biệt là truyền thống yêu nớc và cách mạng rất

Ngay từ cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trng vào Mùa xuân năm 40 bùng nổ ở quận Giao Chỉ, nghĩa binh Hoằng Hoá đã có mặt ở trung tâm ban đầu của cuộc khởi nghĩa Thần tích làng Phú Hạng xã Tân Phú huyện Quốc Oai - Hà Tây ghi rõ: “ ông Nguyễn Viên ở Hoằng Hoá giữ chức trởng doanh ở Cổ Châu, lấy bà Trần Thị Lâm sinh đợc ả Lã sau đổi là nàng Đê và ngời con trai tên là chàng Quốc Đến tuổi trởng thành, ả Lã và chàng Quốc theo Hai Bà khởi nghĩa và mất tại Cấm Khê Hình ảnh chị em ả Lã còn ăn sâu trong tâm khảm của nhân dân các vùng Hoài Đức (Hà Tây) và Gia Lơng ( Hà Bắc)” [19; tr183]

Thời thuộc Ngô vào năm 248, Triệu Trinh Nơng, ngời anh hùng xứ Thanh khởi binh đánh giặc Ngô, bấy giờ tại ngã ba sông Tuần Ngu (xã Hoằng Lý) đã có đồn tiền tiêu của Bà Triệu và quân của Bà Triệu còn đóng ở bãi

“Cồn Binh” ở Hoằng Giang và “bãi binh” ở Lộc Bồi - Hoằng Hợp Nhân dân nhiều nơi ở Hoằng Hoá cũng đã gia nhập vào đội quân khởi nghĩa của Bà Triệu Đến nay vẫn còn câu thơ lu truyền ở Quỳ Chử (xã Hoằng Quỳ) nh :

‘Phờng ta, phờng Tổ, tổ tiên

Nuôi quân Bà Triệu đã quen từng ngày

Voi ngựa trú ở mã này

Mỗi khi xung trận đánh rày quân Ngô’’ [6; tr19]

Năm 542, Lý Bí dựng cờ khởi nghĩa đuổi quân Lơng, nhân dân Hoằng Hoá đã góp phần xứng đáng vào cuộc khởi nghĩa này Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa đã đem đến cho nhân dân Hoằng Hoá những giây phút thanh bình của nhà nớc Vạn Xuân Nhiều danh tớng của cuộc khởi nghĩa Lý Bý nh Lý Thiên Bảo, Triệu Quang Phục đợc nhân dân Hoằng Hoá lập đền thờ cúng tế ở thôn Dơng Thành (xã Hoằng Thành), ở Phợng Mao (xã Hoằng Phợng)

Trên dọc sông Tuần, sông Mã nhân dân vùng ven cũng đã đem thuyền chiến, lơng thực ủng hộ Ngô Quyền từ ái Châu qua đây đi đánh giặc Nam Hán tại sông Bạch Đằng

Dới thời phong kiến, Hoằng Hoá là địa bàn chiến lợc quan trọng đợc nhiều triều đại chú ý tới

ở thời Lý (1010 - 1225), trong nhiều lần cất quân đánh Chiêm Thành, các vua nhà Lý đã dừng lại ở Hoằng Hoá đễ tuyển thêm quân đánh giặc (1031,

1035, 1044) Bấy giờ Hoằng Hoá có nhiều tớng giỏi nh Lê Phụng Hiểu (xã Hoằng Sơn) đợc vua Lý Thái Tổ phong làm Vũ Vệ tớng quân Khi Thái Tổ qua đời, các vơng gây biến, ông đã đánh dẹp đa Thái Tông lên ngôi, giữ yên triều Lý Ông còn có công lớn lao trong việc dẹp giặc Chiêm Thành giữ yên

bờ cõi phía Nam Danh tớng Nguyễn Tuyên (Hoằng Lộc) cũng có nhiều công

lớn dới triều Lý, khi chết đợc phong làm phúc thần đợc lập đền thờ tại quê

Đàn (Hoằng Thịnh), lập công lớn đợc nhà vua phong tới chức Phụ ký lang hầu

đô tổng thống Khi chết đợc triều đình cho làm phúc thần, đền thờ hiện nay còn ở làng Đoan Vĩ (Hoằng Thịnh) Danh tớng Hoàng Phụng Thế có công bắt sống bọn phản loạn Phạm S Ôn chiếm giữ Thăng Long giúp nhà Trần thoát khỏi sự xâm lợc của Chiêm Thành

Dới thời thuộc Minh, có lần nghĩa quân Lam Sơn vợt qua sông Mã ở Cổ

Đằng, Lê Lợi đã đợc nhân dân nhiều nơi giúp đỡ Về sau có ngời nh bà Hà Thị Cai ở Nghĩa Hng ( Hoằng Xuân), đợc vua Lê ghi công lập đền thờ tởng niệm tại quê nhà gọi là đền Quốc Mẫu Hoặc có ngời đã trở thành danh tớng khai quốc công thần của nhà Lê nh : Lê Viện (Hoằng Thành), từng chỉ huy đánh thắng các trận Tuỵ Động, Chúc Động bao vây thành Đông Quan và hy sinh anh dũng (1426) Khi đất nớc thanh bình đợc vua Lê Thái Tổ ban là “Hoàng Triều Trận Vong” khen là “hết lòng tiết tháo’’ và truy tặng chức “Lê triều quận công’’

Cuối năm Mậu Thân (1788) Quang Trung mang đại binh ra Bắc diệt giặc Thanh thì nhân dân vùng bến đò Đồng Lộng ( xã Hoằng Tân- Hoằng Hoá) đã tới tấp mang thuyền bè chở nghĩa quân vợt sông nhanh chóng

Nửa sau thế kỷ XIX thực dân Pháp xâm lợc nớc ta, triều đình nhà

Nguyễn đại diện cho thế lực phong kiến từng bớc nhợng bộ, thoả hiệp, đầu hàng dâng nớc ta cho giặc Không cam chịu làm nô lệ, nhân dân nhiều nơi đã anh dũng đứng lên chống thực dân Pháp xâm lợc Ngay từ khi thực dân Pháp

đặt chân lên đất Thanh Hoá, nhân dân Hoằng Hoá đã tích cực tham gia phong trào Cần Vơng do các sỹ phu yêu nớc lãnh đạo, tiêu biểu nh cụ Nguyễn Đôn Tiết (Hoằng Đức), Cao Điển (Hoằng Giang), Lý Trực (Hoằng Trung) Phong…trào yêu nớc do các sĩ phu yêu nớc Hoằng Hoá lãnh đạo đã liên kết phối hợp với 2 cuộc khởi nghĩa nổi tiếng ở Thanh Hoá là Ba Đình và Hùng Lĩnh do Tống Duy Tân, Trần Xuân Soạn lãnh đạo.

Sau phong trào Cần Vơng là phong trào Đông Du, Duy Tân, Đông Kinh Nghĩa Thục và cuộc vận động chống thuế ở Trung Kỳ Hoằng Hoá đã có nhiều ngời tham gia nh thủ khoa Nguyễn Đôn Dự (Hoằng Đức), cử nhân Nguyễn Đức Phơng ở Hoằng Long và một lớp trí thức mới nh Nguyễn Phục Thuỷ ( Hoằng Đạt), Lơng Tái Tạo (tức Hàn Quang) ở xã Hoằng Phong

Tinh thần yêu nớc của các vị tiền bối đã để lại một di sản thiêng liêng cho các thế hệ con cháu Hoằng Hoá tiếp nối

Kế tục truyền thống vẽ vang đó, các tầng lớp thanh niên, của quê hơng Hoằng Hoá sau này nối tiếp cha ông tiếp bớc trên con đờng cứu nớc

Năm 1925 – 1926, luồng gió cách mạng mới thổi vào Hoằng Hoá, các

đồng chí Lê Mạnh Trinh (Hoằng Lộc) Lê Tất Đắc (Hoằng Phúc) Phùng Quang Diệu (Hoằng Đức), là những thanh niên yêu nớc tiêu biểu của Hoằng Hoá sớm tiếp thu t tửơng cách mạng vô sản

Từ sự tiếp thu này cùng với một số đồng chí ở tỉnh ngoài về hoạt động ở Hoằng Hoá đã đa đến sự ra đời các tổ chức cách mạng tiền thân của Đảng Các tổ chức tiền thân lần lợt đợc ra đời ở Hoằng Hoá nh Việt Nam thanh niên cách mạng đồng chí Hội thành lập năm 1927 ở Cự Đà (Hoằng Minh), các chi

bộ của Tân Việt cách mạng Đảng ra đời ở Phú Khê (Hoằng Phú), Yên Vực (Hoằng Long), Hội Triều (Hoằng Phong)

Sự ra đời 2 tổ chức tiền thân cách mạng của Đảng ở Hoằng Hoá đã đáp ứng đợc yêu cầu khách quan của lịch sử, trong việc xây dựng một Đảng tiền phong lãnh đạo cách mạng, Đảng của giai cấp vô sản Trên cơ sở của 2 tổ

chức Việt Nam Thanh Niên Cách Mạng Đồng Chí Hội và Tân Việt Cách Mạng Đảng, ngày 1 tháng 9 năm 1930 chị bộ Đảng Cộng Sản Việt Nam Hoằng Hoá đợc tổ chức Từ đây nhân dân Hoằng Hoá đã đi lên với lịch sử đấu tranh hào hùng của Đảng, tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân

Tóm lại trải qua quá trình lịch sử đấu tranh dựng nớc và giữ nớc truyền thống yêu nớc và cách mạng nhân dân Hoằng Hoá ngày càng đợc khẳng định bên cạch các truyền thống cần cù sáng tạo, hiếu học Truyền thống đó là di sản vô cùng quý giá để nhân dân Hoằng Hoá phát huy không ngừng trong việc xây dựng và bảo vệ quê hơng, góp phần xứng đáng vào công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam thân yêu

1.2 phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá trong

những năm 1930-1939

Ngày mồng 3-2-1930 Đảng Cộng sản Việt Nam quang vinh ra đời Đây

là một sự kiện có ý nghĩa chính trị lớn lao trong lịch sử dân tộc: “là bớc ngoặt lịch sử vô cùng quan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam ta Nó chứng tỏ giai cấp vô sản ta đã trởng thành đủ sức lãnh đạo cách mạng’ [20; tr152]

Đồng thời nó chấm dứt thời kỳ đen tối không có đờng ra, chấm dứt sự khủng hoảng bế tắc đờng lối cách mạng Việt Nam

Từ đây dới sự lãnh đạo của Đảng và Nguyễn ái Quốc- Hồ Chí Minh, nhiều chi bộ, Đảng bộ địa phơng đã lần lợt ra đời trên cả 3 miền đất nớc (Bắc- Trung- Nam), kể cả trong các cơ sở Việt kiều ở nớc ngoài

Tháng 7-1930, Đảng bộ Đảng cộng sản Việt Nam tỉnh Thanh Hoá đợc thành lập Đồng chí Lê Thế Long trở thành Bí th Đảng bộ đầu tiên [8; tr 45]

Sự kiện lịch sử quan trọng ấy mở ra trong đời sống chính trị của nhân dân Thanh Hoá con đờng tiến lên dới sự lãnh đạo của của Đảng tiền phong, của giai cấp công nhân để tự giải phóng Sau sự kiện này không lâu, tháng 9-1930, chi bộ Đảng Cộng sản Việt Nam Hoằng Hoá đợc tổ chức ở thôn Cự Đà (xã Hoằng Minh) do đồng chí Lê Viết Phồn làm Bí th chi bộ [6; tr 58] Sự kiện này đánh dấu một bớc chuyển biến mới của phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá

Chi bộ Đảng vừa mới ra đời đã bị kẻ thù khủng bố ráo riết và tan rã vào cuối tháng 10 năm 1930 Tuy nhiên, dới ảnh hởng đờng lối cách mạng của

Đảng, các phong trào đấu tranh của nhân dân Hoằng Hoá vẫn tiếp tục đợc duy trì, phát triễn trong thời kỳ 1930-1931 và mở rộng trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936-1939), tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền

Đầu năm 1931 đồng chí Lê Tất Đắc, Uỷ viên Xứ ủy Trung Kỳ quê ở xã Hoằng Phúc - Hoằng Hoá, sau khi gia nhập Đảng Cộng sản Việt Nam ở Nghệ

An đợc xứ uỷ cử về Thanh Hoá gây dựng lại phong trào cách mạng và khôi phục lại Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá vừa mới bị khủng bố và tổ chức phong trào

đấu tranh chống địch khủng bố trên toàn tỉnh Thanh Hoá Một lần nữa kẻ thù

bị phát hiện, khủng bố, bắt đợc đồng chí Lê Tất Đắc và một số đảng viên khác làm cho phong trào tạm thời lắng xuống

ở Hoằng Hoá vào thời điểm này tuy cha bắt đợc mối với Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá nhng một bộ phận thanh niên tiến bộ bấy giờ nh Hoàng Minh Phụng, Hoàng Minh Việt, Phùng Quang Diệu , do ảnh h… ởng của cao trào cách mạng Xô Viết - Nghệ Tĩnh đã bí mật tập hợp nhau lại tại thôn Phú Vinh xã Hoằng Vinh để tìm cách hoạt động Trên cơ sở đó, họ đã liên hệ đợc với một tổ chức Công hội đỏ của Nhà máy diêm Hàm Rồng (nhà máy cũ nằm trên

đất Từ Quang - Xã Hoằng Long - Hoằng Hoá) và tổ chức cho công nhân đấu tranh đòi tăng lơng giảm giờ làm Phong trào công nhân đã ảnh hởng tới phong trào nông dân các khu vực lân cận Tháng 9-1931 Công hội đỏ Nhà

máy diêm Hàm Rồng đã vận động rải truyền đơn hởng ứng kỷ niệm Cách mạng tháng 10 Nga và Xô Viết - Nghệ Tĩnh Cuộc rải truyền đơn đã lôi kéo đ-

ợc một bộ phận nông dân các làng Phợng Đình (xã Hoằng Anh), Yên Vực (xã Hoằng Quang) tham gia hởng ứng [3;tr 17]

Cuối tháng 11-1931 cuộc đình công của nữ công nhân Nhà máy diêm Hàm Rồng diễn ra ở nhà chấm thuốc và nhà que đòi tăng tiền công cho chị em công nhân Trớc áp lực của phong trào đấu tranh, bọn chủ nhà máy phải chấp nhận cải thiện mội phần đời sống của công nhân cho chị em tăng từ 5 xu lên 6

xu một ngày [3;tr18] Từ tháng lợi ấy, số công nhân làm khoán ở nhà máy, càng thêm tin tởng đoàn kết chống áp bức, bóc lột

Cũng trong năm 1931 phong trào đấu tranh của nông dân Hoằng Hoá cũng phát triễn mạnh mẽ Điển hình là cuộc đấu tranh của nông dân 2 thôn Hồng Văn và Nhuệ Bút (xã Hoằng Thắng) dới sự chỉ đạo của đồng chí Phùng Quang Diệu (Hoằng Đức ),đã tổ chức nông dân đấu tranh đòi miễn giảm su thuế Cuộc đấu tranh đã thu hút hơn 50 nông dân 2 thôn trên tham gia ký vào bản kiến nghị gửi lên lý trởng và cai tổng Hành Vĩ đòi quyền lợi cho nông dân Hoảng sợ trớc phong trào đấu tranh của nông dân Hồng Văn, Nhuệ Bút, bọn cai, lý ở địa phơng đã trình báo lên tri phủ cho lính về đàn áp và kết quả là

có 2 quần chúng tiêu biểu là Lý Xừ và Nguyễn Văn Tân bị chúng bắt và giải

về phủ trị tội, nhằm răn đe sự nỗi dậy của nông dân [6;tr 60-61] Việc làm của tri phủ đã bị nhân dân 2 thôn trên phản đối gay gắt, họ tập trung lực lợng kéo lên phủ đờng gây áp lực đòi tri phủ trả ngời và nêu yêu sách miễn giảm su thuế, buộc tri phủ phải miễn cỡng chấp nhận thả 2 quần chúng tiêu biểu trên Thắng lợi của cuộc đấu tranh càng làm cho nông dân tin tởng hơn ở sức mạnh

đoàn kết của lực lợng mình Đặc biệt phong trào đã gây tiếng vang trong toàn huyện Hoằng Hoá

Song cũng nh phong trào chung trong tỉnh Thanh Hoá, do thiếu sự chỉ

đạo cụ thể của tổ chức Đảng nên sau các cuộc đấu tranh này, phong trào đấu

tranh cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá bị lắng xuống một thời gian từ

1932 - 1935 trớc sự tăng cờng khủng bố của bọn thực dân, phong kiến Đến thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936 - 1939), một phong trào đấu tranh mới lại bùng lên mạnh mẽ thu hút đông đảo mọi tầng lớp nhân dân huyện Hoằng Hoá tham gia hởng ứng

Bớc sang năm 1936, tình hình thế giới và trong nớc có nhiều chuyển biến mau lẹ Mặt trận nhân dân đợc thành lập ở nhiều nớc nh: Tây Ban Nha, Trung Quốc Tháng 1-1936 Mặt trận nhân dân Pháp đợc thành lập, theo đó chính phủ Mặt trận nhân dân Pháp lên nắm quyền (chính phủ Lê Ông Blum làm thủ tớng) và có những chính sách tiến bộ đối với thuộc địa nh việc thả tù chính trị ở các thuộc địa và cử ngời sang điều tra tình hình kinh tế - xã hội thuộc địa Tình hình đó gây ảnh hởng tích cc đến cuộc đấu tranh của các thuộc địa Pháp, trong đó có Việt Nam

Trớc tình hình quốc tế thuận lợi trên, Trung ơng Đảng chủ trơng chuyển hớng sang đấu tranh công khai hợp pháp Tại hội nghị Ban chấp hành Trung -

ơng của Đảng Cộng Sản Đông Dơng (tháng 7-1936) do đồng chí Lê Hồng Phong chủ trì đã phát động phong trào đấu tranh đòi tự do, dân sinh, dân chủ, cơm áo, hoà bình trong toàn quốc Chủ trơng mới của Đảng có tác động tích cực tới phong trào cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá bấy giờ

Tại Hoằng Hoá, ngay từ tháng 7-1936 đã hình thành “Ban vận động đọc sách báo công khai” của Đảng do đồng chí Hoàng Minh Phụng chủ trì, thu hút nhiều thanh niên, tri thức cách mạng tham gia Ban vận động ra đời khẩn trơng triễn khai phong trào đọc sách báo công khai của Đảng tại một số tổng ở Hoằng Hoá nh Bái Trạch, Bút Sơn, Hành Vĩ , Ngọc Chuế [6;tr 63]

Đồng thời, Ban vận động còn tuyên truyền chủ trơng cách mạng của

Đảng trong các tầng lớp nhân dân trong toàn huyện Hoằng Hoá Nhờ các hoạt

động tích cực của Ban vận động đọc sách báo công khai Hoằng Hoá mà các chủ trơng đờng lối của Đảng nhanh chóng đợc phổ biến trong toàn huyện

Hoằng Hoá và đợc nhân dân tích cực hởng ứng trong các cuộc đấu tranh tiếp theo.

Tháng 1-1937, thực hiện chủ trơng của tỉnh uỷ Thanh Hoá phát động phong trào lấy chữ ký vào bản kiến nghị gửi Guýt Tanh Gô Đa (phái viên chính phủ Mặt trận nhân dân Pháp sang Đông Dơng điều tra tình hình thuộc

địa), đòi quyền dân sinh, dân chủ

ở Hoằng Hoá các đồng chí Phùng Quang Diệu, Lê Trọng Nghi , đã…kịp thời tổ chức vận động lấy chữ ký hởng ứng phong trào Cuộc vận động diễn ra sôi nổi ở các tổng Bút Sơn, Hành Vĩ, Bái Trạch, thu hút hơn 500 quần chúng tham gia hởng ứng [3; tr19-20]

Qua hai cuộc vận động công khai rộng lớn, cuối tháng 7 năm 1936 và

đầu năm 1937, năng lực tổ chức, chỉ đạo phong trào của một số cán bộ nòng cốt trong huyện Hoằng Hoá đợc nâng lên rõ rệt nhng phong trào cũng bộc lộ những nhợc điểm quan trọng nh phong trào diễn ra cha đồng đều, chủ yếu mới dừng lại ở một số làng tổng phía Nam huyện Mặt khác phong trào mới đi sâu vào một số quần chúng tiến bộ ở tầng lớp trên, lớp quần chúng cơ bản cha đợc phát triễn rộng rãi nên cha có sức mạnh vững chắc

Nhận thức đợc tồn tại này, Ban vận động chủ trơng đẩy mạnh các cuộc vận động chống cờng hào nhũng nhiễu ở nông thôn đòi cải thiện quyền lợi dân sinh, dân chủ hàng ngày của nông dân lao động

Trong lúc đang chuẩn bị bớc vào cuộc đấu tranh của giai cấp nông dân

ở các làng tổng, thì một số tù chính trị ở Lao Bảo và nhà tù Thanh Hoá, do tác

động của phong trào Mặt trận Dân chủ, đã đợc trả lại tự do Nhiều đồng chí đã trở về địa phơng Hoằng Hoá hoạt động nh Lê Viết Phồn (xã Hoằng Minh ), Trơng Khắc Khoan (xã Hoằng Đông) , phối hợp với nhóm thanh niên cách mạng ở Hoằng Hoá đẩy cuộc vận động dân chủ phát triển lên một bớc mới với những cuộc đấu tranh thu đợc kết quả rõ rêt Tiêu biểu là các cuộc vận động

chống cờng hào áp bức bóc lột ở 2 thôn Nguyệt Viên (xã Hoằng Quang) và Cự

Đà (xã Hoằng Minh)

Đầu tháng 4 năm 1937, nông dân làng Nguyệt Viên đã tổ chức cuộc vận động đấu tranh đòi hội đồng lý, hơng phải trả số tiền đấu cố ruộng đất công cho nông dân [3; tr 20] Cuộc đấu tranh này diễn ra dới hình thức làm

đơn kiến nghị gửi lên quan trên và viết báo công khai tố cáo hành động tham nhũng của hội đồng lý, hơng Kết quả bọn lý hơng làng Nguyệt Viên phải trả lại cho dân làng 300 quan tiền và một số tên bị cách chức Trớc áp lực đấu tranh của quần chúng và d luận báo chí , tháng 4-1937 Khâm sứ Trung Kỳ Gờ

- Ráp - Phơi phải chỉ thị cho Công sứ Thanh Hoá buộc hội đồng lý, hơng phải bồi thờng cho dân và cắt chức một số tên trong hội đồng hơng, lý Ngày 8-4-

1937, tờ báo “Dân chúng” ở Sài Gòn đã đăng tin thắng lợi của cuộc đấu tranh này [6,tr 66] Thắng lợi của nông dân làng Nguyệt Viên đã cổ vũ cho phong trào đấu tranh của nông dân toàn huyện Hoằng Hoá

Đợc sự cổ vũ của phong trào đấu tranh của dân làng Nguyệt Viên, nông dân ở nhiều làng tổng trong huyện cũng nỗi dậy đấu tranh chống bọn địa chủ, cờng hào địa phơng Điển hình là cuộc đấu tranh của nông dân làng Cự Đà (Hoằng Minh) vào tháng 8-1937 nhằm hạ uy thế của tên lý trởng gian ác trong làng Phong trào đựơc sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Lê Viết Phồn (Bí

th chi bộ Đảng Hoằng Hoá đầu tiên 9-1930) trực tiếp chỉ đạo Cuộc đấu tranh diễn ra liên tiếp trong một tuần lễ đã lôi khéo đợc một số tuần phu đứng về phía quần chúng bắt trói tên lý trởng giải lên cho tri phủ Hoằng Hoá trị tội Tr-

ớc áp lực mạnh mẻ của quần chúng, tri phủ buộc phải cho lính giải lý trởng về làng cho nhân dân trị tội [6; tr 66] Thắng lợi của dân làng Cự Đà một lần nữa chứng tỏ sức mạnh đoàn kết của nhân dân Hoằng Hoá trong đấu tranh cách mạng

Cùng với các cuộc vận động trên, cuối năm 1937, cuộc vận động bầu cử Viện dân biểu Trung Kỳ diễn ra sôi nổi trong huyện Hoằng Hoá Đợc báo chí

công khai hớng dẫn, hội đọc sách báo công khai Hoằng Hoá tích cực cổ động cho những ứng cử viên mà tỉnh Đảng bộ Thanh Hoá giới thiệu trên báo chí Kết quả tại khu vực Hoằng Hoá - Hậu Lộc các ứng cử viên gồm những nhân sĩ tiến bộ đã trúng cử với tỉ lệ 522/883 phiếu bầu [6; tr 67] Cuộc vận động bầu

cử Viện dân biểu Trung Kỳ một lần nữa chứng tỏ phong trào Mặt trận Dân chủ Hoằng Hoá đợc mở rộng

Từ thắng lợi của các cuộc vận động dân chủ trong năm 1937 ở Hoằng Hoá đã gây đợc tiếng vang trong phong trào đấu tranh của cả tỉnh Thanh Hoá Vì vậy mà đầu năm 1938 phong trào cách mạng Hoằng Hoá tiếp tục nhận đợc

sự chỉ đạo của ỉnh uỷ Thanh Hoá Đồng chí Lê Chủ, phó Bí th Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá đựơc cử về chỉ đạo phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá Sau một thời gian thâm nhập vào phong trào, đến cuối tháng 5-1938 đã tổ chức ra “Uỷ ban vận động quần chúng” huyện Hoằng Hoá tại thôn Phú Vinh (xã Hoằng Vinh) Uỷ ban gồm có 3 đồng chí là Hoàng Minh Phụng, Hoàng Minh Việt và Phùng Quang Diệu, do đồng chí Hoàng Minh Phụng làm trởng ban

Chơng trình hoạt động của uỷ ban gồm:

-Vận động thành lập các hội tơng tế ái hữu

đấu tranh nh cuộc vận động làm kiến nghị gửi Viện dân biểu Trung Kỳ chống

“Dự án thuế mới” vào tháng 5-1938 thu hút trên 300 nông dân các làng Đại Lộc, Trung Hy (nay thuộc Hoằng Vinh) tham gia ký và điểm chỉ vào bản kiến nghị Cuộc vận động còn thu hút đợc cả một số lý trởng tham gia Tri phủ Hoằng Hoá đã cho lính bắt giam các quần chúng tích cực nhằm khủng bố phong trào Nhân dân đia phơng đã kéo lên phủ đờng để đấu tranh đòi tri phủ phải trả tự do cho những ngơì bị bắt Trớc sức mạnh đấu tranh của quần chúng, tri phủ phải nhựơng bộ, những ngời bị bắt đợc trả lại tự do Đặc biệt cuộc vận động truyền bá chữ quốc ngữ đã có ý nghĩa rộng lớn giúp cho việc phổ biến học tập các đờng lối của Đảng đợc thuận lợi ở các trờng học bấy giờ, các tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác đợc thanh niên Hoằng Hoá nghiên cứu nh T bản luận, chủ nghĩa duy vật biện chứng, duy vật lịch sử Hoặc những cuốn sách đợc thanh niên dùng làm tài liệu tuyên truyền lâu dài nh cuốn “Vấn đề dân cày” của Qua Ninh và Vân Đình (tức Trờng Chinh và Võ Nguyên Giáp) Từ trong những phong trào tr… ờng học, tháng 3-1938 ở thôn

Cự Đà (Hoằng Minh) đã lập ra Đoàn thanh niên tân tiến [17; tr 104] Đến tháng 9 năm 1938 dới sự chỉ đạo của Uỷ ban vận động quần chúng Hoằng Hoá, Đoàn thanh niên tân tiến Cự Đà đợc chuyển thành Đoàn thanh niên Dân chủ Hoằng Hoá [6; tr72] Đây là cơ sở tiền thân của Đoàn thanh niên Cộng sản Hoằng Hoá Bên cạnh Đoàn thanh niên Dân chủ, Hội phụ nữ Dân chủ cũng đợc thành lập ở Yên Vực (Hoằng Long)

Cuối năm 1938 đầu năm 1939 phong trào đấu tranh của công nhân Nhà máy diêm Hàm Rồng và đồn điền Yên Tập đã thu đựoc kết quả Phong trào công nhân cũng diễn ra dới hình thức hoà bình, lấy chữ ký vào bản kiến nghị thu hút hàng trăm công nhân tham gia Nội dung của bản kiến nghị đòi yêu sách buộc chủ nhà máy phải chấp nhận ngày làm việc 8 giờ và tăng 20% lơng cho công nhân Bản kiến nghị đã đợc chuyển tới Ban thanh tra lao động Huế

và chính phủ Pháp tại Pari, buộc bọn chủ phải chấp nhận yêu sách của công

nhân Tại đồn điền Yên Tập, Hội ái hữu đã tổ chức đấu tranh đòi giảm tô 20% cho tá điền cũng thu đợc kết quả

Nhân ngày quốc tế lao động 1-5-1939, thực hiện chủ trơng của Tỉnh

uỷ, Uỷ ban vận động quần chúng Hoằng Hoá đã vận động đợc hàng trăm thanh niên các tổng phía nam Hoằng Hoá nh Bút Sơn, Bái Trạch, Hành Vĩ tổ chức mít tinh Các khẩu hiệu đựơc nêu cao trong cuộc mít tinh nh đòi tự do dân chủ, miễn giảm su thuế, tự do ái hữu, nghiệp đoàn, thi hành luật lao động

8 giờ cho công nhân, thả tù chính trị, ủng hộ Liên bang Xô Viết, ủng hộ nhân dân Trung Hoa kháng Nhật Cuộc mít tinh đã biến thành cuộc biểu dơng lực luơng cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá

Ngay sau cuộc mít tinh này, một đợt quyên góp ủng hộ nhân dân Trung Hoa kháng nhật đựoc tổ chức nhân ngày “Kỷ niệm song thất” (tức ngày 7-7)

Đợc sự hớng dẫn của Uỷ ban vận động quần chúng Hoằng Hoá, hàng chục hội

ái hữu, hội thanh niên, học sinh đã sôi nỗi tổ chức các cuộc tuyên truyền, quyên góp tiền bạc cho ngày kỷ niệm trên Sáng ngày 7-7-1939 đoàn đậi biểu nhân dân huyện Hoằng Hoá do đồng chí Hoàng Minh Phụng dẫn đầu đã mang tiền bạc và gần 200 chữ ký của các tầng lớp nhân dân Hoằng Hoá tới chùa Hội Quán ở Thị xã Thanh Hoá dự lễ mít tinh ủng hộ nhân dân Trung Hoa kháng Nhật, do Tỉnh uỷ Thanh Hoá tổ chức Bức th cùng với số tiền quyên góp đã đ-

ợc chuyển tới tận tay đồng chí Bùi Đạt, Tỉnh uỷ viên phụ trách cuộc mít tinh

để gửi cho đại diện Hoa Kiều ở Hội Quán Đó là tình cảm quốc tế vô sản của nhân dân Hoằng Hoá đối với cuộc kháng chiến của nhân dân Trung Hoa Cuộc mít tinh vừa kết thúc, bọn địch đã tung lực lợng vây bắt đồng chí Bùi

Đạt, ngời phụ trách cuộc mít tinh Đó là dấu hiệu đầu tiên của cuộc khủng bố dân chủ ở Thanh Hoá

Ngày 14-7-1939, nhân kỷ niệm ngày cách mạng vô sản Pháp do Tỉnh

uỷ Thanh Hoá phát động thì kẻ thù điền cuồng khủng bố, đàn áp, bắt bớ các chiến sĩ cộng sản và phong trào công khai dân chủ một cách quyết liệt Tình

hình đó đặt phong trào cách mạng của nhân dân Thanh Hoá nói chung và Hoằng Hoá nói riêng đứng trớc một thử thách mới

Đứng trớc tình hình trên, thực hiện chủ trơng của Tỉnh uỷ, Uỷ ban vận

động quần chúng huyện Hoằng Hoá đã kịp thời nêu cao chủ trơng chống khủng bố, phân tích tình hình mới và đề ra chủ trơng mới, kế hoạch mới chuyển mọi hoạt động của các tổ chức cách mạng của quần chúng trên địa bàn Hoằng Hoá từ hoạt động công khai, bán công khai chuyển sang hoạt động bí mật nhằm giữ vững phong trào, tạo thuận lợi cho sự chắp nối hoạt động với

Đảng bộ cấp trên và cũng từ đây phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá bớc sang một giai đoạn mới

động của nó cha đồng đều trên địa bàn toàn huyện Thế nhng kết quả đạt đợc nhất điịnh của phong trào ở thời kì này là không thể phủ nhận đợc và nó có tác dụng đặt cơ sở vũng chắc cho phong trào đấu tranh ở thời kỳ sau Qua phong

trào, cũng bồi dỡng động viên và tích luỹ đợc một lực lợng chính trị to lớn, nhất là lực luợng công - nông đi theo đờng lối cách mạng của Đảng và chính lực luợng này sẽ quyết định tơng lai của phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá trong giai đoạn cách mạng mới - giai đoạn tiến tới khởi nghĩa giành chính quền.

Ch ơng 2 :

hoằng hoá với quá trình chuẩn bị lực lợng tiến tới

khởi nghĩa giành chính quyền

(từ tháng 11-1939 đến tháng 7- 1945)

2.1 Chính sách của Pháp - Nhật

Ngày 1/9/1939, Chiến tranh thế giới thứ Hai bùng nổ với việc phát xít

Đức tấn công Ba Lan Sau đó đế quốc Anh, Pháp lao vào vòng chiến Đông

D-ơng nói chung, Việt Nam nói riêng là thuộc địa quan trọng của thực dân Pháp cũng nhanh chóng bị đẩy vào vũng lầy chiến tranh đế quốc

Để phục vụ chiến tranh, thực dân Pháp thi hành chính sách cai trị thời chiến khắc nghiệt nhằm ổn định hậu phơng, huy động tối đa sức ngời, sức của, của nhân dân ta cho cuộc chiến tranh chống phát xít Đức ở chính quốc và trên chiến trờng Châu Âu Cho nên chúng đã phát xít hoá bộ máy cai trị ở Đông D-

ơng để đàn áp các lực lợng dân chủ, đàn áp Đảng Cộng sản, hòng xoá bỏ những thành quả mà cách mạng Đông Dơng và Viêt Nam vừa giành đợc trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ (1936 -1939) Hoằng Hoá là một bộ phận không thể tách rời của dân tộc Viêt Nam cũng chịu chung số phận này

ở Hoằng Hoá, thực dân pháp đã chỉ thị cho các tri phủ, tổng lý giải tán các tổ chức quần chúng trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ nh: Hội ái hữu, Hội thanh niên, Phụ nữ , bắt bớ những quần chúng hăng hái, những chiến sĩ cách mạng của Hoằng Hoá hoặc những chiến sĩ cách mạng các huyện ngoài đang hoạt động ở Hoằng Hoá nhằm xoá bỏ hẳn một mắt xích quan trọng của phong trào cách mạng tỉnh Thanh Hoá Hơn một năm sau khi Chiến tranh thế giới thứ II bùng nổ, phát xít Nhật nhảy vào xâm lợc Đông Dơng (9-1940) nhân việc chính phủ Pháp ở chính quốc đã đầu hàng phát xít Đức Và thế là Pháp - Nhật cấu kết chặt chẻ với nhau cùng bóc lột nhân dân ta, làm cho đời sống

nhân dân ta điêu đứng quằn quại dới ách “một cỗ đôi tròng” Thực dân pháp thì tăng cờng vơ vét đề phòng khi phải cuốn gói ra đi, phát xít Nhật thì tăng c-ờng cớp bóc trắng trợn tài sản của nhân dân để phục vụ cho nhu cầu chiến tranh phi nghĩa của chúng.

Tháng 7 năm 1943, “Hiệp ớc kinh tế Nhật - Pháp” quy định trắng trợn mỗi ngời dân trong tỉnh Thanh Hoá, “Vùng có nông giang mỗi tháng phải bán

2 kg thóc, vùng không có nông giang, mỗi tháng bán 1,4 kg thóc Tính ra mổi tạ thóc giá 27 quan tiền, bán cho chúng chỉ đợc 7 quan Làng nào không nạp

đủ thóc, chúng sẽ lấy công quỷ hoặc cớp giật, súc vật, đồ đạc của dân”[6; tr 82]

Đối với Hoằng Hoá một huyện đông dân lại có đất đai màu mỡ, trồng

đ-ợc các lại cây phục vụ chiến tranh nh đay, bông, lạc , đã trở thành mục tiêu tăng cờng cớp bóc và bắt phu, bắt lính của giặc Từ đầu năm 1943 chúng đã buộc nhân dân ta ở nhiều vùng phải nhổ lúa trồng đay, nhổ ngô, khoai trồng bông, lạc cho chúng và bắt nhiều thanh niên trai tráng đi nạo kênh than ở huyện Hậu Lộc, vét sông Cung ở Lạch Trờng, Lạch Trào Việc bắt phu, bắt…lính thờng xuyên của chính quyền Pháp - Nhật cũng làm cho bao gia đình ở Hoằng Hoá tan nát, vốn nghèo đói lại càng xơ xác hơn, ngời nào không chịu

đi phu, bỏ phu thì ngời nhà phải chịu đánh đập dã man hoặc bị phạt tiền Lợi dụng tình trạng này bọn phong kiến ở địa phơng cũng ra sức sách nhiểu nhân dân, ăn hối hộ của những gia đình có ngời bỏ phu, bóc lột su thuế nặng nề

“Tháng 11-1943, 1500 ngời bị Pháp bắt tập trung ở phủ Hoằng Hoá để lựa ra 500 phu lực lỡng cho Nhật, 3000 ngời nhà của các ngời bị bắt kéo đến phủ la ó đòi thả chồng con Nhà cầm quyền đẩy phu lên xe thì bị dân biểu tình vây xe, đem lính tới giải tán biểu tình xe mới chạy đợc trong tiếng nguyền rủa” ( 20, tr544)

Tháng 12 năm 1944 chúng lại cho quân về Hoằng Hoá bắt phu làm sân bay Lai Thành ở Thị xã Thanh Hoá Các dân phu phải làm việc với cờng độ

lao động cao, dới làn roi vọt của phát xít Nhật và tay sai, nhiều ngòi phải làm việc quá sức ốm chết, số còn lại tìm cách bỏ trốn khỏi công trừơng

Trên các công trình đê của địa phơng Hoằng Hoá bọn cai lệ và lí hơng cũng dùng nhiều thủ đoạn với dân phu ngay tại sân đê để ăn tiền đút lót Hành

động của chúng đã gây phẩn uất trong nhân dân

Sau ngày Nhật đảo chính Pháp (9/3/1945), bọn Nhật càng tăng cờng chiếm đoạt các cở sơ kinh tế của Pháp và tài sản của đồng bào ta, đẩy mạnh vơ vét nguồn tài nguyên, hàng hoá, lơng thực Việc thu thóc tạ, bông đay đợc

đẩy mạnh bằng các biện pháp cỡng bức và dùng vũ lực đàn áp mạnh mẽ với nhân dân Hoằng Hoá Hậu quả của chính sách cai trị của Pháp - Nhật đả đẩy nhân dân Hoằng Hoá vào một nạn đói khủng khiếp cha từng thấy: “nạn đói diễn ra do hậu quả vơ vét tích trử lúa gạo của phát xít Nhật - Pháp làm chết gần 2000 ngời dân trong huyện (Hoằng Hoá), một cách thảm thơng, nhiều gia

đình hầu nh không còn ngời sống sót ” [6; tr 93]

Nh vậy chính sách cai trị bằng lỡi lê, họng súng, chính sách cớp bóc, vơ vét, bắt phu bắt lính của Pháp - Nhật đẩy nhân dân Hoằng Hoá đứng trớc bờ vực thẳm Không cam chịu cảnh bất công và tàn bạo do kẻ thù cấu kết với bon phong kiến địa phơng gây nên, nhân dân Hoằng Hoá đã vùng dậy đấu tranh chống đế quốc và phong kiến Mâu thuẩn dân tộc và giai cấp giữa toàn thể nhân dân Hoằng Hoá với kẻ thù xâm lợc Pháp - Nhật và bọn phong kiến tay sai lúc này hoà làm một và trở nên sâu sắc hơn bao giờ hết Cả Hoằng Hoá lúc này tởng chừng nh một “đồng cỏ khô” mà chỉ cần một đốm lửa nhỏ củng đủ thổi bùng lên thành một cao trào cách mạng rộng lớn, mạnh mẻ thiêu rụi toàn

bộ bè lũ cớp nớc và bán nớc

2.2 Đấu tranh phục hồi cơ sở Đảng, cơ sở cách mạng

và gấp rút chuẩn bị khởi nghĩa giành chính quyền

2.2.1 Hội phản đế cứu quốc huyện Hoằng Hoá ra đời và phát triển.

Đứng trớc tình hình khủng bố và bắt bớ ráo riết các chiến sĩ cách mạng, đàn áp các cơ sở quần chúng, các phong trào cách mạng của nhân dân

ta ở nhiều nơi từ sau khi cuộc Chiến tranh thế giới II nổ ra của chính quyền thực dân Pháp, Trung ơng Đảng quyết định rút vào hoạt động bí mật, chuyển trọng tâm hoạt động về nông thôn, chú ý xây dựng cơ sở Đảng ở thành thị Trung ơng Đảng nhận định rằng hoàn cảnh Đông Dơng sẻ “tiến bớc đến vấn

đề dân tộc giải phóng” [17; tr 117]

Tháng 11 năm 1939 Trung ơng Đảng họp Hội nghị lần thứ VI tại Bà

Điểm - Hoóc Môn - Gia Định đã chuyển hớng chiến lợc cách mạng Việt Nam Hội nghị đã chủ trơng đa nhiệm vụ giải phóng dân tộc lên hàng đầu, thực hiện nhiệm vụ dân chủ ở mức độ nhất định và quyết định hình thức mặt trận thời kì này là “Mặt trận thống nhất dân tộc phản đế Đông Dơng ” thay cho Mặt trận dân chủ Đông Dơng trớc đấy Đồng thời chủ trơng thành lập chính phủ dân chủ cộng hoà thay cho chính phủ công - nông binh Với đ… ờng lối đúng đắn của hội nghị đã thúc đẩy phong trào cáh mạng Việt Nam phát triển sang một giai đoạn mới

Đến đầu năm 1940 nghị quyết Trung ơng VI (11/1939) của Đảng mới

đợc truyền đạt vào Thanh Hoá, việc phổ biến nghị quyết này cũng nhanh chóng đợc xúc tiến đến các cơ sở huyện ở Hoằng Hoá vào thời điểm này

đồng chí Lê Tất Đắc đã tổ chức gặp gỡ một số thanh niên tiến bộ gợi ý phơng hớng vận động thành lập Mặt trận phản đế cứu quốc Hoằng Hoá trong thời kỳ mới Bên cạnh việc vận động giác ngộ nhiệm vụ cách mạng mới cho lớp thanh niên tân tiến huyện Hoằng Hoá, đồng chí Lê Tất Đắc còn dùng thơ ca tuyên truyền những chủ trơng mới của Đảng tại địa phơng, trong đó có một số đoạn

đợc phổ biến nh sau:

“Lập mau mặt trận Đông Dơng

Phản đế cứu quốc mở đờng tồn sinh

Đã đảo hẳn chiến tranh xâm lợc

Cùng những phờng bán nớc tà gian

Đông Dơng độc lập hoàn toànXây nền dân chủ nhân dân cộng hoà”

(Trích Hiệu triệu phản đế) [6; tr 78]

Thấm nhuần nghị quyết Trung ơng VI của Đảng cùng với sự giác ngộ, tuyên truyền của đồng chí Lê Tất Đắc vào lớp thanh niên Hoằng Hoá, đến tháng 5 năm 1940, Ban vận động Mặt trận phản đế cứu quốc Hoằng Hoá đợc thành lập tại thôn Phú Vinh (xã Hoằng Vinh) Đồng chí Nguyễn Trọng Chơn

đợc cử làm Bí th ban vận động Mặt trận phản đế cứu quốc lâm thời

Chơng trình hoạt động của Ban vận động nh sau:

- Phân công từng đồng chí phụ trách các tổng để tuyên truyền, vận động thành lập Hội phản đế các cơ sở

- Tổ chức các phong trào thể thao, thể dục để vận động thanh niên, học sinh hớng vào nhiệm vụ chính trị trong thời kỳ mới

- Mở các lớp truyến bá quốc ngữ

- Vận động những ngời biết chữ (có xu hớng tiến bộ) tham gia giám sát tại chổ việc bổ su, định mức thuế, không cho bọn cờng hào, lý trởng ức hiếp những ngời không biết chữ [3; tr 29]

Ban vận động đã khẩn trơng đi vào xây dựng các cơ sở phản đế trớc hết

là ở những nơi có phong trào cách mạng phát triển mạnh trớc đây thuộc các tổng phía nam Hoằng Hoá nh tổng Bút Sơn, Hành Vĩ, Bái Trạch , ngoài ra còn tuyên truyền nhiệm vụ cứu quốc ở các cơ sở

Để che mắt bọn địch, Ban vận động Mặt trận cứu quốc huyện đã mua một cổ máy dệt đặt tại nhà đồng chí Lê Tất Đắc nhằm thu hút nhân dân đến tham quan, tạo diều kiện tập hợp quần chúng giác ngộ cách mạng Nhờ hoạt

động sáng tạo đó, nhiều làng, tổng đã xây dựng đợc các ban vận động cứu quốc cơ sở Nhiều thanh niên tích cực đợc lựa chọn vào phong trào phản đế Cũng nhờ những kết quả đạt đợc nh vậy mà sau một thời gian ngắn Ban vận

động thành lập Mặt trận phản đế cứu quốc huyện Hoằng Hoá đã đợc chuyển thành Hội phản đế cứu quốc huyện Hoằng Hoá do đồng chí Nguyễn Trọng Chơn làm bí th.

Hội phản đế cứu quốc Hoằng Hoá đã đề ra chơng trình xây dựng các tổ chức phản đế cứu quốc cơ sở, đồng thời tăng cờng bắt liên lạc với các cơ sở cách mạng trong tỉnh nh Thị xã Thanh Hoá, Hậu Lộc , để nhận tài liệu nghị quyết trung ơng VI đem về Hoằng Hoá hoạt động Lúc này đồng chí Lê Tất

Đắc đã đợc điều vào công tác ở Xứ uỷ Trung Kỳ tại Nghệ An

Giữa lúc cuộc vận động cách mạng đang đợc tiến hành thì tháng 10 năm

1940, bọn địch đã phát hiện ra cơ sở cácg mạng ở Thị xã Thanh Hoá, tên bang tá và bọn mật thám đế quốc đã ập vào nhà trọ học của đồng chí Nguyễn Trọng Chơn khám xét lấy tài liệu bí mật và bắt đồng chí Chơn ngay tại chỗ Tiếp đó các đồng chí trong Hội phản đế cứu quốc Hoằng Hoá đều sa vào tay giặc Bọn chúng đã kết án mổi đồng chí 4 năm tù, riêng đồng chí Chơn 5 năm tù, phong trào cách mạng Hoằng Hoá lại mất liên lạc với cấp trên

Tuy nhiên, với ý thức chủ động cách mạng, tháng 2 năm 1941 một số

đồng chí còn lại ở cơ sở nh Nguyễn Chiến, Lê Thế Sơn, Phùng Bá Huân, Lê Văn Ty đã tự liên lạc với nhau, tổ chức một hội nghị ở nhà đồng chí Ty tại thôn Phú Vinh (Hoằng Vinh) để thảo luận biện pháp hoạt động duy trì phong trào quần chúng Hội nghị đã phân công từng đồng chí phụ trách các tổng và riêng đồng chí Nguyễn Chiến và Lê Thế Sơn có trách nhiệm liên lạc với cấp trên Hội nghị cũng chủ trơng dựa vào cơ sở đã có để tuyên truyền giác ngộ quần chúng vừa duy trì phong trào, vừa phát động quần chúng đấu tranh chống áp bức bóc lột, chống phù thu lạm bổ, chống đi phu và đi lính cho

địch

Sau hội nghị này các đồng chí đã di vào xây dựng các tổ chức quần chúng và tranh thủ một số lý hơng ngã về phía cách mạng, tạo thêm điều kiện thuận lợi cho việc khôi phục cũng cố phong trào Các đồng chí cũng đã bắt đ-

ợc liên lạc với các cơ sở cách mạng ở Thọ Xuân và Tỉnh uỷ Thanh Hoá Đồng chí Trần Hoạt (quê Nam Định cũ, nay là Nam Hà), Bí th tỉnh bộ lâm thời Thanh Hoá mới đợc khôi phục đã bắt mối về Hoằng Hoá, tìm hiểu tình hình

và truyền đạt chủ trơng tổ chức các hội phản đế cứu quốc, chủ trơng thành lập chiến khu cách mạng giải phóng dân tộc của tỉnh Thanh Hoá

Đợc liên hệ với Tỉnh uỷ lâm thời, các đồng chí ở Hoằng Hoá đã phân công nhau đi tuyên truyền xây dựng lực lợng chính trị và quyên góp ủng hộ chiến khu Tháng 9 - 1941 chiến khu Ngọc Trạo, Thạch Thành ra đời nhng mới hoạt động đợc một tháng thì bị kẻ thù đánh phá, một lực lơng du kích chiến khu và ban lãnh đạo tỉnh uỷ bị bắt Phong trào cách mạng Thanh Hóa bị khủng bố nặng nề nhất là ở các huyện Thọ Xuân, Thiệu Hoá, Vĩnh Lộc, Thạch Thành

Kẻ địch cũng mở rộng khủng bố ráo riết những cơ sở cách mạng ở Hoằng Hoá nhng một số cơ sở vẫn giữ vững đợc tinh thần cách mạng, do đó lực lợng cán bộ nòng cốt của huyện vẫn đợc bảo vệ nên phong trào cách mạng Hoằng Hoá có điều kiện liên hệ kịp thời với cấp trên

Đầu năm 1942, môt số chiến sĩ cách mạng trong đó có đồng chí Lê Tất Đắc vợt ngục về Thanh Hoá hoạt động, Tỉnh Đảng bộ lâm thời do đồng chí Lê Tất Đắc làm Bí th kịp thời đợc khôi phục Trong lúc cha bắt đợc liên lạc với Trung ơng Đảng, Tỉnh uỷ lâm thời lập một tổ chức cách mạng lấy tên

là “Thanh Hoá ái quốc hội” (gọi tắt là Hội ái quốc), ra báo “Đuổi giặc nớc” để tuyên truyền giác ngộ quần chúng đi vào giải phóng dân tộc

Tỉnh uỷ Thanh Hoá chủ trơng xây dựng Hội ái quốc, chú ý xây dựng cơ

sở Đảng, cơ sở quần chúng ở các cơ sở mới Đặc biệt chú ý đến cơ sở cách mạng ở Hoằng Hoá

Tháng 7 năm 1942, Tỉnh uỷ cử đồng chí Hoàng Tiến Trình về Hoằng Hoá gặp các đồng chí Nguyễn Chiến và đồng chí Lê Thế Sơn truyền đạt chủ trơng của tỉnh uỷ, bàn kế hoạch phát triển phong trào mới Trớc hết tập trung

vào những nơi có cơ sở cách mạng cũ ở các tổng phía nam Hoằng Hoá nhTổng Bút Sơn, Bái Trạch, Hành Vĩ từ đó phát triễn rộng ra các nơi khác trên toàn địa bàn Hoằng Hoá

Sự kiện này chứng tỏ phong trào đấu tranh cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá đã nối đợc liên lạc trực tiếp với Tỉnh uỷ Thanh Hoá, tạo bớc phát triễn mạnh mẽ, liên tục, tiến lên thành lập Mặt trận Việt Minh cứu quốc, cứu nhà

2.2.2 Mặt trận Việt Minh ở Hoằng Hoá ra đời và phát triển

Cuối năm 1942 Tỉnh uỷ lâm thời Thanh Hoá đã bắt đợc liên lạc với cơ

sở Đảng bộ Thành phố Hà Nội và nhận đợc bản “Chơng trình Việt Minh”của Trung ơng Đảng Xác định thấy phong trào cách mạng trong tỉnh có những hoạt động mạnh mẽ đúng hớng, Tỉnh uỷ quyết đinh chuyên cơ sở “Thanh Hoá

ái quốc hội” thành Mặt trận Việt Minh Thanh Hoá Đầu năm 1943 Tỉnh uỷ lâm thời Thanh Hoá đã nối đợc liên lạc trực tiếp với Trung ơng và đợc tiếp thu tinh thần của hội nghị Trung ơng VIII ( 5-1941), Ban chấp hành Trung ơng đã chính thức công nhận Đảng bộ Thanh Hoá Đợc sự chỉ đạo trực tiếp của Trung

ơng Đảng, tỉnh bộ Việt Minh Thanh Hoá chủ trơng phát triển Mặt trận Việt Minh xuống các cơ sở huyện, phủ, thị trong tỉnh

Tháng 2- 1943 Tỉnh uỷ Thanh Hoá đã bố trí đồng chí Tố Hữu là Uỷ viên Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Thanh Hoá về trực tiếp chỉ đạo thành lập Mặt trận Việt Minh ở Hoằng Hoá Sau một thời gian đi sâu tìm hiểu bắt mối với các cơ sở cách mạng ở Hoằng Hoá nh ở Hoằng Phúc, Chợ Vực (Hoằng Yến), Kim Đính (Hoằng Tiến), Đằng Trung (Hoằng Đạo) , tổ chức huấn luyện về tổ chức cách mạng theo nghị quyết Trung ơng Đảng lần thứ VIII cho một số thanh nhiên cách mạng Hoằng Hoá nh Nguyễn Chiến, Lê Thế Sơn, Lê Duy Hiển Đồng chí Tố Hữu đã triệu tập hội nghị tại Đằng Trung (Hoằng

Đạo) tổ chức thành lập Ban vận động thành lập Mặt trận Việt Minh Hoằng

Hoá (gọi tắt là Ban vận động Việt Minh) gồm 3 uỷ viên là đồng chí Nguyễn Chiến (tức Nguyễn Khắc Cầm) làm trỏng ban Sau đó Đồng chí Tố Hữu đã bồi dỡng phơng pháp tổ chức hoạt động, đặc biệt đồng chí nhấn mạnh về đờng lối giai cấp ở nông thôn để xây dựng, phát triển cơ sở

Việc thành lập Ban vận đông Việt Minh Hoằng Hoá đánh dấu bớc phát triển mới trong công cuộc giải phóng dân tộc ở Hoằng Hoá

Dới sự chỉ đạo trực tiếp của đồng chí Tố Hữu và Ban vận đông Việt Minh Hoằng Hoá, nhiều thanh nhiên tiên tiến Hoằng Hoáđợc tập hợp tổ chức giác ngộ về chủ trơng, đờng lối của Mặt trận Việt Minh tiêu biểu nh các đồng chí Nguyễn Khắc Bớ (xã Hoằng Châu) Nguyễn Minh Trờng, Nguyễn Minh

Đức (xa Hoằng Thắng ), Lê Thế Mỹ (xã Hoằng Phúc ) Nhờ sự giác ngộ và hoạt động tích cực của lực lọng thanh niên tiến bộ bấy giờ mà chỉ sau một thời gian ngắn, tính đến giữa năm 1943 trong toàn huyện Hoằng Hoá đã có hơn 20 thôn và 3 tổng Bút Sơn, Hành Vĩ, Bái Trạch có Ban vận động thành lập Mặt trận Việt Minh cơ sở [6; tr 85] Bên cạnh đó, các đoàn thể cứu quốc nh: Thanh niên cứu quốc, Phụ nữ cứu quốc, Phụ lão cứu quốc cũng lần lợt ra đời Số hôị viên của các đoàn thể cứu quốc toàn huyện Hoằng Hoá đến giữa năm 1943 lên

đến 600 ngời, đến tháng 8 - 1945 lên 7000 ngời [3; tr 33] Các đoàn thể cứu quốc đợc tổ chức và phát triển mạnh mẻ, thực sự đã trở thành lực lợng xung kích trong phong trào các mạng của Hoằng Hoá

Dới sự lạnh đạo của các Ban vận động Việt Minh cơ sở, nhân dân Hoằng Hoá đã không ngừng đứng lên đấu tranh chống lại ách thống trị của thực dân phong kiến Nổi bật là cuộc đấu tranh đòi bọn quan lại địa chủ trả lại bãi Hồi Trờng cho nhân dân thôn Liên Châu (xã Hoằng Châu) vào tháng 5-

1943, cuộc đấu tranh của hàng trăm dân phu trên công trờng đê Ngọc Xoa (Hoằng Đạt) vào tháng 6 - 1943 buộc bọn cai lệ không dám đánh đập, ăn tiền

đút lót của dân phu nữa, cuộc đấu tranh chống chặt xoan cho Nhật vào tháng 9-1943 diễn ra trong toàn huyện Hoằng Hoá, phong trào đã lôi cuốn hơn 40 h-

ơng chức không nạp tre rào phủ đờng vào tháng 10-1943 và phong trào biểu tình chống đi phu làm đờng quân sự số 14 vào tháng 11 - 1943 của 2000 quần chúng thuộc các tổng phía nam của huyện Hoằng Hoá [26], đã gây tiếng vang mạnh mẽ càng có sức cổ vũ thành lập Mặt trận Việt minh.

Bên cạnh các cuộc vận động đấu tranh trên, Ban vận động Việt Minh Hoằng Hoá còn tổ chức nhiều cuộc mít tinh nhân kỷ niệm các ngày lễ lớn nh khởi nghĩa Bắc Sơn, khỡi nghĩa Nam Kỳ nhằm nêu cao gơng hy sinh anh dũng của các chiến sĩ cách mạng, kêu gọi nhân dân vùng dậy đấu tranh hăng hái tham gia Măt trận Việt Minh Trong đó có những cuôc mít tinh diễn ra vào tháng 9 - 1943 thu hút tới 500 quân chúng tham gia nh các cuộc mít tinh diễn ra ở cồn Mã Nhón (xã Hoằng Đạo), nghè Hai Thôn (xã Hoằng Phong) ở chợ chùa Trào (xã Hoằng Lu) Các cuộc mít tinh đã gây đ… ợc ảnh hởng rộng lớn trong nhân dân và có ý nghĩa biểu dơng lực lọng cách mạng trớc kẻ thù làm cho chúng hoang mang dao động, một số tên cờng hào ác bá ở địa phơng

bị trừng trị, một số tên khác không dám chống lại cách mạng

Từ trong các cuộc đấu tranh chính trị của quần chúng, uy tín của Việt Minh đơc nâng lên và bám rễ vững chắc ở nhiều cơ sở cách mạng của Hoằng Hoá, từ đó góp phần đẩy nhanh sự ra đời của lực lợng vũ trang địa phơng vào

đầu năm 1944

Thực hiện chủ trơng của tỉnh uỷ Thanh Hoá về việc tổ chức lực lợng vũ trang ở các địa phơng, làm nòng cốt cho các phong trào đấu tranh cách mạng của quần chúng trong thời kỳ mới, tháng 2-1944 Ban vận động Việt Minh huyện Hoằng Hoá cùng với Ban vận động Việt minh các tổng, thôn đã tiến hành tổ chức ra các đội tự vệ cứu quốc mà nòng cốt là các đội tự vệ chiến đấu nhằm hổ trợ các hoạt động truyên truyền chính trị của quần chúng Buổi đầu các hội viên tự vệ cứu quốc huyện Hoằng Hoá đợc tập hợp trong “đội tập võ dân tộc” Về sau phong trào phát triễn mạnh, đội tự vệ cứ quốc đợc tổ chức rộng khắp các làng, tổng Từ các đội tự vệ cứu quốc lại lựa chọn thành các đội

tự vệ chiến đấu Sự ra đời của lực lọng vũ trang ở Hoằng Hoá đã kịp thời ủng

hộ cho việc đẩy mạnh các hoạt động tuyên truyền chính trị, vận đông quần chúng: nh rải truyền đơn ở Hàm Rồng, Nghĩa Trang (5- 1944), bảo vệ cơ quan

in báo “Đuổi giặc nớc” ở Hoằng Ngọc, Hoằng Châu Lực lợng tự vệ Hoằng Hoá cũng đợc phiên chế thành các cấp từ tiểu đội đến đại đôi Có nơi nh tổng Bái Trạch (huyện Hoằng Hoá) thành lập liên đội với hàng ngàn hội viên [3; tr 36]

Trớc những thắng lợi liên tiếp của các phong trào đấu tranh chính trị của quần chúng từ giữa tháng 3 năm 1943 đến đầu tháng 5 năm 1944 đã làm cho kẻ thù đứng ngồi không yên Nên chúng đã dò xét theo dõi và tìm cách

đàn áp, một số cơ sở cách mạng ở tổng Bút Sơn, Ngọc Chuế (huyện Hoằng Hoá) đã bị khủng bố, một số đồng chí bị bắt nh: Cao Thế Mỹ, Cao Văn Tự, Lê Quang Trờng, Lê Thế Sơn, Lê Quang Sinh

Trớc tình hình ấy, tháng 5/1944 đồng chí Tố Hữu đã cùng với các đồng chí lãnh đạo địa phơng bàn định kế hoạch chống khủng bố nhằm củng cố, bảo

vệ phong trào Trớc mắt là triển khai kịp thời việc kiện toàn tổ chức các Ban vận động Việt Minh huyện, tổng, thôn thành Ban cán sự Việt Minh huyện, tổng, thôn (huyện Hoằng Hoá)

Ban cán sự Việt Minh huyện Hoằng Hoá đã bổ sung và phân công nh sau: Đồng chí Nguyễn Chiến làm Bí th, đồng chí Nguyễn Huy Soạn phó Bí th

và bổ sung đồng chí Lê Khắc Duy thay đồng chí Lê Thế Sơn đi nhận công tác mới do tỉnh uỷ điều động [3; tr 37] Ban cán sự Việt Minh đã phân công từng

đồng chí lãnh đạo các cơ sở cánh mạng đến các cơ sở, thông qua những hội viên Việt Minh trung kiên để ổn định t tởng quần chúng, vạch rỏ âm mu của

địch và bàn biện pháp chống khủng bố, giáo dục ý thức cảnh giác cách mạng, gìn giữ bí mật cho cán bộ và phong trào, thờng xuyên theo dõi những hành vi của địch đồng thời tăng cờng các cuộc đấu tranh chống cớp bóc, chống bắt phu bắt lính

Do những biện pháp tích cực trên nên những cơ sở cách mạng kịp thời

đợc bảo vệ, phong trào quần chúng đợc duy trì, các đoàn thể cứu quốc vẫn duy trì sinh hoạt đều đặn và mở rộng thêm cơ sở mới Đặc biệt tổ chức đội tự vệ cứu quốc càng phát triển mạnh mẻ hơn trớc

Dới sự lãnh đạo của Ban cán sự Việt Minh các tổng thôn, huyện, nhiều cuộc đấu tranh quần chúng vẫn đợc tổ chức khẩn trơng Tiêu biểu là cuộc đấu tranh của hơn 500 nông dân thôn Đạt Tài, Hạ Vũ (xã Hoằng Hà và Hoằng

Đạt) vào ngày 24-6-1944 chống bọn Nhật Về thu thóc, thu bông tại địa

ph-ơng Hởng ứng lời kêu gọi của Việt Minh “không nạp thuế, nạp thóc, nạp bông cho giặc”, trên 500 đồng bào 2 thôn đã vùng dậy đấu tranh chống bọn tri phủ, đề lại và lính tuần sai Khi bọn địch lùng sục vào từng gia đình vơ vét, c-

ớp bóc, bà con liền xông tới giành lại thóc, bông không cho chúng mang đi Chúng giở trò khủng bố, đàn áp, lửa căm thù càng sôi sục Quần chúng hai thôn đợc lực lợng vũ trang hổ trợ đã dùng dao, liềm, gậy gộc, đuổi đánh cả tri phủ, đề lại và lính tuần sai Bọn địch phải bỏ cả xe đạp xe tay chạy theo đờng tắt về phủ lỵ Từ đó bọn địch không dám về khu vực Đạt Tài, Hạ Vũ thu thóc, thu bông [3; tr 40] Cùng với cuộc đấu tranh của nhân dân Hoằng Hà, Hoằng

Đạt là cuộc đấu tranh của hơn 200 đồng bào thôn Phúc Thọ (xã Hoằng Đức) vào tháng 5-1944, phản đối bắt phu bắt lính, chống nạp su thuế cho địch Cai tổng Bút Sơn đã bị nhân dân bắt ra đình làng cảnh cáo về tội làm tay sai cho giặc [6; tr 88] Các cuộc đấu tranh trên chứng tỏ đờng lối đúng đắn của Việt Minh Hoằng Hoá và tinh thần đoàn kêt nhất trí cao độ của nhân dân Hoằng Hoá trong đấu tranh cách mạng

Thắng lợi của cuộc đấu tranh của nhân dân xã Hoằng Hà, Hoằng Đạt, Hoằng Đức đã tạo chỗ đứng vững chắc trong quần chúng của Việt Minh Trớc yêu cầu ngày càng lớn của cuộc đấu tranh tiếp theo, Mặt trận Việt Minh cũng

có nhiều biện pháp tích cực để mở rộng tăng cờng ảnh hởng trong quần chúng

nh tuyên truyền chính sách Việt Minh, cổ động hổ trợ phong trào đấu tranh của quần chúng

Tháng 5-1944 ban cán sự Việt Minh huyện Hoằng Hoá tổ chức rải truyền đơn tại Thị xã Thanh Hoá và trên quốc lộ một đoạn chạy qua huyện Hoằng Hoá từ Nghĩa Trang (xã Hoàng Kim) đến Hàm Rồng (xã Hoàng Long), truyền đơn áp phích đăng nội dung bức th của đồng chí Nguyễn ái Quốc (viết tháng 6- 1944) kêu gọi các tầng lớp nhân dân tham gia Mặt trận Việt Minh Cuộc rãi truyền đơn đã hoàn thành theo đúng kế hoạch Mặc dầu bọn địch sau khi phát hiện đã lùng sục, khủng bố, khám xét khắp nơi nhng chúng không tìm ra đợc manh mối nào

Thời gian này cơ quan in báo “Đuổi giặc nớc” của Tỉnh uỷ Thanh Hoá

đợc chuyển tới Hoằng Hoá (tháng 6-1944) Đầu tiên cơ quan in báo đặt tại nhà

đồng chí Nguyễn Văn Lựng ở thôn Đô Du xã Hoằng Ngọc sau chuyển đến Hoá Lộc (xã Hoằng Châu) để đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của Việt minh

Để bảo vệ cơ quan in báo, Ban cán sự Việt Minh huyện Hoằng Hoá và Việt Minh địa phơngđã tổ chức một tiểu đội tự vệ bảo vệ cơ quan in, một tổ giao thông liên lạc để chuyển báo và tài liệu đi các nơi trong tỉnh, một tổ xây dựng quỷ để mua giấy mực cùng các phơng tiện in và bảo đảm sinh hoạt cho cơ quan in

Với cách tổ chức chu đáo và đợc quần chúng giúp đở, bảo vệ, cơ quan

in báo của tỉnh uỷ đã hoạt động thuận lợi và bảo đảm an toàn Đến cuối tháng

12 năm 1944 cơ quan in báo chuyển về huyện Nga Sơn

ảnh hởng của báo chí cách mạng và hoạt động của cơ quan in báo trong thời gian làm việc tại huyện Hoằng Hoá đã tiếp thêm vào sức mạnh cho phong trào Việt Minh Hoằng Hoá

Trải qua các cuộc đấu tranh cách mạng ngày một rộng lớn , quyết liệt của quần chúng, nhiều cán bộ Việt Minh huyện đợc thử thách gắn bó với phong trào quần chúng, chấp hành nghiêm chỉnh chủ trơng của Đảng cấp trên