So sánh nhân vật người phụ nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại

Nghiên cứu nhân vật phụ nữ trong truyện cổ tích vàtruyện trung đại, bớc đầu chúng tôi tìm ra những điểm tơng đồng và khácbiệt về vị trí,vai trò, phẩm chất cũng nh cách thức xây dựng nhân

Trờng Đại học Vinh Khoa ngữ văn

===ôàô===

trần thị dung

So sánh nhân vật ngời phụ nữ trong

truyện cổ tích và truyện trung đại

KhóA luận tốt nghiệp

Chuyên ngành: văn học trung đại

Vinh, 05/ 2006 Mục lục Trang a phần mở đầu 1

I Lý do chọn đề tài và mục đích nghiên cứu 1

II Giới hạn đề tài 2

III Phơng pháp nghiên cứu 2

IV Lịch sử vấn đề 3

V Cấu trúc luận văn 6

b phần nội dung 7

Ch ơng 1 : những vấn đề chung 7

1.1 Giới thuyết các khái niệm có liên quan đến đề tài 7

1.1.1 Nhân vật 7

1.1.2 Truyện cổ tích 8

1.2. Sự hiện diện của nhân vật phụ nữ trong truyện cổ tích và truyện 12

trung đại 1.2.1 Khảo sát thống kê 12

1.2.1.1 Truyện cổ tích 12

1.2.1.2 Truyện trung đại 13

1.2.2 Phân loại 13

1.2.2.1 Trong truyện cổ tích 13

1.2.2.2 Trong truyện trung đại 14 Ch ơng 2 : vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ nữ trong 16

truyện cổ tích và truyện trung đại. 2.1 Vị trí, vai trò 16

2.1.1 Những điểm tơng đồng 16

2.1.2 Những điểm khác biệt

22 2.2 Phẩm chất

26 2.2.1 Những nét chung

26 2.2.2 Những nét riêng

36 2.3. Nguyên nhân của sự giống và khác nhau về vị trí, vai trò và phẩm

41 chất của ngời phụ nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại Ch ơng 3 : Cách thức xây dựng nhân vật ngời phụ nữ trong 43

truyện cổ tích và truyện trung đại. 3.1 Về kiểu nhân vật 43

3.1.1 Nhân vật chức năng trong truyện cổ tích 44

3.1.2 Nhân vật loại hình trong truyện trung đại

48 3.2 Sử dụng yếu tố kỳ diệu

52 3.2.1 Trong truyện cổ tích

53 3.2.2 Trong truyện trung đại

55 C Phần kết luận

58 * Tài liệu tham khảo 59

lời cảm ơn

Để hoàn thành khoá luận này, bên cạnh sự cố gắng của bản thân, em luôn nhận đợc sự giúp đỡ tận tình của các thầy, cô giáo trong khoa mà đặc biệt là thầy giáo trực tiếp hớng dẫn Hoàng Minh

Đạo và thầy giáo phản biện

Nhân dịp này em xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ tận tình chu đáo của thầy hớng dẫn, cùng các thầy cô giáo trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện cho em hoàn thành tốt khoá luận của mình.

Tuy nhiên vì thời gian, nguồn t liệu và năng lực có hạn chắc chắn khoá luận còn nhiều thiếu sót Kính mong đợc sự quan tâm, chỉ giáo của các thầy cô trong hội đồng.

Vinh, Ngày 05 tháng 05 năm 2006

a- phần mở đầu

I Lí do, mục đích chọn đề tài

Kho tàng văn học Việt Nam rất dồi dào về số l ợng và phong phú vềthể loại Trong sự phong phú và đa dạng đó, ta thấy có hai bộ phận vănhọc mặc dù có phơng thức sáng tác khác nhau, nhng vẫn song song tồntại có quan hệ gắn bó với nhau Bộ phận văn học này tạo cơ sở, tiền đềcho bộ phận văn học kia sinh thành và phát triển Đó chính là văn họcdân gian và văn học viết Mà truyện cổ tích và truyện trung đại là nhữngthể loại lớn của hai bộ phận văn học này

Truyện cổ tích và truyện trung đại đều là những thể loại có nhữngnét đặc sắc, tiêu biểu cho từng bộ phận văn học Đồng thời chúng cũng

có vai trò rất quan trọng trong việc phản ánh đời sống xã hội

Trong suốt mời thế kỷ tồn tại, bên cạnh những thể loại khác,truyện trung đại đã không ngừng đổi mới và phát triển, khẳng định đ ợc

vị trí của mình trong tiến trình văn học nớc nhà

Mặc dù khởi nguyên bằng việc ghi chép truyện dân gian để hình

này thì truyện trung đại ngày càng hoàn thiện,có nhiều tác phẩm hay ra

đời

Có thể nói, từ trớc đến nay đã có rất nhiều công trình, nhiều bàibáo khoa học đã lấy truyện cổ tích và truyện trung đại làm đối t ợngnghiên cứu, cũng đã có nhiều phơng diện nghiên cứu trong đó có ph ơngdiện nhân vật Thế nhng nhân vật phụ nữ trong truyện cổ tích và truyệntrung đại vẫn tiếp tục gợi cho ta nhiều trăn trở, vẫn đang đòi hỏi nhữngnhìn nhận mới, toàn diện , sâu sắc hơn

Nhân vật là một yếu tố không thể thiếu trong văn học, đặc biệt làtrong tác phẩm tự sự Nghiên cứu nhân vật phụ nữ trong truyện cổ tích vàtruyện trung đại, bớc đầu chúng tôi tìm ra những điểm tơng đồng và khácbiệt về vị trí,vai trò, phẩm chất cũng nh cách thức xây dựng nhân vật đócủa hai thể loại văn học này đồng thời lý giải nguyên nhân về sự giống

và khác nhau của nhân vật nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại.Giải quyết đợc vấn đề trên, hy vọng sẽ củng cố thêm sự hiểu biết về nhânvật ngời phụ nữ qua mỗi nền văn học

Hiện nay trong chơng trình phổ thông, truyện cổ tích và truyệntrung đại chiếm một vị trí quan trọng và thời l ợng đáng kể Các truyện cổtích cũng nh các truyện trung đại đợc trích giới thiệu một số tác giả viết

về ngời phụ nữ Do đó nghiên cứu đề tài này, có ý nghĩa phần nào trongviệc dạy, học Văn trong nhà trờng phổ thông

II Giới hạn đề tài.

Nhân vật ngời phụ nữ trong văn học nói chung, trong truyệncổ tích

và truyện trung đại nói riêng là một phạm trù rất rộng Do vậy, không thểtham vọng giải quyết đợc mọi phơng diện ở khoá luận này, chúng tôichỉ tìm hiểu những khía cạnh cơ bản Đó là: Về những vấn đề chung , về

vị trí - vai trò và phẩm chất, về cách thức xây dựng nhân vật ng ời phụ nữtrong truyện cổ tích và truyện trung đại

Phạm vi t liệu nghiên cứu gồm các truyện cổ tích và truyện trung

đại đợc tuyển chọn trong sách giáo khoa Ngữ văn 6- NxbGD 2002

Một số truyện cổ tích trong sách Văn học 10- NxbGD.2000

Một số truyện trích trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn

Dữ-NxbKHXH.HN.1957

III Phơng pháp nghiên cứu

Để tìm hiểu nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích và truyệntrung đại, chúng tôi sử dụng phơng pháp khảo sát- thống kê.Tuy nhiên

xét về vị trí và vai trò của nhân vật ng ời phụ nữ trong truyện cổ tích vàtruyện trung đại không phải truyện nào cũng lấy ng ời phụ nữ là nhân vậtchính mà ngời phụ nữ xuất hiện rất phong phú và đa dạng Vì vậy bêncạnh phơng pháp khảo sát - thống kê, chúng tôi còn sử dụng ph ơng phápphân tích tổng hợp Ngoài ra chúng tôi còn sử dụng ph ơng pháp so sánh-

đối chiếu Bởi chỉ có so sánh- đối chiếu chúng tôi mới tìm ra đ ợc nhữngnét tơng đồng và dị biệt giữa nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích

và truyện trung đại

Nói tóm lại ở khoá luận này, chúng tôi sẽ sử dụng những ph ơngpháp nghiên cứu sau:

Đối với văn học dân gian: có các bài viết của các tác giả: Đinh GiaKhánh, Hoàng Tiến Tựu, Chu Xuân Diên, Nguyễn Thị Kim Huế, NguyễnXuân Đức Các nhà nghiên cứu đều xem nhân vật ngời phụ nữ trong thipháp xây dựng truyện cổ tích, ngời phụ nữ chỉ mang những đặc điểnchung: Nhân vật chỉ có hành động mà cha có tính cách

Trong các nhà nghiên cứu đó, ngời đi sâu nghiên cứu và có nhiều ý

kiến xác đáng là Hoàng Tiến Tựu trong cuốn Văn học dân gian Việt

Nam, tập II, Nxb Giáo dục.1999 Tác giả Hoàng Tiến Tựu khi viết về lý

tởng xã hội, thẩm mỹ của nhân dân cùng với triết lý sống và đạo lý làmngời của họ trong truyện cổ tích ngời Việt(từ Tr 71 đến 78) đã đề cậpkhá nhiều nhân vật phụ nữ trong thể loại này nh : Cô Tấm, Cám trong

truyện cổ tích cùng tên, nàng Tiên Dung trong Chử Đồng Tử, nàng Tô Thị trong sự tích Núi Vọng Phu, ngời vợ trong Vợ chàng Trơng

v.v Trong những trang viết có liên quan tới các nhân vật nữ đó, HoàngTiến Tựu đã nêu bật vị trí,vai trò cũng nh phẩm chất của họ đợc tác giả

dân gian thể hiện trong truyện cổ tích Đặc biệt, trong cuốn Bình giảng

truyện dân gian, NxbGD 1992, tác giả Hoàng Tiến Tựu khi bình phẩm

truyện Sọ Dừa đã có những nhận xét xác đáng về ngời mẹ xuất hiện

trong truyện đó Theo ông: “bằng một tình th ơng con dặc biệt mà ngời

mẹ của Sọ Dừa đã biến một cái quái thai thành một con ng ời có ích trongxã hội 20,16

Trong chuyên luận: Tìm hiểu nhân vật xấu xí - tài ba, Nxb Khoa

học xã hội.1999, tác giả Nguyễn Thị kim Huế cũng đã chú ý đến một sốnhân vật nữ có ngoại hình dị dạng và đã có nhận xét khá xác đáng về loại

nhân vật này Khi phân tích truyện Nàng công chúa cóc, tác giả của

chuyên luận đã cho rằng ngời phụ nữ ẩn trong cái vỏ xù xì xấu xí chẳngkhác gì con cóc thực chất là một nàng công chúa có phẩm chất tốt đẹp

Nh vậy, nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích Việt Nam đã đợc một

số nhà nghiên cứu quan tâm

Đối với truyện trung đại có các bài viết của các tác giả :Bùi Văn Nguyên,Nguyễn Cẩm Thuý, Nguyễn Đăng Na, Vũ Thanh, Bùi Duy Tân, Nguyễn PhạmHùng

Trong các nhà nghiên cứu đó ngời đi sâu nghiên cứu và có những ý kiếnxác đáng trớc tiên phải kể đến tác giả Bùi Duy Tân trong cuốn Từ điển văn họctâp II, Nxb khoa học xã hội HN 1984 Trong bài viết này Bùi Duy Tân chú ý

nhiều về hiện thực xã hội trong Truyền kì mạn lục Ông cho rằng: Tuy đó là

những truyện cũ nhng lại phảin ánh sâu sắc hiện thực thế kỷ XVI Mặt khácBùi Duy Tân khẳn định t tởng giải thoát nặng mùi đạo, nhẹ mùi đời của bậc

tiền nhân Và hơn hết ông ca ngợi Truyền kì mạn lục vì nó là tập truyện có

nhiều thành tựu nghệ thuật Đặc biệt là nghệ thuật dựng truyện, dựng nhân vật.Với bài viết này Bùi Duy Tân mới nhấn mạnh về vấn đề con ngời trong chế độphong kiến đang suy thoái một cách khái quát chứ cha đi sâu vào từng loạinhân vật cụ thể Nhng bài viết đã giúp cho tôi hiểu về Nguyễn Dữ và xã hội mà

ông đã sống

Trong giáo trình :” Văn học Việt Nam thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVIII” của

Đại học s phạm, ngời phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục đợc khảo luận một cách

kỹ hơn Truyền kỳ mạn lục so với các tác phẩm Văn học ở giai đoạn trớc thì ca

ngợi tình cảm vợ chồng gắn bó thuỷ chung, ca ngợi phẩm chất tốt đẹp của phụnữ và cảm thông với nỗi bất hạnh của họ là một đóng góp của Nguyễn Dữ Đây

là những gợi ý quý báu với luận văn này Cho đến nay vấn đề ngời phụ nữ đãtừng bớc nghiên cứu Tác giả Nguyễn Phạm Hùng trong bài viết: “ tìm hiểu

khuynh hớng sáng tác trong Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ trên tạp chí

văn học số 2 1987 cho rằng: “Trong khi thể hiện vấn đề dân tộc, địa vị của cáclợc lợng phong kiến thống trị ngời trí thức phong kiến thì vấn đề ngời phụ nữ

đã đợc Nguyễn Dữ trình bày khá sâu sắc Khi bàn về phẩm chất dân tộc trong

Truyền kỳ mạn lục “8,12.Nguyễn Phạm Hùng đã nhấn mạnh Nguyễn Dữ

với Truyền kỳ mạn lục đã mở đầu một cách đích thực khuynh h ớng văn

học nêu cao tinh thần dân tộc qua việc ca ngợi, khẳng định con ng nhất là ngời phụ nữ bình thờng bị vùi dập nhng vẫn ngời sáng phẩm chấtcao quý ý kiến này có thể giúp chúng tôi có thể khẳng định phẩm chất của ng-

ời-ời phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục.

Bùi Văn Nguyên với bài viết “ Bàn về yếu tố văn học dân gian trong

Truyền kỳ mạn lục” trên Tạp chí văn học số 11 1986 nhận xét: “Tất cả hai mơi

truyện trong truyền kỳ mạn lục” nếu đợc phân tích tỷ mĩ đều đợc bộc lộ nhiềuyếu tố của văn học dân gian đúng với nhân vật ngời phụ nữ đợc đánh dấu nhmột nốt son dới tấm áo sặc sỡ của yếu tố kỳ

Trên đây, chúng tôi đã điểm qua một số công trình nghiên cứu về truyện cổtích và truyện trung đại Trong đó các tác giả đã đề cập ít nhiều đến nhân vậtngời phụ nữ nhng mới chỉ là nghiên cứu tách rời từng bộ phận văn học Tuynhiên đó chính là những gợi ý quý báu cho việc nghiên cứu Tiếp thu những ng-

ời đi trớc, trong khuôn khổ của luận văn tốt nghiệp chúng tôi sẽ chỉ ra những

điểm tơng đồng và khác biệt về nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích vàtruyện trung đại

V cấu trúc luận văn.

Ngoài phần mở đầu và kết luận, phần nội dung chính đợc triển khai trên

ba chơng

Chơng 1 : Những vấn đề chung.

Chơng 2 : Vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ nữ trong truyện cổ

tích và truyện trung đại

Chơng 3 : Cách thức xây dựng nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ

tích và truyện trung đại

Khi tiếp xúc với tác phẩm văn học thì đồng thời ta cũng đợc tiếp xúc vớinhân vật mà nhà văn xây dựng.

Nhân vật văn học là những con ngời đợc miêu tả bằng những phơng tiệnngôn ngữ Dù miêu tả trực tiếp hay gián tiếp thì nó cũng đợc thể hiện tậptrung nhất, đặc biệt với tác phẩm tự sự

Nhân vật có thể đợc thể hiện bằng những hình thức khác nhau Đó có thể

là con ngời đợc miêu tả đầy đặn cả ngoại hình lẫn nội tâm, có tính cách, có tiểu

sử nh vẫn thấy trong các tác phẩm kịch, tác phẩm tự sự Cũng có thể thiếu hẵnnhững nét đó, nhng lại có tiếng nói, giọng điệu, cái nhìn từ nhân vật ngời trầnthuật Hoặc chỉ có cảm xúc nỗi niềm, ý nghĩ cảm nhận nh nhân vật trữ tìnhtrong thơ trữ tình Nhìn chung văn học không thể thiếu nhân vật, bởi vì vănhọc là hình thức cơ bản để qua đó văn học miêu tả thế giới một cách hình tợng.Bản chất của văn học là phản ánh hiện thực cuộc sống qua những chủ thể nhất

định, đóng vai trò nh những tấm gơng của cuộc đời Do đó nhân vật là yếu tốcơ bản, là hạt nhân trung tâm về giá trị t tởng và hình thức nghệ thuật để nhàvăn bộc lộ t tởng chủ đề của mình qua tác phẩm

Nhân vật cũng là phơng tiện để khái quát hiện thực Chức năng của nhânvật là khái quát những quy luật cuộc sống của con ngời, thể hiện những hiểubiết, những ớc mơ và kỳ vọng về con ngời.

Nhà văn sáng tạo ra nhân vật là để thể hiện những cá nhân, xã hội nhất

định, là quan niệm về cá nhân đó Nói khác đi nhân vật là phơng tiện khái quátcác tính cách , số phận con ngời về các quan niệm về quần chúng Vì thế ta thấynhân vật văn học là những con ngời có tính cách, có địa vị nhất định đợc nhà vănsáng tạo để thể hiện tình cảm thái độ với cuộc sống Nhà văn có thể ca ngợi nhânvật hay đau đớn xót xa cho nhân vật cũng là cách ca ngợi hay xót xa cho cuộcsống Vì thế, tìm hiểu nhân vật là tìm hiểu về cuộc đời, con ngời, t tởng, tình cảmcủa tác giả với nhân vật đợc thể hiện thế nào trong tác phẩm

Nhân vật văn học còn thể hiện quan niệm nghệ thuật và lý tởng thẩm mỹcủa nhà văn về con ngời Vì lẽ đó mà nhân vật luôn luôn gắn chặt với chủ đềcủa tác phẩm , mà chủ đề của tác phẩm thể hiện bản sắc t duy, chiều sâu khámphá hình tợng của từng nhà văn

Tuy nhiên, hình tợng nhân vật miêu tả trong văn học không phải bao giờcũng sao chép, làm theo kiểu mẫu có sẵn Dù nhà văn lấy nguyên mẫu ở ngoài

đời thì khi vào tác phẩm sẽ bị khúc xạ qua lăng kính chủ quan của tác giả Mỗinhà văn đều miêu tả nhân vật theo cảm nhận riêng của mình Vì thế mà trongnội dung khái quát của nhân vật không chỉ là tính cách xã hội lịch sử và mảng

đời sống gắn liền với nó, mà là quan niệm về tính cách và t tởng mà tác giảmuốn thể hiện Sẽ là ấu trĩ nếu hiểu nhân vật văn học nh những con ngời cóthật, yêu mến và phán xét nó nh kẻ ngoaì đời Do đó, khi xem xét khám phátìm hiểu nhân vật thì một điều đặc biệt quan trọng là phải đặt nó trong quan hệ

t tởng của nhà văn

Có thể nói, trong sự đa dạng của hình thức nghệ thụât để thể hiện khía cạnhvô cùng phong phú với cuộc sống , nhân vật cũng là một hình thức nghệ thuật.Nếu muốn giải mã nội dung của cuộc sống và nội dung t tởng, để hiểu tác phẩmhơn đòi hỏi độc giả phải biét khám phá những gì độc đáo mà nhân vật thể hiện "Nhân vật cũng là hình thức khái quát đời sống , đọc tác phẩm cần hiểu hết nội

dung đời sống và nội dung t tởng thể hiện trong nhân vật".18, 282

1.1.2 Khái niệm truyện cổ tích

Trớc đây khái niệm "truyện cổ tích" thờng đợc dùng theo nghĩa rộng đểchỉ chung toàn bộ truyện dân gian Từ hơn nửa thế kỷ nay, trên cơ sở tiếp thu

lý luận và kinh nghiệm nghiên cứu truyện dân gian nớc ngoài kết hợp với hoạt

động su tầm nghiên cứu truyện dân gian trong nớc , các nhà nghiên cứu đãphân chia kho tàng truyện cổ dân gian thành năm loại chính là : thần thoại ,truyền thuyết , truyện cổ tích, truyện cời, truyện ngụ ngôn Do vậy mà phạm vicác hiện tợng đợc gọi là "cổ tích" đã đợc giảm bớt, khái niệm truyện cổ tích lại

đợc thu hẹp hơn Tuy nhiên so với bốn loại : thần thoại, truyền thuyết, truyện

c-ời, truyện ngụ ngôn thì truyện cổ tích vẫn là bộ phận lớn nhất Khái niệm "cổtích " vẫn còn rất rộng và khó xác định

Kho tàng truyện cổ tích rất đa dạng và phong phú, nên việc phân chiatruyện cổ tích cũng gặp rất nhiều khó khăn và cũng cha có đợc sự thống nhấtcao giữa các nhà nghiên cứu Hiện nay đa số các nhà nghiên cứu trong và ngoàinớc đều tơng đối thống nhất khái niệm truyện cổ tích Đó là một thể loại củavăn học dân gian Khái niệm truyện cổ tích vốn có nghĩa rất rộng, chỉ cáctruyện dân gian nói chung Nhng về sau khái niệm này đợc dùng để chỉ một thểloại văn học dân gian Truyện cổ tích đợc chia làm ba bộ phận chính

Bộ phận thứ nhất: Truyện cổ tích thần kỳ :

Là những câu truyện có rất nhiều yếu tố tởng tợng Đây là loại truyện đặcsắc nhất, tiêu biểu nhất của truyện cổ tích Trong truyện cổ tích thần kỳ, ngoàithế giới trần gian (cõi trần ) còn có thế giới siêu nhiên, kỳ ảo (cõi tiên, cõi âm,thuỷ phủ, thiên đình ) ở đó con ngời và các nhân vật thần kỳ quan hệ, giaotiếp với nhau tạo nên một thế giới đặc biệt, thờng đợc gọi là thế giới cổ tích rấtthơ mộng và kỳ diệu

Bộ phận thứ hai : Truyện cổ tích thế sự (còn gọi là cổ tích thế tục , cổ tíchsinh hoạt , cổ tích hiện thực ) Bao gồm những truyện cổ tích nói về nhân vật làngời, không có yếu tố thần kỳ (Tiên , Bụt ) hoặc nếu có thì yếu tố thần kỳ cũngkhông có vai trò tác dụng quan trọng trong sự phát triển tình tiết và giải quyếtmâu thuẫn, xung đột của truyện

Bộ phận thứ ba : Truyện cổ tích loài vật

Là những truyện hớng về sinh hoạt "xã hội" loài vật và lấy loài vật làm nhân vậtchính, là những con vật gần gủi và ảnh hởng, tác dụng đối với đời sống con ngời Cácloài vật không chỉ là đối tợng phản ánh của truyện cổ tích, truyện thần thoại mà còn

là phơng tiện sử dụng nhiều trong truyện ngụ ngôn

ở cả ba bộ phận truyện trên, loài vật đều đợc nhân cách hoá(giống ngời)

Do phạm vi giới hạn của đề tài nên chúng tôi sử dụng những truyện sau :

Truyện : Tấm Cám (Cổ tích thần kỳ )

Truyện : Sọ Dừa (Cổ tích thần kỳ )

Truyện : Thạch Sanh (Cổ tích thần kỳ )

Truyện : Sự tích con muỗi (Cổ tích thần kỳ )

Truyện : Chữ Đồng Tử (Cổ tích thần kỳ )

Truyện : Ngời vợ thông minh (Cổ tích sinh hoạt )

Truyện : Sự tích trầu cau (Cổ tích sinh hoạt)

Truyện : Sự tích núi Vọng Phu (Cổ tích sinh hoạt )

Truyện : Vợ chàng Trơng (Cổ tích sinh hoạt )

1.1.3 Khái niệm truyện trung đại

Để đi đến giới thuyết truyện trung đại nh thế nào trớc tiên ta đi tìm hiểuthuật ngữ "trung đại " và thuật ngữ "truyện "

ở nớc ta thuật ngữ "trung đại " là một thuật ngữ có tính quy ớc mà gần

đây nhiều ngời sử dụng để chỉ một thời kỳ lịch sử và cũng là thời kỳ văn học từthế kỷ X (Sau chiến thắng của Ngô Quyền trên sông Bạch đằng năm 938 ) đếncuối thế kỷ XIX.(Thuật ngữ có tính quy ớc có nghĩa là thuật ngữ do chủ quan,

do một số nhà nghiên cứu tự định ra để sử dụng mà cha hẵn là thuật ngữ đợcmọi ngời công nhận)

"Truyện " là một khái niệm có nội dung khá phong phú và phức tạp ở

đây, tạm dừng ở cách giới thuyết đơn giản nhất nhng cũng là cơ bản đợc ghi

trong từ điển văn học (Tập II, NXB Khoa học xã hội.Hà nội.1984) nh sau:

"Thuộc loại tự sự - có hai thành phần chủ yếu là cốt truyện và nhân vật Thủpháp nghệ thuật chính là kể truyện thừa nhận vai trò rộng rãi của h cấu và tởngtợng"

"Truyện trung đại " Đó là điều cần đợc giới thuyết, nhng thực ra cho đếnnay, các nhà nghiên cứu văn học Việt Nam cũng cha đễ gì đa ra đợc một lờigiới thuyết khả dĩ đầy đủ, đợc mọi ngời công nhận Sở dĩ nh vậy không hẵn là

do sự bất lực của các nhà nghiên cứu khoa học mà trớc hết do tính phức tạp củabản thân đối tợng Cái đợc gọi là " truyện trung đại " cũng đợc tạm ghi nhậnnhững điều mang tính phổ biến dễ đợc chấp nhận

ở Việt Nam trong thời trung đại đã ra đời và phát triển thể loại truyện với

những tác phẩm thờng đợc nhắc đến nh : Việt điện u linh (Lý Tế Xuyên) Thiền

uyển tập anh ngữ lục ( Khuyết danh), Lĩnh nam chích quái lục (Trần Thế Pháp,

Kiều Phú, Vũ Quỳnh), Nam ông mộng lục (Hồ Nguyên Trừng), Thánh tông di

Thảo (Lê Thánh Tông ), Truyền kỳ mạn lục (Nguyễn Dữ ) Các truyện trung

đại trên của Việt Nam đều đợc viết bằng văn xuôi chữ Hán Bên cạnh truyện vănxuôi chữ Hán còn có truyện Nôm - truyện ngắn bằng văn vần và viết bằng chữNôm (tức bằng tiếng Việt) Đến cuối thế kỷ XIX mới bắt đầu có truyện văn xuôi

tiếng Việt viết bằng chữ Quốc ngữ mà tác phẩm thờng đợc coi nh mở đầu là

Truyện thầy Lazazô Phiền (Nguyễn Trọng Quản, 1887 ),

Truyện trung đại tồn tại và phát triển trong môi trờng văn học trung đại cóquy luật văn - sử bất phân (văn và sử cha tách khỏi nhau) ; văn - triết bất phân(văn và triết cha tách khỏi nhau).Do đó trong truyện văn thờng có sự đan xen

giữa yếu tố văn và yếu tố sử, yếu tố triết, sự đan xen giữa hai kiểu t duy hình

t-ợng và t duy luận lý ( còn gọi là t duy lôgíc, t duy khái niệm).Truyện thờng pha

tính chất kí ( Thể loại ghi chép sự việc , sự kiện dựa trên cơ sở ngời thật việcthật), mặc dù đã là truyện thì ít nhiều cũng có cốt truyện và nhân vật Tuy

nhiên, một số tác phẩm tiêu biẻu nh : Truyền kỳ mạn lục, truyện đã trở nên

hoàn chỉnh Với tác phẩm này vai trò của h cấu, tởng tợng trong nghệ thuật đãchiếm vị trí cốt lõi, chủ động

Các truyện trung đại đa vào khảo sát sẽ là :

Truyện Con Hổ có nghĩa Trích trong Lan trì kiến văn lục của Vũ Trinh Truyện : Mẹ hiền dạy con là truyện trung đại của Trung Quốc và một

số truyện trích trong Truyền kỳ mạn lục Của Nguyễn Dữ nh :

Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu .

Chuyện đối tụng ở Long Cung

Chuyện nghiệp oan của Đào Thị

Chuyện nàng Tuý Tiêu

Chuyện Lệ Nơng

Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng

1.2 Sự hiện diện của nhân vật ngời phụ nữ trong

truyện cổ tích và truyện trung đại

1.2.1.1.Trong truyện cổ tích.

1 Tấm Cám Tấm, Cám, Dì ghẻ, Bà lão hàng nớc

2 Sọ Dừa Mẹ Sọ Dừa,Vợ Sọ Dừa,Hai cô chị vợ

3 Thạch Sanh Quỳnh Nga, Mẹ lý Thông

4 Sự tích con muỗi Ngời vợ phụ bạc

5 Chử Đồng Tử Tiên Dung

6 Ngời vợ thông minh Ngời vợ

7 Sự tích Trầu Cau Cô gái họ Lu ( ngời vợ )

8 Sự tích núi Vọng Phu Nàng Tô Thị (Ngời vợ, Ngời em)

2 Mẹ hiền dạy con Mẹ thầy Mạnh Tử

3 Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu Nhị Khanh

4 Chuyện đối tụng ở Long Cung Dơng Thị

5 Chuyện nghiệp oan của Đào Thị Đào Thị (Đào Hàn Than)

6 Chuyện nàng Tuý Tiêu Tuý Tiêu

Nhìn một cách tổng quát, các truyện cổ tích: Tấm Cám, Sọ Dừa, Thạch

Sanh, Sự tích con muỗi, Chữ Đồng Tử, Ngời vợ thông minh, Sự tích Trầu Cau,

Sự tích núi Vọng Phu, Vợ chàng Trơng Các nhân vật phụ nữ trong các truyện

đó đều là những con ngời đợc chia thành hai tuyến chính điện và phản diện vàcác nhân vật trong truyện cũng đóng vai trò,vị trí là nhân vật chính hay phụ

trong cốt truyện Ngời ta đã bàn nhiều về nhân vật trong Tấm Cám Tiêu biểu là

Đinh Gia Khánh cho rằng trong truyện này, Các nhân vật: Tấm, Cám, dì ghẻ

đều là nhân vật chính Nhng Hoàng Tiến Tựu trong Văn học dân gian Việt

Nam, (Nxb Giáo dục.1999) lại cho rằng : Trong truyện cổ tích Tấm Cám có

hai nhân vật chính đó là Tấm và Cám, còn mụ dì ghẻ là nhân vật phụ [19.72].Trong hai ý kiến đó chúng tôi chọn ý kiến đầu có lý hơn.Vì đặc điểm của nhânvật chính xuất hiện từ đầu đến cuối truyện (xuất hiện xuyên suốt trong toàn cốttruyện).Theo nh đặc điểm đó ta có thể thấy ở các truyện nh sau :

Truyện Sọ Dừa Hai nhân vật mẹ Sọ Dừa và vợ Sọ Dừa đều là nhân vật

phụ nhng là nhân vật chính diện , Hai cô chị vợ là nhân vật phản diện

Truyện Thạch Sanh Nhân vật Quỳnh Nga và mẹ Lý Thông là nhân vật

phụ Nhng mẹ Lý Thông là nhân vật phản diện, còn công chúa Quỳnh Nga lànhân vật chính diện

Truyện Sự tích con muỗi Nhân vật ngời vợ phụ bạc là nhân vật chính

phản dịên đó là truyện Tấm Cám, Sọ Dừa, Thạch Sanh, Sự tích con muỗi.Ta

nhận thấy một điều rằng : Trong truyện cổ tích, nhân vật phụ nữ có cả nhân vật

đóng vai trò nhân vật chính và nhân vật phụ, nhân vật chính diện và nhân vậtphản diện

1.2.2.2 Trong truyện trung đại.

Trong truyện trung đại, các nhân vật phụ nữ đều là nhân vật chính Khácvới truyện cổ tích nhân vật phụ nữ có thể là nhân vật chính, nhân vật phụ.Trong truyện trung đại nhân vật phụ nữ có thể là nhân vật diện Nhng nhân vật

đóng vai trò là nhân vật phản diện không phải là nhân vật có đạo đức xấu nhnhân vật phụ nữ phản diện trong truyện cổ tích Ta đi từng truyện cụ thể

Truyện Con hổ có nghĩa, Nhân vật bà đỡ Trần là nhân vât chính- chính diện Truyện Mẹ hiền dạy con, Nhân vật mẹ thầy MạnhTử là nhân vât chính-

Chuyện Ngời thiếu phụ Nam Xơng, Vũ Thị Thiết là nhân vật chính - chính

Trong văn học dân gian Việt Nam, Truyện cổ tích đợc chia thành ba loại

nh đã trình bày ( gồm cổ tích thần kỳ, cổ tích sinh hoạt, cổ tích loài vật) Nhng

do phạm vi đề tài nên ở đây không đa bộ phận truyện cổ tích loài vật vào đểkhảo sát Trong truyện cổ tích thần kỳ và cổ tích sinh hoạt có nhân vật là tiểu

th khuê phòng nh công chúa Tiên Dung trong Chữ Đồng Tử, hay công chúa Quỳnh Nga trong Thạch Sanh hay Tấm trong Tấm Cám, ban đầu là ngời con

của tầng lớp lao động về sau đã trở thành Hoàng Hậu ( Tấm hai lần làm HoàngHậu đó là trớc khi chết và sau khi chết ) Hoàng Tiến Tựu xếp những nhân vậtnày vào nhóm nhân vật "Đế vơng".Bên cạnh nhóm nhân vật là "Đế vơng" nàythì còn có những ngời phụ nữ là những ngời lao động nghèo khổ quanh năm

chỉ biết đi ở cho nhà giầu để nuôi con nh Mẹ Sọ Dừa trong Sọ Dừa ở truyện

cổ tích, nhân vật phụ nữ đôi khi còn đợc tác giả dân gian sử dụng yếu tố"kì"để

xây dựng nhân vật nh nhân vật Tấm trong Tấm Cám là một điển hình.Trừ

những nhân vật phụ nữ là tiểu th khuê phòng, Các nhân vật phụ nữ đều lànhững con ngời lao động rất đỗi bình thờng và có vai trò tích cực trong xã hội.Trong truyện trung đại, ngời phụ nữ đều là những ngời lao động, là nhữngngời bậc trung nhng họ thờng hành động cho "lý tởng" của họ Họ thờng là nơi

gửi gắm niềm tin trắc ẩn của con ngời về đạo đức Bà đỡ trần trong Con Hổ có

nghĩa; Ngời mẹ trong Mẹ hiền dạy con, hay tất cả các nhân vật trong các

truyện trích trong Truyền kỳ mạn lục đều là những ngời hết lòng vì ngời khác

Để hiểu rõ hơn chúng ta sẽ đi vào tìm hiểu chi tiết ở chơng II

Ch ơng II vị trí, vai trò và phẩm chất của ngời phụ

Nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại

2.1 Vị trí , Vai trò:

Dù là truyện cổ tích hay truyện trung đại, nhân vật ngời phụ nữ xuất hiệntrong tác phẩm nh là đối tợng chính Vậy, vị trí, vai trò của ngời phụ nữ trongtruyện cổ tích và truyện trung đại có điểm tơng đồng và điểm khác biệt gì ? Đó

là điều mà ta cần tìm hiểu

2.1.1 Những điểm tơng đồng.

Nhân vật văn học là một hiện tợng tơng đối đa dạng Lý luận văn học đãtừng giải thích "Trong tác phẩm văn học thờng có một hoặc nhiều nhân vật,trongtrờng hợp đó không phải mọi nhân vật trong tác phẩm văn học đều có vai trò nh

nhau trong kết cấu và cốt truyện trong tác phẩm "18 69,70,71.

Trong truyện cổ tích và truyện trung đại, nhân vật ngời phụ nữ đã tái hiệnbằng những số phận, những mảnh đời hết sức phong phú và sinh động Trongtruyện cổ tích cũng nh truỵên trung đại trừ những nhân vật phụ nữ phản diện rathì tất cả các nhân vật chính diện đều có thể nói là "Đứa con tinh thần"đợc tácgiả dân gian cũng nh tác giả trung đại thể hiện tâm t, tình cảm trớc cuộc đời, lànhững nhân vật thể hiện khát vọng của tác giả và đợc tác giả yêu thơng nhất ở

họ nh có một điều gì đó rất mong manh, nhỏ bé trong dòng đời sôi sục, đaukhổ , chới với , đang cần những cánh tay cứu vớt

Nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích và truyện trung đại mà ta khảosát giữ vai trò chủ đạo của cốt truyện Dờng nh những tác phẩm hay, có giá trị

là những tác phẩm viết về đề tài ngời phụ nữ Lật từng trang truyện ra ta thấy ở

đâu cũng có bóng dáng nhân vật ngời phụ nữ Nhân vật phụ nữ có một vị tríchủ đạo, một chỗ đứng đợc khẳng định từ vai trò ngời mẹ, ngời vợ, ngời con,ngời em gái Dù nh thế nào đi chăng nữa ngời phụ nữ cũng đứng ở vị trí trungtâm, xuyên suốt cốt truyện Phần lớn ngời phụ nữ đều toát lên ở họ vẻ đẹp tinhthần, ngợc lại một số ít nhân vật lại là những con ngời xấu xa về mặt đạo đức Các tác giả của văn học dân gian cũng nh tác giả của văn học viết đã thểhiện nhân vật ngời phụ nữ từ nhiều thân phận cụ thể khác

Là đối tợng chính của văn học, các tác giả đã đề cao ngời phụ nữ dớinhiều phơng diện , xuất phát từ truyền thống nhân văn của văn học Các tác giảdân gian cũng nh các tác giả văn học viết đã đề cập đến số phận cá nhân với tấtcả khía cạnh của nó: bi, hài, tầm thờng cũng nh cao cả Tuy nhiên, không phảitất cả các nhân vật trong tác phẩm đều có vị trí, vai trò nh nhau Cho nên nhìn

từ phơng diện vị trí , vai trò của nhân vật trong tác phẩm chúng ta sẽ xem xétnhân vật phụ nữ đóng vai trò là nhân vật chính và đóng vai trò là nhân vật phụ

đợc thể hiện nh thế nào trong truyện cổ tích và truyện trung đại

Truyện nào cũng có nhân vật chính và nhân vật chính ít nhiều cũng để lạicho độc giả những dấu ấn."Họ là những nhân vật đóng vai trò chủ chốt, xuấthiện nhiều , giữ vị trí then chốt của cốt truyện hoặc tuyến cốt truyện Đó lànhững con ngời liên can đến sự kiện chủ yếu của tác phẩm, cơ sở để tác giảtriển khai đề tài của mình" [18 69,70,71]

Ta thấy ngời phụ nữ đứng ở vị trí nhân vật chính ở trong truyện cổ tích có

mặt rõ rệt trong các truyện : Tấm Cám, Sự tích trầu cau, Chữ Đồng Tử, Sự tích

núi Vọng Phu, Sự tích con muỗi, Vợ chàng Trơng còn ở truyện trung đại ngời

phụ nữ giữ vai trò là nhân vật chính có mặt rõ rệt trong các truyện : Con hổ có

nghĩa, Mẹ hiền dạy con, Chuyện đối tụng ở Long Cung, Chuyện nghiệp oan của ĐàoThị, Chuyện Nàng Tuý Tiêu, Chuyện Lệ Nơng, Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng,

Tìm về những trang truyện đó, ta thấy những nhân vật: Tấm, công chúaTiên Dung, cô gái họ Lu, nàng Tô Thị, Vũ Nơng ( truyện cổ tích ), các nhân vậttrong truyện trung đại là : Bà đỡ Trần, mẹ thầy Mạnh Tử, Nhị Khanh, DơngThị, Lệ Nơng, Đào Thị ,Vũ Thị Thiết đều là những ngời phụ nữ có tâm hồntrong sáng

Trong truyện cổ tích, những nhân vật phụ nữ đóng vai trò là nhân vậtchính ( cũng là nhân vật chức năng ), có mặt xuyên suốt cốt truyện Nhữngnhân vật chính xuất hiện thực hiện một chức năng nào đó Chẳng hạn nh Tấmhiện diện trong truyện để trừng trị cái ác, để thực hiện quan niệm sống củanhân dân là " hiền với bụt chứ không hiền với ma " Các nhân vật chính này cóthể lúc đầu xuất hiện là ngời nhng do dụng ý của tác giả về sau có thể bị biếndạng Nhng dù có là gì đi chăng nữa những nhân vật này cũng giữ một vị trí

quan trọng trong tiến trình của cốt truyện Trong Sự tích Trầu Cau, nhân vật

ngời phụ nữ cuối cùng cũng đã biến thành cây trầu leo quanh cho hai nhân vật

bị biến thành " Cau " và " Vôi" Nhân vật này vẫn bổ quanh hai nhân vật Vìvậy, mà đọc hết truyện ngời đọc cảm thấy xót xa cho nhân vật, nhng đến đó thìmâu thuẫn cũng đợc giải quyết Nếu nh không có sự xuất hiện của dây trầu thì

truyện sẽ mất đi giá trị nhân văn.Hay trong Sự tích núi Vọng Phu cũng vậy,

nàng Tô Thị gắn liền với hai bi kịch mà ngời ta vẫn thờng cho rằng: bi kịch của

ngời em gái và bi kịch của ngời vợ chờ chồng Nhân vật Vũ Nơng trong Vợ

chàng Trơng cũng rơi vào bi kịch là chồng ghen tuông đánh đập Thế nhng

những bi kịch, khổ đau đó không làm cho các nhân vật phụ nữ nhoè đi mà ngợclại họ hiện lên với tất cả những gì đẹp nhất Dù là nhân vật của tầng lớp trên

"Đế vơng " nh Công chúa Tiên Dung, Quỳnh Nga hay ngời dân nghèo nh mẹ

Sọ Dừa thì ngời phụ nữ với vị trí vai trò là nhân vật chính diện họ đều là nhữngngời xuất hiện từ đầu đến cuối truyện và ở vị trí trung tâm để tác giả thể hiệntâm t tình cảm

Còn đối với các truyện trung đại, nhân vật ngời phụ nữ cũng xuất hiện từ

đầu cho đến cuối truyện Dù là truyện trung đại Việt Nam hay là truyện trung

đại của một số nớc có nền văn hoá lâu đời thì cũng vậy Từ nhân vật bà đỡ Trần

trong Con hổ có nghĩa của Vũ Trinh, mẹ thầy Mạnh Tử trong Mẹ hiền dạy

con, hay cho đến những nhân vật phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục, những nhân

vật ngời phụ nữ đóng vai trò là nhân vật chính đã thể hiện đợc trách nhiệm, bổnphận của mình trớc hiện thực cuộc sống Các tác giả trung đại đã để cho nhânvật chính đó " quy tụ các mâu thuẫn của tác phẩm, là nơi để thể hiện vấn đề

trung tâm của tác phẩm",[18 69].

Những nhân vật đóng vai trò chính trong tác phẩm đã thể hiện mình trớccuộc sống hiện thực Cũng nh trong cổ tích, các tác giả trung đại cũng đã kếthợp đợc ba cõi :tiên - trần - âm phủ Tất cả các yếu tố đó đều thể hiện đợc tráchnhiệm của các nhân vật trớc cuộc sống

Nhân vật Tấm trong Tấm Cám đã thực hiện đợc nhiệm vụ trừ ác , thực

hiện khát vọng ngàn đời của nhân dân là "ở hiền gặp lành ","ở ác gặp ác ",

"hiền với bụt chứ không hiền với ma" có thể nóiTấm là ngời để tác giả dângian thực hiện công lý

Nhân vật mẹ Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa cũng chính là những nhân vật để tác giảdân gian khẳng định cho chân lý " Có công mài sắt có ngày nên kim"

Đặc biệt nhân vật Tiên Dung trong Chữ Đồng Tử ở truyện này Tiên

Dung là nhân vật chính - chính diện đã đợc tác giả xây dựng rất thànhcông.Tiên Dung là một điển hình cho tấm gơng "Gái khôn dạy chồng" Không

phải ngẫu nhiên mà đã có dị bản đặt tên cho truyện là Tiên Dung - Chữ Đồng

Tử Nàng xuất hiện ngay từ đầu đề của tên truyện , xuyên suốt tác phẩm nhân

vật Tiên Dung hiện lên nh một con ngời đẹp nhất : chủ động kết hôn với Chữ

Đồng Tử, dạy cho chồng biết làm ăn và đã biến một nơi hoang vu ở bãi sôngtrở thành một nơi nhộn nhịp

Vị trí vai trò của ngời phụ nữ còn đợc khẳng định trong truyện trung đại Các tác giả đã để cho nhân vật chính là những con ngời thực , với dụng ýcủa họ Bởi vì hơn ai hết chỉ có con ngời thực mới thực sự đảm đang công việc

đời thờng một cách trọn vẹn, chỉ có con ngời mới có thể sống trong xã hội thực

Đa con ngời thực đóng vai trò chính, các tác phẩm trung đại có dụng ý thể hiện

họ trong các mối quan hệ xã hội Trong Con hổ có nghĩa bà đỡ Trần là một con ngời rất thực và cũng rất đời thờng Mẹ thầy Mạnh Tử trong Mẹ hiền dạy

con, cũng là một ngời mẹ hiền lành và rất đời thờng Nhng trong Truyền kỳ mạn lục Nguyễn Dữ đã tạo ra khung cảnh kỳ ảo trong xây dựng các nhân vật

phụ nữ Chính vì vậy mà tạo ra đợc khung cảnh kỳ ảo giữa cõi : âm dơng, tiên trần Mục đích của Nguyễn Dữ đã nói lên khát vọng tìm nhau của con ngời

-Những con ngời thực là nhân vật chính trong Truyền kỳ mạn lục mang tính điển

hình cho nhân vật phụ nữ trong văn học Nho giáo- thứ văn học mà con ngời đãkhông vợt qua khỏi khuôn khổ của lễ giáo phong kiến Nhân vật chính trong

Truyền kỳ mạn lục là phụ nữ, ta thấy tác giả miêu tả vẻ đẹp và nổi đau của con

ngời trần thế Những truyện mà ngời phụ nữ đóng vai trò nhân vật chính thờng tảnổi truân chuyên của ngời phụ nữ, một đằng vì tên cờng quyền chiếm đoạt làm

cho rẽ thuý lìa loan (Chuyện nàng Tuý Tiêu), một đàng vì bọn ngoại xâm áp bức làm cho bình rơi trâm gãy (Chuyện Lệ Nơng), hay tả ngời phụ nữ trong xã hội

cũ, dù ăn ở chung thủy với chồng nh thế nào cũng chịu một thân phận hèn kém:

Một đằng vì thua bạc mà gán vợ ( Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu), một

đằng vì ngờ vực hão huyền để vợ phải quyên sinh (Chuyện ngời thiếu phụ Nam

Xơng ) “Đáng giận thay !cái thuyết “tòng phu” đã làm hại cho bao nhiêu bạn

quần thoa trong bao nhiêu thế kỷ “[4.196]

Ngợc lại với những nhân vật đóng vị trí ,vai trò là nhân vật chính - chínhdiện trong tác phẩm thì nhân vật phụ nữ đóng vai trò là nhân vật phụ trongtruyện cổ tích và truyện trung đại đều là những con ngời đợc tác giả xây dựng

để thực hiện một chức năng nào đấy " Những nhân vật phụ mang tính tiết kiệm,

t tởng có tính phụ trợ bổ sung” [18 72] Nhờ có nhân vật phản diện , truyện cổtích và truyện trung đại trở nên hấp dẫn hơn đối với ngời đọc, nó thúc đẩy sựkiện, cốt truyện phát triển

Nh vậy, ngời phụ nữ giữ vị trí, vai trò nhân vật chính hay nhân vật phụ, dớihình thức chính diện hay phản diện đều là những ngời đợc thể hiện dới nhiềumặt của cuộc sống, là trung tâm chú ý của các tác giả, tâm điểm của các mốiquan hệ Đóng vai trò quan trọng trong việc thể hiện chủ đề của tác phẩm

Mặt khác, các nhân vật ngời phụ nữ còn đóng vai trò rất quan trọng đốivới các nhân vật khác là những ngời đàn ông, là ngời chồng, ngời yêu củanhững ngời phụ nữ Trong nhiều truyện, ngời phụ nữ đóng vai trò quyết định

đến hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình Ví dụ trong truyện cổ tích Ngời

vợ thông minh, anh chàng Ngốc đã đợc vợ dạy cho rất nhièu lần Những lời

của ngời vợ anh chàng ngốc, dặn chồng mỗi khi ra khỏi nhà là những lời khônngoan, đúng đắn đó là những kinh nghiệm quý báu rút ra từ thực tế Nhng điềuquan trọng là mỗi lời dặn dò đó ứng với một đối tợng cụ thể, trong mỗi hoàn

cảnh cụ thể Trong các truyện khác nh: Chữ Đồng Tử, Sự tích Trầu Cau, Sự

tích núi Vọng Phu, Vợ chàng Trơng , các nhân vật phụ nữ đều là những ngời

đóng vai trò chủ chốt trong hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình Điều nàythể hiện rõ nhất ở trong các truyện trung đại của Nguyễn Dữ Các nhân vật ngời

phụ nữ trong Truyền kỳ mạn lục là những ngời đã luôn đấu tranh cho tình yêu

tự do, cho hạnh phúc gia đình Các nhân vật xuất thân từ kỹ nữ nh: Chuyện

nàng Tuý Tiêu, Chuyện nghiệp oan của Đào Thị , ngời phụ nữ là dân nữ trong

các truyện : ngời con gái Nam Xơng, Chuyện ngơì nghĩa phụ ở Khoái Châu , ngời phụ nữ là khuê nữ nh Chuyện Lệ Nơng ,đều là những ngời giữ vai trò

chủ chốt trong hạnh phúc lứa đôi

Qua sự thống kê trên, chúng ta thấy rằng nhân vật phụ nữ trong truyện cổtích và truyện trung đại đóng vai trò rất đáng kể trong quan hệ với các nhân vậtkhác là ngời yêu, ngời chồng trong gia đình

Truyện cổ tích cũng nh truyện trung đại đều sử dụng yếu tố " Kỳ" , nhânvật ngời phụ nữ cũng có vai trò rất quan trọng và quyết định đến sử dụng yếu tố

“kỳ”.(chúng tôi sẽ trình bày kỹ vấn đề này ở chơng III) Tuy nhiên ta thấy rằngnhân vật phụ nữ đã là một yếu tố tạo nên sự thành công trong việc xây dựngcác nhân vật ở các cõi : âm - dơng, tiên - trần Các tác giả đã không để cho cácnhân vật là nam đảm nhận nhiệm vụ này Bởi vì nh ta đã biết, ngời phụ nữ dớichế độ phong kiến là những con ngời đáng thơng, họ là nạn nhân của chế độtàn ác , hủ bại để cho nhân vật phụ nữ đảm nhận và thể hiện yếu tố kỳ nó phùhợp với số phận" Lời rằng bạc mệnh cũng là lời chung" của ngời phụ nữ từngàn đời cho tới nay

2.1.2 Những điểm khác biệt

Trong truyện cổ tích cũng nh truyện trung đại, các tác giả không đơn nhấtxây dựng một kiểu nhân vật xuất thân từ một thành phần xã hội Đó là ngời phụnữ hiện lên với nhiều bình diện từ nhiều thành phần xã hội

So với truyện cổ tích thì truyện trung đại rất ít phụ nữ đóng vai là nhân vậtphụ - phản diện Tất cả các truyện trung đại mà ta khảo sát không thấy xuấthiện nhân vật phụ Tuy nhiên, vẫn có nhân vật phản diện Trong truyện trung

đại các tác giả đã để cho các nhân vật phụ nữ tự thể hiện một cách sâu sắc, và

điều này nó đã kéo theo sự khác nhau về vị trí, vai trò của ngời phụ nữ trongtruyện cổ tích so với truyện trung đại Cha bao giờ trong lịch sử văn học ViệtNam ta lại thấy ngời phụ nữ xuất hiện nhiều nh trong văn học trung đại vàtruyện trung đại Bởi vì lúc bấy giờ ngời ta giành cho ngời phụ nữ một chỗ

đứng “khiêm tốn” trong xã hội nên ngời phụ nữ hiện lên trong các truyện trung

đại trọn vẹn hơn trong các truyện cổ tích.Nếu ngời phụ nữ trong truyện cổ tíchmới có hành động mà cha có nội tâm thì ngời phụ nữ trong truyện trung đại đã

có nội tâm, có hành động và lai lịch rõ ràng Vì vậy mà trong truyện trung đại,

ta thấy ngời phụ nữ giữ vai trò và vị trí ở nhiều phơng diện mà không lầm với

truyện cổ tích đợc Ví dụ, cũng là nói về vai trò của ngời mẹ trong việc dạy con

của mình trở thành ngời tài giỏi nhng mẹ Sọ Dừa trong truyện cổ tích Sọ Dừa lại có điểm khác mẹ thầy Mạnh Tử trong truyện trung đại Mẹ hiền dạy con.

Hai ngời mẹ này rất đỗi thơng con nhng mẹ Sọ Dừa chỉ làm đợc những gì thụ

động, làm theo sự mách bảo của con mình từ việc đi xin cho Sọ Dừa đợc đi ởnhà phú ông cho đến khi bà đến xin phú ông cho Sọ Dừa đợc lấy cô út Còn

ngời mẹ của thầy Mạnh Tử trong Mẹ hiền dạy con bà đã dạy con mọt cách chủ

động, bà đã chủ động chuyển nhà và là một tấm gơng để con bà học tập noitheo

Có thể nói, vị trí, vai trò nhân vật ngời phụ nữ trong truyện cổ tích vàtruyện trung đại là khác nhau xa

Kể về các nhân vật ngời phụ nữ ta thấy rằng ác giả dân gian đã miêu tả họ

ở nhiều bớc thăng trầm của cuộc đời, có lúc gặp nhiều đau thơng mất mát!

Nh-ng cũNh-ng chính nhữNh-ng con Nh-ngời này là nhữNh-ng Nh-ngời đẹp nhất NhữNh-ng phụ nữ nh

mẹ Sọ Dừa, vợ Sọ Dừa trong Sọ Dừa , ngời vợ ( Cô gái họ Lu) trong Sự tích

trầu cau, Nàng Tô Thị trong Sự tích núi Vọng Phu là những ngời gặp nhiều

bất hạnh nhng họ vẫn hiện lên nh một con ngời đẹp nhất

Đến văn học trung đại, xuất phát từ truyền thống nhân văn của văn họcViệt Nam, các tác giả đã đề cập đến số phận cá nhân với các khía cạnh của nó Tuy nhiên, xét về mặt vị trí, vai trò có thể thấy nhiều hiện tợng lặp lại, tạo

thành các loại nhân vật Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng là một hiện tợng lặp lại của Vợ chàng Trơng (là truyện cổ tích ) Nhng nếu nh ngời phụ nữ trong

Vợ chàng Trơng chỉ dừng lại ở chi tiết Vũ Nơng tự tử ở dòng sông và câu

truyện kết thúc thì ở Chuyện ngơì thiếu phụ Nam Xơng nhân vật Vũ Thị Thiết

cũng vì khẳng định chữ "tiết" với chồng giống nh Vũ Nơng, Nàng đã tự tử

Nh-ng ở Chuyện Nh-ngời thiếu phụ Nam XơNh-ng lại có phần hoá giải của tác giả ở cuối

truyện Nguyễn Dữ đã không để cho nhân vật của mình rơi vào cõi h vô Một

điều cho thấy sự khác biệt giữa truyện Vợ Chàng Trơng với Chuyện ngời thiếu

phụ Nam Xơng nữa là: tên của nhân vật là Vũ Nơng cũng cha rõ ràng "Vũ " là

tên họ , còn "Nơng "có nghĩa là ngời con gái đẹp Cái tên Vũ Nơng rất chung

chung còn ở Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng , nhân vật phụ nữ Vũ Thị

Thiết đã có tên tuổi rất rõ ràng

Trong truyện trung đại, bên cạnh những nhân vật phụ nữ đợc hoá thân nh

Vũ Thị Thiết trong Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng , các tác giả trung đại còn

xây dựng nhân vật phụ nữ rất thực, giữ vai trò quan trọng trong tác phẩm Bởi

vì do hoàn cảnh lịch sử thời trung đại khác với lịch sử trớc đó Vì vậy, nhân vậtphải phù hợp với lịch sử để các tác giả thể hiện quan niệm, t tởng của mình Nếu nh trong truyện cổ tích , tuyến nhân vật phản diện là những kẻ hạingời để mu danh lợi của mình thì nhân vật phản diện trong truyện trung đại lạikhác hẵn mà ít nhiều cũng gây đợc cảm tình cho độc giả, độc giả có phần xót

xa cho nhân vật phản diện vì họ là đối tợng để cho tác giả thể hiện t tởng, tìnhcảm trớc cuộc đời Nhân vật đóng vai trò là nhân vật phản diện cũng có nội tâmphong phú, có hành động, có lý tởng và họ đấu tranh cho lý tởng của họ Dù có

xót xa, bênh vực cho nhân vật Đào Hàn Than trong Chuyện nghiệp oan của

Đào Thị (Nguyễn Dữ), cũng không thể nói nhân vật này là nhân vật chính diện,

đây rõ ràng là nhân vật phản diện Thế nhng khi ta đọc những trang truyện nói

về nhân vật này ta không tránh khỏi những xúc động Khác với các nhân vậtphản diện trong truyện cổ tích bị trừng trị chỉ khiến cho độc giả thoả mãn Khi

đọc Tấm Cám, Cám bị trừng trị , chết và bị thành hủ mắm Hủ mắm đó lại đợc

gửi về cho mụ dì ghẻ , mỗi bữa cơm mụ lấy ra ăn khen ngon, sự hiện diện củacon quạ chính là biểu thị cho tâm t tình cảm của độc giả Câu nói "ngon gì màngon, mẹ ăn thịt con có còn cho miếng" đã cho thấy đợc sự hài lòng vì đã trừng

trị đợc cái ác Hay hai cô chị trong Sọ Dừa đã dùng mọi thủ đoạn để hại em

gái cuối cùng rồi cũng bị trừng trị Có đợc điều đó là do tác giả muốn nói hộ ttởng của nhân dân là " ác giả, ác báo"

Trong truyện cổ tích, ta mới chỉ thấy xuất hiện ngời phụ nữ là nhữngkhuê nữ ( Hoàng Tiến Tựu gọi là nhóm nhân vật " Đế Vơng" ), ngời phụ nữ làdân nữ mà không thấy sự xuất hiện nhân vật phụ nữ là kỹ nữ Nhng trongtruyện trung đại bên cạnh những nhân vật phụ nữ là khuê nữ, dân nữ còn có

nhân vật ngời phụ nữ là kỹ nữ Đào Hàn Than trong Chuyện nghiệp oan của

Đào Thị là một kỹ nữ : " thông hiểu âm luật và chữ nghĩa đợc tuyển vào làm

cung nhân trong cung vua Dụ Tông , khi vua qua đời nàng phải đi hầu hạ trongnhà quan hành khiển, bị vợ quan ghen tuông đánh đập tàn nhẫn thì Hàn Thanvô cùng tức tối Đào Hàn Than nghĩ ngay đến việc trả thù Việc bại lộ, nàng đãphải trốn đi, phiêu bạt đến chùa Lệ Kỷ xin tu hành và gặp s Vô Kỷ” Tuy vàochốn phật nhng Đào Hàn Than không bỏ đợc thói quen soi gơng, dùng sonphấn Hàn Than và S vô kỷ yêu nhau say đắm, làm thơ xớng họ thế rồi nàng cóthai, ốm và chết trên giờng cữ

Nh vậy Đào Hàn Than không giống nh Cô Tấm, khi bị oan uổng chỉ biếtkhóc mà không hề nghĩ đến một việc gì khác suốt đời Tấm chỉ là một ngờihiền lành và chỉ biết hiền lành Sở dĩ nh vậy là vì mỗi giai đoạn văn học có

cách phản ánh con ngời khác nhau Những nhân vật phụ nữ trong cổ tích đều lànhững con ngời hiền lành chăm chỉ Còn ở trong truyện trung đại, nhân vật phụnữ đợc thể hiện rất đa dạng , xuất hiện và biến thái dới nhiều hình thức Cácnhân vật phụ nữ trong truyện trung đại cũng hiền lành chất phát nhng họ lại lànhững con ngời biết hành động để tự bảo vệ mình nh : Nhị Khanh trong

Chuyện ngời nghĩa phụ ở Khoái Châu khi bị chồng bán cho kẻ nhà giầu nàng

đã tìm đến cái chết Hành động tìm đến cái chết của nàng chính là hành động

đã khẳng định cá tính của nàng- không chịu khuất phục trớc một sự ép buộc

hay Vũ Thị Thiết trong Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng khi bị chồng nghi

oan đã lấy cái chết đẻ chứng minh cho mình

Nh vậy, khác với truyện trung đại, các nhân vật trong truyện cổ tíchthờngphân ra hai tuyến rõ rệt đó là chính diện và phản diện, thiện và ác, chính vàphụ Hai tuyến nhân vật này trong truyện cổ tích song song tồn tại, các nhânvật luôn đứng cách biệt nhau không thể lẫn tuyến hay đổi tuyến nh các nhânvật trong truyện trung đại

Vai trò quan trọng của nhân vật trong tác phẩm văn học có thể chia thànhnhân vật chính, nhân vật phụ, nhân vật trung tâm, nhân vật chính diện, nhân vậtphản diện Nhân vật chính - chính diện đã đạt đến độ trọn vẹn , điển hình, đạidiện cho của một giai cấp, một dân tộc , một thời đại Là những nhân vật thểhiện những giá trị tinh thần , những phẩm chất đẹp đẽ, những hành vi cao cảcủa con ngời đợc nhà văn mu tả, khẳng định đề cao trong tác phẩm theo một lýtởng xã hội - thẩm mỹ nhất định (đó là nhân vật lý tởng thể hiện quan điểm và

đạo đức tốt đẹp của tác giả )

2.2 phẩm chất của nhân vật phụ nữ trong truyện

cổ tích và truyện trung đại.

Thật là thiếu sót khi bàn về nhân vật ngời phụ nữ mà lại không nói đếnphẩm chất của họ Bởi vì phẩm chất là một đặc điểm rất quan trọng của mỗingời phụ nữ Dù ở thời điểm nào đi nữa thì phẩm chất của ngời phụ nữ đều đợcquan tâm Do đặc điểm của chế độ cũ, ngời phụ nữ trong truyện cổ tích haytruyện trung đại bị coi khinh Chế độ cũ đã bắt họ tuân thủ theo những quy

định ngặt nghèo của một thứ học thuyết nho giáo Dới xã hội cũ, ngời phụ nữ bịnhiều tầng lớp áp bức đó là những: nam quyền, vơng quyền, thần quyền Thếnhng trong hoàn cảnh nh thế, họ vẫn khẳng định đợc giá trị cao dẹp của họ Đó

là phẩm chất tốt đẹp Dù ngời phụ nữ ở thời đại nào đi chăng nữa thì xét vềmặt phẩm chất họ vẫn có điểm chung và riêng

2.2.1 Những nét chung về phẩm chất của ngời phụ nữ trong truyện

Cả truyện cổ tích và truyện trung đại, ngời phụ nữ giữ vai trò là nhân vậtchính đều đợc hiện lên là những con ngời chung thuỷ, giàu đức hy sinh, có lòng

vị tha trong quan hệ với chồng- con, anh- em, chủ- tớ (gia đình, xã hội) Họ cũng

là những ngời có t tởng giải thoát và đấu tranh cho tình yêu tự do

Những phẩm chất này đã phản ánh ngời phụ nữ trong mối quan hệ với gia

đình Từ trong mỗi gia đình cụ thể mà ngời phụ nữ đợc thể hiện đầy đủ nhữngphẩm chất của họ Đã có một nhà văn từng nói: “dịu dàng, kiên nhẫn, chịu

đựng đó là những từ ngữ dệt nên phẩm chất ngời phụ nữ Việt Nam”

Dờng nh các tác giả thờng đặt nhân vật, trong thử thách , khó khăn đểcho các nhân vật phụ nữ bộc lộ phẩm chất của họ

Phản ánh nhân vật ngời phụ nữ trong mối quan hệ với gia đình Trớc hết,quan hệ vợ- chồng, mẹ – con Các tác giả dân gian cũng nh các tác giả vănhọc viết đã đặt nhân vật trong những khó khăn, thử thách để các nhân vật bộc

lộ phẩm chất tốt đẹp Đó là sự thuỷ chung với chồng, hy sinh vì chồng và yêuthơng con hết mực Thế nhng những ngời phụ nữ đáng đợc ngợi ca, đề cao th-ờng rơi vào bi kịch Họ thờng là bi kịch của chế độ nam quyền, vơng quyền,thẩm quyền Vì vậy đặt phụ nữ trong những khó khăn và thử thách các tác giảmuốn lý giải những khổ đau mà ngơi phụ nữ phải gánh chịu

Trong truyện cổ tích và trung đại, các tác giả đã xây dựng hàng loạtnhững nhân vạt phụ nữ tiêu biểu cho tấm lòng thuỷ chung nhng cuối cùng lại

chịu những bi kịch khổ đau Trong truyện cổ tích Sự tích Trầu Cau, nhân vật

ngời vợ xét ở phơng diện nào đấy cũng là nhân vật phụ nữ yêu thơng và thuỷchung với chồng nhng cuối cùng rơi vào bi kịch bị chồng nghi oan và bỏ đi.Ngời vợ đã đi tìm chồng, gặp đợc chồng và em chồng nhng cuối cùng đã chết

và hoá thành dây trầu Tác giả dân gian đã ca ngợi tình cảm anh em ,tình cảm

vợ chồng thắm thiết Họ đã chết vì thơng yêu nhau và linh hồn của họ đã nhậpvào cây trái

ở truyện Sự tích núi Vọng Phu, nàng Tô Thị là một điển hình cho tấmlòng thuỷ chung chờ chồng Dõi theo diễn biến của truyện ta thấy ngời phụ nữnày luôn gặp những bất hạnh và khổ đau, trớc là mất anh, mất mẹ nay lại mấtchồng, đều là những mất mát lớn mà nàng Tô Thị phải gánh chịu Hành độngbồng con lên núi chờ chồng cho đến khi hoá đá đã phản ánh lòng chung thuỷ, ýchí, nghị lực và khả năng chịu đựng phi thờng của Tô Thị - một trong nhữnghình tợng văn học tiêu biểu về ngời phụ nữ Việt Nam

Đến với Vợ Chàng Trơng, nhân vật Vũ Nơng cũng là ngời phụ nữ tiêu

biểu cho tấm lòng thuỷ chung nhng cuối cùng lại phải nhận cho mình bi kịch

khổ đau Truyện kể về một đôi vợ chồng trẻ mới lấy nhau, đến khi ngời vợ cóthai ngời chồng phải đi lính đánh giặc ở phơng xa Đứa con trai ra đời khôngbiết mặt cha , khi chàng Trơng mãn hạn lính trở về thì đứa con trai đã lên ba.Trong một buổi nựng con chàng đa tay ra bế con nhng đứa con chạy đi khôngcho bế Chàng vội nói : “Bố đây, bố đây mà! con ơi lại đây với bố !” đứa bénghe nói vậy vừa chạy đi vừa bập bẹ nói: “không ! không phải bố, bố đến tốimới đến kia” Vốn tính đa nghi khi nghe con trẻ nói vậy , chàng trơng bỗngchột dạ và biến sắc, nghi ngờ vợ, chờ đến khi đứa trẻ ngồi một mình chàng lân

la gạ hỏi đứa bé nói thêm " Tối nào bố cũng đến , mẹ đi đâu bố cũng đi đấy ,

mẹ đứng bố cũng đứng, mẹ ngồi bố cũng ngồi" Trơng Sinh tra hỏi vợ, vợ phântrần thế nào chàng cũng không tin, dân làng can ngăn thế nào cũng không đợc,chàng đánh đập, chửi mắng vợ tàn nhẫn rồi bỏ đi

Nh vậy, Vũ Nơng trong truyện là một ngời rất mực thuỷ chung với chồng,chồng đi xa, mỗi khi con khóc nàng đã lấy cái bóng của mình để dỗ con và cáibóng của nàng đợc xem là tình nhân lúc chồng xa nhà để dỗ con mỗi khi con

đòi bố Cùng với sự chăm lo săn sóc cho mẹ già đã chứng tỏ đợc Vũ Nơng làmột ngời vợ thuỷ chung, ngời con dâu hiếu thảo với mẹ chồng Thế nhng sự đờinhiều nỗi đa đoan, nàng đã bị chồng nghi oan, nàng đã tự vẫn để khẳng địnhtấm lòng thuỷ chung với chồng của nàng Tối đến đứa con nhỏ khóc đòi mẹ,chàng Trơng đốt đèn lên dỗ con, nhìn thấy bóng của chàng in trên bức vách

đứa con nhỏ không khóc nữa và kêu lên " bố đến rồi kìa" Đến đây chàng mới

vỡ lẽ : thì ra trong những ngày chàng đi vắng mỗi khi con nhỏ khóc đòi bố ngời

vợ đã chỉ vào cái bóng trên vách mà nói " bố kia kìa" Hiểu rõ lời con, chàng

Trơng vô cùng hối hận Có nh vậy ta mới thấy rằng trong Vợ chàng Trơng,

ngời vợ đã rất mực thuỷ chung với chồng nhng ngợc lại nàng lại bị chồng nghioan là thất tiết , nàng đã tìm cách thanh minh nhng thanh minh bằng lời không

đợc, nàng đã lấy cái chết để thanh minh Tình cảnh của nàng thật đáng thơngnhng không có gì đáng trách Nàng tìm đến cái chết để chứng minh chữ "tiết "với chồng Ta thấy thơng xót cho ngời phụ nữ ở đây, là một ngời hết lòng vì

chồng nhng lại bị chồng nghi oan ở nhân vật Vũ Nơng trong truyện cổ tích Vợ

chàng Trơng, có số phận cũng giống hệt nhân vật Vũ Thị Thiết trong truyện

trung đại Chuyện ngời thiếu phụ Nam Xơng Câu chuyện buồn của Vũ Nơng

xảy ra ở đời hậu Trần đã đợc Nguyễn Dữ ghi lại thành một câu truyện truyền

kỳ làm rơi nớc mắt ngời đọc hàng mấy thế kỷ nay Câu truyện ca ngợi vẻ đẹpcủa sự thuỷ chung, lòng vị tha của ngời đàn bà, đã đa vào tính cách cha hoànhảo của nhân vật Trơng Sinh - chồng của Vũ Nơng để nói lên tấn bi kịch và