Sử dụng một số phần mềm để thiết kế bản đồ tư duy trong dạy học tập làm văn cho học sinh lớp 4, lớp 5 luận văn thạc sĩ

Những định hướng khai thác ứng dụng của BĐTD trong dạy học Tập làm văn lớp 4, lớp 5.. Quy trình thiết kế BĐTD với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học Tập làm văn lớp 4,5.. Cùng v

HỒ THỊ TÂM

SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẦN MỀM ĐỂ THIẾT KẾ BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN

CHO HỌC SINH LỚP 4, LỚP 5

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Nghệ An, 2012

HỒ THỊ TÂM

SỬ DỤNG MỘT SỐ PHẦN MỀM ĐỂ THIẾT KẾ BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN

CHO HỌC SINH LỚP 4, LỚP 5

Chuyên ngành: Giáo dục học (Bậc tiểu học)

Mã số: 60.14.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Chu Thị Hà Thanh

Nghệ An, 2012

tôi đến cô giáo, TS Chu Thị Hà Thanh, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này

Tôi chân thành cảm ơn các cô giáo, thầy giáo trong khoa Giáo dục Tiểu học và khoa Sau đại học của trường Đại học Vinh đã trang bị cho tôi hành trang tri thức và kĩ năng nghiên cứu khoa học

Tôi chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu trường Tiểu học Bình Quới Tây, Trường Tiểu học Bắc Mỹ đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp đỡ tôi trong quá trình điều tra và thử nghiệm

Cuối cùng, tôi chân thành gửi lời cảm ơn đến những người thân và bạn bè đã luôn đi cạnh tôi, ủng hộ và động viên tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Trân trọng cảm ơn!

Tp Hồ Chí Minh, tháng 10 năm 2012

Tác giả Hồ Thị Tâm

STT KÍ HIỆU VIẾT TẮT DIỄN GIẢI

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 5

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 5

1.1 Cơ sở lí luận 5

1.2 Cơ sở thực tiễn 30

CHƯƠNG 2 51

THIẾT KẾ BẢN ĐỒ TƯ DUY TRONG DẠY HỌC TẬP LÀM VĂN LỚP 4, 5 VỚI SỰ HỖ TRỢ CỦA MỘT SỐ PHẦN MỀM 51

2.1 Những định hướng khai thác ứng dụng của BĐTD trong dạy học Tập làm văn lớp 4, lớp 5 51

2.2 Quy trình thiết kế BĐTD với sự hỗ trợ của một số phần mềm trong dạy học Tập làm văn lớp 4,5 55

2.3 Một số thiết kế mẫu 66

CHƯƠNG 3 96

THỬ NGHIỆM SƯ PHẠM 96

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thử nghiệm 96

3.2 Nguyên tắc thử nghiệm 96

3.3 Đối tượng, địa bàn và thời gian thử nghiệm 96

3.4 Phương pháp thử nghiệm 97

3.5 Nội dung thử nghiệm 98

3.6 Tổ chức thử nghiệm 98

3.7 Đánh giá kết quả thử nghiệm 99

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 109

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Giáo dục Tiểu học là bậc học nền tảng có vai trò hết sức quan trọng trong hệ thống Giáo dục phổ thông Bằng chứng là đã có nhiều sự đổi mới, cải cách đặc biệt về nội dung lẫn phương pháp dạy học nhằm ngày càng hoàn thiện và nâng cao chất lượng giáo dục ở Tiểu học Tuy nhiên, chúng ta phải thừa nhận một thực tế rằng, nhiều giáo viên (GV) còn rập khuôn, lệ thuộc quá nhiều vào giáo án, lạm dụng hình thức “thầy đọc trò chép”, mà chưa có sự đổi mới trong phương pháp dạy học, thiếu sự ứng dụng các thành tựu khoa học kĩ thuật, các phương tiện trực quan; học sinh (HS) còn ghi nhớ một cách máy móc, việc học còn mang tính thụ động, chưa thật sự phát huy được tính tích cực, chủ động Do đó, việc ứng dụng công nghệ thông tin (CNTT) nói chung, các phầm mềm (PM) dạy học nói riêng đã và đang trở thành một xu hướng khá phổ biến trong dạy học ngày nay Trong đó, tiêu biểu là một số

PM như Microsoft PowerPoint, Violet, The Geometer’s Sketchpad,…

1.2 Đề cập đến vấn đề phát triển tư duy, cũng như khả năng sáng tạo của con người, có thể nói bản đồ tư duy (BĐTD) là một công cụ, phương pháp tư duy hoàn toàn mới; vừa có thể vận dụng để phát triển các ý tưởng sáng tạo, vừa có thể tổ chức hợp lý công việc nhằm đạt được kết quả Cùng với xu hướng đó, việc sử dụng thành thạo, hiệu quả BĐTD trong dạy học nói chung

và dạy học làm văn nói riêng sẽ mang lại nhiều hiệu quả thiết thực trong phương pháp học tập của HS, phương pháp giảng dạy của GV

1.3 Để hỗ trợ tạo lập BĐTD, giúp việc lập BĐTD dễ dàng và linh hoạt hơn,

người ta đã xây dựng khá nhiều chương trình, PM khác nhau, cụ thể: Visual

Mind, Mind Manager, Inspiration, Qua quá trình khảo sát và nghiên cứu,

chúng tôi nhận thấy các PM Mindmap Manager là khá phổ biến bởi tính tiện

ích, dễ hiểu và dễ sử dụng Bên cạnh đó, có thể thấy Microsoft PowerPoint

tuy không phải là PM đặc trưng để xây dựng BĐTD nhưng nó vẫn có những

tính năng ưu việt trong việc hỗ trợ, thiết lập BĐTD Do đó sử dụng Microsoft

PowerPoint cùng với các PM trên trong xây dựng BĐTD hỗ trợ quá trình dạy

học sẽ là một giải pháp ứng dụng CNTT nhằm nâng cao hiệu quả của công tác giảng dạy

1.4 Cùng với môn Toán, môn Tiếng Việt (TV) có vị trí rất quan trọng Nó góp phần hình thành phát triển nhân cách, tâm hồn cũng như cách trình bày và diễn đạt nội dung muốn nói đến người nghe Từ đó, góp phần bồi dưỡng khả năng sáng tạo cho HS Nếu nhận thức của HS tiểu học (HSTH) ở giai đoạn lớp 1, 2, 3 chủ yếu là nhận thức cảm tính thì sang giai đoạn lớp 4, lớp 5 là nhận thức lý tính trên cơ sở phân tích, so sánh các hiện tượng, sự kiện trong thực tế [6] Tuy nhiên, ở lứa tuổi tiểu học, trí nhớ trực quan hình tượng phát triển hơn trí nhớ từ ngữ - logic Phần lớn HS còn gặp nhiều khó khăn khi phải lĩnh hội hay sản sinh một văn bản dài, nội dung đan xen nhau Do đó, việc sử dụng BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM trong dạy học Làm văn lớp 4, lớp 5

sẽ rất phù hợp với đặc điểm nhận thức của HSTH

Hiện nay, việc ứng dụng CNTT trong dạy học ở Tiểu học đã được các nhà trường quan tâm triển khai thực hiện, tuy nhiên vẫn chưa thực sự đồng bộ

và hiệu quả cũng chưa thật cao Bên cạnh đó, việc sử dụng công cụ BĐTD vào dạy học Tập làm văn (TLV) ở tiểu học là một vấn đề còn chưa được đề cập đúng mực

Từ những lí do trên chúng tôi chọn đề tài: “Sử dụng một số phần mềm

để thiết kế Bản đồ tư duy trong dạy học Tập làm văn cho học sinh lớp 4, lớp 5” để tìm hiểu, nghiên cứu

2 Mục đích nghiên cứu

Thiết kế BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM trên cơ sở phát huy tối đa khả năng tư duy, ghi nhớ, tính sáng tạo của HS trong quá trình dạy học TLV lớp 4,

5 Từ đó góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả dạy học TV ở tiểu học

3 Khách thể, đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Khách thể nghiên cứu

Quá trình dạy học Tập làm văn cho học sinh lớp 4, lớp 5

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Thiết kế BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM Mindmap Manager,

Microsoft PowerPoint trong dạy học Tập làm văn lớp 4,5

3.3 Phạm vi nghiên cứu

Không gian và địa điểm nghiên cứu: Đề tài được thực hiện trên phạm vi nghiên cứu ở một số trường tiểu học tại thành phố Hồ Chí Minh trên đối tượng học sinh lớp 4, lớp 5

4 Giả thuyết khoa học

Nếu khai thác tốt ứng dụng của BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM trong dạy học TLV ở các lớp 4, lớp 5 sẽ tạo ra những chuyển biến tích cực trong việc tổ chức các hoạt động dạy học Qua đó góp phần nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học TLV

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

5.1 Tìm hiểu cơ sở lí luận của đề tài

5.2 Tìm hiểu cơ sở thực tiễn của đề tài

5.3 Thiết kế BĐTD trong dạy học TLV với sự hỗ trợ của PM dạy học

5.4 Tiến hành thử nghiệm sư phạm

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

Sử dụng phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, cụ thể hóa các tài liệu lý luận có liên quan đến đề tài nghiên cứu

6.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

Sử dụng phương pháp điều tra, phương pháp quan sát, phương pháp phỏng vấn, phương pháp đàm thoại, phương pháp thử nghiệm

6.3 Phương pháp thống kê toán học

Sử dụng toán thống kê để xử lí số liệu thu được về phương diện định lượng và mặt định tính

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, kiến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục nội dung luận văn được cấu trúc theo 3 chương:

Chương 1 Cơ sở lí luận và thực tiễn

Chương 2 Thiết kế Bản đồ tư duy trong dạy học Tập làm văn lớp 4, lớp 5 với

sự hỗ trợ của một số phần mềm

Chương 3 Thử nghiệm sư phạm

- Tony Buzan được cả thế giới biết đến bởi các công trình nghiên cứu não

bộ và phương pháp tư duy Ông chính là cha đẻ của phương pháp BĐTD, phương pháp được phát triển vào cuối thập niên 60 (của thế kỷ XX) như là một cách ghi chép mà chỉ dùng các từ then chốt và các hình ảnh BĐTD đã được phổ biến rất rộng rãi trên khắp thế giới thông qua nhiều đầu sách của Tony, tiêu biểu như:

 “Use Your Head”- Cuốn sách về hoạt động của bộ não được thiết kế để giúp chúng ta hiểu rõ hơn về nguyên lý hoạt động của bộ não và nên sử dụng nó như thế nào để có hiệu quả tối ưu hay có thể ghi nhớ lâu hơn, đọc nhanh hơn, hiệu quả hơn Không những vậy, chúng ta còn hiểu được BĐTD, thấy được sự tương thích giữa BĐTD với cấu tạo chức năng và hoạt động của bộ não [7]

 “Mindmap at work”(BĐTD trong công việc) Với cuốn sách này, bạn không chỉ hiểu được BĐTD là gì, tại sao nên ứng dụng BĐTD mà còn trả lời được câu hỏi sử dụng BĐTD như thế nào trong công việc, học tập, phát hiện vấn đề, giải quyết vấn đề và tạo ra sản phẩm dịch vụ [12]

 “BĐTD - Hướng dẫn sử dụng BĐTD” và “How to mindmap” (Lập BĐTD), hai cuốn sách này có nội dung chính tương tự nhau, cho chúng

ta biết những nét khái quát về BĐTD: khái niệm, ưu điểm, các bước thành lập BĐTD và sử dụng BĐTD trong các lĩnh vực như thế nào

 Tháng 12/2006, Tony đã chính thức giới thiệu PM iMindmap Ngoài ra, trên thế giới còn có các PM khác như PM Freemind, PM Inspiration,

PM Visual Mind, PM Mind Manager, v.v…

- Vào thập niên 70, Peter Russell đã làm việc chung với Tony và họ đã truyền bá những kỹ xảo về giản đồ ý cho các cơ quan quốc tế cũng như các Học viện Giáo dục

- Adam Khoo cũng là một trong những người tâm huyết với việc nghiên cứu và ứng dụng BĐTD Ông đã cho ra đời tác phẩm “Tôi tài giỏi- Bạn cũng thế” Trong cuốn sách này, Adam Khoo đã trình bày cách thức tư duy sáng tạo

và cách tối ưu hoá hoạt động học tập thông qua việc ứng dụng BĐTD

- Với những tính năng ưu việt, BĐTD đã được ứng dụng thành công trong nhiều lĩnh vực, đặc biệt là trong lĩnh vực kinh doanh Rất nhiều tổ chức đã ứng dụng BĐTD trong công việc làm ăn, chẳng hạn như các tập đoàn thương mại: British, Petroleum, Barclays, International, v.v… và nhiều công ty lớn : HB, IBM, Boeing, v.v…

 Trong nước:

- Hiện nay, BĐTD cũng đã và đang được nghiên cứu, ứng dụng nhiều trong thực tiễn ở nước ta Cũng như trên thế giới, nó đã mang lại rất nhiều thành tựu trong nhiều lĩnh vực đặc biệt là trong kinh doanh, giáo dục, tiêu biểu như:

 Việc ứng dụng BĐTD đã giúp cho công ty quảng cáo Storm Eye có nhiều dự án, chiến dịch thành công trong nhiều năm qua, giúp Trung tâm phát triển, đào tạo quản lý và Anh ngữ ITD tại Việt Nam, mở rộng các lợi thế cạnh tranh cho doanh nghiệp mình

 BĐTD đã mang đến cho New Thinking Group- nhóm sinh viên thuộc Đại học quốc gia Hà Nội- giải 3 cuộc thi “ Sinh viên khởi nghiệp” năm

2005 với dự án “Trung tâm đào tạo kỹ năng học tập”

 BĐTD cũng đã được nghiên cứu và ứng dụng hiệu quả trong việc dạy và học ở một số môn như Toán, Văn, Sinh học, Anh văn, v.v…ở một số trường Trung học Phổ thông Tiêu biểu, với môn Văn, có nhà giáo Hoàng Đức Huy tại Trung tâm giáo dục thường xuyên Quận 4, thành phố Hồ Chí Minh [14]

 Một số sinh viên cũng đã có những đề tài nghiên cứu về việc ứng dụng BĐTD vào trong dạy và học như: đề tài “Vận dụng BĐTD trong học tập ở bậc đại học thông qua các học phần về phương pháp dạy học Toán

ở Tiểu học” của sinh viên Nguyễn Thị Châu Loan trường Đại học Sư phạm Huế, đề tài “Ứng dụng mindmap vào dạy học kể chuyện lớp 1, 2,

3 với sự hỗ trợ của PM Mindjet mindmanager” của sinh viên Lại Thị Thanh Thúy cũng ở trường Đại học Sư phạm Huế

Hiện nay, phương pháp BĐTD của Tony Buzan đã và đang là một công cụ được sử dụng với hơn 250 triệu người trên thế giới Tuy nhiên, việc nghiên cứu

và khai thác ứng dụng của BĐTD với sự hỗ trợ của một số PM vào trong dạy học Tập làm văn 4, lớp 5 là một vấn đề còn khá mới và hầu như chưa được đề cập đúng mức

1.1.2 Bản đồ tư duy

1.1.2.1 Quan niệm về bản đồ tư duy

a Đôi nét về tác giả Tony Buzan

Sinh năm 1942, tại London,Tony Buzan là cha đẻ của phương pháp tư duy Mind-Map (Giản đồ ý) và khái niệm xóa mù tư duy Ông là cựu HS trường Trung học Kitsilano Ông được nhận bằng Danh dự về Tâm lý học, Văn

chương Anh, Toán học và các môn khoa học tự nhiên của trường đại học British Columbia năm 1964

Thời bé của Tony là câu chuyện khiến nhiều bạn trẻ phải thích thú Ông

nhớ lại ngày đó đi học với môn học nào ông cũng có một thắc mắc “sao phải

ghi chép nhiều đến thế?”.Ông bắt đầu suy nghĩ về trí não và nhận thấy rằng:

“Chúng ta đang sống trong một vũ trụ bao la rộng lớn, nhưng trong mỗi chúng ta cũng có một vũ trụ khác chưa được khai phá – bộ não Đi sâu khám phá “tiểu vũ trụ” này, chúng ta cũng sẽ thu được những điều vô cùng kỳ diệu Thực tế đã chứng minh, ông là một trong số ít những người dành nhiều thời gian nghiên cứu, tìm ra quy luật hoạt động của bộ não và làm việc theo quy luật đó để đạt được những sự thành công đáng kinh ngạc Ông là tác giả đi đầu trong lĩnh vực về não và phương pháp học tập với hơn 80 tác phẩm

Trong đó, có các tác phẩm nổi tiếng như cuốn Use your head, Use your

memory, Mind Map Book, Head First: You’re Smarter Than You Think

Trong hơn 30 năm, Buzan vẫn không mệt mỏi đem đến cho thế giới công

cụ hữu hiệu này Ông đã vượt hơn 2 triệu dặm (quãng đường gấp 4 lần từ trái đất đến mặt trăng) và 6 tháng sống trên máy bay để đến giảng dạy trên 67 quốc gia Là giảng viên hàng đầu trên thế giới trong lĩnh vực này Tony Buzan được coi là “thầy phù thuỷ về tư duy”, với nhiều bài thuyết giảng cho đông đảo khán giả - từ những trẻ em hay những sinh viên cho đến những giám đốc kinh doanh hàng đầu thế giới Tony Buzan cũng là cố vấn chiến lược cho rất nhiều tổ chức đa quốc gia như General Motors, Walt Disney, Microsoft, IBM và nhiều chính phủ trên thế giới như Anh quốc, Singapore, Mexico, Úc Tờ Thời báo London đã dự báo rằng “những gì Buzan làm cho tư duy nhân loại giống như Stephen Hawking đã làm cho vũ trụ”

Qua đó cho thấy Tony Buzan đã và đang thực hiện sứ mệnh của mình một cách thành công Sứ mệnh đó là giải phóng sức mạnh của não bộ, nhằm khám

phá và sử dụng năng lực sáng tạo mạnh mẽ của mỗi con người một cách dễ dàng nhất

b Quan niệm về bản đồ tư duy

Có nhiều quan niệm khác nhau về BĐTD tùy thuộc góc độ mà người sử dụng muốn khai thác Một số thì tập trung nhấn mạnh ở việc mô tả đặc điểm bên ngoài, hình thức thể hiện cũng như việc tìm hiểu quy luật hoạt động, phạm vi sử dụng hay cách lập BĐTD Chẳng hạn như trong cuốn “Bản đồ tư duy trong công việc” của Tony Buzan do nhóm New Thinking Group phiên

dịch, BĐTD được quan niệm như sau: “BĐTD là một hình thức ghi chép sử

dụng nhiều màu sắc và hình ảnh để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Ý tưởng hay hình ảnh trung tâm này sẽ được phát triển bằng các nhánh tượng trưng cho những ý chính và đều được nối với ý trung tâm Các nhánh chính lại được phân thành những nhánh nhỏ nhằm nghiên cứu chủ đề ở mức độ sâu hơn Nhờ sự nối kết giữa các nhánh, các ý tưởng cũng có sự liên kết dựa trên mối liên hệ của bản thân chúng”.[11]

Khác với Tony Buzan, một số quan niệm khác lại nhấn mạnh đầy đủ cả hai khía cạnh: hình thức thể hiện và ưu điểm, tác dụng của BĐTD Nhìn nhận dưới góc độ của một nhà tâm lí học, Nguyễn Ngọc Quỳnh Dao cho rằng:

“Đây là một hình thức ghi chép sử dụng nhiều màu sắc và hình ảnh để lập kế hoạch hay giải quyết một vấn đề nào đấy Với BĐTD thì chúng ta có thể có một cái nhìn tổng quan và đầy đủ về các kế hoạch, dự án, đồng thời phát huy tối đa sức mạnh trí tuệ để giải quyết vấn đề một cách sáng tạo”

Nói tóm lại, những quan niệm về BĐTD đều được phát biểu trên cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu hay kiểm nghiệm trực tiếp với công cụ này, tuy vậy chúng chỉ phản ánh một hay một số khía cạnh nhất định của nó Qua quá trình

tìm hiểu các tài liệu liên quan, chúng tôi đồng ý với quan niệm sau của tác giả

nhatanh@yahoo.com trên trang web

&offset=260: “BĐTD là một sơ đồ do chính người sử dụng nghĩ ra (hoặc sử

dụng PM vi tính) để ghi lại những ý chính về một vấn đề nào đó nhằm phục

vụ cho việc học tập hoặc công tác của mình BĐTD được thể hiện bằng từ ngữ, hình, tranh ảnh, ý tưởng, nhiệm vụ được liên kết và sắp xếp quanh một

từ, cụm từ, biểu tượng, hình ảnh hoặc một ý tưởng”

1.1.2.2 Ưu điểm, hạn chế của bản đồ tư duy

a Ưu điểm

- Rất trực quan, giúp người đọc nhìn thấy "Bức tranh tổng thể" của vấn đề

 Với cách ghi ý trên giấy hay trong sổ sách thông thường tuần tự

từ trên xuống dưới chúng ta thường gặp khó khăn khi muốn biết được ý chính, mối quan hệ phân cấp giữa các ý Lập BĐTD ta có thể thấy tổng thể vấn đề được chỉ ra dưới dạng một hình trong đó các đối tượng được liên hệ với nhau bằng các đường nối Ý chính sẽ ở trung tâm và được xác định rõ ràng Xuất phát từ trung tâm đó người xem sẽ biết mức độ quan trọng của những ý nằm xung quanh Những nhánh nằm càng gần trung tâm thì càng quan trọng, những nhánh nhỏ hơn thể hiện vấn đề ở mức độ sâu hơn, chi tiết hơn Với cách thức đó, người xem có thể thấy vấn đề một cách trực quan nhất, các khái niệm ngay lập tức được tiếp nhận bằng thị giác

- Ôn tập, ghi nhớ hiệu quả

 Từ xưa, con người đã biết tận dụng hình ảnh để ghi nhớ các sự vật hiện tượng: những bức tranh trong hang động thời nguyên thủy, trong những chữ tượng hình của người Ai Cập cổ đại Chính vì vậy, việc sử dụng hình ảnh để ghi nhớ thực sự sẽ mang lại hiệu quả cao BĐTD đã khai thác được điều này Thay vì dùng chữ viết để mô tả (một chiều), BĐTD sẽ "phơi bày" cấu trúc một đối tượng bằng hình ảnh hai chiều Nó chỉ ra "dạng thức"

của đối tượng, mối quan hệ giữa các khái niệm có liên quan và cách liên hệ giữa chúng trong vấn đề lớn Như vậy, mọi thứ trở nên rõ ràng hơn BĐTD giúp chúng ta khám phá và nối kết các mắc xích, từ đó việc ghi nhớ, ôn tập

sẽ nhanh hơn, dễ hơn và hiệu quả cao hơn

 Một đặc điểm nữa của BĐTD là câu từ ngắn gọn, chủ yếu sử dụng những từ khóa cô đọng thể hiện được nội dung chính, điểm cốt lõi của vấn đề Do vậy, nó giúp ta có thể nắm bắt, gợi nhớ vấn đề từ những "điểm chốt" của bài BĐTD giúp tổ chức thông tin theo một hình thức mà dễ dàng được xuất hiện và ghi nhớ Việc thêm thông tin (ý) trong BĐTD cũng dễ dàng và nhanh chóng hơn, bất chấp thứ tự của việc trình bày trước đó, tạo điều kiện cho việc thay đổi linh hoạt và nhanh chóng

 Ngoài ra, khi vẽ một BĐTD, một điều luôn được chú ý khuyến khích là việc sử dụng nhiều màu sắc một cách hợp lí Điều này không chỉ làm cho BĐTD trở nên đẹp hơn, bắt mắt hơn mà nó còn là một thủ thuật nhằm xóa đi sự đơn điệu, buồn tẻ, kích thích tư duy sáng tạo

Như vậy, bằng cách sử dụng toàn bộ năng lực trí tưởng tượng, tất cả các công cụ của hai bán cầu não, BĐTD sẽ thay đổi cách ghi chép truyền thống, tận dụng các hình ảnh và sự liên tưởng để giải phóng khả năng vô tận

của bộ não Từ đó giúp cho việc ôn tập và ghi nhớ đạt hiệu quả tối ưu

- Tăng cường tính trí tuệ, sáng tạo

 Như đã phân tích ở trên, BĐTD là một cách ghi chép mới với việc sử dụng những từ khóa, kí hiệu, hình ảnh, biểu tượng tạo nên một bức tranh tổng quan

về toàn bộ vấn đề Chính khả năng biến suy nghĩ thành ngôn ngữ, hình ảnh, kí hiệu, biểu tượng sẽ thúc đẩy những kĩ năng suy nghĩ và tăng cường trí thông minh

 Đơn cử như việc sử dụng từ khóa Để thể hiện một nội dung thông tin nào đó chỉ bằng một từ hay một cụm từ đòi hỏi chúng ta phải có óc

phân tích, khả năng suy luận, tổng hợp vấn đề Ngoài ra, việc sử dụng những

từ đơn như vậy giúp chúng ta dễ dàng kết hợp hoặc tách các ý tưởng một cách sáng tạo

- Kích thích hứng thú học tập

 Vỏ não có bán cầu não trái và phải, mỗi bán cầu não có một chức năng khác nhau Bán cầu não trái chủ yếu thực hiện chức năng liên quan đến logic, tính liên tục, tuyến tính và tính hợp lí Bán cầu não phải được sắp xếp không theo thứ tự, liên quan đến trực giác, suy luận và tính ngẫu nhiên Nó thiên về các yếu tố phi ngôn ngữ như cảm nhận, cảm xúc, nghệ thuật, màu sắc, sức sáng tạo và trí tưởng tượng

 Phương pháp lập BĐTD sử dụng kết hợp cả hai bán cầu não trái

và phải giúp chúng ta học tập dễ dàng và hiệu quả hơn Thành tích học tập tốt

là động lực giúp chúng ta muốn học nhiều hơn nữa để chiếm lĩnh tri thức của nhân loại

 Đối với HSTH, tư duy của các em thiên về tư duy trực quan, hình tượng, cái gì có hình ảnh đẹp, màu sắc sặc sỡ thì sẽ dễ dàng thu hút sự chú ý của các em Lập BĐTD là một phương pháp khai thác tốt đặc điểm tâm lí này của HS với một bức tranh rất trực quan thể hiện ở việc sử dụng các đường nối để biểu diễn liên kết, sử dụng các hình ảnh, biểu tượng để thể hiện các nội dung trừu tượng, dài dòng Điều này không những khiến cho các em không cảm thấy mệt mỏi, nặng nề khi học mà ngược lại còn hấp dẫn, khơi dậy sự hứng thú, trí tò mò khám phá của các em Từ đó làm nảy sinh những xúc cảm đẹp đẽ, mới mẻ, xây dựng tâm lí thích thú đi học của trẻ Một khi đã tạo được hứng thú học tập thì việc lĩnh hội kiến thức sẽ dễ dàng hơn, phát huy tính tích cực, sáng tạo của HS

- Tiết kiệm thời gian

 Ở kiểu ghi chép truyền thống chứa đựng những từ thứ yếu giúp tạo thành những câu văn hoàn chỉnh nhưng những từ đó lại không cần thiết cho việc ghi nhớ, ôn bài Trong khi số lượng những từ đó chiếm tới 60- 80

% tổng số từ Vậy thì 60- 80% thời gian học và cả trí nhớ của chúng ta sẽ bị lãng phí Với BĐTD những kiến thức cần thiết của bài học sẽ được ghi chép

cô đọng trong một trang giấy mà không bỏ sót bất cứ một thông tin quan trọng nào Bạn có thể tưởng tượng, bạn có thể ôn lại toàn bộ chương sách dài

20 trang chỉ bằng việc ôn lại 2- 3 trang BĐTD, mất một tiếng để hoàn tất việc ôn lại cùng một chương sách mà vẫn có thể bỏ sót thông tin, trong khi chỉ cần 20 phút để ôn lại toàn bộ kiến thức một cách hoàn chỉnh Bạn đã giảm được 60- 80% thời gian học một cách hiệu quả [4]

Chính vì vậy, việc sử dụng BĐTD vào dạy học hứa hẹn sẽ mang lại nhiều hiệu quả thiết thực

b Hạn chế của BĐTD

Không có một phương pháp dạy học nào là vạn năng, và BĐTD cũng vậy

- Trước hết, để vẽ được một BĐTD thì người vẽ cần phải chuẩn bị bút màu, giấy vẽ, cần có một chút khả năng về hội họa Khác ghi chép truyền thống, lập BĐTD có nhiều thao tác hơn Nếu trong ghi chép truyền thống chúng ta chỉ việc viết ra toàn bộ nội dung theo thứ tự từ trên xuống thì ở đây lại phải xem xét kĩ nội dung, chắt lọc ý chính để tìm ra từ khóa và suy nghĩ cách tổ chức, sắp xếp các ý cũng như việc lựa chọn hình ảnh, kí hiệu cho phù hợp Ngoài ra, khi vẽ thủ công nếu muốn thêm một lượng thông tin nào đó sẽ gặp không ít khó khăn, đôi khi phải vẽ lại toàn bộ BĐTD Không phải ai cũng

có đủ kiên nhẫn để vẽ đi vẽ lại nhiều lần Việc lưu trữ những BĐTD vẽ tay thường khó Vẽ BĐTD trên máy thì có thể khắc phục nhược điểm này nhưng đòi hỏi người thực hiện cần có vốn hiểu biết cơ bản về các PM và vẽ trên máy tính cũng phần nào hạn chế tính sáng tạo bởi vì người vẽ bị giới hạn trong các

công cụ, chức năng của PM

- Trong BĐTD, từ khóa là một trong những yếu tố quan trọng Từ khóa

là những từ có nhiều ý nghĩa có thể tạo ra nhiều liên tưởng Những từ được chọn làm từ khóa phải thể hiện được thông tin một cách khái quát nhất Thế nhưng, không phải ai cũng có thể tóm gọn một bài văn thành một đoạn, từ một đoạn rút gọn thành một câu, trong câu đó chọn lọc từ hay cụm từ thích hợp nhất

- Ngoài ra, nếu chúng ta sử dụng BĐTD mà không biết khai triển các ý thì dùng BĐTD sẽ cho tác dụng ngược lại BĐTD có tính độc nhất bởi mỗi BĐTD là một cách nhìn riêng của mỗi một bộ não Vì vậy nhìn vào một BĐTD không phải ai cũng có thể hiểu hết ý nghĩa của nó nếu không có những lưu ý, ghi chú kèm theo

- Với các nhánh bên trái của BĐTD, khác với trình tự đọc thông thường, chúng ta phải đọc từ phải sang trái, vì vậy sẽ khó tiếp nhận thông tin một cách nhanh chóng và linh hoạt

Để khắc phục những hạn chế trên không có cách nào khác là người học phải tập luyện thật nhiều để tạo BĐTD trở thành một kĩ năng Qua việc tập luyện bạn sẽ tích lũy cho bản thân nhiều kinh nghiệm quý báu Và hãy sáng tạo: sáng tạo trong ghi chép, sáng tạo trong trình bày, cách tư duy suy nghĩ,

sẽ làm cho quá trình vẽ BĐTD trở nên thú vị hơn và đạt hiệu quả cao hơn

1.1.2.3 Các bước để tạo bản đồ tư duy bằng thủ công

 Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm

Bước đầu tiên trong việc tạo ra một BĐTD là vẽ chủ đề ở trung tâm trên một

tờ giấy (đặt nằm ngang)

 Cần vẽ chủ đề ở trung tâm để từ đó phát triển ra các ý khác

 Bước 2: Vẽ thêm các tiêu đề phụ

Bước tiếp theo là vẽ thêm các tiêu đề phụ vào chủ đề trung tâm

 Tiêu đề phụ nên được viết bằng chữ IN HOA nằm trên các nhánh dày để làm nổi bật

 Tiêu đề phụ nên được vẽ gắn liền với trung tâm

 Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo góc (chứ không nằm ngang) để nhiều nhánh phụ khác có thể được vẽ tỏa ra một cách dễ dàng

 Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ

 Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm

 Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên có cùng một màu

 Thay đổi màu sắc khi đi từ một ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn

 Bước 4:

Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng bay bổng Có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn Cấu trúc sơ đồ tư duy: [7]

1.1.3 Giới thiệu một số phần mềm để tạo bản đồ tư duy

Một BĐTD có thể được thực hiện dễ dàng trên một tờ giấy với các loại bút màu khác nhau Tuy nhiên, cách thức này có nhược điểm là khó lưu trữ, thay đổi, chỉnh sửa Một giải pháp được hướng đến là sử dụng các PM để tạo

ra BĐTD Chúng tôi xin giới thiệu một số PM tiêu biểu trong thể loại “PM mind mapping”

1.1.3.1 Phần mềm Mindjet Mindmanager

a Giới thiệu:

Mindjet MindManager là PM tạo BĐTD nhanh chóng, hiệu quả, được lấy ý

tưởng từ sơ đồ tư duy mindmap nổi tiếng

Hiện nay, Mindjet Mindmanager có 2 phiên bản: Mindjet Mindmanage 7 và phiên bản nâng cấp Mindjet Mindmanager 8

b Hướng dẫn sử dụng:

Chúng tôi hướng dẫn sử dụng PM Mindjet Mindmanager 8

 Bước 1: Cài đặt

Để download PM này bạn có thể vào trang web:

www.mindmanager.com Tuy nhiên để cài đặt chúng ta phải trả tiền bản

quyền cho nhà sản xuất, sau đó đồng ý với các điều kiện đưa ra, bạn đã có trong tay PM tạo BĐTD Mindjet Mindmanager 8

 Bước 2: Khởi động

Cách 1: Start/ Programs/ Mindjet Mindmanager 8/ Mindjet Mindmanager 8

Cách 2: Hoặc click lên biểu tượng ngoài màn hình

Khi đó màn hình xuất hiện giao diện:

 Bước 3: Tạo nội dung BĐTD

Khi mở chương trình, nhấn vào New để tạo sơ đồ mới Bạn có thể chọn mẫu

cố định hoặc tự do → OK Nhập tên chủ đề vào ô Central Topic → ấn Enter

để hoàn thành → ấn Enter lần nữa để lập ý nhánh trong ô Main Topic Trong

ô này, bạn có thể nêu các ý nhỏ hơn bằng cách bấm chuột phải → Insert

Subtopic

Muốn xóa một topic bất kì, click chuột vào topic → Delete

 Bước 4: Hoàn chỉnh BĐTD

- Để chọn đường viền bao quanh các Topic → click chuột phải →

Format Topic/ Shape and Color/ chọn một đường viền thích hợp → OK

- Chọn sắc độ đậm nhạt cho đường liên kết → click chuột phải →Format

Topic/ General Layout/ OK

- Để chèn hình ảnh vào BĐTD → click chuột phải → Format Topic/

Imagine/ From Library hoặc From file/ chọn ảnh thích hợp

- Để chỉnh sửa kiểu chữ, cỡ chữ, font… click vào biểu tượng Formatting

trên thanh công cụ

Trong quá trình tạo bản đồ sẽ có những mối liên kết giữa các thành phần với nhau, nhưng chúng lại không cùng nằm trong cùng một nhánh Do đó, để

liên kết các thành phần đó lại với nhau vào menu Insert > Relationship, một

mũi tên cong sẽ xuất hiện ngay trên con trỏ chuột, hãy nhấp chuột đến vị trí nhánh thứ nhất, sau đó nhấp chuột lần nữa đến vị trí thứ hai để mắc xích các

sự kiện lại với nhau Lúc này sẽ có một đường cong nối hai vị trí đó lại với nhau, tiếp tục dùng chuột điều chỉnh núm màu vàng để chỉnh hướng đường cong này

- Để liên kết dữ liệu bên ngoài, nhấp chuột phải vào nhánh kế hoạch có

liên quan đến dữ liệu muốn liên kết, sau đó chọn Insert Hyperlink (Ctrl+K) Trong hộp thoại xuất hiện, bạn nhấp chuột vào biểu tượng Files để duyệt đến tập tin cần liên kết hoặc nhấp chuột vào biểu tượng Folder nếu muốn chọn

nguyên thư mục trong ổ cứng để liên kết

 Bước 5: Xuất bản BĐTD

Để lưu trữ bản đồ vừa thực hiện, vào menu File > Save, chọn một trong những định dạng lưu mà chương trình hỗ trợ Mindjet Mindmanager hỗ trợ xuất ra nhiều định dạng, từ các định dạng ảnh thông dụng đến PDF, Doc,

HTML, TXT, XML đến định dạng riêng của chương trình (.mmap)

 Kết luận

Mindjet Mindmanager 8 giúp sắp xếp công việc một cách thông minh,

sáng tạo và bớt tốn thời gian, hiệu quả hơn

Với giao diện đẹp mắt và bóng bẩy như Office 2007, truy cập nhanh chóng bằng các phím chức năng, MindManager Pro giúp cho người dùng giải

quyết các vấn đề phức tạp và cải thiện hơn năng suất Dễ dàng sử dụng các mẫu sơ đồ, chế độ xem nhiều sơ đồ, các cảnh báo dự án và công cụ lọc giúp nâng cao các chiến lược, dự án và kế hoặc quản lý tiến trình

Ưu điểm của Mind Manager so với Free Mind là đầy đủ các tính năng,

rất mạnh, giao diện quen thuộc nên bạn chỉ mất chừng chục phút để làm quen,

hỗ trợ rất tốt những PM khác như Microsoft Office Tuy nhiên, Mind Manager

lại không miễn phí

Nếu bạn e ngại vấn đề bản quyền, có thể dùng thử Mind Manager 30 ngày rồi chỉnh lùi thời gian hệ thống để sử dụng tiếp hoặc chuyển sang sử

dụng PM nguồn mở miễn phí là FreeMind

1.1.3.2 Phần mềm Microsoft Office Powerpoint

a Giới thiệu:

Microsoft Office Powerpoint là một ứng dụng trình diễn do hãng Microsoft

phát triển Powerpoint là một phần của gói ứng dụng văn phòng Microsoft

Office, có chức năng hỗ trợ việc thiết kế, soạn thảo, định dạng nội dung tài

liệu rất thuận tiện cho việc trình bày trong giảng dạy thuyết trình… Đây là

một trong những PM dạy học phổ biến hiện nay Microsoft Office Powerpoint

vốn không phải là PM đặc trưng cho việc tạo BĐTD nhưng với một số tính năng ưu việt như: các công cụ cơ bản linh hoạt, dễ dùng; hệ thống hiệu ứng phong phú… sẽ giúp chúng ta khắc phục được những hạn chế về việc trình diễn BĐTD của các PM nói trên để tạo được một BĐTD hiệu quả Chính vì

vậy, có thể sử dụng Microsoft Office Powerpoint để thiết kế BDTD

Microsoft Office Powerpoint có rất nhiều phiên bản, nhưng được dùng phổ

biến nhất hiện nay là Powerpoint 2003 và Powerpoint 2010

b Hướng dẫn sử dụng:

Ở đề tài này chúng tôi hướng dẫn tạo BĐTD trên phiên bản Microsoft Office

Powerpoint 2010

 Bước 1: Cài đặt phần mềm

Microsoft Office Powerpoint là PM có sẵn trong hệ điều hành Windows Vì

vậy người sử dụng không cần phải cài đặt

 Bước 2: Khởi động

Start/ Programs/ Microsoft Office/ Microsoft Office Powerpoint 2010

Để mở một file mới chúng ta có thể thực hiện theo những cách sau:

Cách 1: File/ New/Create

Cách 2: Nhấn tổ hợp phím Ctrl + N

Màn hình xuất hiện giao diện:

 Bước 3: Tạo nội dung BĐTD

Với Powerpoint để tạo được từ khóa hay hình ảnh chúng ta có thể làm như

sau:

- Sử dụng các hình được vẽ bằng lệnh Autoshape, sau đó nhập từ khóa

 Tạo khung hình Autoshape/ chọn một hình mẫu phù hợp với ý tưởng

thiết kế Sau đó, giữ nút chuột trái, đưa chuột vào slide và vẽ tùy ý

 Nhập từ khóa Click chuột phải/ chọn Edit text hoặc Add text và gõ từ

khóa

- Sử dụng hình ảnh: Insert/ Picture/ chọn Clip Art hoặc From file/ chọn

hình thích hợp

- Để tạo các đường cong: Autoshape/ lines/ Block Arrows hoặc

Autoshape/ Connectors

 Bước 4: Hoàn chỉnh BĐTD

- Thay đổi phông chữ, màu sắc, màu nền của từ khóa: Chọn Fill color:

màu nền

Line color: màu viền, màu đường liên kết

Font color: màu chữ

- Chọn hiệu ứng xuất hiện:

 Click chuột vào hình ảnh, từ, đường cần chọn

 Click chuột phải/ Custome Animation/ Add Effect

 Bước 5: Xuất bản BĐTD

Các file của Microsoft Office Powerpoint được lưu trữ dưới định dạng ppt

 Kết luận

Bên cạnh những ưu điểm thì Microsoft Office Powerpoint có một số nhược

điểm trong quá trình tạo BĐTD như: tốn nhiều thời gian, công sức; đối với một số bản đồ phức tạp, nhiều phân nhánh thì khó có thể làm chi tiết bởi giao diện màn hình hẹp; dễ nhầm lẫn khi thực hiện các thao tác về hiệu ứng trình diễn

Vì Powerpoint không phải là PM đặc trưng để tạo BĐTD nên muốn tạo

được một BĐTD tốt, hiệu quả, đẹp, điều đó phụ thuộc vào khả năng sáng tạo của người thiết kế

Trên đây là những PM thông dụng và phổ biến nhất trong các PM tạo BĐTD Ngoài ra còn có một số PM khác như:

 Phần mềm Freemind

Freemind là PM mở mã nguồn và miễn phí, PM cho phép chúng ta tạo

BĐTD một cách đơn giản, nhanh chóng và hiệu quả Do PM Freemind được viết bằng ngôn ngữ Java nên để có thể sử dụng PM, máy tính phải

được cài đặt sẵn Java Runtime Environment (JRE) phiên bản 1.4 trở lên Hiện nay, PM Freemind có phiên bản ổn định là 0.8.1 và phiên bản thử nghiệm là 0.9.0 beta Tải phiên bản Freemind tại:

htt://freemind.sourceforge.net/wiki/index.php/Main_Page

PM Freemind là PM rất hữu ích cho việc giảng dạy và học tập Đây là PM

miễn phí nên sẽ giúp người sử dụng không phải lo lắng về vấn đề bản quyền và chi phí Hơn nữa, PM này rất dễ sử dụng, lại được hỗ trợ bởi nhiều phím tắt giúp chúng ta sử dụng nhanh chóng, thuận tiện hơn Sử

dụng Freemind sẽ tăng cường năng lực tư duy và tính hiệu quả cho học tập cũng như công việc

 Phần mềm Buzan's iMindmap™:

Một PM thương mại, tuy nhiên có thể tải bản dùng thử 30 ngày PM do

công ty Buzan Online Ltd thực hiện Trang chủ tại www.imindmap.com

 Phần mềm Inspiration:

Sản phẩm thương mại của công ty Inspiration Software, Inc Sản phẩm

có phiên bản dành cho trẻ em (các em từ mẫu giáo đến lớp 5) rất dễ dùng

và nhiều màu sắc Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tại

www.inspiration.com

 Phần mềm Visual Mind:

Sản phẩm thương mại của công ty Mind Technologies PM dễ sử dụng

và linh hoạt trong sắp xếp các nút chứa từ khóa Có thể dùng thử 30 ngày Trang chủ tại www.visual-mind.com/

 Ngoài ra, chúng ta còn có thể tham khảo một danh sách các PM loại

mind mapping tại địa chỉ sau:

http://en.wikipedia.org/wiki/List_of_mind_mapping_software

hay www.mind-map.com (trang web chính thức của Tony Buzan) www.peterussell.com/mindmaps/mindmap.html

1.1.4 Đặc điểm nhận thức của học sinh lớp 4, lớp 5 với việc sử dụng bản

Vì vậy, cần thu hút HS bằng các hoạt động mới, mang màu sắc, tính chất khác lạ, khi đó sẽ kích thích trẻ cảm nhận, tri giác tích cực, chính xác

 Tưởng tượng

Tưởng tượng của HSTH đã phát triển phong phú hơn ở lứa tuổi mầm non nhờ bộ não phát triển và vốn kinh nghiệm ngày càng dày dặn Ở lớp 4, lớp 5, tưởng tượng tái tạo đã bắt đầu hoàn thiện, từ những hình ảnh cũ, HS tái tạo những hình ảnh mới Tưởng tượng sáng tạo tương đối phát triển ở giai đoạn lớp 4, lớp 5, trẻ bắt đầu phát triển khả năng làm thơ, làm văn, vẽ tranh Đặc biệt, tưởng tượng của các em ở giai đoạn này bị chi phối mạnh mẽ bởi cảm

xúc, tình cảm, những hình ảnh, sự việc, hiện tượng đều gắn liền với các rung động tình cảm của các em

c Ngôn ngữ và sự phát triển nhận thức của HSTH

Hầu hết HSTH có ngôn ngữ nói thành thạo Đến lớp 4, lớp 5 thì ngôn ngữ viết đã thành thạo và bắt đầu hoàn thiện về mặt ngữ pháp, chính tả và ngữ âm Nhờ có ngôn ngữ phát triển mà trẻ tự đọc, tự học, tự nhận thức thế giới xung quanh và tự khám phá bản thân thông qua các kênh thông tin khác

nhau

Ngôn ngữ có vai trò hết sức quan trọng đối với quá trình nhận thức cảm tính và lý tính của trẻ, nhờ có ngôn ngữ mà cảm giác, tri giác, tư duy, tưởng tượng của trẻ phát triển dễ dàng và được biểu hiện cụ thể thông qua ngôn ngữ nói và viết của trẻ Mặt khác, thông qua khả năng ngôn ngữ của trẻ ta có thể

đánh giá sự phát triển trí tuệ của trẻ

d Chú ý và sự phát triển nhận thức của HSTH

Ở đầu tuổi tiểu học, chú ý có chủ định của trẻ còn yếu, khả năng kiểm soát, điều khiển chú ý còn hạn chế Sự tập trung chú ý của trẻ còn yếu và thiếu tính bền vững, chưa thể tập trung lâu dài và dễ bị phân tán trong quá trình học tập

Ở lớp 4, lớp 5, trẻ dần hình thành kỹ năng tổ chức, điều chỉnh chú ý của mình Chú ý có chủ định phát triển dần và chiếm ưu thế, ở trẻ đã có sự nỗ lực

về ý chí trong hoạt động học tập như học thuộc bài thơ, công thức toán Trong sự chú ý của trẻ bắt đầu xuất hiện giới hạn của yếu tố thời gian, trẻ đã định lượng được khoảng thời gian cho phép để làm một việc nào đó và cố gắng hoàn thành công việc trong khoảng thời gian quy định

e Trí nhớ và sự phát triển nhận thức của HSTH

Ở giai đoạn lớp 4, lớp 5, ghi nhớ có ý nghĩa và ghi nhớ từ ngữ được tăng cường Ghi nhớ có chủ định đã phát triển Tuy nhiên, hiệu quả của việc

ghi nhớ có chủ định còn phụ thuộc vào những yếu tố như mức độ tích cực tập trung trí tuệ của các em, sự hấp dẫn của nội dung tài liệu,

f Ý chí và sự phát triển nhận thức của HSTH

Đến cuối tuổi tiểu học, lớp 4, lớp 5, HS đã có khả năng biến yêu cầu của người lớn thành mục đích hành động của mình Tuy vậy, năng lực ý chí còn thiếu bền vững, chưa trở thành nét tính cách của các em Việc thực hiện hành vi vẫn chủ yếu phụ thuộc vào hứng thú nhất thời [1]

1.1.4.2 Hứng thú học tập của học sinh khi sử dụng công thông tin và ứng dụng các phần mềm dạy học

Hứng thú học tập của HS khi sử dụng CNTT và các PM dạy học phụ thuộc vào rất nhiều yếu tố: bản thân HS, GV, cơ sở vật chất Dạy học có sử dụng CNTT và ứng dụng các PM dạy học sẽ làm cho giờ học trở nên sinh động thu hút được sự chú ý của HS vì đây là phương pháp dạy có tính mới lạ nên được hầu hết các em tiếp nhận nhanh chóng Giờ học sôi nổi, nhiều điều mới lạ, bất ngờ và thú vị khiến cho các em có hứng thú học và chờ đợi tới giờ

để học Cũng chính vì thích thú, có hứng thú học nên phát huy được tính tích cực của HS, các em hăng hái tham gia giải quyết các vấn đề đặt ra trong quá trình học, tạo ra hiệu quả học tập cao Khi ứng dụng CNTT vào dạy học sẽ tạo cho HS cảm thấy thoải mái trong giờ học, giảm bớt gánh nặng tư tưởng, giảm

áp lực về học tập cho HS Vì HS bước đầu được tiếp xúc với máy tính, với CNTT nên các em cảm thấy mới mẻ, thích thú và làm tăng hứng thú học tập

Ở nhà, các em không có vi tính do không có điều kiện hoặc chưa được tiếp xúc với máy tính nên khi áp dụng CNTT vào dạy học thì tạo điều kiện, cơ hội cho HS bước đầu làm quen, tiếp xúc với thiết bị này Và với những hình ảnh sinh động, hấp dẫn được thiết kế trên máy sẽ tạo cho HS sự say mê, yêu thích môn học, kích thích được sự sáng tạo của HS

Trong quá trình dạy học kết hợp với các PM, giáo viên thiết kế trò chơi lồng vào tiết học giúp HS vừa học vừa chơi, tiếp thu kiến thức dễ dàng, nhanh chóng, mang lại kết quả học tập tốt hơn và HS cũng thích thú hơn Ngoài ra, với đặc điểm tâm sinh lý của lứa tuổi tiểu học thì những hình ảnh mới lạ, có màu sắc bắt mắt, những âm thanh thu hút kích thích tính tò mò, muốn khám phá vì thế tính tích cực tìm hiểu của HS sẽ được phát huy Giai đoạn này, ở các em tư duy trực quan sinh động phát triển hơn cả và việc giáo viên sử dụng CNTT và các PM dạy học có hình ảnh sẽ giúp cho HS nắm vấn đề dễ dàng hơn Cũng chính từ việc hiểu, nắm được những vấn đề cơ bản mà HS tích cực

tư duy, phát hiện và giải quyết vấn đề nảy sinh từ những vấn đề cơ bản

Như vậy, nếu áp dụng được CNTT và các PM vào trong dạy học sẽ mang lại những hiệu quả to lớn trong dạy và học, GV có phương pháp dạy mới, có sự sáng tạo và khoa học hơn khi trình bày bài giảng; HS có hứng thú

và tiếp thu bài nhanh hơn, có điều kiện để phát triển tư duy

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Phân môn Tập làm văn lớp 4,5 với việc sử dụng bản đồ tư duy

Mức độ cần đạt về kiến thức, kĩ năng môn TV đối với HS từng lớp đã

được quy định rõ trong văn bản Chương trình Giáo dục phổ thông – cấp Tiểu

hoc (Phần thứ hai, môn TV, mục III - Chuẩn kiến thức, kĩ năng) Căn cứ vào

văn bản trên, dựa vào nhiệm vụ cung cấp kiến thức và rèn các kĩ năng cơ bản (nói, viết) của Phân môn TLV, có thể xác định mức độ cần đạt đối với HS về Phân môn TLV lớp 4, lớp 5 như sau:

a Tập làm văn lớp 4

- Kiến thức: Nhận biết các phần của bài văn kể chuyện, miêu tả: mở bài, thân bài, kết bài; biết cách lập dàn ý cho bài văn kể chuyện, miêu tả; biết cách viết đơn, thư (theo mẫu)

- Kĩ năng: Biết tìm ý cho đoạn văn kể chuyện, miêu tả (tả đồ vật, cây cối, con vật); viết được đoạn văn theo dàn ý đã lập; biết dùng từ, đặt câu, sử dụng dấu câu

- Biết lập dàn ý cho bài văn kể chuyện (tả đồ vật, cây cối, con vật); bước đầu viết được bài văn theo dàn ý đã lập có độ dài khoảng 150 – 200 chữ Viết được các văn bản thông thường: thư, đơn báo cáo, điện báo, Biết tóm tắt đoạn tin, mẫu tin, câu chuyện đơn giản

- Biết giới thiệu ngắn gọn về lịch sử, về hoạt động, về nhân vật tiêu biểu

- Biết giải thích để làm rõ vấn đề khi trao đổi ý kiến với bạn bè, thầy cô; bước đầu để nêu lí lẽ để bày tỏ sự khẳng định hoặc phủ định Biết giới thiệu thành đoạn hoặc bài ngắn về lịch sử, văn hóa, các nhân vật tiêu biểu của địa phương

1.2.1.2 Nội dung chương trình môn Tập làm văn lớp 4, lớp 5

a Lớp 4

Học kì I

1 Thế nào là kể chuyện?

Nhân vật trong truyện

2 Kể lại hành động của nhân vật

Tả ngoại hình của nhân vật trong bài văn kể chuyện

3 Kể lại lời nói, ý nghĩa của nhân vật

Viết thư

4 Cốt truyện

Luyện tập xây dựng cốt truyện

5 Viết thư (Kiểm tra viết)

Đoạn văn trong bài văn kể chuyện

6 Đoạn văn trong bài văn kể chuyện

Trả bài văn viết thư

7 Luyện tập xây dựng đoạn văn kể chuyện

Luyện tập phát triển câu chuyện

8 Luyện tập phát triển câu chuyện

9 Luyện tập phát triển câu chuyện

Luyện tập trao đổi ý kiến với người thân

10 Ôn tập giữa học kì

11 Luyện tập trao đổi ý kiến với người thân trong bài văn kể chuyện

Mở bài trong bài văn

12 Kết bài trong bài văn

Kể chuyện (Kiểm tra viết)

13 Trả bài văn kể chuyện

Ôn tập văn kể chuyện

17 Đoạn văn trong bài văn miêu tả đồ vật

Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả đồ vật

18 Ôn tập cuối học kì I

Học kì II

19 Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn miêu tả đồ vật

Luyện tập xây dựng kết bài trong bài văn miêu tả đồ vật

20 Miêu tả đồ vật (Kiểm tra viết)

Luyện tập giới thiệu địa phương

21 Trả bài văn miêu tả đồ vật

Cấu tạo bài văn miêu tả cây cối

22 Luyện tập quan sát cây cối

Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối

23 Luyện tập miêu tả các bộ phận của cây cối

Đoạn văn trong bài văn miêu tả cây cối

24 Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả cây cối

Tóm tắt tin tức

25 Luyện tập tóm tắt tin tức

Luyện tập xây dựng mở bài trong bài văn miêu tả cây cối

26 Luyện tập xây dựng kết bài trong bài văn miêu tả cây cối

Luyện tập miêu tả cây cối

27 Miêu tả cây cối (Kiểm tra viết)

Trả bài văn miêu tả cây cối

28 Ôn tập

29 Luyện tập tóm tắt tin tức

Cấu tạo bài văn miêu tả con vật

30 Luyện tập quan sát con vật

Điền vào giấy tờ in sẵn

31 Luyện tập miêu tả bộ phận con vật

Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật

32 Luyện tập xây dựng đoạn văn miêu tả con vật

LT xây dựng mở bài, kết bài trong bài văn miêu tả con vật

33 Miêu tả con vật (Kiểm tra viết)

Điền vào giấy tờ in sẵn

34 Trả bài văn miêu tả con vật

Điền vào giấy tờ in sẵn

35 Ôn tập cuối học kì II

b Lớp 5

Học kì I

1 Cấu tạo của bài văn tả cảnh

Luyện tập tả cảnh (một buổi trong ngày)

2 Luyện tập tả cảnh (một buổi trong ngày)

Luyện tập làm báo cáo thống kê

3 Luyện tập tả cảnh (một hiện tượng thiên nhiên)Luyện tập tả cảnh (một hiện tượng thiên nhiên)

4 Luyện tập tả cảnh (trường học)

Kiểm tra viết (tả cảnh)

5 Luyện tập làm báo cáo thống kê

Trả bài văn tả cảnh

6 Luyện tập làm đơn

Luyện tập tả cảnh (sông nước)

7 Luyện tập tả cảnh (sông nước)

Luyện tập tả cảnh (sông nước)

8 Luyện tập tả cảnh (cảnh địa phương em)

Luyện tập dựng đoạn mở bài, kết bài

9 Luyện tập thuyết trình tranh luận

Luyện tập thuyết trình tranh luận

10 Ôn tập, kiểm tra

11 Trả bài văn tả cảnh

Luyện tập làm đơn

12 Cấu tạo của bài văn tả người

Luyện tập tả người

13 Luyện tập tả người (tả ngoại hình)

Luyện tập tả người (tả ngoại hình)

14 Làm biên bản cuộc họp

Luyện tập làm biên bản cuộc họp

15 Luyện tập tả người (tả hoạt động)

Luyện tập tả người (tả hoạt động)

16 Tả người (Kiểm tra viết)