Quá trình đấu tranh giành và giữ chính quyền ở hoằng hoá, thanh hoá ( 1939 1945 )

Thứ ba: Kẻ thù ba lần dốc toàn lực hòng bóp nát thành quả cách mạng mà nhân dân Hoằng Hóa giành đợc nhng dới sự lãnh đạo của cấp bộ Đảng và ủy ban giải phóng dân tộc, tất cả nhân dân Hoằ

Bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

Tác giả xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới Tiến sĩ Trần Văn Thức

- Ngời thầy đã tận tình hớng dẫn giúp đỡ tác giả trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo Khoa Lịch sử, khoa sau Đại học trờng Đại học Vinh đã tận tình giúp đỡ, động viên tác giả trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu tại trờng.

Tác giả cũng xin chân thành cảm ơn ông Lê Trung Tấn (nguyên là cán bộ ban nghiên cứu và biên soạn lịch sử Tỉnh Thanh Hoá), Phòng lu trữ ban nghiên cứu và biên soạn lịch sử tỉnh Thanh Hoá Ban tuyên giáo Tỉnh uỷ Thanh Hoá, Ban tuyên giáo huyện Hoằng Hoá, Bảo tàng và th viện tỉnh Thanh Hoá, Trung tâm chính trị huyện Hoằng Hoá, Bảo tàng huyện Hoằng Hoá, văn phòng Đảng uỷ các xã Hoằng Ngọc, Hoằng phúc, Hoằng Đạo, Hoằng Thắng đã tạo điều kiện giúp đỡ tác giả trong quá trình

su tầm t liệu và hoàn thành đề tài luận văn.

Tác giả xin bày tỏ lòng biết ơn đối với gia đình, ngời thân và bạn bè

đã tạo điều kiện động viên tác giả hoàn thành luận văn này

Trong quá trình thực hiện, đề tài không tránh khỏi những hạn chế Rất mong đợc sự đóng góp ý kiến của quý thầy cô và những những ngời tâm huyết với đề tài

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 6

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài 9

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu 10

5 Bố cục của đề tài 11

Chơng 1 Khái quát phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá thời kỳ 1930-1939 12

1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm c dân Hoằng Hoá 12 1.2 Truyền thống yêu nớc và cách mạng 181.3 Khái quát phong trào cách mạng ở thời kỳ 1930-1939 26

Chơng 2: Quá trình chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền ở

Hoằng Hoá thời kỳ 1939-1945 35

2.1 Tình hình cách mạng Hoằng Hoá sau khi Nhật xâm lợc 352.1.1 Chính sách cai trị của Nhật – Pháp 352.1.2 Vai trò, của Hội phản đế cứu quốc và ban Việt Minh Hoằng Hoá trong

cao trào chuẩn bị khởi nghĩa 392.2 Sự tái lập chi bộ Đảng ở Hoằng Hoá 6 - 1944 502.3 Hoằng Hoá sau ngày Nhật đảo chính Pháp 57 Chơng 3 : Cuộc khởi nghĩa giành và giữ chính quyền ở Hoằng

Hoá năm 1945 69

3.1 Cuộc khởi nghĩa giành chính quyền ở Hoằng Hoá (24 - 7 - 1945) 693.1.1 Điều kiện khách quan và chủ quan cho một cuộc khởi nghĩa 693.1.2 Diễn biến, kết quả của cuộc khởi nghĩa 723.1.3 Sự sáng tạo, linh hoạt của cấp bộs Đảng và Ban Việt Minh Hoằng Hóatrong khởi nghĩa giành chính quyền ngày 24 - 7 - 1945 783.2 Đấu tranh chống khủng bố giữ vững chính quyền cách mạng sau ngày

24 - 7 - 1945 ở Hoằng Hoá 823.2.1 Uỷ ban dân tộc giải phóng tổng, làng, xã ra đời 27- 7 - 1945 823.2.2 Đấu tranh đập tan âm mu khủng bố của Nhật, kiên quyết giữ vữngthành quả cách mạng 863.3 Một vài nhận xét về khởi nghĩa giành chính quyền ở Hoằng Hoá 93

Kết luận 98 Tài liệu tham khảo 103 Phụ lục

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Đã hơn 60 năm lùi vào quá khứ, nhng khi nhắc đến những sự kiện tiêubiểu nhất của thế kỷ XX ở Việt Nam, ngời ta không quên nhắc đến Cáchmạng tháng Tám năm 1945, một sự kiện vĩ đại nhất, dấu ấn sâu đậm nhấttrong dòng chảy của lịch sử dân tộc

sử, xoá bỏ ách thống trị của thực dân Pháp và phát xít Nhật hàng thế kỷ

Với tầm quan trọng đó nên cách mạng tháng Tám đã thu hút nhiều sựquan tâm chú ý của giới nghiên cứu sử học trong và ngoài nớc

Để có đợc những thắng lợi vĩ đại và ít đổ máu, Cách mạng tháng Tám

đ-ợc chuẩn bị trong một quá trình 15 năm tôi luyện, phấn đấu, trởng thành của

Đảng Cộng sản Việt Nam và toàn thể ngời dân Việt Nam yêu nớc

Những thắng lợi đó có sự đóng góp vô cùng to lớn của tất cả các địa

ph-ơng trên toàn quốc Trong đó có sự đóng góp không nhỏ của nhân dân HoằngHoá

Hoằng Hóa là một huyện lớn cách thành phố Thanh Hóa 3 km về phía

Đông Bắc nằm trên đờng quốc lộ 1A Là một huyện có bề dày truyền thốngtrong lịch sử dựng nớc và giữ nớc, trong suốt chiều dài lịch sử, Hoằng Hóa đãgóp phần viết nên những trang sử hào hùng của dân tộc, đặc biệt từ khi Đảng

ra đời truyền thống yêu nớc và phong trào cách mạng của Hoằng Hóa càng

đ-ợc khơi dậy

Trong cách mạng tháng Tám năm 1945, Hoằng Hóa đợc xem là địa

ph-ơng có những đóng góp quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn, để lại nhiềubài học kinh nghiệm quý giá cho những nhà lãnh đạo cách mạng của tỉnhThanh Hóa nói riêng và cả nớc nói chung trong bối cảnh bấy giờ Bởi lẽ việcgiành và giữ chính quyền ở Hoằng Hóa đợc xem là một hiện tợng độc đáo xét

ở những khía cạnh sau:

Thứ nhất: Hoằng Hóa là một trong những địa phơng giành chính quyềnsớm nhất trong cả nớc, là huyện đi tiên phong vận dụng theo Chỉ thị 12/03/1945 của Ban Thờng vụ trung ơng Đảng, vừa khởi nghĩa từng phần vừatổng khởi nghĩa trong phạm vi một huyện Trong khi các địa phơng khác nh

Đông Sơn, Hà Trung, thành phố Thanh Hóa phải đợi đến gần một tháng sau

đó, tổng khởi nghĩa mới diễn ra Có thể nói hành động đó là một sự táo bạo,quyết liệt khi đứng trớc điều kiện lịch sử thuận lợi của ban Việt minh

Thứ hai: Hoằng Hóa giành và giữ chính quyền trong điều kiện kẻ thùdày đặc và xen kẽ lẫn nhau theo thế “cài răng lợc”, nhng quá trình “giành” và

“giữ” chính quyền diễn ra một cách nhanh chóng và không đổ máu

Thứ ba: Kẻ thù ba lần dốc toàn lực hòng bóp nát thành quả cách mạng

mà nhân dân Hoằng Hóa giành đợc nhng dới sự lãnh đạo của cấp bộ Đảng và

ủy ban giải phóng dân tộc, tất cả nhân dân Hoằng Hóa đã đoàn kết và đập tan

đợc âm mu chống phá chính quyền cách mạng của kẻ thù, giữ vững nó cho

đến ngày cách mạng tháng Tám thành công trong cả nớc

Thứ t: Với quá trình “giành” và “giữ” chính quyền ở Hoằng Hóa đã đểlại những đóng góp to lớn trong tiến trình lịch sử của dân tộc Đặc biệt, đối vớiCách mạng tháng Tám năm 1945

“Giành chính quyền đã khó song giữ chính quyền lại càng khó gấp bộilần” Do đó việc đi sâu nghiên cứu vấn đề này có một giá trị to lớn nhằm làmsáng tỏ những vấn đề diễn ra trong Cách mạng tháng Tám giúp chúng ta cómột cái nhìn toàn diện và đầy đủ hơn về diện mạo của Cách mạng tháng Tám

1945 ở Hoằng Hóa, góp phần vào việc giảng dạy lịch sử địa phơng và hun đúclòng yêu quê hơng đối với những thế hệ học sinh về truyền thống của dân tộcmình, về những hy sinh mất mát mà dân tộc ta phải nếm trải Góp phần đánhgiá lại một cách tổng quát, khách quan về những sự kiện của Hoằng Hoá trongCách mạng tháng Tám, giúp cho những nhà lãnh đạo nhìn nhận đợc vai trò,

tầm quan trọng về truyền thống và vị trí, về sức mạnh trong việc huy động sứcdân phục vụ cho công cuộc đổi mới xây dựng quê hơng ngày càng giàu mạnh

Với ý nghĩa khoa học và thực tiễn nêu trên, chúng tôi lựa chọn và đi sâu

nghiên cứu, “Quá trình đấu tranh giành và giữ chính quyền ở Hoằng Hóa,

Thanh Hóa (1939 - 1945)”

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Trong khoảng 10 năm gần đây, việc nghiên cứu và biên soạn lịch sử

địa phơng đợc quan tâm và trở thành một nhu cầu thực sự quan trọng củanhững nhà nghiên cứu lịch sử Bởi xét cho cùng, lịch sử địa phơng là một phầnmáu thịt không thể tách rời của lịch sử dân tộc, chính lịch sử của nhiều địa ph-

ơng đã làm nên lịch sử dân tộc, cho nên việc nghiên cứu và biên soạn lịch sử

địa phơng trở thành mối quan tâm của nhiều cấp, ngành và các nhà sử học

Cách mạng tháng Tám 1945 sự kiện đánh dấu bớc ngoặt của lịch sử dântộc Việt Nam Xét trên phạm vi toàn quốc, có rất nhiều công trình nghiên cứu

đã đợc công bố nh: Cách mạng tháng Tám (1945) - Ban nghiên cứu lịch sử

Đảng Trung ơng, NXB Sự thật, Hà Nội, 1971; Cách mạng tháng Tám của Viện Sử học, Hà Nội, 1960; Trần Văn Giàu, Sự phát triển của t tởng Việt

Nam từ thế kỷ 19 đến Cách mạng tháng Tám, nhà xuất bản chính trị quốc

gia, Hà Nội, 1997…

2.2 Khi nghiên cứu lịch sử Thanh Hóa nói chung và Cách mạng tháng

Tám ở Thanh Hóa nói riêng, Hoằng Hóa đợc xem là một trong những địa

ph-ơng đợc các nhà nghiên cứu lu tâm nhiều nhất, bởi trong lịch sử hình thành vàphát triển của Thanh Hóa thì Hoằng Hóa luôn đóng góp một phần xứng đáng

Đặc biệt, giai đoạn (1939 -1945) là giai đoạn lịch sử đợc hầu hết cáccông trình nghiên cứu của Tỉnh và các cuộc hội thảo giành một phần đề cập

đến Hoằng Hóa ở mức độ nhiều hay ít

Hiện nay, chúng tôi tiếp cận đợc nhiều công trình nghiên cứu đã đề cập

đến cuộc vận động và giành chính quyền ở Hoằng Hoá đợc công bố nh: Ban

Nghiên cứu và Biên soạn Lịch sử Đảng bộ Thanh Hoá, Lịch sử Thanh Hoá,

tập 5, 1930-1945, nhà xuất bản khoa học xã hội, Hà Nội, 1996; Ban Chỉ huy

Quân sự tỉnh Thanh Hoá (1990), Thanh Hoá lịch sử kháng chiến chống

Pháp xâm lợc 1945-1954 (sơ thảo); Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng Thanh

Hoá (1978), Những sự kiện lịch sử Đảng bộ Thanh Hoá 1925-1945, nhà xuất bản Thanh Hoá; Ban Tuyên huấn Tỉnh uỷ (1985), Khởi nghĩa tháng Tám

ở Thanh Hoá NXB Thanh Hoá; Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng Thanh Hoá,

Sơ giản lịch sử Cách mạng tháng Tám ở tỉnh Thanh Hoá (1939-1945), nhà

xuất bản Thanh Hoá; Ban Nghiên cứu Lịch sử Đảng tỉnh uỷ Thanh Hoá

(1976), Vơn tới cao trào, tập 1,2 nhà xuất bản Thanh Hoá

Các công trình trên đều phản ánh một cách sơ lợc, khái quát quá trìnhvận động và phát triển tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền của nhân dânHoằng Hoá dới sự lãnh đạo của Đảng Các công trình đó cha đi sâu vào phântích một cách toàn diện về quá trình giành và giữ chính quyền ở Hoằng Hoá

Đặc biệt các công trình nói trên hầu nh cha đề cập đến tại sao Hoằng Hoá lạigiành và giữ đợc chính quyền trong điều kiện bị đàn áp khốc liệt

Cuốn sách đáng chú ý nhất là: Khởi nghĩa tháng 24 - 7- 1945 ở Hoằng

Hoá, Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Thanh Hoá, xuất bản 1977 đề cập tơng đối

toàn diện về cuộc khởi nghĩa nhng cũng cha làm nổi bật đợc đặc thù riêng biệtcủa Hoằng Hóa trong bối cảnh chung của Thanh Hóa lúc bấy giờ

2.3 Đối với Hoằng Hóa, giai đoạn (1939 - 1945) cũng đợc tái hiện

trong các công trình nghiên cứu nh: Ban Chấp hành Đảng bộ và uỷ ban nhân

dân huyện Hoằng Hóa, “Địa chí văn hoá Hoằng Hoá, nhà xuất bản khoa

học xã hội, Hà Nội 2000; Ban Chấp hành Đảng bộ và uỷ ban nhân dân huyện

Hoằng Hoá (1995), Lịch sử Đảng bộ và phong trào cách mạng của nhân

dân Hoằng Hoá tập 1 (1930-1975), Nhà in báo Thanh Hoá 1995; Ban Chấp

hành Đảng bộ và ủy ban nhân dân huyện Hoằng Hóa, 55 năm hoạt động của

Đảng bộ và nhân dân huyện Hoằng Hoá, nhà xuất bản Thanh Hoá (1985) đề

cập đến Hoằng Hoá trong giai đoạn (1939- 1945), Những sự kiện lịch sử

Đảng Cộng sản Việt Nam huyện Hoằng Hoá (1925-1954) nhà xuất bản

Thanh Hoá (1982), cũng trình bày những sự kiện lịch sử tiêu biểu ở HoằngHoá thời kỳ (1935-1945)

2.4 Ngoài ra, tính đến nay nhiều xã trong huyện cũng đã tiến hành tốt

công việc nghiên cứu và biên soạn lịch sử của địa phơng mình Chính vì vậyviệc giành chính quyền cũng nh việc giữ chính quyền ở các địa phơng tronghuyện cũng đợc tái hiện lại một cách khái quát thông qua những sự kiện vànhân vật liên quan đến việc giành và giữ chính quyền ở Hoằng Hoá, có thể kể

ra nh :

Ban Chấp hành Đảng bộ và Uỷ Ban nhân dân xã Hoằng Ngọc, “Lịch sử

phong trào cách mạng và nhân dân xã Hoằng Ngọc (1945 “ 1995), công ty

in Thơng Mại - Bộ Thơng Mại, xuất bản 1997.

Đảng uỷ và Uỷ Ban nhân dân xã Hoằng Đạo, “Lịch sử phong trào cách

mạng và nhân dân xã Hoằng Đạo (1930 “ 2005), nhà in báo Thanh Hoá, xuất bản 2005.

Đảng Cộng Sản Việt Nam, “Lịch sử Đảng bộ xã Hoằng Lộc (1953 “

2005), nhà in báo Thanh Hoá, xuất bản 2005

Đảng bộ xã Hoằng Thắng, “Lịch sử Đảng bộ và phong trào Cách

mạng nhân dân xã Hoằng Thắng (1945 “2005), nhà xuất bản Thanh Hoá 2005

Đảng uỷ- Hội Đồng nhân dân - Uỷ Ban nhân dân xã Hoằng Phúc,

“Lịch sử phong trào cách mạng của Đảng bộ và nhân dân xã Hoằng Phúc (1930 “ 2005, nhà in báo Thanh Hoá, xuất bản 2005

Ban Chấp hành Đảng bộ xã Hoằng Tiến - huyện Hoằng Hoá - Tỉnh

Thanh Hoá" Lịch sử phong trào cách mạng của Đảng bộ và nhân dân xã

Hoằng Tiến " (1945 - 2000 ),Sở Văn Hoá thông tin Thanh Hoá, xuất bản 2002

Do các công trình trên đợc biên soạn dới sự chỉ đạo của các cấp uỷ

Đảng, từ Tỉnh uỷ cho đến các Huyện uỷ Nên nội dung mới chỉ dừng lại ở việctái hiện các sự kiện lịch sử có liên quan đến vai trò lãnh đạo của Đảng đối vớiphong trách cách mạng của nhân dân Hoằng Hoá

Nét chung của các công trình nghiên cứu trên dù nhiều hay ít, trực tiếphay gián tiếp đã đề cập đến nhiều khía cạnh của đề tài mà chúng tôi lựa chọnnghiên cứu Tuy nhiên cha có một công trình nào nghiên cứu một cách có hệthống và sâu sắc về quá trình giành và giữ chính quyền ở Hoằng Hoá trongthời kỳ 1939 - 1945 Nhiều vấn đề vẫn cha đợc đánh giá thoả đáng và sáng tỏ.Cha thấy đợc những đóng góp của Hoằng Hoá trong vai trò ngời đi tiên phong

và để lại những bài học kinh nghiệm cho các địa phơng khác trong tỉnh và cảnớc xem xét

Tuy nhiên, những công trình trên là nguồn t liệu vô cùng quý giá chochúng tôi khi tiếp cận và nghiên cứu vấn đề của mình một cách toàn diện hơn.Nhờ nguồn t liệu quý giá đó mà chúng tôi có thể kế thừa để góp phần làm rõhơn nữa về quá trình “giành” và “giữ” chính quyền ở Hoằng Hoá thời kỳ 1939

- 1945

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Đối tợng nghiên cứu

Trong đề tài “Quá trình đấu tranh giành và giữ chính quyền ở HoằngHóa, Thanh Hóa (1939 - 1945)” mong muốn của chúng tôi là sẽ xem xét cuộckhởi nghĩa trên tất cả các lĩnh vực có ảnh hởng đến cuộc cách mạng nh bốicảnh xã hội, quá trình vận động tiến tới khởi nghĩa, quá trình chuẩn bị lực l-ợng, diễn biến, kết quả, ý nghĩa, thời kỳ 1939 - 1945 Tuy nhiên, điểm mấuchốt quan trọng nhất mà tôi muốn nghiên cứu và trình bày đó là: Tại sao trong

điều kiện cả nớc cha chín muồi về thời cơ, Hoằng Hoá lại “giành” và “giữ”

đ-ợc chính quyền thành công, trong điều kiện bị khủng bố liên tiếp 3 lần cho

đến ngày tổng khởi nghĩa Nó có đợc xem nh là một điểm riêng biệt của cáchmạng Hoằng Hoá so với các địa phơng khác hay không Đóng góp của cáchmạng Hoằng Hoá đối với tỉnh Thanh Hoá

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đối tợng nghiên cứu đã đợc xác định ở trên, đề tài trớc hết đề cập

đến vị trí địa lý, truyền thống cách mạng, điều kiện tự nhiên của Hoằng Hoá,trong đó trọng tâm là khởi nghĩa ở Hoằng Hoá trong giai đoạn từ 1939-1945,thời điểm bắt đầu (từ tháng 11/1939) với Nghị quyết Trung ơng 6 đến tháng8/1945

Đề tài đợc xác định không gian là huyện Hoằng Hoá, nhng khi nghiêncứu chúng tôi xem xét nó không tách rời không gian cách mạng của tỉnhThanh Hoá, để tăng thêm sáng tỏ cho đề tài đồng thời chúng tôi còn tiến hành

so sánh khái quát sơ lợc với một số địa phơng khác trong tỉnh nh thành phốThanh Hoá, Hậu Lộc, Hà Trung nhằm đa ra những nhận xét, đánh giá mangtính khách quan đối với sự kiện lịch sử mà chúng tôi quan tâm

Trọng tâm nghiên cứu của đề tài sẽ đợc chúng tôi nghiên cứu và tiếnhành trên ba nội dung: Quá trình chuẩn bị, quá trình khởi nghĩa, thành côngtrong việc bảo vệ chính quyền ấy cho đến ngày tổng khởi nghĩa trên toànquốc

4 Nguồn t liệu và phơng pháp nghiên cứu

4.1 Nguồn t liệu

Để phục vụ cho công tác nghiên cứu đạt kết quả tốt, chúng tôi tiến hành

su tầm nguồn tại liệu từ:

Thứ nhất: Loại tài liệu có ở các cơ quan lu trữ nh: Ban Nghiên cứu Lịch

sử Đảng Thanh Hoá, Ban tuyên giáo tỉnh ủy Thanh Hóa Trung tâm Lu trữThanh Hoá, Trung tâm Lu trữ Hoằng Hoá, Th viện tỉnh Thanh Hoá, Th việnhuyện Hoằng Hoá, Bảo tàng tỉnh Thanh Hoá, Bảo tàng huyện Hoằng Hoá, BanTuyên giáo huyện Hoằng Hoá, Huyện uỷ Hoằng Hoá, Trung tâm Chính trịhuyện Hoằng Hoá, phòng lu trữ của các xã Đây là nơi cung cấp những

nguồn tài liệu mà tôi đã thu thập đợc trong quá trình nghiên cứu Những tàiliệu hết sức có giá trị, giúp chúng tôi xây dựng những luận cứ, luận điểm của

Thứ ba: Các lời kêu gọi, các chỉ thị của Đảng, của Tổng bộ Việt Minh,trát truy nã những nhân vật của Đảng Cộng sản giúp chúng tôi đánh giá vànhìn nhận rõ giai đoạn tiền khởi nghĩa, những khó khăn mà Đảng ta gặp phảitrong quá trình chuẩn bị khởi nghĩa, “giành” và “giữ” chính quyền trong giai

đoạn (1939 – 1945)

Thứ t: Chúng tôi tiến hành gặp gỡ, trao đổi với những nhân chứng lịch

sử nh: các lão thành cách mạng, những tập thể anh hùng, những ngời trực tiếptham gia kháng chiến, bút ký, hồi ký của những chiến sĩ cách mạng nhằmgiúp chúng tôi xác minh cụ thể những vấn đề đã diễn ra trong lịch sử một cáchchính xác và khách quan

4.2 Phơng pháp nghiên cứu

Để tìm hiểu đề tài nghiên cứu thành công, chúng tôi đã lựa chọn phơngpháp nghiên cứu chính cho đề tài đó là: phơng pháp lịch sử, phơng pháp logíc.Ngoài ra để nâng cao tính khoa học và chính xác của đề tài chúng tôi còn tiếnhành thêm một số biện pháp khác nh: Điền dã, phỏng vấn, liệt kê, so sánh,tổng hợp, khái quát và xác minh t liệu

5 Bố cục của đề tài

Ngoài phần mở đầu, mục lục, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục đề tàigồm ba chơng:

Chơng 1: Khái quát phong trào cách mạng ở Hoằng Hóa thời kỳ

Chơng 1 khái quát phong trào cách mạng ở Hoằng Hoá

thời kỳ 1930-1939 1.1 Vị trí địa lý và đặc điểm c dân Hoằng Hoá

Nằm trên quốc lộ 1A, mảnh đất gắn bó máu thịt với Xứ Thanh, HoằngHoá có vị trí rất quan trọng trong suốt chiều dài lịch sử của dân tộc

Là một khu vực thuộc đồng bằng ven biển, nằm ở hạ lu con sông Mã.Phía đông giáp biển, phía bắc giáp huyện Hậu Lộc, phía tây giáp huyện ThiệuHoá, Yên Định và Vĩnh Lộc, phía nam giáp huyện Quảng Xơng, thành phốThanh Hoá và một phần huyện Đông Sơn

Hoằng Hoá nằm ở vĩ tuyến 19050’50’’ Bắc ở Lạch Trào đến 19030’30’’

vĩ độ Bắc ở núi Sơn Trang và từ kinh độ 105059’59’’ ở ngã ba Bông đến

105059’30’’ ở Lạch Trờng

Bờ biển của Hoằng Hoá dài 12km giáp hai cửa lạch:

Lạch Trờng (cửa sông Mã cũ) và Lạch Trào (Cửa sông Mã hiện tại) Haicửa lạch này là cửa ngõ lớn của tỉnh Thanh Hoá ở phía Đông Sử cũ từng ghi:

“Thanh Hoá có nhiều cửa biển, nhng chỉ có hai cửa Lạch Trào (Hội Triều) vàLạch Trờng (Y Bích) là đờng biển phải đi qua để thông lên sông Mã và sôngLơng Nếu có việc cần kíp thì hai huyện Hoằng Hoá và Hậu Lộc giữ vị tríxung yếu” [16, 8]

Đoạn quốc lộ 1A và đoạn đờng sắt Bắc Nam chạy song songxuyên qua lòng huyện 11km có cầu Hàm Rồng (nay có thêm tuyến cầu Vợtmới xây dựng Hoàng Long) thông thơng với thành phố, cùng với cầu Tàothông thơng hai vùng trong huyện và cũng là trục giao thông chính vào Nam,

ra Bắc rất thuận lợi Quan sát địa hình Hoằng Hoá (trừ phía Đông là biển)còn ba bề đều có sông Mã bao bọc, theo các nhà địa chất học thì đây là mộtvùng châu thổ đợc bồi đắp bởi sự bào mòn của nền đất cũ, của hiện tợng biểnlùi và sự lắng đọng của phù sa sông Mã, sông Chu Sông Lạch Trờng ngày naychính là dòng chính của sông Mã đời xa, các sách sử mà địa chí cũng gọi làNgu Giang là khúc sông này “cuối đời Lê ở ngã ba Ngu Giang, một nơi sôngMã hợp lu với sông Lạch Trờng hiện tại còn có Tuần Ti gọi là tuần Ngu để

đánh thuế những thuyền bè từ sông Mã ra biển và từ biển vào sông Mã dokhúc sông ấy [16, 30]

Hoằng Hoá là một trong những địa bàn chiến lợc quan trọng của tỉnhThanh Hoá, là một huyện hội tụ đầy đủ các yếu tố cần thiết cho sự phát triển,

có các tuyến sông lớn lại nhiều thế mạnh và tiềm năng nh sông Mã, sông LạchTrờng (còn có tên gọi khác là sông Ngu) sông Cung (sông Choán) sông Đằng,sông Trà có chiều dài bờ biển lên tới 12km, có các dãy núi lớn: núi Kim Trà(còn có tên gọi là núi Sơn Trang hay Nghĩa Trang) với nhiều ngọn núi chạydài từ ngữ Ba Bông (tây bắc Hoằng Hoá) đến xã Hoằng Trung (đông namHoằng Hoá) ngọn núi cao nhất là 217m Theo sách cũ chép “Lái buôn đithuyền biển nói: “ái Châu (Thanh Hoá) các núi liền biển, duy chỉ có núi KimTrà là cao, đờng biển trông vào đấy để làm tiêu chí” [30, 26]

Dãy núi Linh Trờng (còn có tên gọi khác là Kim Chuế), hay núi TrờngLệ) dãy núi này còn có tên khác mà nhân dân cho là núi Hà Rò nằm ngay bênhữu ngạn sông Lạch Trờng, trải dài trên địa phận các xã Hoàng Yến, HoằngHải, Hoằng Trờng, gồm có 7 ngọn nối liền nhau, ngọn cao nhất là 205m vớinhiều mỏ đá ăn ra biển Dãy núi này có nhiệm vụ cực kỳ quan trọng là ngănchặn xu hớng chuyển dịch của Lạch trờng về phía Nam ở bờ Biển Hoằng Hoá.Theo những dấu tích của Thành D phát còn lại ở bên kia núi Linh Trờng chứng

tỏ cửa biển Lạch Trờng này đã từng là một thơng cảng, nơi ngời Việt giao lubuôn bán với ngời Trung Hoa Cũng tại khúc sông Lạch Trờng (Ngu Giang) cónúi Linh Trờng này vào năm 1380 Hồ Quý Ly đã dựa vào thế núi đánh tan đạoquân của Chế Bồng Nga” [31, 29] và cũng chính nơi đây trong cuộc kháng

chiến chống Mỹ cứu nớc của các cụ lão dân quân Hoằng Trờng đã dựa vào thế

đất này rồi bắn rơi “Thần sấm con ma” của đế quốc Mỹ

Dãy núi Hàm Rồng là một trong những huyền thoại đẹp của con ngờiHoằng Hoá, nó trải dài theo bờ sông Mã, thân hình uốn lợn tựa thế rồng cuộn,gồm 99 khúc đầu của núi Hàm Rồng nằm ngay sát sông Mã, dựa vào thế núinày mà nhân dân ta bảo vệ đợc cầu Hàm Rồng, con đờng huyết mạch Bắc –Nam Và cũng chính nơi đây, đã để lại nhiều huyền thoại trong cuộc khángchiến chống Pháp và chống Mỹ của dân tộc ta

Với địa thế “rồng cuộn, hổ nằm” nh vậy nên nó cắt nghĩa cho sự thănghoa về đỗ đạt, khoa danh của đất Hoằng Hoá

Thiên tích thông minh Hoằng Hoá dụcThành phù công dụng Đạt Tài năng

(Câu đối của tổng đốc Thanh Hoá Vơng Duy Trinh đề ở Văn chỉ làng Đạt Tài

- Hoằng Hà )

(Trời phú thông minh, Hoằng Hoá tiến phát Thánh phò công dụng, Đạt Tài lừng danh)Hàm Rồng, sông Mã còn là một thắng cảnh đẹp, vừa hùng tráng nhng

đậm chất chữ tình, làm say lòng những thi nhân, mặc khách khi dừng chân tạinơi này Họ đã làm những bài thơ ca ngợi nh Nguyễn Trãi, Lê Thánh Tôngnăm 1470, Lê Hiến Tông năm 1502, Nguyễn Thợng Hiền, Tản Đà, Cao ThịNgọc Anh (con gái của Đông Các đại học Sỹ Cao Xuân Dục Nghệ An)

Ngoài thế núi, thế sông, thế biển Hoằng Hoá cũng hội tụ đủ các tuyến ờng giao thông Đờng bộ, đờng sắt, đờng thủy, nằm trên tuyến giao thôngxuyên Việt lại giáp thành phố Thanh Hoá với trung tâm chính trị văn hóa khoahọc của Tỉnh

đ-Xét theo cách chia hiện đại, Hoằng Hoá có thể chia làm 5 vùng: vùngven biển (Ngọc Chuế cũ), vùng Đông Nam, vùng 17 xã ven sông, vùng giữa,vùng quốc lộ 1A

Theo cách chia trớc đây Hoằng Hoá đợc chia làm 2 vùng chính:

Vùng ven biển: Gồm các xã Hoằng Đông, Hoằng Thanh, Hoằng Ngọc,Hoằng Phụ, Hoằng Tiến, Hoằng Yến, Hoằng Hải, Hoằng Trờng thuộc tổngNgọc Chuế cũ, theo nhiều nghiên cứu vùng ven biển này đợc hình thành bởicác dòng Hải lu do các đợt sóng mạnh, do phù sa sông Mã hình thành nên.Theo quá trình hình thành ấy, các dải cồn cát đợc dần dần hình thành, rộng

hẹp không đều, độ màu mỡ không đều, sâu vào cách biển đó là những vùng

đồng trũng với những cánh đồng tơng đối màu mỡ, tạo nên hỗn hợp đan xen,trù phú đa dạng của một vùng ven biển “Điều đó cho ta hiểu tại sao các xãHoằng Ngọc, Hoằng Đông, Hoằng Yến và một phần phía trong của xã HoằngPhụ, Hoằng Tiến, Hoằng Hải, Hoằng Thanh, Hoằng Trờng đất đai tơng đốimàu mỡ thích hợp cho trồng lúa, trồng lạc, trồng khoai, trồng đậu và các loạirau màu” [33, 21]

Trong quá trình kiến tạo, các giải cồn cát hình thành đến đâu thì c dân

đều lập làng sinh sống đến đấy, nhiều tên làng còn mang dấu tích đó rất đậmnét nh : Cồn Định, Cồn Tán, Cồn Tiền,

Vùng đồng bằng: Bao gồm tất cả các xã còn lại của huyện Hoằng Hoá,

theo tác giả cuốn “Địa chí văn hoá Hoằng Hoá“ cho rằng: Những giải thích

về vùng biển Hoằng Hoá cũng có thể cắt nghĩa cho cả địa bàn Hoằng Hoá

Vùng đất cao của Hoằng Hoá không đáng kể, chỉ có mấy làng ở ven núiSơn Trang nh Trà Mỹ, Trà La (Hoằng Khánh), Xa Vệ, Tự Nhiên (HoằngTrung)

Ngoài vùng đất cao thì vùng trũng chiếm diện tích khá lớn thuộc 3 tổng:

Lỗ Hơng, Dơng Sơn, Dơng Thuỷ ở các tổng này, vùng đồng trũng chủ yếunằm ở các xã Hoằng Lý, Hoằng Phú, Hoằng Quý, Hoằng Kim, Hoằng Quỳ,Hoằng Cát Do vùng này ở gần Sông Mã thời kỳ cha có đê, mỗi khi lũ kéo về

đợc phù sa bồi đắp nên để lại những cánh đồng màu mỡ Vùng đồng trũng nàychính là vựa lúa của Hoằng Hoá Đặc biệt ở hai xã Hoằng Lý và Hoằng Quỳ

có di chỉ của nền văn hoá Đông Sơn

Nhìn chung, khi xem xét địa hình Hoằng Hoá vùng ven biển có các dảicồn cát kéo dài xen lẫn vùng trũng hẹp và thấp, vùng đồng bằng chiếm phầnlớn diện tích Nên địa hình Hoằng Hoá tơng đối bằng phẳng, phì nhiêu “bộmặt địa hình ấy không phải do thiên nhiên tạo ra, phần lớn cảnh quan của

đồng bằng, độ màu mỡ của đồng bằng, sự sầm uất, trù mật của xóm làng ở các

địa bàn khá đông dân c này đều mang dấu vết bàn tay, trí não của con ngờiHoằng Hoá, ròng rã bao thế kỷ chống chọi với thiên nhiên” [33, 26]

Về vị trí địa lý hành chính: Thời Văn Lang - Âu Lạc Hoằng Hoá là đất của bộ Cửu Chân Đến theo “Đất nớc Việt Nam qua các đời” của Đào DuyAnh cho rằng thời thuộc Hán, Hoằng Hoá là đất của huyện T Phố”, “thời TamQuốc và Lỡng Tấn đây là vùng đất của huyện Kiến Sơ và Cao An sang đờiTuỳ (581- 618) đổi là Long An [33, 12]

Địa danh Hoằng Hoá đợc thay đổi qua nhiều thời kỳ lịch sử cùng vớinhững biến cố Thời Đinh – Tiền Lê khi đất nớc giành lại đợc quyền tự chủthì Thanh Hoá có tên gọi là ái Châu Hoằng Hoá gọi là Giáp Cổ Hoằng Đến

đời Trần Anh Tông (1293-1314) Giáp Cổ Hoằng đổi thành huyện Cổ Đằng.Năm 1397 Cổ Đằng đợc đổi thành huyện Cổ Linh Năm Quang Thuận thứ X(1469) Cổ Đằng đợc đổi thành huyện Hoằng Hoá, (thuộc phủ Hà Trung) tênHoằng Hoá tồn tại từ đó đến nay

Về huyện lị theo “Theo tên làng xã Việt Nam đầu thế kỷ XX” HoằngHoá có “7 tổng và 161 xã, thôn trang, sở đến năm 1945 có 8 tổng, 169 xã,thôn”

Tên phủ và huyện trong thời kỳ lịch sử dài Hoằng Hoá vẫn thuộc phủ

Hà Trung

Sau cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công các phủ, huyện, châu

đều đợc gọi là huyện Hoằng Hoá vẫn giữ nguyên 8 tổng cũ Chỉ sáp nhậpthêm một làng của huyện Hậu Lộc là Trung Hoà vào xã Hoằng Trinh Cho đếnnay, Hoằng Hoá có 47 xã và 2 thị trấn (Bút Sơn và Tào Xuyên)

Chính nhờ những điều kiện vừa thuận lợi vừa khó khăn về vị trí địa lý,

địa hình nên c dân Hoằng Hoá trong quá trình phát triển của mình mangnhững đặc điểm riêng biệt (không có nghĩa là khác biệt) Nhờ sự trù phú củavùng đất này mà dân số Hoằng Hoá tăng trởng rất nhanh:

Năm 1945 là 104.617 ngời

Năm 1950 là 123.673 ngời

Năm 1960 tăng lên 184.529 ngời Sau năm 1960, Hoằng Hoá có chủ trơng đanhiều gia đình đi xây dựng vùng kinh tế mới ở Cẩm Thuỷ, Thạch Thành lêntới 100.000 ngời Nhng đến năm 1980, dân số vẫn tăng lên 189.174 ngời, năm

1990 tăng lên 225.627.Trung bình mỗi năm dân số Hoằng Hóa tăng khoảng5.000 ngời [33, 16]

Cho đến nay, các nhà nghiên cứu vẫn cha xác định đợc vùng nào, làngnào có c dân bản địa cổ sơ nhất Hoằng Hoá

Theo những di chỉ tìm thấy ở Gò Trũng (Hậu Lộc) và Hoa Lộc (HậuLộc) qua những hiện vật các nhà khảo cổ học cho rằng: C dân sinh sống ở đâycách chúng ta 4000 năm Nhng hai di chỉ này cách Hoằng Hoá không xakhoảng 2-3 km đờng chim bay Một câu hỏi đặt ra là liệu ở Hoằng Hoá trongthời kỳ này có c dân sinh sống không Nhng một “điều chắc chắn là thời kỳ

các vua Hùng trị vì quốc gia Văn Lang đã có c dân tại địa bàn Hoằng Hoá Bởi

có di chỉ văn hoá Quỳ Chử” [33, 64]

Đến thời kỳ văn hoá Đông Sơn, có tới 14 di chỉ thuộc xã Hoằng Quỳ,trên 30 di chỉ quanh các xã Hoằng Lý, Hoằng Phú, Hoằng Quý, Hoằng Phợngchứng tỏ c dân sinh sống Trong quá trình tìm hiểu và xét quá trình lịch sử cdân Hoằng Hoá xa xa nhất ở địa bàn Hoằng Hoá cho đến nay, các di chỉ khảo

cổ học chứng minh đợc là Quỳ Chử cách chúng ta ngày nay trên 27 thế kỷ.Quỳ Chử vì thế còn có tên gọi khác là Kẻ Tổ

C dân Hoằng Hoá định c chủ yếu dọc ven sông Mã và tản ra các vùngxung quanh những nhánh sông khác nh sông Cung, sông Gòng, sông Dọc

Từ thời Lý trở đi, làng xã ở Hoằng Hoá tơng đối ổn định Tuy nhiên,trong c dân Hoằng Hoá ngoài ngời gốc Hoằng Hoá - Thanh Hoá còn có nhữngngời di c từ nơi khác đến Thậm chí còn có cả dòng họ Trung Hoa nh họ Hắc ởHoằng Ngọc, họ Tống ở Tào Xuyên cũng đến sinh sống

Sống trong điều kiện tự nhiên của Hoằng Hoá, con ngời Hoằng Hoá đãbiết vơn lên làm chủ thiên nhiên, chế ngự và lợi dụng đợc thiên nhiên C dânHoằng Hoá rất năng động và sáng tạo trong lao động và học tập đa HoằngHoá thoát khỏi vùng tự cung tự cấp của làng xã Việt Nam vốn tồn tại lâu đời.Nhiều tài liệu cho thấy dân Hoằng Hoá ít phiêu tán trong những đại nạn mà họvẫn kiên trì bám đất, bám làng để “an c lập nghiệp”

Trong học hành, những con ngời Hoằng Hoá luôn luôn có tinh thần họchỏi trong cuộc sống cũng nh trong xã hội “mẹo mực Quảng Xơng, văn

chơng Hoằng Hoá” Hoằng Hoá các sĩ tử đỗ đạt nhiều, làm quan thanh liêm

C dân Hoằng Hoá là những con ngời “cần cù trong lao động, hào hùngtrong đấu tranh, năng động trong việc công việc làng, hoạt bát trong ứng xử,thông minh trong học hành, phóng khoáng trong ăn ở, nghĩa tình trong cáchsống, thắm thiết đối với quê hơng đất nớc, hâm mộ anh hùng, trọng danh dự,trọng khí tiết, trọng vẻ đẹp thiên nhiên” [33, 91] Những điều tởng chừng nhgiản dị đó là cả một quá trình hun đúc của núi, của sông, của quá trình lao

động, quá trình đấu tranh bảo vệ tổ quốc Quá trình tiếp thu những ảnh hởngbên ngoài c dân Hoằng Hoá đã tạo cho mình những nét riêng đẹp đẽ đến vậy

1.2 Truyền thống yêu nớc và cách mạng

Hoằng Hoá là một vùng đất trù phú, với vị trí địa lý nằm bên con đờngthiên lý Bắc – Nam Hai cửa Lạch Trờng và Lạch Trào là con đờng giao

thông quan trọng Có dòng sông Mã chảy quanh nên suốt chiều dài lịch sử củamình, Hoằng Hoá với tỉnh Thanh Hoá trở thành hậu phơng đóng góp sức ngời,sức của của công cuộc chống ngoại xâm bảo vệ đất nớc, cũng nh tinh thần

đoàn kết chống cờng quyền áp bức “Suốt thời kỳ chống Bắc Thuộc, HoằngHoá không chỉ tỏ rõ vai trò quan trọng của một hậu phơng trong xây dựng, màtrong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc, ngời Hoằng Hoá đều có mặttrong cuộc kháng chiến chống xâm lợc”[33, 183]

Từ năm 179 trớc công nguyên đến năm 905 trong số những dòng pháttriển khác nhau của lịch sử dân tộc, chúng ta thấy có hai dòng luôn đối nghịchnhau một cách quyết liệt trên đất nớc ta đó là: Bắc Thuộc và chống Bắc Thuộc.Sau hơn 1000 năm đối đầu không khoan nhợng cuối cùng dòng chống BắcThuộc đã thắng đó là sự thắng lợi của cả một quá trình đấu tranh lâu dài vàgian khổ

Vào thế kỷ thứ I, một viên tớng tên là Đô Dơng đợc cử vào bộ Cửu Chânxây dựng căn cứ Hoàng Sơn (Nông Cống – Thanh Hoá ngày nay) nhằm xâydựng một bộ máy chính quyền ở đây để chống lại áp bức của Đông Hán.Nghĩa binh ở Hoằng Hoá đã có mặt đầu tiên ở trung tâm cuộc khởi nghĩa đểgiúp hai Bà Trng: “Trng Trắc, Trng Nhị là đàn bà mà hô một tiếng cũng có thểkhiến đợc các quận: Giao Chỉ, Cửu Chân, Nhật Nam và Hợp Phố cùng 65thành ở Lĩnh Ngoại hởng ứng ”

Sau khi cuộc khởi nghĩa thất bại Đô Dơng đã trở về quê hơng bản quántiếp tục cuộc kháng chiến chống lại sự đàn áp của Mã Viện Từ cửa biển LạchTrờng đến ngã ba Bông, nhân dân Hoằng Hoá đã anh dũng chiến đấu cản đ-ờng tiến quân của giặc

Theo thần tích của làng nghĩa Lộ (Yên Nghĩa – Hoài Đức), làng PhúHạng (Tân Phúc – Quốc Oai) Hà Tây còn ghi chép rõ: “Ông Nguyễn Viên ởHoằng Hoá giữ chức trởng doanh ở Cổ Châu lấy bà Trần Thị Lẫm, sinh đợc A’Lã sau đổi là Làng Đê và ngời con trai là Quốc đã theo hai bà khởi nghĩa vàmất tại Cấm Khê [33, 183]

Ngay từ buổi đầu của thời Bắc Thuộc, nhân dân Hoằng Hoá đã cùng vớinhân dân cả nớc đứng lên chống lại chính quyền Bắc Thuộc trong suốt cả mộtthời gian dài của lịch sử từ: Triệu, Hán, Ngô, Nguỵ, Tấn, Tống, Tề, Lơng, Tuỳ,

Đờng

Tiếp theo đó là cuộc khởi nghĩa của cô gái họ Triệu ở vùng núi Na(Triệu Sơn – Thanh Hoá) vào năm 248 Cái uy lực của ngời con gái 19 tuổi

xuân đã làm chấn động cả Giao Chỉ Nhân dân Hoằng Hoá lại một lần nữatrực tiếp tham gia cuộc khởi nghĩa của Bà Triệu, bằng tất cả những gì vốn cócủa quê hơng mình Từ núi, sông, đồng ruộng đều trở thành chiến luỹ Trongtrận tấn công thành T Phố nghĩa quân Hoằng Hoá nô nức tham gia, thừa thắngnghĩa quân kéo xuống Phú Điền (Hậu Lộc) Hoằng Giang, Hoằng Lý, HoằngHợp hiện nay Trớc đây có ngã ba sông Tuần Ngu còn có các cồn gọi là cồnBinh, bãi Binh “Là nơi đóng quân và tập kết của bà Triệu” Trong dân gian đếnnay vẫn còn lu truyền lại nhiều câu ca nói lên khí tiết của những con ngờiHoằng Hoá trong việc tham gia chống quân Ngô với bà Triệu Thị Trinh, nh ởlàng Quỳ Chử (Hoằng Quỳ).

“Phờng ta phờng Tổ, Tổ Tiên

Nuôi quân bà Triệu đã quen từng ngàyVoi, ngựa chú ở mả này

Mỗi khi xung trận đánh rày quân Ngô”

[26, 32]

Hay trong nhân dân xã Hoằng Trinh, Hoằng Phợng vẫn còn lu truyền lạicâu đối nh:

“Thiệu phợng tinh anh, vạn nhẫn thanh sơn hiền thánh

Nữ trung hào kiệt, thiên thu bạch tợng truyền thần”

Đất nớc ta lại tiếp tục trong đêm trờng Bắc thuộc cho đến năm 542 nổ racuộc khởi nghĩa của Lý Bí Ông dựng cờ khởi nghĩa (vùng Tây Sơn ngày nay)

“Nghĩa quân Hoằng Hoá nô nức nhập nghĩa quân, không đầy 3 tháng thànhLong Biên thủ phủ của quân xâm lợc bị nghĩa quân chiếm giữ ái Châu đợcgiải phóng” [33, 186] Nhng trong thời gian ngắn ngủi ấy một tiểu quốc giaphía Nam tên là Lâm ấp tiến đánh Nhật Nam, Lý Bí cử Triệu Quang Phục (tứcTriệu Túc) và tớng Phạm Tu đem quân vào Nhật Nam để đánh Lâm ấp Khi

đến ngách sông Tây Hà ông cho dừng quân để tuyển mộ thêm binh lính vàchuẩn bị lơng thảo: “con em ở vùng Hoằng Hoá ở các làng xã Phú TrờngTrang (Phú Khê) Mộc Gia Trang (Nghĩa Trang) Cổ Điển Trang (Trinh Nga) nô nức đăng lính theo ông đánh giặc thắng lợi [26, 33] Đến nay, công lao củaTriệu Quang Phục đợc nhân dân Hoằng Hoá lu truyền và lập đền thờ ông vớilòng tôn kính Một số nơi còn lu lại dấu tích của nghĩa quân nh: đồng Bản Phủ(nơi Triệu Quang Phục đóng đại quân) đồng Hà Mã, đờng Cán Cờ, hangTrống, hang Chiêng tại Nghè Trinh Hà còn lu truyền câu đối:

“Dạ trạch tơng phù, long trảo vĩnh lu Nam Việt sử

Tây Hà trấn Lữ, đầu mâu trực phá Bắc lơng binh”

(Dạ trạch là nơi đánh giặc, ngọn lửa long chảo oai hùng còn lu mãitrong sử Nam Việt

Tây Hà là nơi đóng quân, ngọn đấu mâu thẳng tốc phá quân Lơng bạotàn phía Bắc)

Cùng với thời gian ngời Việt ngày càng có ý thức rõ hơn về chủ quyềndân tộc, về sự tàn bạo của kẻ thù, cuộc đấu tranh này thất bại lại nối tiếp bằngcuộc đấu tranh khác để giành độc lập Nhân dân Hoằng Hoá cũng không nằmngoài quỹ đạo đó Vào năm 938, Ngô Quyền tiến đánh quân Nam Hán trênsông Bạch Đằng, nhân dân Hoằng Hoá đôi bờ sông Ngu đã động viên cổ vũkhuyến khích đoàn thuỷ quân Ngô Quyền trong lúc ra Bắc diệt quân Nam Hán

đã có rất nhiều con em Hoằng Hoá đặc biệt là những binh sĩ giỏi sông nớc, cótài bơi lặn đợc đăng binh lính theo đoàn quân của Ngô Quyền Hiện nay ở cácxã Hoằng Giang, Hoằng Xuân, Hoằng Hợp còn những địa danh mà tuyêntruyền lại rằng đó là đồn binh của Ngô Quyền (những xã này nằm tả ngạnsông Mã)

Nớc ta bớc vào thời kỳ tự chủ, trải qua các triều đại Đinh - Tiền Lê - Lýtheo các sử sách để lại nhân dân Hoằng Hoá đợc sống trong cảnh thanh bình

là chủ yếu Đến đời lý (1010-1225) trung tâm T Phố đợc chuyển về Duy Tinh(huyện Lỵ cũ của Hậu Lộc) do đó cửa biển Linh Trờng trở thành một vị tríxung yếu về phát triển cũng nh xây dựng và bảo vệ đất nớc Giặc ChiêmThành nhiều lần đã tiến đánh cửa biển Linh Trờng “để giữ yên mặt phía Namcủa đất nớc, các triều đại đều tiến hành chinh phạt Chiêm Thành, nhất là vơngTriều Lý” [26, 34] Đóng góp to lớn nhất cho Vơng Triều Lý đó là ngời concủa vùng đất Hoằng Hoá Lê Phụng Hiểu, ông ngời hơng Băng Sơn (nay làvùng Xuân Sơn – xã Hoằng Xuân), với tài năng và đức độ của mình ông bảo

vệ sự ổn định Vơng Triều Lý trong loạn tam vơng (1028) “Năm 1044 ôngcùng Lý Thái Tông đi đánh Chiêm Thành” [33, 190]

Nhân dân nhớ tài đức của ông nên còn lu truyền lại nhiều câu đối, bàithơ ca ngợi về ông

“Dẹp loạn “tam vơng”

Ruột thịt sao đành đổ máu xơngKinh thành náo động “loạn tam vơng”

Lỡi gơm trung dũng phò vua mớiChính nghĩa xua tan lũ bạo cờng [33, 328].

Hay còn nhiều tấm gơng trung kiên nh “Nguyễn Tuyên ngời con u túcủa Trang Đơng Bột đã trở thành Đại tớng Quân – vị công thần triều Lý cócông giúp Lý Thái Tông (1028-1054) tuyển quân sĩ tại quê hơng chỉ huy đánhgiặc Chiêm Thành” [25, 35]

Cũng dới thời Lý, một hiện tợng hết sức đặc biệt diễn ra trên đất HoằngHoá đó là cuộc khởi nghĩa của Lê Văn, ngời đã lãnh đạo đông đảo quần chúngnhân dân Hoằng Hoá chống lại sự thối nát dới sự trị vì của Lý Cao Tông (suốt

từ những năm 1176 - 1210) Sở dĩ nói nó là một hiện tợng độc đáo vì: “Suốthai thế kỷ từ nửa đầu thế kỷ XI đến nửa đầu thế kỷ XIII (kết thúc triều Lý1225), ở Thanh Hoá không có cuộc khởi nghĩa nào đợc ghi nhận, duy chỉ cócuộc khởi nghĩa của Lê Văn” [26, 35] Sự kiện đó chứng tỏ tinh thần quật khởikhông sợ cờng quyền áp bức bất công, gắn liền với lòng yêu quê hơng đất nớccủa nhân dân Hoằng Hóa

Đến thời nhà Trần (1226-1400), nớc ta 3 lần phải đối đầu với vó ngựacủa quân Mông Nguyên tràn tới Đi suốt chiều dài 30 năm của cuộc khángchiến chống quân Mông Nguyên (1258-1288), Hoằng Hoá đã cùng với hàokhí nhà Trần đóng góp to lớn cho cuộc kháng chiến Hai lần nhà Trần bỏ trốngThăng Long rút lui chiến lợc vào Thanh Hoá để làm giảm bớt uy lực của kẻthù đồng thời bảo toàn lực lợng nhằm phản công trở lại Thăng Long Vua tôiNhà Trần đã ngợc sông Ngu và sông Mã, nhân dân Hoằng Hoá lại tiếp tục ủng

hộ quân lơng, thực hiện “vờn không nhà trống” cùng nhà Trần chống giặcthắng lợi

Tiêu biểu cho cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông cũng nhgiặc Chiêm Thành đó là những con ngời đầy khí phách nh Nguyễn Công Đànxã Hành Vỹ, lập đợc nhiều công trạng nên đợc vua Trần phong “Phụ ký langHầu đô thống”, hiện nay, đền thờ của ông đợc xây dựng tại xã Hoằng Thịnhhay ông “Lê Bá Thành ở Tế Độ (Hoằng Phúc) đã đi giết giặc đợc vua Trầnphong chức “Tả Dực tớng quân”” [28, 23]

Đỗ Hành ngời thôn Nhân Ngọc (Hoằng Ngọc) làm quan nội hầu trongDinh Thái Thợng Hoàng đã có công bắt đợc Ô Mã Nhi Theo “lịch sử phongtrào cách mạng của Đảng bộ nhân dân xã Hoằng Ngọc” trích Đại Việt Sử kýToàn th tập 2, kỷ nhà Trần (trang 67) nh sau: “Nội minh t Đỗ Hành bắt đợc ôMã Nhi và Phàn Tiếp dâng vua Thợng Hoàng mừng lắm cho lên thuyền ngự

thởng rợu [20, 12] Hay vào cuối triều Trần, Hoằng Hoá ghi vào lịch sử mộtdanh tớng là Hoàng Phụng Con ngời Hoằng Hoá từ văn quan, võ Tớng cho

đến nhân dân đều hết lòng yêu quê hơng đất nớc và truyền thống chống ngoạixâm

Trong 10 năm của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1428) “nếm mậtnằm gai”, không ít các chiến sĩ vô danh và nhân dân Hoằng Hoá có mặt trong

đoàn quân của Lê Lợi, bên cạnh đó, có những con ngời kiệt xuất đợc ghi danh

nh Nguyễn Công Duẩn (cha rõ làng xã) Lê Viện (làng Dơng Thành – xãHoàng Thành) trở thành những tớng tâm phúc của Lê Lợi Ngoài ra còn rấtnhiều giai thoại , truyền thuyết phản ánh những tấm lòng của những con ngờiHoằng Hoá với khởi nghĩa Lam Sơn, nh giai thoại về bà Quốc Mẫu (HoằngAnh) đã có công đánh lừa quân giặc Lê Lợi chạy trốn khi bị quân Minh truy

đuổi hay bà lão ở Quỳ Chử (Hoằng Quỳ) cũng là ngời tiếp đãi bữa cơm đạmbạc trong lúc Lê Lợi chạy giặc Thiên hạ thái bình lên ngôi hoàng đế, Lê Lợinhớ lại chuyện trong những ngày khốn đốn, cho đặt lại là làng Quỳ Chử (bếnrau Quỳ ) làng Quỳ Chử bắt đầu có tên từ ngày ấy [33, 179]

Trong những ngày tháng suy vi Lê - Mạc phân tranh Hoằng Hoá cũng

nh các huyện khác ở ven bờ sông Mã luôn là những chiến trờng đẫm máu.Cửa biển Linh Trờng cũng là nơi giao tranh ác liệt giữa họ Lê - Mạc Thời kỳnày Hoằng Hoá có nhiều ngời tuấn kiệt giúp sức vào việc phò Lê diệt Mạc.Trong tâm thức của họ, nhà Lê là chính thống, chính nghĩa còn nhà Mạc lànguỵ tà phản nghịch, nên họ dốc lòng giúp nhà Lê, nổi lên rất nhiều ngời hiềntài nh Lê Tuấn Kiệt (Hoằng Tân) Lơng Hữu Khánh (Hội Triều Hoằng Phong),

Lê Ngọc Xích (Hạ Vũ – Hoàng Đạt) Lê Trung Giang (Đô Du – HoằngNgọc) họ là những con ngời có lòng trung bất khuất, xả thân vì sự nghiệpcủa họ Lê

Đến thể kỷ thứ XVIII dới thực quyền của chúa Trịnh và sự suy vongcủa các vua Lê, nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân đã nổ ra Nổi lên ở ThanhNghệ là cuộc khởi nghĩa của Lê Duy Mật (tôn thất nhà Lê) thì Hoằng Hoá làmột trong những căn cứ chiến thuật của ông “Nhân dân Hoằng Hoá đặc biệt

là nhân dân nghèo đã tham gia đông đảo” [33, 205] Đặc biệt trong cuộc khởinghĩa nông dân Tây Sơn, “nhân dân Hoằng Hoá chứng kiến cuộc hành binhthần tốc, oai phong của quân đội Tây Sơn ra Bắc về Nam vợt Sông Mã ở bến

đò Chiêng (Hoằng Giang) 3 lần” [2, 40] Và trong lần hội quân ở Tam Điệp

ngày 20 - 12 - 1788, trai tráng Hoằng Hoá hăng hái đầu quân Nhân dân cungcấp lơng thảo, thuyền bè cho đại quân.

Trong phong trào Cần Vơng cứu nớc Hoằng Hoá đã nổi lên là mộttrong những địa phơng “tiêu biểu cho tinh thần kiên trung, ái quốc và tài badũng cảm chiến đấu hy sinh vì đất nớc” [26, 43] “Tại Hoằng Hoá có cử nhânNguyễn Huy Vũ (Hoằng Lộc) cùng con trai Nguyễn Huy Thiệp, cử nhân Võ

Lê Quang cùng Nguyễn Hách, Nguyễn Thiệu Thông, Lê Huy Bổng, Lê Huy

Đạo, Lê Huy Châu, Quyền Thạc tập hợp nghĩa binh rèn sắm vũ khí” ở Hoằng

Đạo có Mai Hàm, Mai Quán, (hai anh em đều đậu tú tài), tập hợp nghĩa binhphối hợp với nghĩa quân Nguyễn Đôn Tiết (Hoằng Đức) ở Hoằng Đạt có LêVăn ái, Nguyễn Văn Dân tập hợp nghĩa quân ở làng Hạ Đạt Tài, Trù Ninh,

Hà Thái phối hợp với nghĩa quân của Hoàng Bật Đạt ở Hậu Lộc và nghĩaquân ở Bút Sơn ở Hoàng Giang có Cao Điển, cùng Trần Xuân Soạn vềThanh Hoá tập hợp nghĩa binh thành một lực lợng lớn từ ngã ba Bông, ngã baGiàng đến Hàm Rồng ở Hoằng Lý, có Lý Xuân, ở Tào Xuyên cùng Nguyễn

Đôn Tiết, ở Thọ Vực (Hoằng Đức) Lê Chí Trực (Phú Khê) là lực lợng hậuthuẫn cho bố chánh Nguyễn Khoa Luận dự định chống quân Pháp khi chúng

đánh thành Thanh Hoá (tháng 11/1885) [ 14, 735-736]

Phong trào khởi nghĩa Cần Vơng thất bại nhng họ đã “Tử nhi vô tử, tử quốc sự, tử vi vinh” (Chết mà không chết, chết vì việc nớc, chết cũng là vinh)mặc dù anh hùng để hận nghìn thu nhng “cái chết của họ làm cho tổ quốc họsống lại, lòng can đảm của họ bất diệt”

Trong phong trào Đông Du và Duy Tân, những “Tân Th” cũng đãtruyền tay đến các sĩ phu Hoằng Hoá cùng với cả nớc trí thức Hoằng Hoá hăm

hở truyền nhau t tởng “Duy Tân” nh Lơng Tái Tạo (Hội triều) Nguyễn Đôn

Dự (Hoằng Phúc) Nguyễn Văn Tiên, Nguyễn Viết Xuân (Hoằng Đạt ) đã tíchcực cổ động Duy Tân Nhng rồi tất cả những con đờng và hành động yêu nớc

đó bị chặn đứng không có lối thoát Tấm lòng yêu nớc của họ vẫn mãi bế tắcphải đợi đến xu hớng cách mạng mới đờng lối cứu nớc mới đợc sáng tỏ Tinhthần yêu nớc đó đợc tiếp nối bằng tinh thần cách mạng quật khởi của nhân dânHoằng Hoá trong những năm 1930-1939 Lịch sử cách mạng Việt Nam đãchứng minh rằng: Nếu ngọn cờ Cần Vơng của các sỹ phu yêu nớc đã lỗi thờithì ngọn cờ cứu nớc theo đờng lối dân chủ t sản cũng bị bế tắc, giữa lúc ấycuốn sách “Đờng kách mệnh” của lãnh tụ Nguyễn ái Quốc từ Quảng Châu

(Trung Quốc) truyền về Việt Nam, trên cơ sở đó, phong trào cách mạng của cảnớc nói chung và Hoằng Hoá nói riêng mới có đờng đi rõ ràng.

Đó chính là khuynh hớng cứu nớc mới Khuynh hớng vô sản do Nguyễn

ái Quốc tìm hiểu và lựa chọn Sau nhiều năm bôn ba ở nớc ngoài, Nguyễn áiQuốc đã về Quảng Châu (Trung Quốc) trực tiếp tham gia và lãnh đạo Cáchmạng Việt Nam, mở lớp đào tạo để trang bị lý luận cho các chiến sĩ yêu nớcViệt Nam, tháng 6/1925 “Hội Việt Nam cách mạng thanh niên” đợc thành lập

Đây là một tổ chức yêu nớc tổ chức tiến bộ đợc nhiều thanh niên yêu nớc theo

đuổi Ngời Hoằng Hoá đầu tiên tham dự lớp huấn luyện cách mạng củaNguyễn ái Quốc ở Quảng Châu, tháng 10 – 1926 và gia nhập tổ chức HộiViệt Nam cách mạng thanh niên là Lê Mạnh Trinh (Hoằng Lộc)

ở Hoằng Hoá trong thời gian này cùng với những hoạt động của Lê HữuLập, tháng 10/1926 Hội đọc sách báo cách mạng bí mật đầu tiên đợc thành lậptại thôn Cự Đà (Hoằng Minh), gồm 10 ngời thờng gọi là “thập nhân chi hội”

Đồng chí Lê Viết Phồn ở Cự Đà đợc cử phụ trách, lúc này tất cả các tài liệu

nh cuốn “Đờng kách mệnh” hay báo “Thanh niên” từ Quảng Châu đã đợc cáchội viên bí mật truyền tay nhau đọc và giác ngộ cho những ngời khác

Nh vậy những hạt giống cách mạng đầu tiên ở Hoằng Hoá đã nảy mầm

và phát triển nhanh, mạnh lan toả nh những làn sóng giao thoa trong các tầnglớp thanh niên bởi vì “mỗi hội đọc sách báo đợc tổ chức bao gồm 10 ngời, và

cứ mỗi ngời lại có nhiệm vụ vận động xây dựng một tổ chức mới gồm 10 ngờikhác nữa ” [9, 45]

Nhờ sự giác ngộ về t tởng nên tháng 2 - 1927, Lê Hữu Lập đã xây dựng

đợc tổ chức Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên ở làng Cự Đà (HoằngMinh) ban đầu gồm 5 ngời đó là: Lê Viết Phồn, Hoàng Minh Phụng, HoàngMinh Việt, Trơng Khắc Cần, Trơng Khắc Khoan do đồng chí Lê Viết Phồnlàm tổ trởng Để cho tiểu tổ “Việt Nam Cách mạng Thanh niên” ở Cự Đà hoạt

động công khai tránh sự kiểm soát của kẻ thù, tháng 10/1927, hội lập mộttiểu chi điếm “Hng nghiệp hội xã” Công khai hoạt động buôn bán hàng nộihoá, tạo điều kiện tài chính cho hoạt động của tiểu tổ “Việt Nam Cách mạngThanh niên” Đồng thời nhằm mục đích tập hợp quần chúng giác ngộ cáchmạng để mở rộng tiểu tổ “Việt Nam Cách mạng Thanh niên” Với những hoạt

động sôi nổi, đầu năm 1929 tiểu tổ “Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên”

đ-ợc Tỉnh uỷ nhất trí chuyển thành chi bộ Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên

do đồng chí Lê Viết Phồn làm bí th, trực thuộc Tỉnh bộ Hội Việt Nam Cách

mạng Thanh niên Sự kiện đó đánh dấu bớc chuyển mình quan trọng trongphong trào cách mạng của các tầng lớp nhân dân Hoằng Hoá Cùng với “HộiViệt Nam Cách mạng Thanh niên” tổ chức “Tân Việt cách mạng Đảng” cũng

có cơ sở ở Hoằng Hoá [33, 226] Tổ chức Tân Việt cũng có hoạt động theonhững tôn chỉ mục đích chịu ảnh hởng rất lớn từ tổ chức “Hội Việt Nam Cáchmạng Thanh niên từ phơng châm cũng nh cách thức hoạt động Tân Việt cũng

đợc tiếp thu nội dung “Đờng kách mệnh” cũng nh chủ trơng “vô sản hoá”

Vậy là, trong cùng một thời gian, hai tổ chức tiền thân của Đảng ởHoằng Hoá ra đời nhanh chóng, đã đáp ứng đòi hỏi khách quan của lịch sửtrong việc chuẩn bị xây dựng một Đảng tiền phong lãnh đạo Cách mạng Điềunày đã tạo ra tiền đề chính trị, t tởng và tổ chức cho sự thành lập chi bộ ĐảngCộng sản Việt Nam tại Hoằng Hoá

1.3 Khái quát phong trào cách mạng ở thời kỳ 1930-1939

Ngày 03/ 02/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời Đây là một sự kiện

có ý nghĩa chính trị lớn lao trong lịch sử dân tộc, “là bớc ngoặt lịch sử vô cùngquan trọng trong lịch sử cách mạng Việt Nam Nó chứng tỏ giai cấp vô sản ta

đã trởng thành đủ sức lãnh đạo cách mạng” Từ đây, dới sự chỉ đạo của Trung

Ương Đảng, nhiều đảng bộ địa phơng đã đợc tổ chức khắp Bắc, Trung, Namcũng nh các cơ sở trong đồng bào Việt Kiều “Tháng 7/1930 Đảng bộ ĐảngCộng sản Việt Nam tỉnh Thanh Hoá đợc thành lập” [16, 57]

Trong lúc vừa ra đời, thì bị kẻ thù theo dõi phát hiện ra các cơ sở của

Đảng Cơ sở bị khủng bố, bị đánh phá dữ dội Những ngời lãnh đạo của Tỉnh

bộ lúc bấy giờ hầu hết bị sa lới kẻ thù Mặc dù bị địch đánh phá dữ dội, nhngbằng nhiều mối liên lạc khác nhau một số chi bộ ở Thanh Hoá cũng đợc thànhlập nh: chi bộ Hà Trung, chi bộ Vĩnh Lộc

ở Hoằng Hoá, mặc dù lúc này cha bắt mối đợc với Đảng bộ cấp trên thìcác đồng chí còn lại nh Lê Viết Phồn, Trơng Khắc Cần, Trơng Khắc Khoan đã

bí mật liên hệ với nhau, duy trì những hoạt động tuyên truyền cách mạngtrong quần chúng, nhằm đón thời cơ thành lập chi bộ cộng sản [16, 57]

Sau một thời gian móc nối, “năm 1930 đồng chí Lê Hữu Lập đợc cử vềnớc bắt mối tự xây dựng cơ sở Đảng Tháng 8/1930 đồng chí Lập về bắt mốiliên lạc với đồng chí Lê Viết Phồn ở làng Cự Đà, hội viên “Hội Việt NamCách mạng Thanh niên” cũ, nhằm xây dựng cơ sở Đảng ở Hoằng Hoá” [2;16] Tháng 9/1930, tại đây, đồng chí Lê Hữu Lập đã tuyên truyền giác ngộthành lập đợc một chi bộ Đảng cộng sản đầu tiên ở Hoằng Hoá gồm 3 đảng

viên: Lê Viết Phồn, Trơng Khắc Cần và Trơng Khắc Khoan do đồng chí LêViết Phồn làm bí th [16, 58] - Còn gọi là chi bộ Cự Đà.

Sự kiện chi bộ Hoằng Hoá ra đời đánh dấu một bớc ngoặt về tổ chứcphong trào cách mạng của Hoằng Hoá, từ đây phong trào đấu tranh của nhândân Hoằng Hoá đã có ánh sáng của Đảng Cộng sản soi đờng và ngày càngphát triển

Chi bộ Đảng ra đời khẩn trơng liên lạc với cơ sở Đảng ở nớc ngoài đểnhận tài liệu hoạt động “Sau khi thành lập chi bộ đã cử đồng chí Trơng KhắcKhoan và đồng chí Lê Hữu Lập sang Xiêm để nhận tài liệu về hoạt động”[2,16]

Trên đờng đi, các đồng chí đã phải vợt qua nhiều trạm gác của địch, nửatháng sau, các đồng chí mới đến đợc tỉnh Sa van na khẹt (Lào) Nhng cuốicùng, cũng bị khám xét gắt gao tại trạm Đông Hen Đồng chí Lập phải vợtrừng sang Xiêm, đồng chí Khoan phải quay về

Khi Đảng bộ ra đời đã kịp thời lãnh đạo phong trào đấu tranh “Điểnhình là phong trào đấu tranh của nhân dân vùng phụ cận Hàm Rồng ủng hộcông nhân Nhà máy Diêm Hàm Rồng đòi tăng lơng, tổ chức rải truyền đơn h-ởng ứng kỷ niệm cách mạng tháng Mời Nga và ủng hộ Xô Viết – NghệTĩnh” [33, 227]

Trong lúc chi bộ Cự Đà đang xúc tiến tổ chức đi lần thứ hai sang Xiêmthì bị địch phát hiện ra đờng dây liên lạc, nó tiến hành khủng bố và đánh phádữ dội Cuối tháng 10 năm 1930, bọn địch đã huy động lính tuần sai và bắt épmột số tuần phu đến bao vây làng Cự Đà, làng Thanh Ngoạn để lùng bắt đảngviên cộng sản “Các đồng chí trong chi bộ đã bị bọn thống trị bắt đa vào Nhàlao Thanh Hoá, chúng dùng nhiều cực hình tra tấn, nhng các đồng chí đều giữ

đợc khí tiết của ngời cách mạng” [2, 17] Qua đợt khủng bố này của địch,quần chúng ở các nơi thấy rõ dã tâm của bọn đế quốc phong kiến, do đó họcàng hăng hái tham gia hoạt động Cách mạng

Nh vậy, chi bộ Cự Đà là chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên đợc thành lập ởHoằng Hoá, tuy thời gian ra đời và hoạt động cha đợc bao lâu nhng nó đã mở

ra thời kỳ mới của phong trào cách mạng huyện nhà và trên cơ sở đó, các tổchức cách mạng của quần chúng đợc nhen nhóm ngày càng mở rộng, tiến lêndới sự lãnh đạo của Đảng nhằm đáp ứng yêu cầu Cách mạng trong thời kỳ lịch

sử vẻ vang của mình Từ đây, phong trào Cách mạng ở Thanh Hoá không có

Đảng chỉ đạo trong suốt một thời gian dài Mặc dù tháng 1 - 1931, Đảng bộ

Đảng Cộng sản tỉnh Thanh Hoá đợc thành lập dới sự chỉ đạo của Xứ uỷ Trung

Kỳ Nhng chi bộ Hoằng Hoá không thể tiến hành tái lập ngay đợc do nhiềuyếu tố khách quan và chủ quan Tuy nhiên, không vì thế mà Cách mạngHoằng Hoá không sôi động mà ngợc lại diễn ra rất nhiều phong trào đấu tranh

từ 1930-1939

Trớc hết là phải kể đến phong trào đấu tranh hởng ứng Cao trào Xô Viết– Nghệ Tĩnh Tháng 9 - 1931, đồng chí Nguyễn Văn Hời (quê Yên Vực) vận

động tổ chức một cuộc rải truyền đơn hởng ứng kỷ niệm Cách mạng tháng

M-ời Nga và Xô Viết - Nghệ Tĩnh Cuộc rải truyền đơn đã lôi kéo đợc đông đảoquần chúng công nhân trong Nhà máy Diêm Hàm Rồng (nằm trên làng TừQuang xã Hoằng Long) và nhân dân hai làng Phợng Đình, Yên Vực (HoằngLong), suốt một tuần lễ, bọn thống trị tung tay chân và mật thám về dò xét nh-

ng vẫn không tìm ra manh mối” [2, 19]

Cuộc rải truyền đơn tháng 9 - 1931 có ảnh hởng đến cả số công nhânvốn là những nông dân thuộc các làng xung quanh vào làm thầu khoán theothời vụ ở Nhà máy Diêm Hàm Rồng “Truyền đơn còn đợc in hình cờ đỏ búaliềm và rải từ nhà máy đến cầu Tào đoạn đờng mà công nhân thờng đi qua[16, 60] Tháng 11 - 1931 cuộc đình công đòi tăng tiền công đã nổ ra tại cổngnhà máy, thu hút hầu hết chị em công nhân tham gia ở các làng Từ Quang,Yên Vực, Phợng Đình “Trớc áp lực của cuộc đấu tranh, bọn chủ phải chấpnhận mỗi ngày công của chị em tăng lên 6 xu (theo giá bạc Đông Dơng)” [2,20] Đặc biệt “Nguyễn Thiện Hổ – một học sinh đang học ở trờng Quốc HọcVinh đã tham gia tổng bãi khoá của hội Xô Viết – Nghệ Tĩnh, bị bắt và tù

đày ở nhà lao Vinh” [25, 42] Cũng vào năm này, “một số nông dân ở hai thônHồng Văn và Nhuệ Bút (nay đều thuộc xã Hoằng Thắng), dới sự chỉ đạo của

đồng chí Phùng Quang Diệu đã tổ chức cuộc đấu tranh đòi miễn giảm suthuế” [16, 60] Hoảng sợ trớc phong trào quần chúng, bọn cai Lý đã báo lênquan trên, tri phủ tập hợp lính về đàn áp phong trào và bắt đợc hai ngời đứng

đầu cuộc đấu tranh là Nguyễn Văn Nghị (tức Lý Xử) và Nguyễn Văn Tân (BaTân) phong trào không bị lắng xuống mà ngày càng bùng lên Nhân dân haithôn Hồng Văn, Nhuệ Bút đã kéo về phủ đờng đòi thả những ngời bị bắt Cuốicùng bọn thống trị phải chấp nhận thả tự do cho hai ngời

Thắng lợi của các phong trào đấu tranh trong huyện Hoằng Hoá đã gâymột tiếng vang lớn, hoà chung cùng không khí đấu tranh của tỉnh Thanh Hoátrong giai đoạn 1930 - 1931 Song cũng nh nhiều phong trào của tỉnh, do thiếu

sự lãnh đạo cụ thể của tổ chức Đảng, nên phần lớn các cuộc đấu tranh nàykhông giữ đợc những thành quả đã giành đợc trong đấu tranh Nên đầu năm

1932 sau khi phong trào Xô Viết - Nghệ Tĩnh bị khủng bố giữ dội, tình hìnhcách mạng ở nớc ta đặc biệt là ở các tỉnh miền Trung gặp rất nhiều khó khăntrở ngại Hoằng Hoá cũng không nằm ngoài những tổn thất đó, “các cơ sở

Đảng và tổ chức quần chúng bị phá vỡ Nhiều cán bộ bị tù đày, hy sinh, phongtrào quần chúng bị đàn áp dã man Số cán bộ Đảng viên còn lại phải lánh khỏi

địa phơng để tránh khủng bố và tìm cách hoạt động nhằm khôi phục phongtrào, một số sang Thái Lan” [9, 77]

Với mong muốn dìm cuộc đấu tranh của chúng ta trong biển máu chúng

đã không từ bỏ những thủ đoạn nào đối với nhân dân ta ngày đêm chúng lùngsục, bắt bớ, tra tấn những ngời bị bắt một cách rất dã man, “chúng đa lính vào

đánh đập, làm cho mọi ngời bị toạc đầu, biêu chán, sng tím mình, có lầnchúng hoà nớc dơ bẩn với phân ngời, phân lợn dội vào chúng tôi giữa ngày

đông, rét quá chúng tôi phải ôm nhau sởi [37, 43] Với sự đàn áp khốc liệt của

kẻ thù phong trào đấu tranh ở Hoằng Hoá trong năm 1932 - 1934 tạm thờilắng xuống “Chỉ trong vòng 3 năm (1931- 4/1934) 3 lần cơ quan cao nhất củatỉnh Đảng bộ bị thực dân pháp điên cuồng đánh phá” [1, 60] và chi bộ ĐảngHoằng Hoá không thể tiếp tục tái lập đợc

Và rồi chính những hậu quả nặng nề của cuộc khủng hoảng kinh tế thếgiới 1929 - 1933 đã làm xuất hiện chủ nghĩa phát xít Một hình thức thống trịcực kỳ tàn bạo mà bọn t bản độc quyền sử dụng hòng cứu vãn chế độ t bảnkhỏi sụp đổ đã xuất hiện

Nớc Pháp lúc này cũng chìm đắm trong cuộc khủng hoảng đó và hậuquả là ảnh hởng trực tiếp nặng nề đến nền kinh tế Việt Nam Pháp tăng cờnghơn nữa bóc lột thuộc địa để bù đắp cho sự sa sút đó tiếp tục vơ vét cớp ruộng

đất tăng cờng các loại thuế “cái đói, cái rét luôn luôn bên dân cày lại thêmbiết bao tai ơng, nào bệnh thiên thời, nào bão lụt, nào su thuế t ích, nào địachủ áp bức, ngân hàng bóc lột Những thứ đó ngày một chồng chất lên vai anhdân đen làm anh không thể ngoi đầu lên đợc” [1, 73]

Vì vậy, mọi tầng lớp nhân dân lao động Việt Nam kể cả các giai cấp dântộc đều cảm thấy ngột ngạt khó thở và mong muốn có những thay đổi cầnthiết trong đời sống kinh tế – xã hội Năm 1936, Mặt trận bình dân Phápthắng lợi lên nắm quyền (đây là một mặt trận dân chủ chống phát xít) có tác

động làm biến chuyển xã hội Việt Nam nói chung và các địa phơng trong toàn

quốc nói riêng với những chính sách tiến bộ “Đối với các nớc thuộc địa chínhphủ Pháp có ba quyết định quan trọng: Thả chính trị phạm, thành lập uỷ ban

điều tra tình hình thuộc địa và thi hành một số cải cách dân chủ cho ngời lao

động” [26, 52]

Trớc nguy cơ chủ nghĩa phát xít và mặt trật bình dân Pháp lên nắmquyền Đảng bộ Thanh Hoá đã kịp thời chuyển hớng chỉ đạo đấu tranh, theotinh thần Nghị quyết Đại hội VII Quốc tế Cộng sản và Hội nghị Trung ơng

Đảng tháng 7 - 1936

ở Hoằng Hoá trong những năm 1934 - 1935, mặc dù cơ sở chi bộ Đảng

đã bị phá vỡ nhng những quần chúng tiến bộ nhất là lớp thanh niên, học sinh

đợc giác ngộ do tiếp thu t tởng tiến bộ và sách báo cách mạng đòi quyền lợidân sinh Tháng 3 - 1936, “Hội tơng tế ái hữu” đợc thành lập với những hoạt

động phong phú nh: Đấu tranh chống các đồi phong bại tục, chia lại công

điền, công thổ, chống cờng hào địa chủ mở lớp học chữ Quốc ngữ, đọc sáchbáo đòi quyền nam nữ bình đẳng, với những hoạt động công khai của hội thìcác hình thức đấu tranh ngày một phát triển và đi vào chiều sâu “Ban vận

động đọc sách báo công khai” huyện thành lập tháng 8 - 1936 [25, 42] Hội

truyền bá chữ Quốc ngữ tháng 7 - 1938 Với những sự kiện đó cuộc vận động

đòi quyền dân sinh, dân chủ tiến lên một bớc mới

Tháng 1 - 1937 nhân dịp G.T.GôĐa (một phái viên của chính phủ Pháp)sang Đông Dơng để điều tra tình hình thuộc địa thì phong trào tuyên truyềnlấy chữ ký vào bản kiến nghị gửi lên Công sứ Pháp ở Thanh Hoá đã mở đầucho cuộc vận động đòi quyền dân sinh dân chủ ở Hoằng Hoá các đồng chíPhùng Quang Diệu, Lê Trọng Nghi đã kịp thời tổ chức vận động lấy chữ kýhởng ứng phong trào Cuộc vận động đã diễn ra sôi nổi ở các tổng Bút Sơn,Hành Vĩ, Bái Trạch số quần chúng tham gia ký vào bản kiến nghị có tới 500ngời

Phong trào đấu tranh chống các lý trởng hào mục cũng diễn ra sôi nổi ởHoằng Hoá Nhân dân trực tiếp chống lại những hành động bóc lột đàn áp của

kẻ thù, tháng 4 - 1937, nhân dân chịu ảnh hởng của báo chí công khai và trêncơ sở phong trào đấu tranh đòi quyền dân sinh dân chủ, nhân dân làng NguyệtViên (nay thuộc xã Hoằng Quang) tiến hành cuộc đấu tranh đòi bọn hơng lýphải trả lại số tiền đấu cố ruộng công “Trớc áp lực của quần chúng, bọn quankhông thể làm ngơ, buộc chúng phải cắt chức những tên hào lý tham nhũng vàbồi thờng lại số tiền là 300 quan cho nhân dân làng Nguyệt Viên” [15, 14]

Hay tháng 8 - 1937, dới sự thắng lợi của nông dân làng Nguyệt Viên,nông dân làng Cự Đà dới sự lãnh đạo của một cán bộ mới ra tù đã tổ chứccuộc đấu tranh hạ uy thế tên lý trởng gian ác trong làng “Cuộc đấu tranh nổ ra

và kéo dài hơn 1 tuần lễ 100 ngời kéo đến phủ Đờng tuyên bố trả lý trởngcho tri phủ tri phủ dọa nạt không đợc phải đành nhận yêu sách của quầnchúng” [2, 25]

Phong trào học chữ Quốc ngữ cũng đợc lan rộng khắp cả các tổng tronghuyện hay “Hội đọc sách báo công khai” cũng đợc thành lập do đồng chíNguyễn Đắc Giới (tức Thôi Hữu) tuyên truyền “Cuối tháng 8 năm 1937, tổng

số học viên trong huyện lên đến 18 ngời” [2, 25]

Ngoài ra, nhân dân Hoằng Hoá còn làm kiến nghị gửi Viện dân biểuTrung Kỳ chống dự án thuế mới và cuộc đấu tranh chống tri phủ khủng bốquần chúng nhân dân, trong Lịch sử Thanh Hoá có viết:

“Trăm thứ thuế thuế nào cũng nặng

ký tên điểm chỉ vào bản kiến nghị [2, 104]

Trớc phong trào đấu tranh của quần chúng ở Hoằng Hoá đợc khuấy

động Với chiều hớng tích cực, Tỉnh uỷ Thanh Hoá đã cử đồng chí Lê Chủ(phó bí th Ban Chấp hành Tỉnh Đảng bộ) về Hoằng Hoá bắt mối với đồng chíHoàng Minh Phụng để chỉ đạo phong trào Tháng 5 - 1938 đồng chí Lê Chủ

đã tổ chức một uỷ ban vận động cách mạng tại Hoằng Hoá gồm ba đồng chí:Hoàng Minh Phụng, Hoàng Minh Việt và Phùng Quang Diệu Đặc biệt thời kỳnày, khi nhận đợc chủ trơng của Tỉnh uỷ Thanh Hoá về việc tổ chức ngàyQuốc tế Lao động 1 - 5, buổi diễn thuyết đã đợc diễn ra ngay trong các buổihọp chợ Tháng 1 - 1939, ủng hộ tù chính trị “các Hội ái hữu ở huyện ta lần l-

ợt quyên góp quà bánh, quần áo, tiền bạc gửi vào nhà lao Thanh Hoá để độngviên các chiến sĩ cách mạng đang bị tù” [15, 17]

Tháng 7 - 1939, dới sự lãnh đạo của Tỉnh uỷ diễn ra cuộc vận độngnhân dân Trung Hoa kháng Nhật, “Hoằng Hoá đã quyên góp đợc 9 đồngbạc Đông Dơng và 200 chữ ký gửi lên “Thanh Hoá th Quán” [1, 112].

Tháng 9 - 1939, chiến tranh thế giới thứ Hai bùng nổ, Bọn thực dânPháp cấu kết với phong kiến Nam Triều tăng cờng đàn áp cách mạng Bọn

địch bắt đầu khủng bố phong trào dân chủ trong tỉnh, nhiều cuộc truy lùngkhám xét bắt bớ các chiến sĩ cộng sản diễn ra, ủy ban vận động quần chúng ởhuyện Hoằng Hoá đã kịp thời đi vào hoạt động bí mật, cất dấu tài liệu, bảo vệcán bộ cách mạng, nhằm tạo cơ sở cho sự chắp nối liên lạc của Đảng sau này

Nh vậy, những quyền dân sinh, dân chủ nhỏ bé đã giành đợc qua baonhiêu cuộc đấu tranh của nhân dân Hoằng Hoá đã bị bọn thống trị xoá bỏ.Cùng với cả nớc trong phong trào 1936 - 1939, ở Thanh Hoá nói chung vàHoằng Hoá nói riêng là một cao trào đấu tranh cách mạng của quần chúngnhân dân dới sự lãnh đạo của Đảng, phát huy đợc những truyền thống yêu nớccủa ông cha, triệt để lợi dụng những khả năng hợp pháp để vận động và tổchức quần chúng đấu tranh, kết hợp với những hoạt động nửa hợp pháp và bímật bất hợp pháp để đa cách mạng tiến lên Đó thực sự là một cuộc diễn tậpquan trọng để nhân dân Hoằng Hoá cùng với nhân dân cả Tỉnh và cả nớcchuẩn bị lực lợng cho cao trào cứu nớc giải phóng dân tộc 1940 - 1945 Dùcuối cùng đã không giành đợc thắng lợi nhng chúng không thể dập tắt đợcngọn lửa Cách mạng đã đợc khơi dậy trong lòng quần chúng Đấy chính là b-

ớc đệm quan trọng, là những nền tảng vững chắc cho công cuộc giành và giữchính quyền ở Hoằng Hoá trong Cao trào kháng Nhật cứu nớc năm 1945 saunày

Chơng 2:

quá trình chuẩn bị tiến tới khởi nghĩa giành chính quyền ở Hoằng Hoá thời kỳ 1939-1945 2.1 Tình hình cách mạng Hoằng Hoá sau khi Nhật xâm lợc

2.1.1 Chính sách cai trị của Nhật – Pháp

01 - 9 - 1939, chiến tranh thế giới thứ Hai bùng nổ, nhân loại đứng trớc

bờ vực thẳm của thảm họa diệt chủng Chỉ sau một thời gian, ngắn Đức đã

“nuốt chửng” cả Châu Âu, chính phủ Pháp ở chính quốc đầu hàng vô điềukiện

Tháng 9 - 1940, phát xít Nhật nhảy vào Đông Dơng thảm hoạ phát xít

đã trực tiếp đến với dân tộc ta Thực dân Pháp đã quay đầu phản bội mối quan

hệ “thuộc địa – chính quốc” để nhanh chóng đầu hàng nhợng bộ phát xítNhật Từ đây, cùng với nhân dân cả nớc nói chung, nhân dân Hoằng Hoá,Thanh Hoá nói riêng phải chịu dới hai tầng áp bức bóc lột tàn bạo của Nhật –Pháp Bề ngoài chúng sẵn sàng thoả hiệp với nhau để giữ gìn quyền lợi nhngmặt khác chúng muốn tranh giành ảnh hởng và xâu xé Việt Nam, biến ViệtNam thành thị trờng độc chiếm của chúng Để thực hiện đợc những mu đồ đóchúng không ngừng đa ra những thủ đoạn về kinh tế, chính trị, văn hoá nhằmtập hợp những phần tử tay sai lập ra những tổ chức thân cận của mình, làmcông cụ hỗ trợ cho những hành động thống trị của chúng: “cả thực dân Pháp -phát xít Nhật đều cùng nhau tạo nên bầu không khí chính trị ngột ngạt trên đấtThanh Hoá mu toan đè bẹp mọi phong trào đấu tranh của các lực lợng tiến bộ.Nhng chính nó đang khơi nguồn cho những cơn bão táp cách mạng sẽ nhấnchìm bọn thực dân phát sinh trong thời gian tới” [1, 120] Quyền lợi sống còncủa tất cả các giai cấp trong xã hội bị đe doạ nghiêm trọng

Về chính trị, trong những năm 1939 - 1940 tỉnh Thanh Hoá đợc chialàm 7 phủ: Đông Sơn, Thiệu Hoá, Thọ Xuân, Tĩnh Gia, Hoằng Hoá, Hà Trung,Nông Cống, 7 huyện thị và 1 tổng, 6 châu Để thực hiện cho âm mu chính trịcủa mình, chính quyền thực dân và phát xít tăng cờng quyền lực đến các làngxã theo đó “ở mỗi thôn bộ máy chính quyền gọi là hội đồng kỳ mục ngoài lýtrởng ngời trông coi chung còn có ngũ Hơng: Hơng Kiểm, Hơng Bạ, HơngMục, Hơng Bản và Hơng Dịch điều hành mọi công việc của làng xã” [27, 22-23] nhng thực chất là nó thực hiện chính sách chia để cai trị, chúng đã chia rẽlàng này với làng khác, họ này với họ kia, kích động hằn thù tôn giáo

Chính phủ bù nhìn thân Nhật đã đợc dựng lên chúng đa ra chiêu bài

“Đại Đông á” để tạo nên phong trào “thân Nhật, phục Nhật, sợ Nhật” Đểphục vụ cho mu đồ đó, Nhật đa ra thuyết thành lập “Liên bang Đông Dơng”,

“Khối thịnh vợng chung Đông Nam á”, tổ chức thành lập các đoàn thể, thanhniên, phụ nữ nhằm lôi kéo các tầng lớp thanh niên đi vào con đờng ăn chơitrụy lạc để quên đi mục tiêu đấu tranh của mình, nhằm che đậy bộ mặt phátxít của chúng

ở Hoằng Hoá, thực dân Pháp đã chỉ thị cho tri phủ giải tán các tổ chứcquần chúng đựoc thành lập trong thời kỳ mặt trận dân chủ, ra sức lùng sục bắt

bớ cán bộ cách mạng cùng những ngời tiêu biểu đấu tranh trong những nămqua Một số chiến sĩ cách mạng bị sa lới của địch, phong trào quần chúngtrong huyện gặp nhiều khó khăn trở ngại

Vào thời điểm đầu năm 1943, phát xít Nhật kéo quân tới chiếm ThanhHoá chúng tổ chức ra Đảng “Đại Việt” thu gom những phần tử phản độngnhất để dễ bề lợi dụng, sai khiến, phát xít Nhật tung ra thuyết: “Đại Đông á”với nhiều sách báo, phim ảnh “vẽ lên cảnh bồng lai của Nhật” [16, 82], nhng

đó chỉ là cái vẻ bề ngoài mà Nhật vẽ ra cho nhân dân, mê hoặc nhân dân màthôi

“Từ năm 1943, bọn giặc Nhật - Pháp càng thi nhau cớp bóc của cải, đàn

áp đồng bào, tàn sát các cơ sở cách mạng trong cả nớc Việc bắt phu, bắt lính,

đào sông, khơi ngòi, làm sân bay, đờng chiến lợc” [15, 21] đã diễn ra ráo riếthầu hết các nơi trong huyện Hoằng Hoá

Thực dân pháp và phát xít Nhật cấu kết với nhau tiến hành hành lùngsục bắt bớ giam cầm tất cả những ai đợc coi có những hoạt động “chống lạinhà nớc” Nhiều cơ sở cách mạng bị khống chế, đánh phá, nhất là các huyệnThọ Xuân, Thiệu Hoá, Yên Định, Đông Sơn, Hoằng Hoá khủng bố trắngtràn ngập mọi miền trong Tỉnh” [1, 123]

Thực dân pháp tiến hành bắt bớ những trai tráng đất Hoằng Hoá đi sanglàm bia đỡ đạn cho những mục “mục tiêu lý tởng” của Pháp ở Lào,Campuchia và các nớc ở Châu Phi Nh vậy, Hoằng Hoá không những mất đimột lực lợng lao động mà còn phải gánh chịu “công trái phòng thủ Đông D-

ơng” và “kinh tế chỉ huy”

Nh vậy, về chính trị, Pháp - Nhật đã tung ra những đòn cân não đầychiến lợc và mu toan đối với cách mạng Hoằng Hoá hòng đè bẹp, tiêu diệt lựclợng và cơ sở cách mạng cũng nh lừa bịp và xoa dịu nhân dân Hoằng Hoá

ngoài ra chúng còn thi hành những chính sách về kinh tế cực kỳ tàn bạo và dãman đối với nhân dân Hoằng Hoá.

Về kinh tế: 1940-1943 chúng tiến hành vơ vét vừng, lạc, tăng cờngphát hành giấy bạc, kiểm soát gắt gao sản xuất, phân phối, độc quyền ấn địnhgiá cả chúng không ngừng tăng thuế cũ đặt thuế mới, giảm tiền lơng” Vớichính sách “kinh tế chỉ huy” chúng không ngừng vơ vét bóc lột sức ngời, sứccủa, tài nguyên thiên nhiên Chỉ tính riêng mỏ phốt phát của Công ty phốt phátThanh Hoá đã tập trung khai thác 11 địa điểm thuộc các huyện Nga Sơn,Hoằng Hoá, Thọ Xuân ” [1, 121]

“Hiệp ớc kinh tế Nhật – Pháp” tháng 7 - 1943 cùng đa nhân dân ta vàobớc đờng cùng Chúng quy định trắng trợn mỗi ngời dân trong tỉnh, vùng cónông giang mỗi tháng phải bán 2 kg thóc, vùng không có nông giang mỗitháng 1,4 kg tính ra mỗi tạ thóc giá 27 quan tiền, bán cho chúng chỉ đợc 7quan Làng nào không đủ thóc, chúng sẽ lấy công quỹ hoặc cớp giật súc vật,

đồ đạc của dân [16, 82- 83]

Đối với Hoằng Hoá là một huyện ven biển đông dân, vị trí địa lý vôcùng thuận lợi, đất đai đợc phù sa sông Mã bồi đắp nên rất màu mỡ thích hợpcho việc trồng các loại cây phục vụ chiến tranh, nh đay, bông, lạc đã trở thànhmục tiêu lý tởng để chúng tăng cờng cớp bóc Từ đầu năm 1943, chúng buộcnhiều vùng nhân dân ta ở các tổng Từ Minh, Hành Vĩ, Bái Trạch, Bút Sơn phảinhổ lúa trồng đay, nhổ ngô, khoai trồng bông, lạc cho chúng Đẩy nhân dân tavào cảnh mất đất, không có nguồn sinh sống

Ngoài ra, chúng còn tăng cờng bắt phu, bắt lính để nạo vét kênh Than ởHậu Lộc, vét sông Cung ở Lạch Trờng, Lạch Trào.“Tháng 11 – 1943, 1500ngời bị Pháp bắt tập trung ở phủ Hoằng Hoá để lựa ra 500 phu lực lỡng choNhật” [40, 544]

Tháng 12 - 1944 phát xít Nhật cho tay sai về bắt phu Hoằng Hoá để làmsân bay Lai Thành Cuộc bắt phu diễn ra rùng rợn khắp huyện “tất cả các gia

đình trong huyện đều phải chịu đựng những tai họa của chính sách Pháp Nhật đa ra.”

-Họ phải làm việc với cờng độ lao động cao hơn sức ngời lại dới làn roivọt của phát xít Nhật và tay sai Nhiều ngời tìm cách bỏ trốn, hoặc ốm chếthay bị đánh chết ở công trờng “Chỉ tính riêng số dân phu xây dựng sân bayLai Thành thì Hoằng Hoá đã chiếm tới một nửa” [16, 91]

Trong lúc nhân dân ta gấp rút chuẩn bị khởi nghĩa vào thời điểm lịch sửnày thì một nạn đói khủng khiếp cha từng thấy trong lịch sử của Hoằng Hoá

đã diễn ra “Đó là hậu quả của chính sách vơ vét, bóc lột tàn ác của Pháp Nhật làm chết 2000 ngời dân trong huyện một sách thảm thơng Nhiều gia

-đình hầu nh không còn một ngời sống sót” [16, 93] Đó chính là đỉnh cao củachính sách cai trị Pháp - Nhật, chính nó đã làm sống dậy tinh thần quật khởi,kiên trung của những con ngời Hoằng Hoá đứng lên đấu tranh giành quyềnsống cho mình

Với những chính sách cai trị bằng súng ống, đạn đồng, lỡi lê, họngsúng, vơ vét, bóc lột, bắt bớ, tù đày của Pháp - Nhật đã đa nhân dân HoằngHoá đến chỗ “cùng hơn cả cùng” và chính sự thống trị tàn bạo đó đã tạo ramảnh đất tốt để ơm những mầm cho công cuộc đấu tranh giành quyền củaHoằng Hoá trong Cách mạng tháng Tám Không khí cách mạng đã sục sôi,mâu thuẫn dân tộc và giai cấp giữa toàn thể nhân dân Hoằng Hoá với Pháp -Nhật dấy lên cao hơn bao giờ hết Việc giành chính quyền chỉ còn là thời cơ

Đặc biệt dới sự lãnh đạo của Hội phản đế cứu quốc và ban Việt Minh, việcgiành của nhân dân Hoằng Hoá sẽ có những bớc ngoặt mới trong điều kiệnmới Bởi sự lãnh đạo sáng suốt của các tổ chức yêu nớc này sẽ là ngọn lửadẫn đờng cho cách mạng Hoằng Hoá mau chóng giành lợi

2.1.2 Vai trò của Hội phản đế cứu quốc và ban Việt Minh Hoằng Hoá trong cao trào chuẩn bị khởi nghĩa

Sau khi chiến tranh thế giới thứ hai bùng nổ, chính quyền thực dân Pháp

ở Đông Dơng ngày càng trở nên phản động chúng điên cuồng tấn công vàophong trào đấu tranh của nhân dân tớc đoạt đi tất cả những quyền lợi màchúng ta dày công mới giành đợc Đặc biệt sự khủng bố ác liệt đợc nhằm vào

Đảng Cộng sản Đông Dơng Đảng ta phải rút hẳn vào hoạt động bí mật vàchuyển trọng tâm hoạt động từ thành phố về nông thôn, xây dựng căn cứ địacách mạng “Đảng ta đã nhận định rõ cách mạng Đông Dơng trong giai đoạnnày là một cuộc cách mạng giải phóng dân tộc ” [21, 209]

Để thực hiện nhiệm vụ đó, Hội nghị Trung ơng lần thứ 6 (11-1939) đãquyết định chuyển hớng chiến lợc Hội nghị vạch rõ con đờng sinh tồn của cácdân tộc Đông Dơng phải là “con đờng đánh đổ đế quốc Pháp chống tất cả áchngoại xâm, vô luận da trắng hay da vàng” [11, 263 ] Hội nghị quyết địnhthành lập Mặt trận dân tộc thống nhất phản đế Đông Dơng”

ở Thanh Hoá lúc này, trớc sự khủng bố ác liệt của quân thù một số cán

bộ, Đảng viên của Đảng bộ Thanh Hoá đã nhanh chóng chuyển từ đấu tranh

đòi quyền dân sinh, dân chủ sang đấu tranh trực tiếp đánh đổ chính quyền của

đế quốc và tay sai, từ hoạt động hợp pháp sang hoạt động bí mật bất hợp pháp,

tổ chức hớng dẫn quần chúng chống khủng bố, duy trì bảo vệ cơ sở, tích cựcchắp nối liên lạc với Trung ơng

Do đó các cơ sở Đảng trong tỉnh vẫn còn tồn tại, cả tỉnh trụ lại ba cơ sởmạnh: “Cơ sở Thọ Xuân, cơ sở Thiệu Hoá, Yên Định, Vĩnh Lộc; cơ sở thị xã -Hoằng Hoá- Hậu Lộc” [1, 123] Cơ sở thị xã, Hoằng Hoá - Hậu Lộc đợc các

đồng chí Lu Văn Bân, Phạm Đức Nhuận, cùng với đồng chí Lê Tất Đắc vừa

ra tù tháng 9 - 1939 đã tích cực hoạt động xây dựng cơ sở cách mạng

Tại huyện Hoằng Hoá, số quần chúng tích cực trong thời kỳ mặt trậndân chủ, nhất là số thanh niên học sinh vừa qua thử thách cách mạng, đợcnhân dân bảo vệ đã liên hệ đợc với những cán bộ, Đảng viên còn lại trongphong trào

Tháng 5 - 1940, xứ uỷ Trung Kỳ chắp nối liên lạc đợc với Đảng bộThanh Hoá, nghị quyết Hội nghị Trung ơng Đảng lần thứ VI về chuyển hớngnhiệm vụ chiến lợc cách mạng Việt Nam trong thời kỳ mới Nhiệm vụ giảiphóng dân tộc đợc truyền đạt đến tỉnh ta” [15, 19]

Ngời đợc cử ra liên lạc và truyền đạt tinh thần Nghị quyết Trung ơng VIcủa Đảng ở Thanh Hoá là đặc phái viên Trung kỳ Đào Duy Dếnh Thông quamột cơ sở ở thị xã đồng chí Dếnh đã liên lạc đợc với đồng chí Lu Văn Bân,Phạm Đức Nhuận, Lê Tất Đắc và một số đồng chí khác ở Hoằng Hoá, các

đồng chí đã nhanh chóng tổ chức một cuộc họp ở thôn Bút Cơng (HoằngPhúc) ” [2, 35] Tại cuộc họp này, đồng chí Dếnh đã báo cáo về sự chuyển h-ớng hoạt động của Đảng trong thời kỳ cách mạng mới và những tài liệu quantrọng:

- “Nghị quyết hội nghị Trung ơng lần thứ VI

Nghị quyết xúc tiến thành lập ban lâm thời huyện uỷ, tỉnh uỷ, thành lậpMặt trận phản đế cứu quốc và các đoàn thể cứu quốc ở các địa phơng” [2, 35-36].

Sau Hội nghị này, bộ phận lãnh đạo phong trào của huyện Hoằng Hoá

đã vận động tuyên truyền, phổ biến Nghị quyết Trung ơng VI đến các cơ sởcủa huyện để tiến tới thành lập Mặt trận phản đế cứu quốc huyện

Trên cơ sở đó, tháng 6-1940, ban vận động xây dựng Mặt trận phản đế cứu quốc huyện đợc thành lập theo tinh thần nghị quyết VI của Trung ơng, tạinhà đồng chí Hoàng Minh Việt thôn Phú Vinh (Hoằng Vinh) gồm 6 đồng chí:

“Nguyễn Trọng Chơn, Lê Trọng Thoàn, Lê Thế Nguyên, Nguyễn Khắc Truật,Hoàng Minh Phụng, Hoàng Minh Việt do đồng chí Nguyễn Trọng Chơn chủtrì” [16, 78-79]

Ban vận động thành lập mặt trận phản đế cứu quốc đã khẩn trơng đi vàohoạt động nhất là việc xây dựng các “Hội phản đế cứu quốc” ở các cơ sở, vàthống nhất đa ra chơng trình hoạt động với nội dung cụ thể nh sau:

“Tổ chức phong trào thể thao thể dục để vận động thanh niên và họcsinh nh: Tổ chức các đội bóng đá, các nhóm tập võ dân tộc

- Mở các lớp truyền bá Quốc ngữ ban đêm

- Vận động những ngời biết chữ (có xu hớng đến tiến bộ) tham gia việc

bổ su định mức thuế giám sát tại chỗ không cho bọn cờng hào lý hơng ức hiếpnhững ngời không biết chữ

- Phân công từng đồng chí phụ trách các tổng để tuyên truyền vận độngthành lập Hội phản đế cứu quốc trong tổng, huyện” [2, 37]

Ban vận động này là hình thức ban lãnh đạo lâm thời xây dựng mặt trậnphản đế cứu quốc, nó đợc tổ chức từ cơ sở lên Vừa đáp ứng đợc yêu cầu thực

tế tình hình, vừa đề phòng đợc những phần tử lng chừng có thể gây phá hoại

huyện ở huyện đờng cũng lui tới thăm quan! Thế là chúng tôi có đợc nơi liênlạc công khai để tạo điều kiện hoạt động” [37, 52].

Nhờ hoạt động sáng tạo một số làng thuộc tổng Bút Sơn, Hành Vĩ,Bái Trạch đã xây dựng đợc các Ban vận động phản đế cứu quốc cơ sở Với sựthử thách của Lê Tất Đắc nhiều thanh niên tích cực, u tú đã đợc lựa chọn vàophong trào phản đế

Sau thời gian ngắn “Ban vận động thành lập mặt trận phản đế cứu quốc”huyện đợc chuyển thành “Hội phản đế cứu quốc” huyện do đồng chí NguyễnTrọng Chơn làm bí th” [16, 79]

“Hội phản đế cứu” quốc ở Hoằng Hoá ra đời thực sự trở thành cầu nối

đa phong trào cách mạng trong huyện Hoằng Hoá từng bớc tiến lên hòa nhậpvới cao trào đấu tranh của nhân dân cả nớc với sự hoạt động tích cực của các

đồng chí Đảng viên trong Xứ uỷ Trung Kỳ và Bắc Kỳ đặc biệt nổi lên vai tròcủa Lê Tất Đắc làm cho tinh thần cách mạng của nhân dân ngày càng đợc bồi

đắp, không chỉ khôi phục lại lực lợng trong giai đoạn bị khủng bố năm 1939

mà còn đa Hoằng Hoá sang một thời kỳ mới với thế quyết tâm mới Tuy vậyphong trào đấu tranh vẫn còn gặp nhiều khó khăn do sự khủng bố của kẻ thù,

sự phá hoại của A.B đoàn (Tổ chức chống cộng) Việc chuyển hớng hoạt độngcòn lúng túng

Tháng 10 năm 1940, Hội phản đế cứu quốc huyện đã bị phát hiện, tênBang tá và bọn mật thám đế quốc ập đến nhà trọ của đồng chí Nguyễn TrọngChơn tại thị xã Thanh Hoá “Chúng khám xét lấy đợc tài liệu bí mật và bắt

đồng chí Chơn ngay tại chỗ Chúng đã dùng nhiều âm mu xảo quyệt để khámphá cơ sở cách mạng và khủng bố phong trào” [2, 37]

Lúc này phần lớn những ngời trong tổ chức “Hội phản đế cứu” quốchuyện đều sa vào tay địch: “Đầu năm 1941, tôi bị đày Ban Mê Thuột Tôicùng đi với anh Thoàn, Chơn, Nguyên (ngời Hoằng Hoá - Thanh Hoá” [ 37,56]

Sau khi mặt trận phản đế cứu quốc bị khủng bố đầu năm 1941, mộtcuộc họp đã đợc tổ chức tại nhà Đồng chí Lê Văn Ty (Thôn Phú Vinh -Hoằng Vinh) gồm có 4 đồng chí: Nguyễn Chiến, Lê Thế Sơn, Phùng BáHuân, Lê Văn Ty tham dự Các đồng chí đã đánh giá, phân tích tình hình và đ-

a ra những chủ trơng tích cực chắp nối liên lạc với các cơ sở cách mạng trongtỉnh, đồng thời cử cán bộ đặc trách bắt mới với Đảng bộ cấp trên, với ý thức vàchủ động cách mạng hội nghị đã kết nối đợc các phong trào đấu tranh ở các

tổng với nhau Sau Hội nghị này, ban lãnh đạo cách mạng đã đi sâu vào xâydựng các tổ chức quần chúng và tranh thủ đợc một số hớng lý ngả về phíacách mạng tạo thêm điều kiện cho việc phân hóa lực lợng hàng ngũ địch Chủtrơng của mặt trận, dựa vào những cơ sở có sẵn để tuyên truyền giác ngộ vừaduy trì phong trào, vừa phát động quần chúng đấu tranh chống áp bức bóc lột,chống phụ thu lạm bổ, chống đi phu, đi lính.

Trong năm 1941, Cách mạng Hoằng Hoá vẫn cha nhận đợc sự chỉ đạotrực tiếp của Tỉnh uỷ, các hoạt động và chủ trơng của các đồng chí trong mặttrận phản đế cứu quốc là sự sáng tạo Một sự sáng tạo táo bạo, nhng sự táo bạo

đó không đi chệch hớng cách mạng mà trái lại nó giúp cho phong trào Cáchmạng Hoằng Hoá không xa rời thực tế đấu tranh mà ngày càng phát triển cắm

rễ sâu rộng vào quần chúng nhân dân từ t tởng đến tổ chức Cuối cùng với sự

nỗ lực hoạt động của các đồng chí Lê Thế Sơn, Lê Trọng Nghi các đồng chí

đã bắt mối liên hệ đợc với cơ sở cách mạng Thọ Xuân, đồng chí Trần Hoạt(quê Nam Định cũ), nay là Nam Hà, bí th Tỉnh bộ lâm thời Thanh Hoá đợckhôi phục, đã bắt mối về Hoằng Hoá tìm hiểu tình hình, đã truyền đạt chủ tr-

ơng đến các hội phản đế cứu quốc, [16, 80]

Đứng trớc tình thế Nhật xâm lợc Đông Dơng Cách mạng Việt Nam bớcsang giai đoạn khốc liệt hơn bao giờ hết Nguyễn ái Quốc đã về nớc trực tiếplãnh đạo Cách mạng nớc ta Tháng 5 - 1941 hội nghị Trung ơng lần thứ VIIInhận định “Kẻ thù của Cách mạng giải phóng dân tộc không chỉ là một đếquốc Pháp nữa mà là 2 tên đế quốc, cốt yếu của cuộc vận động hiện thời làlàm thế nào đánh đuổi đợc giặc Pháp – Nhật” [11, 57] Hội nghị quyết địnhlập ra “Việt Nam độc lập đồng minh (Việt Minh) thay cho mặt trận dân tộcthống nhất phản đế Đông Dơng ra đời năm 1939

ở Thanh Hoá, tháng 6 - 1941, Đại hội “Đại biểu mặt trận phản đế cứuquốc toàn tỉnh đợc tổ chức tại Xá Lê (xã Xuân Minh, Thọ Xuân), 60 đại biểu

đại diện cho các cơ sở cách mạng trong tỉnh về dự” [1, 138] Trong Đại hội, đãthông qua chơng trình hành động và đề ra những biện pháp nhằm củng cố vàphát triển cơ sở mặt trận phản đế cứu quốc, xây dựng lực lợng vũ trang nhândân xây dựng căn cứ địa cách mạng Đầu năm 1942, đồng chí Lê Tất Đắc,Trịnh Ngọc Điệt, Hoàng Tiến Trình, Hoàng Xung Phong đã vợt ngục khỏi nhàlao Buôn Mê Thuột lần lợt trở về Thanh Hoá, tìm mọi cách liên lạc nhằm chắpnối các cơ sở cũ

Sau Đại hội này các đồng chí trong ban liên lạc đã về các vùng ThọXuân Thiệu Hoá, Yên Định, Vĩnh Lộc, Hà Trung, Hoằng Hoá để làm nhiệm

vụ chắp nối, liên lạc và qua đó phát động phong trào quần chúng tiếp tục đoànkết đấu tranh chống Nhật - Pháp [1, 159]

Giữa năm 1942, phong trào Cách mạng Hoằng Hoá đã nhận đợc sự chỉ

đạo trực tiếp của Tỉnh uỷ: “Cử đồng chí Hoàng Tiến Trình về gặp đồng chí LêThế Sơn và đồng chí Nguyễn Chiến truyền đạt chủ trơng của Tỉnh uỷ [2, 39]

Cũng thời gian này (7 - 1942), đồng chí Tố Hữu vợt trại tập trung ở ĐắcLây, bí mật về Thanh Hoá đựơc bổ sung vào đội ngũ cán bộ lãnh đạo Tỉnh uỷlâm thời

Trong lúc, cách mạng Thanh Hoá cha móc nối đợc với Trung ơng Đảng.Tỉnh uỷ lâm thời do đồng chí Lê Tất Đắc làm bí th đã thành lập một mặt trậnlấy tên là Thanh Hoá ái Quốc Hội, ra tờ báo “Đuổi giặc nớc”, tìm cách bắt liênlạc với Trung ơng Đây là một mặt trận sáng tạo đợc tạm thời lập ra khi chanắm đợc chỉ thị của Mặt trận Việt Minh, của Trung ơng Đảng Cơ sở củaThanh Hoá ái Quốc Hội nhanh chóng đợc thành lập ở các cơ sở nh Đông Sơn,Thiệu Hoá, Hoằng Hoá

“Đầu năm 1943, Tỉnh uỷ lâm thời Thanh Hoá bắt đợc liên lạc với Trung

ơng Đảng và nhận đợc nghị quyết hội nghị Trung ơng lần thứ VIII về việcthành lập mặt trận Việt Minh ” [16, 82] thời gian này đồng chí Tố Hữu đợcphân công trực tiếp chỉ đạo phong trào cách mạng Hoằng Hoá: “đồng chí TốHữu đợc bố trí ngay về cơ sở nhà đồng chí Lê Tất Đắc thôn Bút Cơng (HoằngPhúc) tại đây, ngoài bà Nguyễn Thị Quý mẹ đồng chí Đắc trực tiếp nuôi dấu,còn có thêm một số quần chúng cách mạng bí mật chăm sóc bảo vệ đồng chí

Tố Hữu” [16, 83]

“Thông qua đồng chí Nguyễn Đắc Giới và bà mẹ đồng chí Lê Tất Đắc

đồng chí Tố Hữu đợc giới thiệu về liên lạc với đồng chí Nguyễn Huy Soạn ở

Đằng Trung” [24, 45] Nhận thấy Ba Đằng (Hoằng Đạo) có địa thế thuận lợi,lại có phong trào quần chúng đợc giác ngộ sớm, Tỉnh cũng đã quyết định xâydựng ở nơi này cơ sở liên lạc cách mạng của Tỉnh để phát triển phong trào ởHoằng Hoá

Thông qua đồng chí Nguyễn Huy Soạn, một số thanh niên cách mạnglúc này nh các đồng chí Nguyễn Chiến (tức Nguyễn Khắc Cầm) ở HoằngChâu Lê Thế Sơn (Bút Cơng - Hoằng Phúc) đã tích cực hoạt động liên lạc với

cơ sở cách mạng ở Đằng Trung Tại nhà đồng chí Nguyễn Huy Soạn, Tố Hữu

đã tổ chức huấn luyện lý luận cách mạng cho những đồng chí này

Tháng 2-1943, đồng chí Tố Hữu đã tổ chức thành lập “Ban vận độngViệt Minh” huyện gồm 3 đồng chí là:

Bớ (ở Liên Châu), Nguyễn Văn Tờng, Nguyễn Minh Đức (ở Hồng Văn), LêThế Mỹ(ở Bút Cơng), Cao Văn Tự (ở Phú Vinh), Phùng Quang Huấn(ở PhùngDự), Lê Quang Sinh (ở Kim Đính) nhanh chóng đợc giác ngộ trở thành lực l-ợng nòng cốt của cách mạng” [16, 85]

Cùng với Ban Việt Minh của huyện, Ban Việt Minh ở các tổng, thôn

đ-ợc xây dựng “Trong toàn huyện tính đến giữa năm 1943, hầu hết các tổngtrong huyện đều có Ban vận động Việt Minh nh: Bút Sơn, Hành Vĩ, BáiTrạch Nhờ có chủ trơng đúng đắn của ban Việt Minh huyện nên lực lợngchính trị và lực lợng vũ trang của các cơ sở đợc thành lập và xây dựng kịp thời

đi sâu vào nhiệm vụ chuẩn bị giành chính quyền “Các đoàn thể nh nông dâncứu quốc, thanh niên cứu quốc, phụ nữ cứu quốc, phụ lão cứu quốc Toànhuyện lúc này đã có trên 600 ngời là hội viên Việt Minh Cuối năm 1943, sốlợng hội viên trong các đoàn thể thuộc mặt trận Việt Minh của các huyện lên

đến 1000 ngời” [15, 21-22]

Trên cơ sở lực lợng chính trị phát triển rộng lớn, lực lợng vũ trang cũng

đợc thành lập Đầu năm 1944 thực hiện chủ trơng của Tỉnh uỷ về việc tổ chứclực lợng vũ trang làm nòng cốt cho phong trào đấu tranh của quần chúng Banvận động Việt Minh huyện khẩn trơng đi sâu xây dựng các đội tự vệ cứu quốc,