Phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4,5 luyện tập văn miêu tả cây cối luận văn tốt nghiệp đại học

Với mong muốn tháo gỡ phần nào những khó khăn của giáo viên và học sinh về dạy học văn miêu tả cây cối, cũng như góp phần nâng cao hiệu quả dạy học văn miêu tả trong phân môn Tập làm văn

LỜI CẢM ƠN

Đề tài “Phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4,5 luyện tập văn miêu tả cây cối” đã đề cập đến vấn đề dạy và học văn miêu tả cây cối ở Tiểu học Với mong muốn tháo gỡ phần nào những khó khăn của giáo viên và học sinh về dạy học văn miêu tả cây cối, cũng như góp phần nâng cao hiệu quả dạy học văn miêu tả trong phân môn Tập làm văn của môn Tiếng Việt ở Tiểu học Chúng tôi đã tiến hành tìm hiểu và phân tích thực trạng dạy học văn miêu tả cây cối, tích cực thu thập, xử lý tài liệu và nguồn thông tin dạy học có liên quan Mặt khác, chúng tôi đã trực tiếp trao đổi, tham khảo và tiếp thu ý kiến của một số thầy cô giáo có kinh nghiệm trong nghề Từ đó đưa ra một số biện pháp giúp giáo viên và học sinh tháo gỡ những khó khăn trong quá trình dạy học văn miêu tả cây cối ở các lớp 4,5.

Để thực hiện được đề tài này, ngoài sự cố gắng của bản thân, tôi còn nhận được sự giúp đỡ rất tận tình của các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục

và sự động viên, ủng hộ của gia đình và bạn bè.

Nhân dịp này tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới cô giáo TS Chu Thị Hà Thanh người luôn tận tình chỉ dẫn, giúp đỡ và tạo cho tôi niềm hứng thú trong công việc vốn đầy khó khăn và mới mẻ này Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành đến các thầy cô giáo trong khoa Giáo dục - Trường Đại học Vinh, tập thể giáo viên trường Tiểu học Hà Huy Tập II và trường Tiểu học Lê Lợi cũng như gia đình, bạn bè đã cho tôi những góp ý chân thành và tạo những điều kiện thuận lợi trong quá trình thực hiện đề tài.

Là một sinh viên bước đầu làm quen với công việc nghiên cứu khoa học, chắc chắn không tránh khỏi sự sai sót Tôi rất mong nhận được những ý kiến góp ý của tất cả các quý thầy giáo, cô giáo và các bạn sinh viên.

Vinh, tháng 5 năm 2011

Sinh viên thực hiện:

Nguyễn Thị Nghĩa

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

GV Giáo viên

HS Học sinh SGK Sách giáo khoa

TV Tiếng Việt GVTH Giáo viên Tiểu học NXB Nhà xuất bản

Tr Trang

T Tập

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Môn Tiếng Việt ở Tiểu học được dạy vừa là một khoa học nghiên

cứu về tiếng Việt đồng thời là một môn trang bị cho học sinh công cụ để giaotiếp và phát triển tư duy, tạo tiền đề và cơ sở cho việc học tập những mônkhác Môn Tiếng Việt ở Tiểu học được dạy và học thông qua 7 phân mônkhác nhau (Học vần, Tập đọc, Tập viết, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện

và Tập làm văn )

Trong số 7 phân môn đó phân môn Tập làm văn là môn học mang tínhtổng hợp, do đó việc dạy Tập làm văn dựa trên cơ sở nghiên cứu của nhiềukhoa học Nhiệm vụ của phân môn Tập làm văn ở Tiểu học là trang bị chohọc sinh những tri thức về hệ thống tiếng Việt, chuẩn tiếng Việt và rèn luyệnquá trình giao tiếp các kỹ năng nghe, nói, đọc, viết

1.2 Văn miêu tả là một trong kiểu văn bản rất quen thuộc và phổ biến

trong cuộc sống Đây là loại văn có tác dụng rất lớn trong việc tái hiện đờisống, hình ảnh và phát triển trí tưởng tượng, óc quan sát và khả năng nhậnxét, đánh giá của mình Bởi vì trong thực tế không ai tả mà để tả, mà tả để gửigắm suy nghĩ, cảm xúc, sự đánh giá, những tình cảm yêu ghét cụ thể củamình Các bài văn miêu tả ở Tiểu học chỉ yêu cầu tả những đối tượng mà họcsinh yêu mến, thích thú Vì vậy qua bài làm của mình, các em phải gửi gắmtình yêu thương của mình với những gì mình miêu tả Chính vì vậy nó làm

cho tâm hồn và trí tuệ người đọc thêm phong phú giúp con người cảm nhậnđược cái hay, cái đẹp của cuộc sống một cách tinh tế và sâu sắc hơn.

1.3 Văn miêu tả trong chương trình Tiểu học gồm có những kiểu bài đó

là : Tả đồ vật, tả cây cối, tả con vật, tả người, tả cảnh Trong những kiểu bài

đó thì văn miêu tả cây cối là kiểu bài gần gũi và quen thuộc với học sinh Đốitượng của văn miêu tả cây cối là những cây trồng xung quanh học sinh Đó cóthể là cây cho bóng mát, cây lấy hoa, cây ăn quả, cây lấy lá…Chúng đều lànhững cây có ích và gần gũi thân thiết với các em Chính vì thế các em sẽ tảmột cách sinh động và thể hiện được tình cảm yêu mến gắn bó của mình vớitừng cây

1.4 Để viết được một bài văn miêu tả cây cối hay thì người viết phải có

tài quan sát thể hiện bằng những từ ngữ, hình ảnh so sánh, ví von độc đáo…Đặc biệt là phải thể được tình cảm, sự gắn bó thân thiết đối với cây đó

Thế nhưng trong thực tế dạy và học văn miêu tả cây cối ở Tiểu học cònnhiều hạn chế Hầu hết giáo viên chưa áp dụng phù hợp các phương phápgiảng dạy Nhiều bài làm của học sinh chưa đạt yêu cầu về nội dung và hìnhthức Nguyên nhân chủ yếu là giáo viên chưa nắm vững lý thuyết về văn miêu

tả cây cối một cách toàn diện Học sinh chưa tiếp cận được phương pháp làmbài khoa học và có hệ thống

Từ những thực tiễn trên cũng như tầm quan trọng của việc dạy và họcvăn miêu tả cây cối trong văn miêu tả lớp 4, 5 của phân môn Tập làm văn nêntôi quyết định chọn đề tài “Phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4,5luyện tập văn miêu tả cây cối”

2 Lịch sử vấn đề

Về phương pháp dạy Tập làm văn là vấn đề được nhiều nhà nghiên cứuquan tâm từ lâu, song chưa hề có một công trình nghiên cứu nào đi sâu vàotìm hiểu về phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4, 5 làm bài văn miêu tả

cây cối ở Tiểu học với tư cách là một công trình chuyên biệt, độc lập Cụ thể

có các tài liệu như sau :

1 Phương pháp dạy học tiếng Việt ở Tiểu học ( 2 tập ) – Lê phương

Nga, NXB Đại học sư phạm - 2008

Nội dung của quyển sách này gồm có 2 phần :

Phần I : Bàn về những vấn đề chung của phương pháp dạy học Tiếng

Việt ở Tiểu học

Phần II : Đi sâu vào phương pháp dạy học các phân môn cụ thể : Học

vần, Tập đọc, Tập viết, Chính tả, Luyện từ và câu, Kể chuyện và Tập làm văn Trong cuốn sách này tác giả chỉ giành một phần nhỏ bé để bàn vềphương pháp dạy học Tập làm văn ở Tiểu học Đặc biệt phần phương phápdạy học văn miêu tả chỉ được đề cập một cách sơ lược Cuốn sách không chủtrương đi sâu vào phương pháp dạy văn miêu tả mà chỉ chú trọng vào việc đề

ra quy trình lên lớp của tiết dạy văn miêu tả

2 Luyện viết văn miêu tả ở Tiểu học – Vũ Khắc Tuân – 2008.

3 Một số vấn đề dạy học Tiếng Việt theo quan điểm giao tiếp ở Tiểu học

tả và văn kể chuyện điển hình của một số nhà văn

5 Văn miêu tả trong nhà trường phổ thông - Đỗ Ngọc Thống, Phạm

Minh Diệu – NXB Giáo dục – Hà Nội 2003

Sách gồm 3 chương và một phần phụ lục :

Chương I : Phân tích chỉ ra những đặc điểm và yêu cầu của văn miêu tả.

Qua đó sẽ giúp mọi người thấy rõ hơn vẻ đẹp của văn miêu tả đặc biệt là vănmiêu tả cây cối

Chương II : Giới thiệu một số ý kiến và một số trang văn miêu tả của

các nhà văn, chủ yếu là các nhà văn viết cho thiếu nhi, có nhiều tác phẩm đưavào nhà trường

Chương III : Tập trung giới thiệu văn miêu tả trong nhà trường phổ

thông theo yêu cầu của chương trình SGK mới Cũng ở chương này, tác giảcòn giới thiệu hệ thống 95 bài tập và 20 đề văn miêu tả với yêu cầu kết hợpvới các phương thức biểu đạt khác

Phần phụ lục : Tập hợp 50 đoạn văn, bài văn miêu tả được chuyển từ

các sách trong khoảng nửa thế kỷ qua, sau đó bình giảng một số đoạn vănmiêu tả của các nhà văn

Đây là cuốn sách giới thiệu về văn miêu tả tương đối toàn diện, đầy đủ,song nó chưa phải là cuốn sách về phương pháp dạy học văn miêu tả, đặc biệt

là dạy học văn miêu tả cho đối tượng là học sinh Tiểu học

Như vậy việc nghiên cứu ứng dụng lý thuyết văn miêu tả cây cối vào hệthống kỹ năng làm văn trong dạy học văn miêu tả cây cối ở trường Tiểu họccòn ít người đề cập hoặc nghiên cứu chưa sâu Do đó đề tài “ Hướng dẫn họcsinh các lớp 4, 5 luyện tập văn miêu tả cây cối ” là một đề tài mới mẻ và cầnthiết

Với công trình nhỏ bé này, chúng tôi muốn đóng góp một phần côngsức của mình vào việc giúp cho học sinh viết được nhiều bài văn hay với lời

lẽ trong sáng, giàu cảm xúc, nội dung súc tích, bố cục chặt chẽ, kết cấu rõràng hơn

3 Mục đích nghiên cứu

- Nâng cao chất lượng viết văn miêu tả cho học sinh Tiểu học

- Giúp giáo viên Tiểu học nắm vững lý thuyết văn miêu tả cây cối

- Rèn luyện, bồi dưỡng và nâng cao các kỹ năng và năng lực cần có củahọc sinh

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

- Quá trình dạy học Tập làm văn ở Tiểu học

4.2 Đối tượng nghiên cứu

- Phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4, 5 luyện tập văn miêu tả câycối

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu

- Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

- Đề xuất phương pháp hướng dẫn học sinh các lớp 4, 5 luyện tập về vănmiêu tả cây cối

- Thực nghiệm sư phạm

6 Giả thuyết khoa học

Trong quá trình dạy học Tập làm văn ở lớp 4, lớp 5 nếu giáo viên nắmvững lý thuyết về văn miêu tả - đặc biệt là vai trò, yêu cầu, đặc điểm của quansát, liên tưởng và tưởng tượng, tình cảm và cảm xúc, ngôn từ trong văn miêu

tả cây cối Từ đó ứng dụng linh hoạt vào dạy học văn miêu tả, kết hợp với tổchức hướng dẫn học sinh rèn luyện các kỹ năng đó trong tạo lập bài văn sẽnâng cao chất lượng dạy - học

7 Phương pháp nghiên cứu

7.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

7.2 Phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Phương pháp quan sát

- Phương pháp điều tra

- Phương pháp phỏng vấn

- Phương pháp thử nghiệm

7.3 Phương pháp thống kê toán học

- Phương pháp xử lý số liệu thu được

8 Phạm vi nghiên cứu

- Chương trình Tập làm văn miêu tả cây cối lớp 4, 5

NỘI DUNG Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm văn miêu tả

Theo Đào Duy Anh, trong “Hán Việt tự điển”, miêu tả là lấy “nét vẽ hoặc câu văn để biểu hiện cái chân tướng của sự vật ra” Trong văn miêu tả,

người ta không đưa ra những nhận xét chung chung, những lời đánh giá trừutượng về sự vật như : Cái cặp này cũ, cái bàn này hỏng…Văn miêu tả vẽ racác sự vật, sự việc hiện tượng, con người bằng ngôn ngữ một cách sinh động,

cụ thể Văn miêu tả giúp người đọc nhìn rõ chúng, tưởng tượng chúng nhưmình đang nhìn tận mắt, bắt tận tay Tuy nhiên, hình ảnh một cánh đồng, mộtdòng sông, một con người do văn miêu tả tạo nên không phải là bức tranhchụp lại, sao chép lại một cách vụng về Nó là sự kết tinh của những nhận xéttinh tế, những rung động sâu sắc mà người viết đã thu lượm được qua khảnăng quan sát nhạy bén, óc tưởng tượng phong phú và tâm hồn nhạy cảm Thông qua văn miêu tả bằng ngôn ngữ thì người ta có thể hình dung raquá trình vận động, tưởng tượng ra những thứ vô hình như âm thanh, tiếngđộng, hương vị, và những tư tưởng, tình cảm của con người

Văn miêu tả cây cối là nêu ra những đặc điểm cụ thể, riêng biệt về hìnhdáng hoa, quả, hương thơm,…của cây ở một thời kì phát triển nào đó, làm chongười đọc tưởng tượng như mình đang nhìn, đang ngắm cây Có thể tả câymới mọc, lúc mới vươn cành, trổ lá, đơm hoa quả, lúc cây đã già cỗi…Có thể

tả cây cối qua nhiều chặng biến đổi của thời gian hay sự thay đổi của thời tiết(cây bàng, cây hồng,…qua các mùa trong năm), qua nhiều chặng phát triển (tảbãi ngô từ nảy mầm đến khi thu hoạch )

Ví dụ : Đoạn văn miêu tả cây bàng của Đoàn Giỏi:

“Có những cây mùa nào cũng đẹp như cây bàng Mùa xuân lá bàng mới nảy trông như những ngọn lửa xanh Sang hè lá lên thật dày, ánh sáng xuyên qua chỉ còn là màu ngọc bích : Khi lá bàng ngả sang màu lục, ấy là mùa thu.

Sang đến những ngày cuối đông, mùa của lá rụng, nó lại có vẻ đẹp riêng Những lá bàng mùa đông đỏ như đồng ấy, tôi có thể nhìn cả ngày không chán Năm nào tôi cũng chọn mấy lá thật đẹp để phủ một lớp dầu mỏng, bày lên bàn viết Bạn có biết gợi lên chất liệu gì không? Chất sơn mài”.

1.1.2 Đặc điểm của văn miêu tả

1.1.2.1 Văn miêu tả là thể sáng tác

Văn miêu tả không phải là sự sao chép, chụp lại những sự vật, sự việc,con người một cách máy móc mà là kết quả của sự nhận xét, tưởng tượng,đánh giá hết sức phong phú

Đó là sự miêu tả thể hiện được cái mới mẻ, riêng biệt của người viết.Nếu như miêu tả một em bé, một con mèo hay một cái cặp…mà ai cũng tảgiống nhau thì sẽ không ai thích đọc cả Khi ta bắt gặp một đoạn văn miêu tả,

ta đọc cảm thấy rất hay và khâm phục người viết Nhưng lần sau ta bắt gặpcũng đoạn văn đó thì ta sẽ thấy không hay nữa Cũng như khi ta nhớ lại nhữngcách miêu tả về nắng mưa : nắng to, nắng già, nắng non…Thật là hay nhưng

ta chỉ dừng lại ở cách nhìn đó thì người đọc sẽ thấy bình thường, chẳng có gìmới mẻ, hấp dẫn

Vích-to Huy-go nhìn một bầu trời đầy sao thấy như một cánh đồng lúachín

Mai-a-cốp-xki thì lại thấy ngôi sao như giọt nước mắt của người da đenđang đang khóc Lênin khi biết Lênin vừa qua đời

Còn I-ga-ga-rin thì lại thấy vì sao như những hạt giống mới mà loàingười bay vào vũ trụ…Cả 3 hình ảnh về những vì sao đều rất khác nhaunhưng đều đúng đều hay và là cái mới của mỗi tác giả nên tạo ra cái riêng.Nếu chỉ là sự sao chép chụp lại mà không có cái mới, cái riêng thì không cóvăn học Phải có cái mới cái riêng bắt đầu từ những quan sát, miêu tả sau đómới tiến đến cái mới, cái riêng trong tình cảm, trong tư tưởng.

1.1.2.2 Tính chân thật trong văn miêu tả

Văn miêu tả không hạn chế sự tưởng tượng, không ngăn cản cái mới

mẻ của người viết Như vậy không có nghĩa là văn miêu tả cho phép ngườiviết bịa một cách tuỳ tiện, muốn nói sao thì nói, viết sao thì viết

Khi miêu tả cái mới, cái riêng phải gắn bó chặt chẽ với cái chân thật.Thấy đúng như thế nào thì tả như vậy Không phải thấy con mèo rất nhỏ màlại tả to như cái phích được Nhà thơ đã nói cái giả và cái thật như sau :

“Giả và thật cũng giống như 2 cái dây điện có mắc bóng điện đâu vào đấy Nhưng bấm một cái thì bóng điện này sáng còn bóng điện kia thì tối vì một bên có điện (thật ) còn một bên thì không (giả) ” Còn Phạm Hổ lại thấy

có hiện tượng đặc biệt khi ông đọc những tác phẩm văn, thơ của những tác giả

nổi tiếng “Khi người ta chân thật thì dù cái điều người ta viết ra là vô lý, người đọc vẫn chấp nhận và vẫn thấy hay Có gì vô lý hơn khi cha ông mình trong lòng, trong tâm hồn cảm thấy điều ấy thật thì khi nói ra là được người nghe tiếp nhận một cách thích thú” Nhờ sự quan sát tinh tế của người viết mà

giúp người đọc hiểu biết rộng hơn, sâu hơn, và tinh tế hơn những cái được tả

rất thật, khi đọc nó sẽ gợi lên cho người đọc rất nhiều điều Theo “Nghệ thuật làm văn của Vũ Ký”, Hoàng Đạo đã có bài “Tả hai mẹ con Hươu sao” như

sau:

“Một đám mây vàng hiện ra ở Phương Đông , nằm ngang chân trời.

Lá cây nặng trĩu sương đêm nghiêng mình và bỏ những giọt nước trong vắt

lốp bốp xuống nội cỏ Tiếng hai con chim thủ thỉ và thù thì nghe đã gần nhau lắm Trời đã rạng Đông.

Dưới gốc cây trám nắng, trong bụi rậm con hươu nhỏ và gầy, chập chững trên bốn chân còn run run và yếu ớt quá Một con chim chích choè ý chừng vừa mới ngủ dậy ở trên cành cao bay là là xuống đậu gần hai mẹ con hươu, vểnh đuôi lên mấy cái nhìn tả, nhìn hữu để làm duyên rồi nói:

- Mẹ tròn con vuông chứ ? Chích !Chích! Trông nó hay đấy nhỉ!

Nhưng nó to lớn làm sao ! Và lông nó thô quá , ít ỏi quá !

Hôm nọ, chị tôi cũng vừa ở cữ một lứa, những năm đứa trẻ nhỏ xíu trông xinh lắm! Chích! Chích!

Hươu mẹ lơ đãng trả lời cô chích choè lắm điều:

- Chị nói gì kia ạ ! Xin lỗi chị, tôi không nghe chị nói gì cả!

Chích choè giương mắt nhìn Hươu, vểnh đuôi lên rồi vỗ cánh bay đi Hươu

mẹ không để ý đến sự tức giận của chích choè cứ rúc đầu vào con mà hun hít

âu yếm.Hươu con ngơ ngác nhìn xung quanh những hình ảnh mới lạ, bên ngoài hỗn độn in vào trong trí khôn còn non nớt Ánh nắng lọt qua lá cây, dịu dàng soi sáng một vùng rừng thẳm Những cây cổ thụ dướn cao lên không, dưới chân cây lá khô xào xạc trong gió nhẹ Mấy cây lau chốc chốc lại khẽ chạm đầu vào nhau như thầm thì nói chuyện riêng Dưới nội cỏ ướt sương có muôn vàn tiếng động rất khẽ của côn trùng Ở trên bụi tre một con sáo sậu cãi chí cha chí chát Còn mấy con chim ri, mấy con chim sâu đậu chỗ này, bay chỗ kia không lúc nào yên Xa xa như cầm nhịp, vọng đưa lại tiếng chua ngoa của con chim thân yêu của những nơi nước độc: “Bắt cô trói cột ! Bắt

cô trói cột!”

Mọi vật trong rừng đều rung động theo một điệu sống mạnh mẽ, những con hươu sao mới ra đời chưa cảm thông được với khúc nhạc hoà hợp, nhịp nhàng ấy, nó chỉ biết nó khoan khoái trong người, con hươu mẹ đứng một chỗ cho con bú, thỉnh thoảng nó mới cúi xuống liếm lông con và nói se sẽ :

- Bú đi con !Bú đi Búp Bú đi, Búp yêu dấu của mẹ ”

Đọc xong bài văn trên ta thấy những quan sát để miêu tả vẻ bề ngoàicủa các sự vật đều hoà quyện với lòng yêu thiên nhiên nhờ đó mà tạo dược cáibên trong, cái hồn của các sự vật Tác giả tả hai mẹ con Hươu sao nhưng khiđọc lên ta lại nghĩ tới những con người Ở đây tác giả đã có sự sáng tạo, vớicách nhìn hóm hỉnh, với những quan sát tinh tế, tỉ mỉ tác giả đã miêu tả thậtsinh động và thật hấp dẫn

1.1.2.3 Văn miêu tả mang tính sinh động và tạo hình

Đây là một đặc điểm nổi bật của văn miêu tả Theo Gorki “Dùng từ để

“tô điểm” cho người và vật là một việc Tả họ một cách sinh động, cụ thể đếnnỗi người ta muốn lấy tay sờ, như người ta thường muốn sờ mó các nhân vậttrong “Chiến tranh và hoà bình của Lep Tôn-xtôi, đó là một việc khác”

Một bài văn miêu tả được coi là sinh động, tạo hình khi các sự vật, đồvật, phong cảnh, con người,…Miêu tả trong đó hiện lên qua từng câu, từngdòng như trong cuộc sống thực tưởng có thể cầm nắm được, có thể nhìn,ngắm hoặc “sờ mó” được như cách nói của Gorki Đoạn văn tả “Trái vải tiếnvua” (SGK TV4 T1, Tr51) của nhà văn Vũ Bằng gồm chất tạo hình Cùngmột lúc người đọc như nhìn thấy (trái vải nhỉnh hơn cái chén hạt mít, vỏ ongóng màu nâu, cùi dày, trắng ngà), như sờ thấy (vỏ nhẵn lỳ không có gai gồghề…), như nếm được (cắn một miếng nước chan hoà ngọt sắc…), như ngheđược (nhai khe khẽ, tai như nghe tiếng sậm sựt…)

Tóm lại trái vải tiến vua như hiện hình trước mắt người đọc để họ nhìn,ngắm, sờ, nhai, cắn…

Trái vải tiến vua Trái vải tiến vua chỉ nhỉnh hơn cái chén hạt mít dùng để pha trà tàu một chút Vỏ của nó không đỏ mà ong óng một màu nâu, nhẵn lỳ chứ khôn có gai gồ ghề Khi bóc vỏ ra rồi không có nước tèm lem, mà hột thì chỉ nhỏ bằng đầu ngón tay út Cùi vải dày như cùi dừa nhưng không trắng bạch mà trắng

ngà Đặt lên lưỡi, cắn một miếng thì nước chan hoà, ngọt sắc, nhai thì mềm

mà lại giòn, nhai khe khẽ thì chính tai mình thấy như sậm sựt.

“Theo Vũ Bằng”

Nét sinh động và tạo hình của văn miêu tả là những chi tiết sống, gây

ấn tượng nhưng khi tước bỏ chúng đi thì bài văn trở nên mờ nhạt, vô vị Đọclại bài văn “Tưởng như bắt gặp nụ cười nhợt nhạt của một người không cònsinh khí”

Trong miêu tả người ta thường hay so sánh So sánh thì vô cùng có khi

người ta so sánh người với người “Cô giáo có dáng người mềm mại, thanh thoát như một diễn viên múa” hay “Bạn ấy hát chẳng khác nào một ca sĩ chuyên nghiệp”

Trong miêu tả người ta thường hay nhân hoá Nhân hoá để tả bênngoài, có khi nhân hoá để tả tâm trạng

Ví dụ : Giản dị nhất là cây na với chiếc áo xanh bang bạc Hoa na trắng xanh khéo léo núp sau đám lá như e thẹn, như ngượng ngùng, khi người

ta ngửi thấy hương thơm ngọt ngào của mình”; “Chị gió đánh nhịp cho cây hát rì rào, vào bản nhạc đầu tiên của một ngày mới ”; “Dòng sông chảy lặng

lờ như một con đò nhớ về năm xưa”; hay “Chiếc lá úa dính đầy bụi than lá như đang thoi thóp, gân lá nổi cao như lưu luyến khung trời mà ngày nào lá cũng reo vui với chim chóc…”

Có thể nói miêu tả giỏi là khi đọc những gì chúng ta viết, người đọcnhư thấy cái đó hiện ra trước mắt mình : một con người, một con vật, mộtdòng sông…Người đọc còn có thể nghe thấy được cả tiếng nói, tiếng kêu,tiếng nước chảy Thậm chí còn ngửi thấy được mùi sữa, mùi hương hoa haymùi rêu, mùi ẩm mốc…Nhưng đó mới chỉ là sự miêu tả bên ngoài Còn sựmiêu tả bên trong nữa, nghĩa là miêu tả về tâm trạng vui, buồn, yêu ghét củacon người, con vật, cỏ cây

Do đó khi viết một bài văn miêu tả, người viết phải huy động chọn lọckiến thức về ngôn ngữ của mình để “tô điểm” cho người và sự vật làm chochúng hiện lên qua từng trang miêu tả sống động như trong đời sống thực Nétsinh động và tạo hình trong bài văn miêu tả cây cối là những chi tiết sống gây

ấn tượng nhưng khi tước bỏ chúng đi thì bài văn trở nên mờ nhạt, vô vị

Trong bài văn miêu tả cây cối người ta thường hay nhân hoá :

Ví dụ : “ Khu vườn nhà Loan không rộng lắm Nó chỉ bằng một cái sân nhỏ nhưng có bao nhiêu là cây Mỗi cây có một đời sống riêng, một tiếng nói riêng Cây lan, cây huệ, cây hồng nói chuyện bằng hương, bằng hoa Cây mơ, cây cải nói chuyện bằng lá Cây bầu, cây bí nói chuyện bằng quả Cây khoai, cây dong nói chuyện bằng củ, bằng rễ.

Phải yêu vườn như Loan mới hiểu được lời nói của các loài cây Cũng trên một mảnh vườn, sao lời cây ớt cay, lời cây sung chát, lời cây cam ngọt, lời cây móng rồng thơm như mít chín, lời cây chanh chua …”

Theo “Trần Mạnh Hảo”

Trong miêu tả cây cối người ta thường hay so sánh Có thể so sánh các

bộ phận của cây với các đồ vật, sự vật…

Ví dụ : “ Trước ngõ nhà Long có hàng cây bàng Cây bàng cao , ngọn chấm mái nhà, tán xoè như chiếc ô ”

Có khi vừa so sánh vừa nhân hoá : “Như để khoe hết vẻ đẹp của mình, những bông hoa từ từ hé nở để lộ nhuỵ hoa vàng, toả hương thơm ngát khiến ong bướm về đây tụ hội…”

Có thể nói rằng miêu tả cây cối là khi đọc những gì ta viết, người đọcnhư thấy cái đó hiện lên trước mắt mình : một loài cây, một rừng cây, mộtvườn cây… Người ta còn có thể ngửi thấy mùi hương thơm của các loài hoa,quả,… Nhưng đó chỉ mới là miêu tả đặc điểm bên ngoài Còn có sự miêu tảbên trong nữa, nghĩa là miêu tả về tâm trạng vui buồn của cỏ cây, hoa lá

1.1.2.4 Văn miêu tả mang tính thông báo, thẩm mỹ và chứa đựng tình cảm của người viết

Bất kỳ một sự vật hiện tượng nào trong thực tế khách quan cũng có thểtrở thành đối tượng của văn miêu tả Nhưng không phải bất kỳ một hiện tượngmiêu tả nào cũng trở thành văn miêu tả Văn miêu tả phải là những loại văngiàu cảm xúc, những rung động, những nhận xét tinh tế, dồi dào sáng tạonhằm mục đích thông báo thẩm mỹ Người đọc qua văn bản miêu tả nhậnthức thực tế khách quan không phải bằng con đường lý trí mà chủ yếu bằngnhững cảm xúc, những rung động mạnh mẽ của tâm hồn

Dù tả một con mèo, một con gà, một cây bàng thay lá mùa thu đến mộtcánh đồng lúa chín, một cảnh nhà ga hay bến tàu…Bao giờ người viết cũngđánh giá chúng theo một quan điểm thẩm mỹ, cũng gửi vào bài viết ít nhiềutình cảm hay ý kiến đánh giá, bình luận của mình Do vậy từng chi tiết của bàivăn miêu tả đều mang ấn tượng cảm xúc chủ quan Cành thông, lá liễu tronghai câu thơ của Hồ Xuân Hương nêu trên mang rõ dấu ấn cá tính, tạo hình vừagiàu sức sống tiềm tàng

“Lắt lẻo cành thông cơn gió thốc Đầm đìa lá liễu giọt sương gieo”

“Hồ Xuân Hương”

Đối tượng của văn miêu tả cây cối là những cây trồng xung quanh họcsinh Đó có thể là cây cho bóng mát, cây lấy hoa, cây ăn quả…Chúng đều lànhững cây có ích và gần gũi thân thiết với các em Mỗi loài cây có một hìnhdáng, đặc điểm, lợi ích nhất định Vì vậy, khi miêu tả chúng học sinh phải làmnổi bật những đặc điểm này Tả cây ăn quả cần tập trung miêu tả hình dángcủa cây, mùi vị của quả; tả cây lấy hoa cần tả hương sắc của hoa; tả cây chobóng mát phải làm rõ dáng cây, tán lá,…

Cây cối luôn nằm trong một cái nền khung cảnh thiên nhiên Vì vậy, khimiêu tả cần gắn chúng với miêu tả khung cảnh xung quanh như mây trời,

chim chóc, đình chùa, ao hồ và cả con người Cần nói về lợi ích của chúngcũng như tình cảm yêu mến gắn bó của mình đối với từng cây

Trong đời sống chúng ta gặp nhiều sự vật, sự việc, con người…khácnhau đều có thể trở thành của đối tượng của việc miêu tả Chính vì sự khácnhau đó người ta chia văn miêu tả thành : tả đồ vật, tả cây cối, tả cảnh, tảngười, tả con vật Mỗi loại khi miêu tả đều có đối tượng miêu tả là những vậtgần gũi, thân thiết với đời sống con người…Trong “Tiếng mưa” Nguyễn ThịNhư Trang có đoạn “Mưa mùa xuân” tả về mưa mùa xuân :

“ Mưa mùa xuân xôn xao, phơi phới Những hạt mưa bé nhỏ mềm mại, rơi mà như nhảy nhót Hạt nọ nối tiếp hạt kia đan xuống lá cây ổi cong mọc

lả xuống mặt ao Mùa đông xám xịt và khô héo đã qua Mặt đất đã kiệt sức bỗng thức dậy, âu yếm đón lấy những giọt mưa ấm áp trong ngày Đất trời lại dịu mềm, lại cần mẫn tiếp nhựa cho cây Mưa mùa xuân đã đem lại cho chúng cái sức sống ứ đầy, tràn lên các nhánh lá mầm non.Và cây trả nghĩa cho mưa bằng cả mùi hoa thơm, trái ngọt”

Còn Vic-to Huy-gô có đối tượng miêu tả là những cây cỏ, hoa lá, chimmuông sau trận mưa rào :

“ …Không gì đẹp bằng cây lá vừa tắm xong đang được mặt trời lau ráo, lúc đó trông nó vừa tươi ráo, vừa ấm áp,…Khóm cây, luống cành trong đổi hương thơm và tia sáng Trong tán lá mấy cây sung, chích choè huyên náo, chim sẻ tung hoành, gõ kiến leo dịch thân cây giẻ, bửa mỏ lách cách trên vỏ Hoa cẩm chướng có mùi thơm nồng nồng Ánh sáng mạ vàng những đoá hoa kim hương làm cho nó sáng rực như những ngọn đèn Quanh các luống hoa kim hương vô số bướm chập chờn như những tia sang lập loè của các đoá đèn hoa ấy…”( Trích - Những người khốn khổ - Vich-to Huy-gô)

1.1.2.5 Ngôn ngữ của văn miêu tả giàu cảm xúc và hình ảnh

Ngôn ngữ trong văn miêu tả là sự phong phú đa dạng của các tính từ

Có thể thấy đủ loại tính từ : màu sắc, tính chất, đánh giá,…Đan xen nhau tạo

thành “Những chùm sáng ngôn ngữ lung linh” trong văn miêu tả Ngôn ngữ

miêu tả là giai điệu chủ đạo trong văn bản miêu tả Người viết còn đan xengiai điệu phụ trợ như : tường thuật, kể chuyện,…Làm cho việc trình bày nộidung sinh động hơn, giúp người đọc hứng thú trong việc tiếp nhận văn bản

Do sự phối hợp của các tính từ, động từ với các biện pháp tu từ, ngônngữ miêu tả luôn toả sáng trong lòng người đọc, gợi lên trong lòng họ nhữngcảm xúc, tình cảm ấn tượng hình ảnh về sự vật được miêu tả

Bài văn miêu tả cây cối thường dùng ngôn ngữ xác thực nhưng giàu

hình ảnh và cảm xúc Chính các danh từ cụ thể và các tính từ chỉ màu sắc,phẩm chất, khối lượng… được lựa chọn cho phù hợp với đặc điểm cần tả tạonên chất lượng tốt cho bài

“Thế mà chỉ ít lâu sau, ngô đã thành cây rung rung trước gió và ánh nắng Những lá ngô rộng, dài, trổ ra mạnh mẽ, nõn nà

Trên ngọn, một thứ búp như kết bằng nhung và phấn vươn lên Những đàn bướm trắng, bướm vàng bay đến, thoáng đỗ rồi thoáng bay đi Núp trong cuống lá, những búp ngô non nhú lên và lớn dần Mình có nhiều khía vàng và những sợi tơ hung hung bọc trong làn áo mỏng óng ánh”

Nguyên Hồng ( SGK TV4, T2, Tr 30 ) Trong đoạn văn miêu tả trên, các chi tiết tả cây ngô được diễn tả bằng

ngôn ngữ chính xác biểu cảm Tả lá ngô, dùng các từ ngữ “rộng, dài, trở ra mạnh mẽ, nõn nà”, tả hoa ngô mới nhú lại dùng các từ ngữ “ nhiều khía vàng vàng và những sợi tơ hung hung bọc trong làn áo mỏng óng ánh”, Nguyên

Hồng đã chứng tỏ sự quan sát công phu và sự lựa chọn từ ngữ kỹ lưỡng Các

từ trên vừa tả được vẻ ngoài, vừa gợi ra được sức sống tiềm tàng từ bên trongcủa cây ngô

Miêu tả cây cối, người ta dùng các biện pháp như: so sánh, ẩn dụ, nhânhóa…Trần Đăng Khoa từng so sánh : quả dừa – đàn lợn con nằm trên cao, tàudừa - chiếc lược chải vào mây xanh, từng nhân hoá :

“ Cây dừa xanh toả nhiều toả nhiều tàu

Dang tay đón gió, gật đầu gọi trăng ”

Trần Đăng Khoa ( SGK TV2, T2, Tr 88 ) Còn Nguyễn Duy lại tả cây tre Việt Nam :

“Thân gầy guộc, lá mong manh,

Lưng trần phơi nắng phơi sương,

Có manh áo cộc, tre nhường cho con”

Hoa sầu riêng trổ vào cuối năm Gió đưa hương thơm ngát như hương cau, hương bưởi toả khắp khu vườn Hoa đậu từng chùm, màu tím ngát Cánh hoa như vảy cá hao hao cánh sen con, lác đác vài nhuỵ li ti giữa những cánh hoa Mỗi cuống hoa ra một trái Nhìn trái sầu riêng lủng lẳng dưới cành trong giống như những tổ kiến Mùa trái rộ vào tháng tư, tháng năm ta.

Đứng ngắm sầu riêng tôi cứ nghĩ mãi về giống cây kì lạ này Thân nó khẳng khiu cao vút, cành ngang thẳng duột, thiếu cái dáng cong, dáng nghiêng, chiều quằn, chiều lượn, hương toả ngào ngạt, vị ngọt đến đam mê” Ngôn ngữ miêu tả cây cối ở bài này được tác giả sử dụng nhiều mức độ

khác nhau và nhiều hình thức khác nhau Để chỉ mức độ cao của phẩm chất,tác giả dùng nhiều hình thức diễn đạt : hết sức đặc biệt, bay rất xa, thơm ngát,thơm đậm, cao vút thẳng duột, hương đã ngào ngạt…Để so sánh, tác giả dùngnhiều từ khác nhau : thơm ngát như hương cau, cánh hoa…hao hao giống

cánh sen, nhìn trái sầu riêng… trông giống như những tổ kiến, lá nhỏ xanhvàng… tưởng như lá héo, thơm mùi thơm của mít , béo cái béo của trứng gà,ngọt cái vị của mật ong già.

1.1.3 Đặc điểm tâm lý của học sinh TH với quá trình dạy học văn miêu tả

Hiện nay văn miêu tả được đưa vào chương trình phổ thông ngay từ cáclớp đầu Tiểu học Từ lớp 2 khi tập quan sát tranh để trả lời câu hỏi các em đãbắt đầu làm quen với văn miêu tả Đặc biệt là lên các lớp 4,5 các em làm quenvới các tiểu loại bài văn miêu tả đó là :

ưa quan sát, thích nhận xét, nhận xét về cảm tính, góp phần nuôi dưỡng mốiquan hệ và tạo nên sự quan tâm của các em với thế giới xung quanh Trong đóquan trọng nhất là với thiên nhiên, góp phần giáo dục tình cảm thẩm mỹ, lòngyêu cái đẹp, góp phần phát triển ngôn ngữ ở trẻ

Học văn miêu tả, học sinh có thêm điều kiện để tạo nên sự thống nhấtgiữa tư duy và tình cảm, ngôn ngữ và cuộc sống, con người với thiên nhiênvới xã hội, để khêu gợi ra những tình cảm, cảm xúc, ý nghĩa cao thượng, đẹpđẽ

Đặc điểm tư duy của học sinh Tiểu học là từ trực quan sinh động đến tưduy trừu tượng và trở về thực tiễn Chính vì thế các em sẽ gặp khó khăn cả vềtri thức và phương pháp, hiểu biết và cảm xúc về đối tượng miêu tả Do đótrong miêu tả đối tượng luôn phải gần gũi, quen thuộc với các em, các em cóthể được quan sát qua vật thật, tranh ảnh Có như vậy thì đối tượng miêu tả sẽđược làm nổi bật thông qua ngôn ngữ miêu tả của học sinh

Ở bậc Tiểu học này các em có quan hệ giao lưu rộng hơn, hiểu biếtphong phú, đa dạng hơn Vì vậy đời sống tình cảm của các em rất phát triển.Các em thường biểu hiện cảm xúc trong khi tri giác trực tiếp các sự vật, hiệntượng Những hiểu biết mới trong học tập mà các em lĩnh hội được thườnglàm cho các em hưng phấn Những triết lý khô khan, thiếu hình ảnh sinh độngrất khó gây cho các em những xúc cảm tích cực Các em yêu cái đẹp trongthiên nhiên, yêu cỏ cây, hoa lá, yêu động vật nuôi trong nhà, thậm chí nhiều

em thích hội hoạ, âm nhạc…

Bên cạnh đó các em còn biểu hiện những cảm xúc, tình cảm tích cực vớiđiều thiện, hợp đạo lý, tình cảm đối với ông bà, cha mẹ…

Như vậy qua đây cho chúng ta thấy đặc điểm tâm lý của học sinh Tiểuhọc phù hợp với văn miêu tả Vì làm văn miêu tả phải quan sát một cách chitiết, tỉ mỉ

1.2.Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên và học sinh về văn miêu tả cây cối

1.2.1.1 Thực trạng nhận thức của giáo viên về văn miêu tả cây cối

Qua dự giờ thăm lớp và tiếp xúc với giáo viên và học sinh từ lúc thực tếcác kỳ, trong thời gian thực tập, thì chúng tôi đã nhận thấy những mặt tích cực

và hạn chế của giáo viên trong quá trình dạy học văn miêu tả nói chung vàvăn miêu tả cây cối nói riêng Từ đó chúng tôi đưa ra kết luận về những tồntại trong thực tiễn dạy học văn miêu tả cây cối ở Tiểu học một phần xuất phát

từ nhận thức chung của giáo viên về lý thuyết văn miêu tả cây cối

Chúng tôi đã điều tra, khảo sát 40 giáo viên đang trực tiếp dạy học ở khốilớp 4, 5 tại trường Tiểu học Hà Huy Tập II và trường Tiểu học Lê Lợi thànhphố Vinh tỉnh Nghệ An thông qua 40 phiếu trắc nghiệm (phần phụ lục) Kếtquả điều tra được đánh giá theo điểm số từ 1 đến 5, nghĩa là thang điểm tối đa

là 5 điểm Nếu trả lờ đúng 5 câu – 5 điểm, 4 câu – 4 điểm, 3 câu – 3 điểm, 2câu – 2 điểm, 1 câu - 1 điểm, 0 điểm là không có câu nào trả lời đúng

Bảng điều tra thực tế dạy học văn miêu tả cây cối lớp 4,5

TT Nội dung điều tra 1 2 Số điểm đạt được 3 4 5

1

- Nêu được khái

niệm văn miêu tả

cây cối

10 (25%)

)

3

- Xác định được

các kiểu bài của

văn miêu tả cây

cối

12 (30%)

Từ kết quả chúng tôi lập bảng phân phối theo chiều như sau :

Trong đó : Điểm Đi : Số điểm giáo viên đạt được

Tần số Ti : Tần số xuất hiện điểm Đi

Qua bảng trên ta thấy số giáo viên đạt điểm tối đa : không có

Trong lúc đó tần số xuất hiện điểm thấp nhiều

Từ đó tính tỷ số giáo viên đạt điểm tương đối từ 0 đến 5 ra % theo công thức :

TiT

Như vậy, số giáo viên đạt điểm 3 là nhiều nhất chiếm 30%

Giáo viên đạt điểm 4 ít nhất, chiếm 20% Hầu hết giáo viên chỉ đạt mứctrung bình Điểm trung bình còn thấp : 2,45

* Trong quá trình dạy học, giáo viên còn bộc lộ một số hạn chế trongnhận thức như:

- Một số giáo viên chưa nắm vững lý thuyết văn miêu tả cây cối nêntrong quá trình dạy văn miêu tả giáo viên còn nhiều thiếu sót

- Một số giáo viên còn lúng túng trong việc hướng dẫn học sinh quan sát,tìm ý, chọn lọc từ ngữ, hình ảnh hay viết câu văn miêu tả cây cối trong văn

miêu tả của phân môn Tập làm văn Nên giáo viên rất ngại dạy phân môn Tậplàm văn.

- Do nhận thức của giáo viên về mục tiêu rèn luyện làm văn miêu tả nóichung và văn miêu tả cây cối nói riêng chưa đầy đủ

- Một số giáo viên đang xem nhẹ tiết trả bài của học sinh, giáo viên chỉxem tiết này chủ yếu là báo cáo kết quả cho học sinh mà chưa đi sâu vào việcsửa lỗi, tìm ra những ưu, nhược điểm của bài viết học sinh

- Một số giáo viên quan niệm rằng kết quả viết văn miêu tả cây cối chủyếu là do năng lực, sở trường vốn có của mỗi em Nên giáo viên đã coi nhẹvai trò, trách nhiệm của mình trong việc hướng dẫn, định hướng cho học sinhviết văn

- Có những giáo viên không được đào tạo đúng chuyên ngành, nên cũnggặp nhều khó khăn trong việc dạy học văn miêu tả cây cối nói riêng và vănmiêu tả nói chung

1.2.1.2 Thực trạng nhận thức của học sinh về văn miêu tả cây cối

Trong quá trình dự giờ, làm công tác chủ nhiệm qua các đợt thực tế, đặcbiệt là trong đợt thực tập vừa rồi thì chúng tôi nhận thấy những mặt tích cực

và hạn chế của học sinh trong quá trình học văn miêu tả nói chung và vănmiêu tả cây cối nói riêng Từ đó, chúng tôi đưa ra kết luận những tồn tại trongthực tế dạy học văn miêu tả cây cối ở Tiểu học một phần xuất phát từ nhậnthức chung của học sinh về lý thuyết về văn miêu tả

Chúng tôi đã điều tra, khảo sát 30 học sinh đang trực tiếp học ở khốilớp 4, 5 tại trường Tiểu học Hà Huy Tập II và trường Tiểu học Lê Lợi thànhphố Vinh tỉnh Nghệ An thông qua 30 phiếu trắc nghiệm (phần phụ lục) Kếtquả điều tra được đánh giá theo điểm số từ 1 đến 5, nghĩa là thang điểm tối đa

là 5 điểm Nếu trả lời đúng 5 câu – 5 điểm, 4 câu – 4 điểm, 3 câu – 3 điểm, 2câu – 2 điểm, 1 câu - 1 điểm, 0 điểm là không có câu nào trả lời đúng

Bảng điều tra thực tế việc học văn miêu tả cây cối lớp 4,5

TT Nội dung điều tra 1 2 Số điểm đạt được 3 4 5

1

- Nắm được dàn ý

của một bài văn

miêu tả cây cối

3 (10%)

2

- Nắm được những

yêu cầu khi làm

văn miêu tả cây

cối

6 (20%)

5

- Lập được dàn ý

cho một bài văn

miêu tả cây cối

0

Từ kết quả chúng tôi lập bảng phân phối theo chiều như sau :

Trong đó : Điểm Đi : Số điểm giáo viên đạt được

Tần số Ti : Tần số xuất hiện điểm Đi

Qua bảng trên ta thấy số giáo viên đạt điểm tối đa : không có

Trong lúc đó tần số xuất hiện điểm thấp nhiều

Từ đó tính tỷ số giáo viên đạt điểm tương đối từ 0 đến 5 ra % theo công thức :

TiT

Như vậy, số học sinh đạt điểm 3 là nhiều nhất chiếm 40%

Học sinh đạt điểm 1 ít nhất, chiếm 10% Hầu hết học sinh chỉ đạt mứctrung bình Điểm trung bình còn thấp : 2,9

* Trong quá trình học thì học sinh còn bộc lộ một số hạn chế trong nhậnthức như :

- Một số học sinh chưa nắm chắc về kiến thức, lý thuyết văn miêu tả câycối nên lúc vận dụng vào thực hành viết bài đang còn nhiều thiếu sót

- Một số học sinh xem nhẹ hay là chưa chú ý trong quá trình giáo viênhướng dẫn quan sát, tìm ý, chọn lọc từ ngữ, hình ảnh để viết văn Chính vì thế

mà học sinh gặp nhiều khó khăn khi viết văn

- Một số học sinh chưa nắm được mục tiêu của việc rèn luyện viết vănmiêu tả, vì thế học sinh viết bài qua loa, cẩu thả và kết quả đạt được là chưacao

- Một số học sinh học tốt môn Toán, Ngoại ngữ, nên chưa coi trọng đếnmôn Tiếng Việt trong đó có phân môn Tập làm văn

1.2.2 Thực trạng dạy và học văn miêu tả cây cối

Mục đích của việc dạy văn miêu tả cây cối trong chương trình Tiểu học

là giúp học sinh có kỹ năng làm bài văn miêu tả cây cối, làm cơ sở để hoànthiện kỹ năng làm văn của mình

Qua tìm hiểu việc dạy và học văn miêu tả cây cối trong chương trình,chúng tôi có những nhận xét như sau:

Thứ nhất, hầu hết giáo viên đã dạy đúng và đủ về nội dung phần vănmiêu tả cây cối trong chương trình Tập làm văn Thông qua việc dạy học cácnội dung đó, học sinh bước đầu đã biết cách lập dàn ý cho một bài văn miêu

tả cây cối cũng như biết các cách mở bài và kết bài của một bài văn (mở bàitrực tiếp hoặc gián tiếp, kết bài mở rộng hoặc không mở rộng ) Giáo viên cònbiết sử dụng một số phương pháp dạy học mới, nhằm phát huy tính tích cựchọc tập của học sinh

Thứ hai, giáo viên chưa xây dựng được quy trình chung để tổ chức chohọc sinh rèn luyện kỹ năng, mà chỉ giúp học sinh hoàn thành yêu cầu mỗi bàitập Vì vậy việc làm một bài văn miêu tả cây cối theo đúng quy trình, cấu trúcđang còn nhiều hạn chế Giáo viên cũng chưa uốn nắn hay sửa chữa cụ thể khihọc sinh trình bày bài làm chưa đúng hay còn nhiều thiếu sót, giáo viên chỉmới đưa ra những nhận xét chung chung

Thứ ba, giáo viên chưa sáng tạo khi dạy học Hầu như mọi giáo viênđều tuân thủ nội dung các bài tập sách giáo khoa đưa ra và giúp học sinh hoànthành bài tập một cách đầy đủ, đúng yêu cầu Giáo viên chưa đưa ra các bàitập khác để làm tăng tính hiệu quả rèn luyện kỹ năng làm bài văn miêu tả câycối

Thứ tư, việc đánh giá, nhận xét dạy học Tập làm văn có tác dụng thúcđẩy sự hứng thú, tự tin cho học sinh trong quá trình làm văn miêu tả cây cối.Nhưng hiện nay việc đánh giá học sinh đang còn tuỳ thuộc vào cảm nhận củamỗi giáo viên, giáo viên hiểu thế nào thì đánh giá như thế ấy Giáo viên chưa

biết đánh giá nhằm động viên, khuyến khích học sinh tìm ra cách viết đúng vàphù hợp nhất.

Tìm hiểu nguyên nhân của thực trạng dạy học, chúng tôi rút ra một sốvấn đề sau:

- Giáo viên chưa có nhiều kinh nghiệm trong lĩnh vực dạy học văn miêu

tả nói chung và dạy học văn miêu tả cây cối nói riêng

- Giáo viên chưa xác định đúng mục tiêu của từng nội dung bài tập Vìvậy gặp khó khăn, lúng túng khi lựa chọn nội dung dạy học phù hợp

1.2.3 Thực trạng bài viết của học sinh

Mặc dù học sinh đã rèn luyện các kỹ năng : quan sát, tìm ý, viết đoạn vàcuối cùng là viết một bài văn hoàn chỉnh và trả bài Thế nhưng trong bài văncủa học sinh thường mắc một số sai lầm sau:

- Đa số bài làm của học sinh còn mang tính liệt kê, chắp ghép các phần

đã được học, được rèn luyện với nhau Học sinh không biết liên kết đoạn văn,nên bố cục chưa rõ ràng, lời văn lủng củng, khô khan, thiếu ý, hay sắp xếp lộnxộn

- Bên cạnh việc hầu hết học sinh biết viết một bài văn có đầy đủ 3 phần :

mở bài, thân bài, kết bài, thì học sinh còn mắc rất nhiều lỗi khác Đó là cáclỗi: lỗi chính tả, lỗi dùng từ đặt câu, sắp xếp ý lộn xộn, lặp ý, thiếu ý…

- Vốn từ của các em còn nghèo nàn và hiểu nghĩa từ một cách mơ hồ.Các em chưa hiểu được đặc tính, bản chất, chức năng của từ cho nên sử dụng

từ của các em còn hạn chế dẫn đến diễn đạt không trôi chảy, có khi sai nộidung Vốn hiểu biết thực tế của các em còn quá ít nhất là học sinh thành phố

- Bài làm của học sinh thiếu tính chân thực và sinh động Các em chưabiết kết hợp miêu tả, cảm xúc và sử dụng các biện pháp nghệ thuật trong khilàm bài, nhiều cách mở bài, kết bài chưa tự nhiên

- Tập làm văn là một môn học khó đối với học sinh Tiểu học, bởi nó đòihỏi sự tổng hợp kiến thức của nhiều môn học khác nhau và sử dụng nhiều loại

kỹ năng

- Mặt khác đa số học sinh không yêu thích môn Tiếng Việt đặc biệt làphân môn Tập làm văn Phụ huynh học sinh thì coi trọng môn Toán, xem nhẹmôn Tiếng Việt

Qua bài văn sau, trong số rất nhiều bài văn khác của học sinh chúng ta

Nhân dịp vào những ngày lễ như ngày 8 – 3, ngày 20 – 10, 20 – 11 em lại ra vườn ngắt từng bông hoa để tặng cho mẹ và cô giáo.

Vì vậy em rất yêu cây hoa hồng.

Trong thời gian gần 40 phút, học sinh làm một bài văn như vậy là hơingắn, đặc biệt là học sinh chưa biết cách làm một bài văn đúng và hay Bàivăn trên đây (nhất là phần thân bài ), học sinh nghiêng về phần phân tích các

bộ phận của cây hoa giống như trong phân môn Tự nhiên và xã hội Bài làmthiếu cảm xúc, hình ảnh cũng như sử dụng các biện pháp tu từ còn hạn chế

Nếu có hình ảnh so sánh cũng thiếu chính xác Có em so sánh “Cái búp của cây hoa hồng giống như một chiếc đũa dài”; “Khi lá rơi như là tuyết rơi”.

Qua đó cho ta thấy học sinh nghèo vốn sống, vốn hiểu biết, ngôn từkém phong phú, sử dụng ngôn ngữ trong miêu tả chưa phù hợp Học sinhkhông hứng thú với phân môn Tập làm văn Phải chăng học sinh không được

quan sát trước khi miêu tả, nếu được quan sát cũng không phát hiện đượcđiểm nổi bật của đối tượng miêu tả.

Có một điều đáng mừng hay đáng lo, học sinh ít tham khảo bài vănmẫu Như thế một mặt học sinh sẽ rèn luyện được tính độc lập, sáng tạo Mặtkhác, nếu đọc bài văn mẫu các em sẽ có vốn từ, vốn hiểu biết nhất định Ởđây giáo viên cần hướng dẫn học sinh dùng, tham khảo các bài văn mẫu nhưthế nào phù hợp để nâng cao chất lượng bài làm cho học sinh

1.3 Khảo sát chương trình SGK về văn miêu tả cây cối

Phân môn Tập làm văn đóng vai trò quan trọng trong chương trìnhTiếng Việt ở Tiểu học Đây là phân môn có tính thực hành toàn diện, tổnghợp và sáng tạo Nó là kết quả của nhiều phần Tiếng Việt hợp lại Do đó nóhuy động kiến thức về nhiều mặt, sử dụng nhiều loại kỹ năng để hình thànhmột năng lực mới

So với chương trình trước đây, chương trình Tập làm văn mới có sự mởrộng đề tài quan sát với thực tế cuộc sống, chú trọng các kỹ năng giao tiếp(nghe - nói - đọc - viết), để khi ra đời các em có kỹ năng thích ứng cao, năngđộng, linh hoạt trong các lĩnh vực khác nhau

Xét về Tập làm văn viết, học sinh được học các thể loại văn bản nghệthuật và văn bản phi nghệ thuật Trong đó văn miêu chiếm vị trí lớn về thờilượng (lớp 4 : 30/62 tiết, lớp 5 : 36/62 tiết ) bao gồm các kiểu bài : tả đồ vật,

tả cây cối, tả con vật, tả cảnh, tả người

Trong số 5 kiểu bài đó thì văn miêu tả cây cối giữ vị trí hết sức quantrọng Đối tượng miêu tả cây cối là những cây trồng xung quanh học sinh Đó

có thể là cây cho bóng mát, cây lấy hoa, cây ăn quả, cây lấy lá…Chúng đều lànhững cây có ích và gần gũi, thân thiết với các em Quá trình làm văn miêu tảcây cối giúp học sinh phát triển tư duy, ngôn ngữ, khả năng quan sát và vậndụng được các biện pháp tu từ như : so sánh, ẩn dụ, nhân hoá…

Văn miêu tả cây cối chủ yếu được học ở lớp 4 và lớp 5 rèn luyện chohọc sinh 4 kỹ năng : nói - viết - nghe - đọc Nội dung chương trình văn miêu

tả cây cối các lớp 4,5 cụ thể như sau :

Chương trình văn miêu tả cây cối lớp 4, 5 Kiểu bài văn miêu tả cây cối Tuần

Cấu tạo bài văn miêu tả cây cối

Luyện tập quan sát cây cối

Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây

Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối

Đoạn văn trong bài văn miêu tả cây cối

Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả cây

cối

Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn

miêu tả cây cối

Luyện tập xây dựng kết bài trong bài văn

miêu tả cây cối

Luyện tập miêu tả cây cối

Miêu tả cây cối (kiểm tra viết)

Trả bài văn tả cây cối

Lớp5

Ôn tập về tả cây cối

Tả cây cối (kiểm tra viết )

Trả bài văn tả cây cối

212222232324

25

26

262727

272729

111111

1

1

111

111

111111

1

1

111

111

Chương 2: PHƯƠNG PHÁP HƯỚNG DẪN HỌC SINH LUYỆN TẬP

VỀ VĂN MIÊU TẢ CÂY CỐI

2.1 Phương pháp hướng dẫn học sinh làm bài văn miêu tả cây cối

2.1.1 Phương pháp hướng dẫn học sinh tìm hiểu đề bài

2.1.1.1 Các đề văn miêu tả cây cối

- Tả cây có bóng mát trong trường

- Tả một cây hoa ( chậu hoa) trong vườn hoa ( hoặc trong công viên )

- Tả cây phượng

- Tả cây hồng lúc đang ra hoa

- Tả cây hoa đại hoặc hoa đào, hoa mai

- Tả cây chuối đang có buồng

- Tả cây ăn quả ( mít, na, vải, sầu riêng…) trong mùa quả chín

- Tả một luống rau hoặc vườn rau

- Miêu tả một giàn cây leo

- Miêu tả một cây non mới trồng

- Miêu tả một cây cổ thụ

- Miêu tả một loài hoa mà em thích

2.1.1.2 Mục đích, yêu cầu của các đề văn miêu tả cây cối

- Mục đích của các đề văn miêu tả cây cối nhằm giúp các em tập quan sát

và thể hiện bằng ngôn từ thế giới thực vật quen thuộc xung quanh mình

-Yêu cầu của các đề văn miêu tả cây cối là : Học sinh biết quan sát vàphát hiện được những đặc điểm cơ bản của một số loài cây quen thuộc, làm

cơ sở để các em quan sát giới thực vật cũng như giới sinh vật sau này Đồngthời, các em phải biết diễn đạt, thể hiện kết quả quan sát một cách sinh động

2.1.1.3 Hướng dẫn học sinh làm các bài văn miêu tả cây cối

- Quan sát cây cối có những điểm giống và khác nhau so với quan sát đồvật : Cũng cần phải trực tiếp, phải có phát hiện những đặc điểm về hình dáng,

màu sắc, tác dụng,…Nhưng quan sát cây cối là sự tri giác về một đối tượngsống, tự nó có sức sống, cần phải vừa quan sát vừa suy nghĩ tìm tòi để lột tảđược tính chất “sống” của nó.

- Khi miêu tả cần quan tâm đến sự phong phú và tế nhị của các từ ngữchỉ màu sắc, hương vị và các cảm giác khác vì khác với các đối tượng khác,cây cối có vẻ đẹp ở hương sắc của mình, cần phải biết cảm nhận một cáchtinh tế

* Bố cục của bài viết có thể theo trình tự dưới đây :

Kết bài:

- Nhận xét hoặc cảm xúc của em trước đối tượng

2.1.2 Phương pháp hướng dẫn học sinh quan sát

+ Khi quan sát, hàng loạt các chi tiết, ấn tượng được người quan sát thunhận Nhưng không phải toàn bộ các tài liệu đó được đưa vào bài Cần phảichọn lọc các ý Một bài văn miêu tả cây cối tốt nhất không phải là miêu tả với

nhiều đặc điểm nhất mà phải miêu tả dẫn đến cảm giác mãnh liệt nhất, khôngphải là vấn đề đưa vào nhiều chi tiết nhất mà là diễn đạt các chi tiết có góccạnh sinh động, cường độ cảm xúc gây được cho người đọc nằm trong chấtlượng và trong sự chọn lọc điều mình muốn nói ra Vì vậy, ta phải chọn cácnét có tính chất tạo hình, tạo thành hình ảnh và khung ảnh Các chi tiết nàythu được sự quan sát nhạy bén, độc đáo Chúng làm lộ ra những gì chân thựcnhưng ít được chú ý những gì người đọc nhìn rất rõ và rất có ấn tượng.

Điều kiện cơ bản và cũng là phương pháp cơ bản để làm tốt bài miêu tảcây cối là phải biết quan sát và chọn lọc ý những chi tiết quan sát được Mọikết quả quan sát được thể hiện trong loài miêu tả Quan sát tinh vi, thấu đáobài viết sẽ đặc sắc, hấp dẫn Quan sát hời hợt, phiến diện bài viết sẽ khô khan,nông cạn Xét cho cùng mọi loài bài thuộc thể văn sáng tác đều phụ thuộc vàokhả năng quan sát của người viết Nhưng có lẽ văn miêu tả là kết quả trựctiếp, dễ thấy nhất trong mọi quan sát

Dạy văn miêu tả nói chung, đặc biệt là văn miêu tả cây cối hiện nay,quan sát trở thành một công việc không thể bỏ qua Nhưng quan sát là gì?Quan sát thế nào? Kĩ thuật có gì đáng lưu ý? Những câu hỏi ấy là học sinhlúng túng là giáo viên khó giải thích được

- Về phương pháp, có những đặc điểm cần phải chú ý :

+ Về con người bao người bao giờ cũng nhìn cảnh vật theo quan niệmthẩm mĩ, đạo đức của mình theo cảm xúc, tâm trạng của mình…Cùng quansát một cây nhưng có người thấy vẻ đẹp, có kẻ thấy xấu, người thấy thích thú,người thấy thản nhiên Người lớn chú ý đặc điểm này nhưng em bé lại say mêđiểm khác

+ Phải quan sát nhiều lần, tỉ mỉ và mài sắc các giác quan

Ngay đối với những cây cối quen thuộc chúng ta cần có tác phong quansát tỉ mỉ Cùng quan sát bằng mắt nhưng chúng ta phải biết xem xét nhiềukhía cạnh của sự vật

Nếu biết ngửi, nếm hương vị của hoa, quả,…cũng giúp chúng ta nhậnbiết được các sự vật Qua việc tả hương hồi, Tô Hoài đã vẽ nên bức tranh độcđáo về rừng hồi Còn Trần Mạnh Hảo lại tả khu vườn nhà Loan qua mùi vị vàhương thơm các loài cây (cây hoa lan, huệ, hồng) nói chuyện bằng hương…,cũng trên một mảnh vườn, sao lời cây ớt cay, lời cây sung chát, lời cây chanhchua…

+ Vị trí quan sát, thời tiết quan sát ảnh hưởng khá rõ đến kết quả quan sát.Tóm lại, quan sát là phương pháp chủ yếu để có tài liệu miêu tả Đây làmột khả năng mọi người đều có thể luyện tập, trau dồi để trở nên thành thạo

2.1.2.2 Kỹ năng quan sát

Khi quan sát người ta sử dụng các giác quan như : mũi, tai, mắt, lưỡi đểngửi, nghe, nhìn, nếm,…Nhằm nhận biết sự vật về hình dáng, màu sắc, âmthanh, mùi vị,…

Khác với sự quan sát trong tiết Tự nhiên – xã hội, Vật lý, Hoá học,

….Quan sát để làm bài văn miêu tả nhằm nhận ra những nét độc đáo đặc biệtcủa hiện tượng

Sự quan sát để miêu tả trong Tập làm văn còn luôn luôn gắn với cảmxúc, với những kỷ niệm, với cuộc sống cá nhân của người quan sát Do đóviệc quan sát để miêu tả gắn chặt với các hoạt động liên tưởng, so sánh, tưởngtượng, hồi tưởng của từng cá nhân

Sự quan sát để miêu tả gắn với việc tìm từ ngữ để diễn tả đúng và sinh độngđiều đã quan sát được

2.1.2.3 Phương pháp hướng dẫn học sinh quan sát

2.1.2.3.1 Hướng dẫn học sinh lựa chọn trình tự quan sát

Nên để cho học sinh tự tìm cho mình một trình tự quan sát thích hợp.Trường hợp các em gặp khó khăn giáo viên có thể hướng dẫn các em quan sáttheo trình tự mà giáo viên đã chuẩn bị hoặc gợi ý để học sinh lựa chọn

+ Trình tự không gian.

Từ quan sát toàn bộ đến quan sát từng bộ phận hoặc ngược lại, từ tráisang phải, từ xa đến gần, từ trên xuống dưới, từ trước ra sau, từ ngoài vàotrong hoặc ngược lại

Miêu tả cây cối trước tiên là miêu tả bản thân cái cây đó : tả bao quáttoàn thân cây đó, tả các bộ phận của cây Tả bao quát toàn cây là tả cây nhìn

từ xa để nhận ra đặc điểm của tầm cao, dáng đứng, ngọn cây, tán lá,… Là tảkhi đến gần: những đặc điểm trội nhất chỉ rõ giai đoạn phát triển của cây :cây đang ra lá, vươn cành, trổ hoa, kết quả,…

Ví dụ: “ Mùa xuân, cây gạo gọi đến bao nhiêu là chim Từ xa nhìn lại, cây gạo sừng sững như một cái tháp đèn khổng lồ Hàng ngàn bông hoa gạo

là hàng ngàn ngọn lửa hồng tươi Hàng ngàn búp nõn là hàng ngàn ánh nến trong xanh Tất cả đều lóng lánh, lung linh trong nắng Chào mào, sáo sậu, sáo đen…đàn đàn, lũ lũ bay đi về lượn lên lượn xuống”

Theo Vũ Tú Nam (SGK TV3 T2)

Tả các bộ phận của cây có thể theo 2 cách : Tả lướt các bộ phận, mỗi bộphận chỉ điểm một, hai chi tiết đặc biệt nhất

“Cây bàng này thật chẳng có gì đặc biệt Vỏ nó xù xì, lá nó hung hung

và dày như cái bánh đa nướng Tán bàng xoè ra giống như mấy cái ô liên tiếp nhau thành ba, bốn tầng…”

Nhưng cách làm phổ biến hơn cả là chọn một số bộ phận và tả chi tiết.Lúc này các bộ phận được tả hiện lên đậm nét trên trang viết và gây ấn tượngmạnh cho người đọc Đọc xong những dòng chuối ngự của Nguyễn Tuânngười đọc cảm thấy như mình được thưởng thức hương vị của nó

“Cả thiên hạ khen chuối ngự Nam Định là ngon, thơm, lành Vỏ mỏng tang, ruột chuối ngọt ánh lên chất cát đường Có những buồng chuối khi mình vén những tua lá khô phủ lên nó những tấm áo nâu cũ thì thấy nó xếp tầng gác lên tới hai chục nải”.

“Nguyễn Tuân”

Ví dụ: Luyện tập quan sát cây cối ( Tuần 22- TV4 T2 ).

Bài tập 1 : Dựa vào các bài văn tả cây cối : sầu riêng, bãi ngô, cây gạoHãy cho biết tác giả mỗi bài văn quan sát cây cối theo trình tự nào?

- Trình tự quan sát

1

Tả bao quát vànói lên nét đặcsắc của cây sầuriêng

Cây ngô từ nhỏtới lúc trưởngthành

Cây gạo vào mùahoa

2 Hoa và trái xoan. Cây ngô và bắp

non

Cây gạo lúc hếtmùa hoa

Ví dụ: Ấn tượng về màu đỏ cháy rực của hoa phượng, mùi thơm của hoachăm pa, những giọt sương mai long lanh trên cành cây, chiếc lá hay đôi mắt,một cách nhìn dịu hiền của ai đó…

Dù quan sát theo trình tự nào thì cũng cần biết dừng lại ở bộ phận chủyếu, trọng tâm để quan sát kỹ lưỡng hơn

2.1.2.3.2 Hướng dẫn học sinh sử dụng các giác quan để quan sát

Quan sát bằng nhiều giác quan:

- Nhịp điệu:

dồn dập,chầm chậm

- Mùi: thơmngào ngạt,phươngthức, ngầyngậy

- Vị : ngọt,bùi, cay,đắng

- Cảm giác :mềm mại,nặng, nhẹ,thô ráp

Thông qua các giác quan giúp học sinh:

+ Thu nhận các điểm đặc sắc hay đọc đáo của cây cối do từng cảm giácmang lại

+ Thu nhận các cảm xúc, các liên tưởng, hồi tưởng, so sánh,… Do cácđặc điểm trên của cây cối gợi ra cho bản thân người quan sát

+ Tìm tòi các từ ngữ thích hợp để diễn đạt các điều thu nhận trên

Ở cách quan sát nào giáo viên và học sinh cũng phải triệt để khai thácmọi khía cạnh của đối tượng miêu tả theo trình tự hợp lý bằng nhiều giácquan.

- Học sinh tự làm việc, tự quan sát, tự ghi chép là chính

+ Dành nhiều thời gian cho hoạt động này

+ Tư thế quan sát của học sinh ở nhiều góc độ khác nhau

- Sự quan sát của học sinh được hướng dẫn bằng các gợi ý

+ Khi hướng dẫn chung cả lớp, giáo viên nêu câu gợi ý có tính “gợi mở”,chỉ dẫn, không yêu cầu học sinh trả lời miệng

+ Khi hướng dẫn cá nhân, giáo viên chỉ cần gợi ý riêng với em đó

2.1.2.3.4 Lưu ý:

Cách tốt nhất là tổ chức cho học sinh quan sát trực tiếp đối tượng miêu tảngay tại lớp học, tại nơi có đối tượng đó Tuy nhiên để làm được điều này,học sinh còn gặp nhiều khó khăn, bởi đối tượng miêu tử không dễ dàng cóđược mà mang đến lớp Hiện nay để đưa học sinh đi quan sát trực tiếp đốitượng miêu tả củng không dễ dàng bởi thực tế điều này rất khó thực hiện Vìvậy để dạy cho học sinh dạy văn vừa đảm bảo lên lớp đúng thời gian, vừađảm bảo yêu cầu học sinh được trực tiếp quan sát chúng ta làm như sau : Tùy theo kiểu bài, loại bài mà có sự sắp xếp, dặn dò học sinh quan sáttrước

Ví dụ : Tả vườn rau, giáo viên dặn học sinh ra ngay vườn rau mìnhđịnh tả,vừa nhìn ngắm kỹ, vừa ghi chép vào giấy nháp Sau đó lên lớp, ở giờhọc quan sát, tìm ỳ, giáo viên dùng tranh định hướng cho học sinh quan sáttheo hệ thống câu hỏi đã chuẩn bị theo một quy trình chung Học sinh hồitưởng lại và tự làm bài quan sát của mình theo cách miêu tả riêng của từng

em Giáo viên chỉ bổ sung hoặc động viên, khen ngợi Một điều chú ý là giáoviên giao việc quan sát ở nhà cần rõ ràng, có kiểm tra, nhận xét chặt chẽ đểđảm bảo tất cả học sinh đều thực hiện tốt