Thế giới nhân vật trong truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi của tô hoài luận văn thạc sĩ ngữ văn

VŨ THỊ HỢPTHẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIẾT LẠI DÀNH CHO THIẾU NHI CỦA TÔ HOÀI LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM MÃ SỐ: 60.22.34 NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌ

VŨ THỊ HỢP

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIẾT LẠI DÀNH CHO THIẾU NHI CỦA TÔ HOÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

VŨ THỊ HỢP

THẾ GIỚI NHÂN VẬT TRONG TRUYỆN DÂN GIAN VIẾT LẠI DÀNH CHO THIẾU NHI CỦA TÔ HOÀI

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM

MÃ SỐ: 60.22.34

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS ĐINH TRÍ DŨNG

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp mới của luận văn 6

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1: Vị trí của mảng truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài 8

1.1 Tổng quan về sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài 8

1.1.1 Vài nét về tác giả 8

1.1.2 Tô Hoài, ngòi bút đa dạng và thành công trên nhiều mảng sáng tác 11

1.2 Truyện viết lại dành cho thiếu nhi trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài 24

1.2.1 Khái niệm truyện viết lại dành cho thiếu nhi và khái niệm truyện dân gian viết lại 24

1.2.2 Truyện viết cho thiếu nhi trong Văn học Việt Nam hiện đại 29

1.2.3 Nhìn chung về truyện viết cho thiếu nhi và truyện dân gian viết lại cho thiếu nhi của Tô Hoài 32

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới nhân vật trong truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi của Tô Hoài 40

2.1 Quan niệm nghệ thuật về con người trong mảng truyện dân gian viết lại cho thiếu nhi của Tô Hoài 40

2.1.1 Khái niệm quan niệm nghệ thuật về con người 40

2.1.2 Mối quan hệ giữa quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới nhân vật 42

2.1.3 Quan niệm nghệ thuật về con người của Tô Hoài 44

2.2 Nhân vật trong truyện viết cho thiếu nhi của Tô Hoài 66

2.2.1 Khái niệm nhân vật văn học 66

2.2.2 Các loại hình nhân vật 69

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi của Tô Hoài 80

3.1 Đặt nhân vật vào các tình huống đặc biệt 81

3.1.1 Tình huống thử thách 81

3.1.2 Tình huống phiêu lưu 85

3.2 Các chi tiết chọn lọc, sinh động 86

3.3 Nghệ thuật miêu tả ngoại hình và hành động của nhân vật 89

3.4 Nghệ thuật miêu tả nội tâm 98

3.5 Ngôn ngữ đối thoại 102

KẾT LUẬN 105

TÀI LIỆU THAM KHẢO 107

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Tô Hoài là một trong những nhà văn lớn của nền văn học ViệtNam Hơn 60 năm cầm bút, ông đã chứng tỏ một năng lực sáng tạo dồi dàovới gần 200 tác phẩm lớn nhỏ ở nhiều thể loại, đề tài khác nhau Trong đó,ông đã dành nhiều tâm huyết cho mảng truyện thiếu nhi Đặc biệt ở đó ôngxây dựng được một thế giới nhân vật độc đáo, đa dạng từ thế giới loài vật

trong Dế mèn phiêu lưu kí đến các nhân vật lịch sử, truyền thuyết trong Nhà chử, Đảo hoang, Chuyện nỏ thần Nghiên cứu đề tài này để hiểu hơn tài năng,

sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài

1.2 Bằng trí tưởng tượng phong phú và nghệ thuật miêu tả tài tình, TôHoài đã đưa những độc giả nhỏ tuổi vào không khí sống động, hào hùng trongbuổi đầu dựng nước của cha ông, công cuôc chinh phục thiên nhiên và đưacác em lạc vào thế giới loài vật phong phú, đầy màu sắc Những tác phẩm củaông góp phần vào việc nuôi dưỡng trí tưởng tượng phong phú của trẻ thơ vàhướng các em về với cội nguồn dân tộc, khơi dậy ở các em khát vọng tìm hiểuthiên nhiên, đất nước, niềm tin vào ý chí, nghị lực của con người, lòng biết

ơn, tri ân đối với ông cha - những người đã có công tạo dựng đất nước

Nghiên cứu những tác phẩm này chúng ta sẽ hiểu hơn về mảng sángtác viết cho thiếu nhi trong Văn học Việt Nam nói chung, của Tô Hoài nóiriêng Đồng thời, góp phần vào việc giảng dạy văn học trong nhà trườngđược tốt hơn

1.3 “Văn học dân gian luôn là người bạn đồng hành khăng khít và đặcthù của lịch sử” (M.Goorki) và “Những truyền thuyết của dân gian thường cómột cái lõi là sự thật lịch sử mà nhân dân ta qua nhiều thế hệ đã lý tưởng hóa,gửi gắm vào đó tâm tình tha thiết của mình cùng với thơ và mộng, chắp đôi

cánh của sức tưởng tượng và nghệ thuật dân gian làm nên những tác phẩmvăn hóa mà đời đời con người yêu thích” (Phạm Văn Đồng) Đặc biệt đối vớilứa tuổi thiếu nhi, truyện dân gian bồi đắp và nuôi dưỡng cho tâm hồn trongsáng Nhận thức được tầm quan trọng của các tác phẩm dân gian đối với tâmhồn con người, đặc biệt là lứa tuổi nhỏ và những đổi thay trong nhận thức củacon người thời đại, Tô Hoài đã “viết lại” rất nhiều những câu chuyện dân giantạo nên một mảng quan trọng trong sáng tác của mình - mảng truyện dân gianviết lại dành cho thiếu nhi Ở mảng sáng tác này, đã có một số công trìnhnghiên cứu tìm hiểu Tuy nhiên chúng tôi nhận thấy về phương diện thế giớinhân vật trong các truyện dân gian dành cho thiếu nhi của Tô Hoài vẫn còncần thêm những nghiên cứu chuyên sâu, hệ thống Vì vậy chúng tôi chọn đềtài này với hy vọng thấy rõ hơn sự giao thoa giữa văn học dân gian và văn họcviết, để thấy được tài năng chuyển hóa chất liệu dân gian của một cây bút cóđóng góp lớn cho văn học Việt Nam hiện đại.

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Cho tới nay đã có rất nhiều những công trình nghiên cứu về đời và

văn Tô Hoài Trong Tập truyện Tô Hoài (1987), Hà Minh Đức đã giới thiệu

và đánh giá “Tô Hoài là một cây bút văn xuôi sắc sảo và đa dạng”

Các tập truyện Miền Tây, Truyện Tây Bắc, Núi cứu quốc của Tô Hoài cũng thu hút được nhiều sự quan tâm của các nhà nghiên cứu như: Tô Hoài với Miền Tây của Phan Cự Đệ, Tô Hoài và Truyện Tây Bắc của Hoàng Trung

Thông Tất cả các bài viết đều khẳng định tài năng của nhà văn

2.2 Riêng mảng truyện viết cho thiếu nhi cũng có rất nhiều những công

trình nghiên cứu lớn nhỏ khác nhau Trong Truyện viết về loài vật của Tô Hoài, tác giả Hà Minh Đức đã khẳng định “Tô Hoài là nhà văn viết thành

công nhất, hấp dẫn nhất về các loại vật”

Tác giả Phan Cự Đệ trong bài viết Nhà văn Việt Nam 1945 - 1975 (Nxb

Đại học và Trung học chuyên nghiệp, H.1975) nói về đặc điểm chuyện đồng

thoại của Tô Hoài: “Trong các chuyện đồng thoại (Con mèo lười, Chim chích vào rừng, Cá đi ăn thề), Tô Hoài đã phát huy nhân tố tưởng tượng, phần

phong phú nhất trong tư duy các em nhỏ Truyện đồng thoại của Tô Hoàicũng là sự kết hợp giữa khả năng quan sát loài vật rất tinh tế với một bút phápmiêu tả giàu chất trữ tình và chất thơ Thiên nhiên ở đây giàu màu sắc rực rỡ,

âm thanh náo nức và luôn chuyển động rộn ràng, tươi vui, đúng như thị hiếuhằng ngày của tuổi thơ” [27,94]

Trần Hữu Tá - Văn học Việt Nam 1945 - 1975, tập 2 (Nxb Giáo dục

1990) nói về truyện loài vật của Tô Hoài: “Dế mèn phiêu lưu kí là một thànhcông xuất sắc của Tô Hoài, khẳng định tiếng nói đặc sắc cũng như vị trí vănhọc độc đáo của ông trong văn học đương thời cũng như trong lịch sử văn họclâu dài sau này Mỗi đối tượng độc giả - người lớn và trẻ nhỏ - đều có thể tìm

thấy ở Dế mèn phiêu lưu kí những thích thú riêng Tuổi thơ bị lôi cuốn bởi cốt

truyện lý thú lạ lùng, giàu kịch tính, pha trộn cả hiện thực và huyền thoại, bởithế giới loài vật bé nhỏ gần gũi; chàng Dế Mèn hùng dũng, đường hoàng,đáng yêu; anh Dế trũi cần cù, chung thủy; bác Xiến tóc trầm lặng chán đời,các chị Cào Cào ồn ào duyên dáng; cô nhà Trò yếu đuối đáng thương; võ sỹ

Bọ Ngựa kiêu căng ngạo mạn; lão Cóc huyênh hoang dở hơi; Ếch Cốm đạivương khệnh khạng, thông thái giả ngần ấy con vật, đông đúc, nhốn nháo màsinh động, quen thuộc đấy mà sao vẫn làm ta ngỡ ngàng” [27,148]

Về tác phẩm Dế mèn phiêu lưu kí còn có các ý kiến đánh giá của các

tác giả Trần Đăng Xuyền, Đỗ Quang Lưu, Nguyễn Lộc Ngoài ra, tác giảngười Nga G.Gô - lốp- nep đã nói về sự háo hức của bạn đọc Nga đối với tácphẩm này

Hà Minh Đức - Đi tìm chân lý nghệ thuật (Nxb Văn học, 1998) nhận

xét thêm về thành công của Tô Hoài trong truyện viết về loài vật cho thiếunhi: “Truyện loài vật của Tô Hoài cũng nhằm nói nhiều với thế giới con

người, nhưng kín đáo và có hàm ý sâu xa Ngay từ Dế mèn phiêu lưu ký, qua

chuyến viễn du của chú Dế Mèn đến nhiều miền đất xa lạ tác giả muốn nóithêm đến một lẽ sống mà “nhân vật tí hon” khao khát và con người cũng khaokhát: đó là một thế giới đại đồng” [27, 465-466]

Riêng mảng truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi cũng có nhiềucông trình nghiên cứu và những nhận xét, đánh giá Tác giả Vũ Quần Phương

- Tạp chí Văn học (số 8 - 1994) viết: “Trong văn xuôi, Tô Hoài có lối đi riêng.

Ông nhảy qua các chuyện thời sự mà quay về xa xưa Ông viết về An Tiêm,

về Loa Thành, về quân cờ đen đánh Pháp Nhiều huyền thoại lịch sử đượcông viết lại thành truyện cho nhi đồng Đọc ông, người ta được tắm tâm hồnmình vào không khí Việt Nam truyền thống Ông là người lưu giữ được nhiềunét xưa, nhiều hương vị xưa mà không sa vào hoài cổ” [27,163]

Tác giả Hà Minh Đức - Tuyển tập Tô Hoài - tập 1 (Nxb Văn học,

H.1987) cũng nhận xét: “Đặc điểm đầu tiên dễ thấy qua những sáng tác đầutiên của Tô Hoài là tính dân tộc rõ nét và đậm sắc thái Có thể nói rằng tất cảnhững cái ông viết ra đều thuộc về phần bản chất và tiêu biểu của đời sốngdân tộc Ông muốn trở về với ngọn nguồn của những truyền thuyết, thần tích,những câu chuyện cổ để tìm hiểu sự sống của dân tộc trong thời kỳ xa xưa vànhững cảm nghĩ và hình thái tư duy, với những hành động sáng tạo của ngườilao động trong quá trình đấu tranh giữ nước và dựng nước Tô Hoài với lòngyêu mến sâu sắc truyền thống của dân tộc đã gửi bao tâm huyết và trí sáng tạoqua những trang viết” [27,128]

Tác giả Phan Cự Đệ tiếp tục khẳng định sự thành công ở mảng truyệnthiếu nhi của Tô Hoài là đã biết khai thác: “Những truyện cổ tích, thần thoại,những câu chuyện thơ mộng trong văn học dân gian đã khơi dậy trí tưởngtượng, lòng khao khát muốn hiểu biết, khám phá đến mênh mông, vô tận củacác em Tô Hoài chủ trương viết lại câu chuyện ấy dưới một ánh sáng mới

nhằm giáo dục thế hệ trẻ, đồng thời cũng nhằm bồi đắp thêm vào kho truyệnhuyền ảo, thi vị mà trí tuệ loài người đã để lại cho con cháu về sau” [27,94].

Trong bài Tiểu thuyết Đảo hoang của Tô Hoài”, Phan Cự Đệ đã đánh

giá cao giá trị nội dung, cũng như nghệ thuật của tác phẩm: “Tô Hoài biếtkhai thác những đặc điểm của thần thoại truyền thuyết và cổ tích để thỏa mãn

thị hiếu thẩm mỹ riêng biệt của lứa tuổi thiếu niên” và “Tiểu thuyết Đảo hoang không những thỏa mãn những ước vọng muốn tìm hiểu, khám phá

khoa học của các em mà còn đưa lứa tuổi thiếu niên vào một không gianmênh mông, tít tắp của tưởng tượng và một niềm vui lạc quan, lấp lánh màu

hy vọng Trí tưởng tượng phong phú và những ước mơ lãng mạn tích cực vốn

là đặc điểm của thần thoại và truyện cổ tích Trong truyện viết cho các em TôHoài đã biết khai thác những mặt mạnh đó của nền văn học dân gian”

[26,495-146] Đảo hoang cũng được bạn đọc nước ngoài đánh giá cao Tác giả Ac-ca-đy Xtơ-ru-ga-xki đã gọi Đảo hoang là “cuốn sách tuyệt vời”.

Đỗ Bạch Mai - Báo Văn nghệ (19 - 1 - 1985) đã ca ngợi tiểu thuyết Chuyện nỏ thần bởi nó đã chinh phục được độc giả nhỏ tuổi bằng chính lối

văn gần gũi, giản dị của mình: “Giọng kể và lời văn đối thoại của nhà văn TôHoài có một phong vị đặc biệt, vừa không xa cách với lối nghĩ, lối nói củachúng ta ngày nay, vừa gợi được lối nghĩ, lối nói của con người ngày xưa Cóthể nói, cuốn tiểu thuyết có một giọng văn thuần Việt khá mẫu mực.”[27,504]

Như vậy, cho đến nay đã có khá nhiều những bài viết, công trìnhnghiên cứu về truyện Tô Hoài nói chung và truyện thiếu nhi Tô Hoài, đặc biệt

là mảng truyện dân gian viết lại Tuy nhiên, về nhân vật của mảng truyện nàyvẫn là một vấn đề chưa được nghiên cứu một cách toàn diện Trên cơ sởnhững công trình quý báu của những người đi trước, chúng tôi hy vọng đây sẽ

là đề tài có ý nghĩa đối với độc giả yêu thích truyện dân gian viết lại cho thiếunhi của Tô Hoài và đóng góp một cái nhìn toàn diện hơn về vấn đề nhân vật

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là thế giới nhân vật trong truyệndân gian viết lại dành cho thiếu nhi của Tô Hoài

3.2 Phạm vi tư liệu khảo sát

Khảo sát qua bốn tập truyện: 101 chuyện ngày xưa, Nhà Chử, Đảo hoang và Chuyện nỏ thần.

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đặt ra những nhiệm vụ sau:

- Tìm hiểu vị trí của mảng truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhitrong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài

- Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới nhân vậttrong truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi của Tô Hoài

- Tìm hiểu nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện dân gian viết lạidành cho thiếu nhi của Tô Hoài

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong luận văn này chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp xã hội -lịch sử

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân loại, thống kê

6 Đóng góp mới của luận văn

Trên cơ sở kế thừa những thành tựu của người đi trước, chúng tôi cốgắng chỉ ra những đặc điểm riêng về thế giới nhân vật của Tô Hoài trongtruyện dân gian viết lại, quan niệm con người, sự kế thừa và sáng tạo của TôHoài từ các nhân vật có trong “chuyện xưa” và nghệ thuật xây dựng nhân vậtđộc đáo của ông

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chínhcủa luận văn được triển khai trong 3 chương:

Chương 1: Mảng truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi trong sự

nghiệp sáng tác của Tô Hoài

Chương 2: Quan niệm nghệ thuật về con người và thế giới nhân vật

trong truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi của Tô Hoài

Chương 3: Nghệ thuật xây dựng nhân vật trong truyện dân gian viết lại

dành cho thiếu nhi của Tô Hoài

Tô Hoài tên thật là Nguyễn Sen, sinh ngày 27/9/1920 tại làng Nghĩa

Đô, phủ Hoài Đức, tỉnh Hà Đông cũ, nay là phường Nghĩa Đô, quận CầuGiấy, Hà Nội Quê nội ông ở Thị trấn Kim Bài, huyện Thanh Oai, tỉnh HàTây nhưng nhà văn gắn bó nhiều hơn với quê ngoại Nghĩa Đô Bút danh TôHoài gắn với dòng sông Tô Lịch và phủ Hoài Đức Bút danh ấy đã theo ôngtrong suốt cuộc đời cầm bút và trở nên rất đỗi quen thuộc với nhiều thế hệbạn đọc

Thuở nhỏ, Tô Hoài còn có tên là Cu Bưởi Cu Bưởi thích ẵm em vàham chơi mà sau này xuất hiện nhiều trong những trang hồi kí, tự truyện củanhà văn Cu Bưởi lớn lên ở quê ngoại, một cùng quê nghèo chuyên làm nghềthủ công dệt lụa Sau khi bố mất việc phải vào Nam Kỳ kiếm sống, gia cảnh

đã nghèo nàn lại càng sa sút hơn Cu Bưởi cũng bắt đầu một tuổi thơ khókhăn và bươn chải Cu Bưởi nghỉ học ở nhà làm giấy đỡ mẹ

Sau khi em gái mất, Cu Bưởi được gửi lên Kẻ Chợ trọ học Đó lànhững ngày tháng vô vị và buồn chán “suốt ngày chỉ cọ chai, vần ra vần vàomột cái lốp ô tô, rồi nhìn ra cửa, nhớ nhà; để cuối năm mới được về với cáiđầu bị hắc lào mốc trắng mà chẳng có lấy một hột chữ nào nhét vào bụng.Được về với mẹ, với bà ngoại và các dì, và với việc cõng em, đó mới chính làniềm vui của Cu Bưởi, bởi tiếng là đi học nhưng thực ra là đi ở" [27,38] Vàrồi “bắt đầu những ngày lêu lổng rồi ngày sau tôi thành anh thợ dệt cửi nhưnhững đứa trẻ khác trong làng” [27,38] Nhưng cuối cùng, anh thợ dệt “CuBưởi” lại trở thành người viết văn, thành nhà văn tài năng

Sau này, hồi ức về tuổi thơ, về quê hương đã trở thành một mạch nguồncảm hứng bất tận Trong kí ức vẫn còn nguyên vẹn một hình ảnh ông thầygiáo Tỏi cùng với lũ trò tinh quái trong cảnh thiếu ăn và nghèo chữ của họ.Cảnh thầy phạt trò bằng cách cho chúng tát vào mặt nhau bôm bốp, hay cáingày mà anh thanh niên thất nghiệp đi Hải Phòng tìm việc rê rê ngón châncho chạm được vào bàn chân cô gái điếm còm nhom ngồi trước mặt Ôngviết nhiều nhất về gia đình và bản thân Trong bài trả lời phỏng vấn trên báo

Kiến thức ngày nay, Tô Hoài nói: “Tuy viết lâu năm, viết nhiều, cho đến bây

giờ đề tài chủ yếu vẫn là viết về người ngoại thành Hà Nội Ở trong làng,xung quanh cứ tự nhiên mà vào mình, và mình đã lớn lên, đã sống và hoạtđộng trong đó Còn kỉ niệm nào sâu sắc hơn những sự việc mà chính mìnhtừng trải” [27,37] Mạch nguồn về tuổi thơ, về gia đình cứ thế chảy tự nhiêntrong ông

Vùng quê ngoại ô cũng trở đi trở lại nhiều lần trong sáng tác của TôHoài Ấn tượng về những con người sống nghèo khổ, những phong tục tậpquán, sự chiến đấu anh dũng của họ trong cuộc kháng chiến khiến Tô Hoàikhông thể nào quên Tác giả Trần Hữu Tá nhận xét: “Tô Hoài có riêng mộtvùng ngoại thành cần lao, nhưng thơ mộng gắn với ông từ thuở lọt lòng Nhàvăn hiểu nó đến tận chân tơ kẽ tóc, từ nghề dệt lĩnh đến nghề lam giấy, từ hội

hè đình đám đến chợ búa, tết nhất, từ phong tục tập quán xưa cũ đến cả quátrình tham gia cách mạng Muốn hiểu và yêu Hà Nội, trong danh mục tác giảcần đọc, không thể thiếu Tô Hoài ”

Tư liệu tác giả thu nhặt để sáng tác không chỉ có những kí ức về tuổithơ, về con người và quê hương ngoại ô nơi tác giả sống mà còn là cả một quátrình trải nghiệm dài với bao nhiêu biến cố, thăng trầm của lịch sử Là ngườisống và chứng kiến trọn vẹn hai cuộc kháng chiến gian khổ của đất nước,chứng kiến bao nhiêu sự đổi thay, Tô Hoài đã gom góp tất cả vào trong tác

phẩm của mình Trong thời kỳ Mặt trận Dân chủ, ông làm thư kí ban trị sự hội

Ái hữu thợ dệt, tham gia phong trào thanh niên phản để Lúc này, ngọn lửacách mạng bùng cháy trong người thanh niên này và khơi dậy khát vọng củatuổi trẻ ham hoạt động, khát vọng về một cuộc sống bình yên cho mọi người

Cách mạng tháng Tám thành công đánh dấu một bước chuyển biếnquan trọng trong tư tưởng và sáng tác của Tô Hoài Ông làm phóng viên cho

báo Cứu Quốc, đi khắp các mặt trận phía Nam, rồi mặt trận Tây Bắc Những

chuyến đi đã làm giàu thêm vốn sống, sự hiểu biết và trải nghiệm của tác giả,vượt ra ngoài khuôn khổ chật hẹp vùng quê ngoại ô Hà Nội trước đây Trongthời gian này, miền quê Tây Bắc thực sự đem lại một ấn tượng mới, một hứngthú mới cho tác giả Những ngày sống ở miền núi Tây Bắc “ngày ngày vácdao, mang gùi ra rẫy, ra nương theo bà con, vừa làm việc, vừa nói chuyệntuyên truyền, tổ chức cơ sở Đêm dạy họ học chữ, kể chuyện đời xưa, đời nay,truyền bá văn minh khoa học tiến bộ, hoặc quy tụ trẻ em dạy chúng hát, họcdệt vải sợi thô, học thổi kèn, múa vũ, học bắn ná, làm bẫy, đi săn với cácthanh niên trong bản, cùng các cụ già chuyện trò, uống rượu cần Tô Hoàiphải tập ăn các món ăn không quen, mặc quần áo bằng vải sợi thô, học nóitiếng dân tộc Từ cách sống, từ thói quen, từ nếp nghĩ, phong tục tập quán chođến tâm hồn của các đồng bào dân tộc ít người thấm hẳn vào Tô Hoài” Nhờ

đó mà ông viết nên những tập truyện Truyện Tây Bắc (1953), Cứu đất cứu Mường (1954), Tào Lường (1955), Miền Tây (1967) Đồng thời cũng trong

thời gian này tác giả có dịp sưu tầm được những câu chuyện cổ tích, truyềnthuyết của các dân tộc khác nhau để “viết lại” theo cách nghĩ, cách lí giải củariêng mình

Những năm miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, không ít nhà vănhăm hở tham gia Tô Hoài là một trong số đó Ông không chỉ viết văn mà còntrực tiếp tham gia vào công cuộc xây dựng Nhờ đó có thêm nhiều vốn sống

và những kinh nghiệm quý báu Tiểu thuyết Ba người khác (1992) là một

thành công của ông trong giai đoạn này

Cả cuộc đời, hơn 60 năm cầm bút, Tô Hoài luôn cần mẫn như con ongnhặt chữ Những câu chữ nhà văn góp nhặt được sàng lọc ngặt nghèo qua ýthức, trách nhiệm nghề nghiệp mà nhà văn luôn đặt lên hàng đầu Dù viết chođối tượng nào, viết về đề tài, chủ đề gì Tô Hoài cũng không một phút lơ là,qua quýt Ông được đồng nghiệp đánh giá “là nhà văn giàu chất chuyênnghiệp bậc nhất Sống đến đâu, viết đến đấy Việc viết lách đối với ông là mộtthứ lao động hàng ngày” [26,182] Suốt cuộc đời lao động nghệ thuật, ông đểlại cho người đọc, cho bạn văn một ấn tượng đẹp đẽ, một sự trân trọng,ngưỡng mộ Ông là tấm gương về tinh thân say mê lao động và tinh thần tựhọc, tự trau dồi kiến thức và vốn sống cho nghề nghiệp của mình Ông nhưmột cái cây rất khỏe mà bất cứ mảnh đất nào dù cằn cỗi đến đâu cũng có thểsống và tốt tươi được Bởi vậy, “nếu đóng góp của một nhà văn nào vào nềnvăn học dân tộc, vào đời sống tinh thần của cộng đồng là ở phong cách, ởkhối lượng và chất lượng tác phẩm thì có thể nói Tô Hoài là một trong nhữngđời văn đẹp của Văn học Việt Nam đương đại” [27,208]

1.1.2 Tô Hoài, ngòi bút đa dạng và thành công trên nhiều mảng sáng tác

Tô Hoài đã có một quá trình viết bền bỉ, liên tục không ngừng nghỉ,trên rất nhiều đề tài khác nhau Ông viết cho thiếu nhi, viết dã sử, rồi từ nôngthôn đến thành thị, từ miền xuôi lên miền núi, từ cách mạng đến đời thường,trong chiến tranh rồi trở lại hòa bình, viết về đời sống rộng lớn của tầng lớpnhân dân rồi lại trải lòng với những hồi ức riêng tư của mình Không chỉ đểlại dấu ấn ở nhiều đề tài mà ông còn thành công ở nhiều mảng sáng tác khácnhau Tô Hoài là nhà văn lớn của dân tộc Có rất nhiều phương diện làm nêntầm vóc đó của nhà văn: truyện ngắn, truyện vừa và tiểu thuyết, hồi ký, tự

truyện, tạp văn, tạp bút và những sáng tác dành cho thiếu nhi Ở phương diệnnào, mảng sáng tác nào Tô Hoài cũng tạo lập được một giá trị riêng, mộtgương mặt riêng không thể nhòe lẫn

Truyện ngắn:

Truyện ngắn là tác phẩm tự sự cỡ nhỏ Khuôn khổ truyện ngắn nhiềukhi làm cho nó có vẻ gần giống với các hình thức truyện kể dân gian nhưtruyện cổ, truyện cười, kí Nhưng thực ra không phải vậy Truyện ngắn gầngũi hơn cả với tiểu thuyết bởi nội dung thể loại của truyện ngắn bao trùm hầuhết các phương diện của đời sống: đời tư, thế sự nhưng cái độc đáo làm nênnét riêng thể loại là ngắn Nó cho phép người đọc tiếp thu liền một mạch, đọcmột hơi không nghỉ Nó có thể kể về một cuộc đời, một đoạn đời hay chỉ làmột “chốc lát” trong đời sống của nhân vật

Khác với tiểu thuyết là thể loại chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự đầyđặn và toàn vẹn của nó, truyện ngắn thường hướng tới việc khắc họa một hiệntượng, phát hiện một nét bản chất trong quan hệ nhân sinh hay đời sống tâmhồn của con người Vì thế, trong truyện ngắn thường có ít nhân vật, ít sự kiệnphức tạp và mỗi nhân vật là một mảnh nhỏ của thế giới, là hiện thân cho mộttrạng thái quan hệ xã hội, ý thức xã hội hoặc trạng thái tồn tại của con người

Cốt truyện của truyện ngắn thường diễn ra trong một thời gian, khônggian hạn chế nhưng nó đóng vai trò giúp nhận ra một điều gì đó sâu sắc vềcuộc đời và tình người Yếu tố quan trọng bậc nhất làm nên một truyện ngắnhay là những chi tiết cô đúc, có dung lượng lớn và lối hành văn mang nhiều

ẩn ý, tạo cho tác phẩm có chiều sâu

Truyện ngắn là thể loại gần gũi với đời sống hằng ngày, súc tích, dễđọc và có tác dụng ảnh hưởng sâu sắc, kịp thời trong đời sống Ở Việt Nam vàtrên thế giới đã có rất nhiều những nhà văn gặt hái thành công trong địa hạttruyện ngắn Trong đó, Tô Hoài là một nhà văn tiêu biểu với nhiều thành công

to lớn

Dường như Tô Hoài xuất hiện trong làng văn là đã bén duyên ngay

cùng truyện ngắn với sáng tác đầu tiên được đăng báo là truyện ngắn Nước lên đăng trên Hà Nội Tân văn Với ý thức coi trọng nghề văn nên những trang

truyện ngắn của nhà văn này ta thấy sự tuân theo một cách nghiêm ngặt đặctrưng thể loại nhưng vẫn thấy một phong cách độc đáo của riêng Tô Hoài.Trước Cách mạng tháng Tám, có thời kỳ ông viết như chạy đua Trongkhoảng thời gian “trong ngoài ba năm” mà ông đã cho ra đời đến gần 30 tác

phẩm, trong đó có những tác phẩm tiêu biểu như: Cu Lặc (1941), Nhà nghèo (1942), Vợ chồng trẻ con (1942), Đực (1942) Mỗi truyện ngắn thể hiện một

chủ đề khác nhau nhưng thường tập trung ở hai đề tài chính là quê hương vàthế giới động vật trong tập truyện dành cho thiếu nhi Dù viết ở đề tài nào,nhà văn cũng khẳng định được tài năng viết truyện ngắn tài tình của mình Ở

đó, thể hiện bằng những tình huống hấp dẫn, những chi tiết đắt giá Như trong

Nhà nghèo (1942) đã gây ấn tượng sâu sắc bởi một chuỗi những chi tiết hay:

chi tiết Duyện (người chồng) trong cuộc cãi cọ với vợ đã đòi đốt nhà nhưngloay hoay mãi mà không tìm ra lửa (bởi mỗi khi thổi cơm, cái Gái vẫn phải ratận đầu xóm xin lửa) Duyện tức điên lên dọa: “Mày tưởng ông sợ à? Ông đixin lửa cho mà xem” Chi tiết bếp không lửa và Duyện đòi đi xin lửa đốt nhà

là một sáng tạo độc đáo của nhà văn Ngọn lửa trong Duyện bị dập tắt cũngchính bởi “nhà nghèo”

Về nhân vật của truyện ngắn: ông quan tâm rất nhiều đến những conngười bình thường nên cũng xây dựng nhân vật của mình như những conngười bình thường đó Họ bước vào và sống trong tác phẩm một cách tựnhiên, giản dị Tác giả thường đặt họ vào những tình huống, sự việc rất tựnhiên để họ bộc lộ một cách tự nhiên nhất về mình Ngoài ra, Tô Hoài cònxây dựng kiểu nhân vật loài vật Thế giới loài vật đa dạng xung quanh conngười bấy lâu nay được tác giả đưa vào tác phẩm của mình tạo nên một thế

giới phong phú, sinh động Từ những con vật nhỏ bé sống trong tự nhiên, đếnnhững con vật sống cùng con người đều mang một đặc điểm, một nét tínhcách riêng mà phải bằng sự quan sát và hiểu cặn kẽ về loài vật mới có thểnhìn ra được

Truyện ngắn của Tô Hoài nhìn chung rất nhẹ nhàng, dễ đọc nhưng lạitạo cho người đọc một ấn tượng không dễ quên Ông không cầu kỳ, khôngquá trau truốt mà để mọi thứ tự nhiên, bởi vậy, truyện ngắn của ông cũng tựnhiên mà đi vào lòng người đọc

Truyện vừa và tiểu thuyết:

Bên cạnh những thành công ở thể loại truyện ngắn, không thể khôngnhắc đến truyện vừa và tiểu thuyết Đây cũng là một mảng thế mạnh của TôHoài Xét về phương diện thể loại, truyện vừa và tiểu thuyết là hai thể loạigần gũi với nhau Ranh giới giữa chúng chỉ mang tính chất tương đối

Tiểu thuyết là hình thức tự sự cỡ lớn Nó có thể chứa đựng lịch sử củanhiều cuộc đời, những bức tranh phong tục đạo đức xã hội, những tính cách

đa dạng bởi giới hạn rộng rãi của hình thức trần thuật Tiểu thuyết nhìn cuộcsống từ góc độ đời tư Yếu tố đời tư như một thước đo sự đậm nhạt của chấttiểu thuyết Hay nói một cách khác, nếu yếu tố đời tư càng phát triển thì chấttiểu thuyết càng tăng và ngược lại Nét tiêu biểu thứ hai của tiểu thuyết là chấtvăn xuôi Tức là tái hiện cuộc sống không thi vị hóa, lãng mạn hóa, lí tưởnghóa mà miêu tả cuộc sống như nó vốn có với bao nhiêu sự bộn bề, ngổnngang, có cái tốt, cái đẹp nhưng cũng có cái xấu, cái nham nhở, có cái cao cả,cũng có cả cái tầm thường Con người sống trong cuộc sống ấy (hay nhânvật) đều là những con người nếm trải, chiêm nghiệm, suy nghĩ, tư duy, chịunhiều đau khổ Những con người ấy biến đổi theo hoàn cảnh, trưởng thànhtheo từng bước của cuộc đời Khác với truyện ngắn và truyện vừa thường chú

ý đến thành phần chính là cốt truyện thì tiểu thuyết không phải chỉ là cốt

truyện Ngoài hệ thống sự kiện, biến cố và các chi tiết, tiểu thuyết miêu tảsuy tư của nhân vật về thế giới, về đời người, phân tích cặn kẽ các diễn biếntình cảm, trình bày tường tận tiểu sử của nhân vật, mọi chi tiết về quan hệgiữa người với người Đây cũng là thể loại “dân chủ” nhất, cho phép ngườitrần thuật có thể có thái độ thân mật, thậm chí suồng sã với nhân vật của mình

và cũng là thể loại văn học có khả năng tổng hợp nhiều nhất các khả năngnghệ thuật của các thể loại văn học khác

Một nhà văn viết khỏe như Tô Hoài đã tìm thấy ở tiểu thuyết một mảnhđất thỏa sức cày sới Từ trước cách mạng, ông đã viết tiểu thuyết và góp vàodòng tiểu thuyết hiện thực phê phán 1930 - 1945 cùng với những cây bút nổitiếng khác như: Vũ Trọng Phụng, Nam Cao, Ngô Tất Tố Ông để lại những

tác phẩm nổi bật về quê hương, đất nước, con người như: Quê người (1942), Xóm giếng ngày xưa (1942) Sau năm 1945, thể tài này vẫn còn nhiều sức

hấp dẫn đối với Tô Hoài Ông tiếp tục viết về những miền quê, những con

người với các tác phẩm tiêu biểu như: Mười năm (1958), Miền Tây (1967), Quê nhà (1980), Nhớ Mai Châu (1988) Mặc dù cũng có những thăng trầm,

những đánh giá khen chê, chỗ được và chỗ chưa được nhưng nhìn chung tiểuthuyết vẫn là một thành công trong sự nghiệp của tác giả

Những trang tiểu thuyết của Tô Hoài (chủ yếu là viết về làng quê NghĩaĐô) là những trang viết đậm chất đời tư Bao nhiêu bộn bề, ngổn ngang, đachiều, đa diện của cuộc sống được tác giả tái hiện một cách nguyên vẹn vàchân thực Ông còn đi sâu phản ánh những mối quan hệ phong phú, phức tạpgiữa người với người, giữa con người với cuộc sống Cũng có những sự biếnđổi trong tầng sâu tính cách, tâm trạng dưới sự tác động của hoàn cảnh, môitrường sống được tác giả khắc họa sắc nét Ngay từ tác phẩm tiểu thuyết đầu

tay Quê người (1942) nhà văn đã khẳng định được tài năng ở thể tài này Ở

đấy nhà văn bộc lộ sự quan sát tinh tế, cặn kẽ và sâu sắc Qua những biểu

hiện, những hành động, lời nói, thói tật nhỏ nhặt mà nếu không chú ý sẽ dễ bỏqua nhưng lại hình thành nên nét tính cách khác nhau của mỗi người dân nơiđây Những nét tính cách khác nhau ấy làm nên “cả một xã hội con con, một

xã hội dân quê ở hẳn một vùng, cùng sống, cùng một nghề, rồi cùng chịunhững tai biến như nhau, chứ không phải chỉ có một vài nhân vật tiêu biểucho một vài hạng người như ở nhiều tiểu thuyết khác” [40,53]

Tiểu thuyết Tô Hoài trước và sau cách mạng là một sự chuyển biến lớnnhư hầu hết các nhà văn sống và viết ở cả hai thời kỳ Trước cách mạng tácgiả viết về những số phận phải chịu cảnh chia ly, tan tác, túng quẫn, khổ sởthì sau cách mạng, cũng vẫn viết về quê hương mình nhưng cuộc sống trở nêntươi vui, phấn khởi, khí thế hơn Cái không khí ảm đạm, buồn tẻ, những conngười nhếch nhác đã được thay thế bằng những hình ảnh tươi sáng hơn.Nhưng con người dù trước hay sau cách mạng đều có một điểm chung, dù họ

có phải chịu khổ sở về vật chất nhưng tất cả họ đều không phải trải qua nhữngdằn vặt, đau đớn của cuộc đời Đối với các nhà văn cùng thời, đây như là mộtphép thử nhân vật của mình, nhưng đối với Tô Hoài, ông lại để nhân vật củamình buồn vui một cách tự nhiên, bình dị như bản thân cuộc sống hằng ngày.Chính điều này cũng làm nên một Tô Hoài không hòa lẫn

Bên cạnh tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa cũng là một thể tài giúpthể hiện tài năng của Tô Hoài Dù cho ranh giới giữa nó với tiểu thuyết chỉ làtương đối nhưng bản thân thể tài này vẫn có nhiều những nét riêng

Truyện vừa là thể loại văn xuôi cỡ trung bình Phạm vi phản ánh đờisống thể loại này vẫn rất rộng nhưng so với tiểu thuyết trần thuật thường côđọng hơn, hàm súc hơn, bám sát sự phát triển của cốt truyện, đặc điểm nhânvật Thế giới truyện vừa được tái hiện trong một khoảng cách xa hơn tiểuthuyết nên không có những miêu tả chi tiết, tường tận như tiểu thuyết Cũngchính vì vậy mà người ta nhận thấy sự trần thuật của truyện vừa gần với anh

hùng ca cổ đại, ít xoáy sâu vào các tình thế bi thảm mang kịch tính gay gắt.Câu văn của truyện vừa thường giản dị, gọn gàng, sáng rõ làm cho tiến độtrần thuật “nhanh” hơn tiểu thuyết Bởi thế, đối tượng truyện vừa hướng đến

là các sự kiện, các cuộc đời đặc sắc hay các hiện tượng đời sống nổi bật chứ ítmiêu tả quá trình vận động của tính cách, của các mối quan hệ

Tô Hoài không viết nhiều ở thể tài này Giăng thề (1942) được xem là tác phẩm truyện vừa thành công nhất của ông Giăng thề xoay quanh câu

chuyện của ba nhà giáo Răng, Kền, Hoạch với cuộc sống túng quẫn Cuộcsống lay lắt, tẻ nhạt, tù túng của những con người này được nhà văn miêu tả

cụ thể và tỉ mỉ, chi tiết Khi viết truyện vừa, nhà văn không chỉ quan tâm đếnthể hiện tính cách nhân vật mà còn chú ý nhiều đến sự vận động, phát triểncủa cốt truyện qua các chi tiết, sự kiện của nhân vật Bởi vậy, các sự kiện đảmnhận một lúc hai vai trò: thể hiện nhân vật và phát triển cốt truyện Nhà vănđặc biệt chú ý đến cuộc tình giữa giáo Câu và cô Miến Tình yêu trong sáng,lãng mạn dưới sự soi sáng của ánh trăng tròn viên mãn nơi quê nhà Và ánhtrăng cũng chính là nhân chứng chứng kiến sự thay đổi của Miến Lúc nàyánh trăng thề lại trở thành người bạn chia sẻ tâm tình của Câu Đó là tất cả sựkiện nổi bật góp phần làm nên sự vận động của câu chuyện này Tâm lý, tínhcách của nhân vật không quá phức tạp, không có những trăn trở, giằng xé màchỉ vận động giản đơn theo các sự kiện của cốt truyện Kiểu tâm lý như vậyrất phù hợp với tâm lý nhân vật của truyện vừa

Truyện vừa trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài như một sự bổ sungvào những thành công của ông mặc dù vẫn còn có nhiều hạn chế

Hồi ký:

Hồi ký là một thể thuộc loại hình kí kể lại những biến cố đã xảy ratrong quá khứ mà tác giả là người tham dự hoặc chứng kiến [14,127] Hồi kýgần với nhật kí ở phương diện quan hệ giữa tác giả với sự kiện được ghi lại về

tính chính xác của sự kiện, về góc độ và phương thức diễn đạt còn về phươngdiện tư liệu, tính xác thực và không có hư cấu thì hối ký lại gần với văn xuôilịch sử, tiểu sử khoa học hơn Người viết hồi ký luôn được trình bày ở bìnhdiện thứ nhất để ghi chép lại phần hiện thực mà tác giả nhìn rõ dựa trên cơ sởnhững ấn tượng và hồi ức riêng trực tiếp của mình Bởi thế nên hồi ký thườngkhó tránh khỏi tính phiến diện và chủ quan của thông tin, tính không đầy đủcủa sự kiện nhưng nội dung của nó vẫn được tiếp nhận như một tài liệu xácthực đáng tin cậy do sự diễn đạt sinh động trực tiếp của cá nhân tác giả.

Với Tô Hoài, hồi ký cũng là một thể tài khẳng định tài năng và sức

sáng tạo mãnh liệt của mình Ông có những tập hồi ký nổi tiếng như: Cỏ dại,

Tự truyện, Những gương mặt - chân dung văn học, Cát bụi chân ai, Chiều chiều Cái nhìn xuyên suốt bao trùm lên các tập hồi ký ấy là cảm quan nhân

bản đời thường sâu sắc của nhà văn Dù viết về ai, những người bạn nghệ sỹ,những con người bình thường hay viết về chính bản thân mình, Tô Hoài cũngxuất phát từ quan niệm: “người ta ra người ta thì phải là người ta đã chứ” Cósao viết vậy, tốt - xấu, hay - dở, thậm chí cả những thói tật nhà văn cũngkhông hề né tránh Hồi ký Tô Hoài chủ yếu viết về bản thân mình Qua nhữngtrang hồi ký chúng ta biết được thêm nhiều điều về nhà văn Đó là tuổi thơ vất

vả, phải lớn lên “giữa những buồn vui, những gian truân trong mọi tập tụcthói quen của tầng lớp tuổi tôi ở làng” Đến tuổi trưởng thành thì phải làmnhiều nghề để kiếm sống Có những lúc bế tắc, khốn khổ Chính trong hoàncảnh đó, ông đã được tận mắt chứng kiến sự buồn thảm, đen tối của xã hộikhiến sự xót thương những con người cùng khổ bất hạnh và nỗi thương chínhbản thân mình trong con người nhà văn từng ngày lớn dần lên biến thành nỗikhát khao đổi thay

Bên cạnh những trang viết về chính bản thân mình, Tô Hoài còn viết vềchân dung những người nghệ sỹ Với cái nhìn nhân bản đời thường ấy, nhà

văn đã rút ngắn đến mức thấp nhất khoảng cách giữa người đọc với người kể,giúp chúng ta tiếp cận, được bước vào một thế giới đời thường phía sau thếgiới nghệ thuật lung linh Cái nhìn, cách hiểu về con người các nghệ sỹ mà TôHoài cung cấp giúp bạn đọc hiểu hơn về tác phẩm của họ, như Nguyễn Tuân,Nguyên Hồng, Xuân Diệu, Nguyễn Bính

Hồi ký là lối văn nói về chính cái Tôi, nói về bản thân tác giả Song với

Tô Hoài, hồi ký còn là rất nhiều những cuộc đời, những phong tục, nhữngmiền đất nơi ông có dịp đến Qua những câu chuyện kể về cuộc đời riêng,những kỉ niệm, hồi tưởng của bản thân, ông nhằm nói về một cuộc đời chung

Sự hòa nhập những câu chuyện riêng cuộc đời ông vào cuộc đời chung đã làmnên đặc trưng phản ánh hiện thực của hồi kí Tô Hoài Ông trung thành với sựthực, một sự thực không tô vẽ bởi ông quan niệm “sự thật là đã đẹp rồi” Và

đã đẹp thì không cần phải thêm bớt, phải tô vẽ gì nữa Đọc hồi ký Tô Hoàinhững chuyện mình, chuyện đời, chuyện người hiện lên chân thưc, rõ nét nhưchính bản thân những đối tượng ấy đang sống lại cuộc sống đó trước mắt bạnđọc Đó cũng chính là một nét riêng không hòa lẫn, một nét rất Tô Hoài

Tập hồi ký đầu tiên ông viết ở buổi mới vào nghề là Cỏ dại, khi ông mới ngoài hai mươi, tiếp đến là Tự truyện ở tuổi năm mươi, Những gương mặt - chân dung văn học, Cát bụi chân ai, Chiều chiều ở cái tuổi “thất thập”.

Nhưng dù ở tuổi nào chúng ta cũng dễ nhận thấy nét hóm hỉnh, sắc sảo, thôngminh nơi ông Nhiều khi ông đi hết từ chuyện này sang chuyện khác, có chỗtưởng như lan man nhưng lại không hề vô vị Mọi thứ cứ tự nhiên như thế.Ngay cả những câu nói, tiếng cười, giọng điệu của từng nhân vật, từng conngười ngoài đời cũng được ông giữ nguyên đưa vào trong tác phẩm Các câuchuyện được kể theo một mạch hồi tưởng rất tự nhiên như dòng chảy củacuộc đời thực, nhớ đến đâu nhà văn kể đến đó bằng một thứ ngôn ngữ dung

dị, đời thường vừa hài hước, dí dỏm lại trữ tình, thấm thía tạo nên sự phứcđiệu trong hồi ký

Như vậy, hồi ký trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài thực sự là mộtmạch nguồn càng khơi càng trong, càng ngọt ngào, thú vị.

Tạp văn, tạp bút:

Tô Hoài lúc nào cũng thể hiện là một cây bút viết khỏe Cuộc đời ông

là đi, chứng kiến và viết Đến khi tuổi già, không còn đi xa được, ông lại lắngnghe cuộc đời và viết Tác giả Nguyễn Văn Bổng nhận xét: “Tô Hoài viết ởbất cứ đâu và viết không ngừng nghỉ Vì anh có nhiều điều để viết Anh sốngnhiều, biết nhiều Anh mới kể cho tôi nghe chuyện hàng xóm nhà anh lêntầng, thuê thợ nông thôn ra làm, hôm sau tôi đã thấy chuyện đó trong mộttruyện ngắn của anh Anh đi hớt tóc nghe một ông cao tuổi kể chuyện mát xa,chuyện ấy liền được xuất hiện trong bài viết của anh sau đó” [27,560] TôHoài viết về tất cả những cái trông thấy, nghe thấy, như một nhà quay phimbằng ngôn ngữ, ghi lại tất cả mọi hoạt động của cuộc sống xung quanh mình.Điều này được thể hiện rõ nhất trong mảng tạp văn, tạp bút của ông

“Tạp văn là một loại tản văn có nội dung rộng, hình thức không gò bónhư bài chính luận ngắn, tiểu phẩm, tùy bút ” [42,1147] Đặc trưng thể loạicủa tạp văn, là khá tự do nên rất hợp với khát vọng ghi lại mọi khoảnh khắccuộc sống của nhà văn “Nếu như truyện là một không gian hoàn toàn tưởngtượng với những nhân vật tưởng tượng thì tạp văn có lúc nhân vật chính làmình, nói tiếng nói của chính mình, giải tỏa được nhiều tâm tư tình cảm củamình.” Là ý kiến của Nguyễn Ngọc Tư khi được hỏi tại sao lại chọn tạp văn.Còn họa sĩ - nhà phê bình mỹ thuật Phan Cẩm Thượng thì cho rằng: “Tạp vănthú vị vì nó cho người viết thoải mái với đối tượng, không câu nệ về bố cụcviết và có thể viết rất mâu thuẫn, những ý trái ngược nhau trong cùng một bài

và ngắn dài thế nào cũng được” [46]

Cho đến nay, có những cách hiểu khác nhau về tạp văn Tuy nhiên các

ý kiến đều có những điểm chung: Tạp văn là thể loại ngắn gọn, hàm súc, linh

hoạt phù hợp với nhu cầu thưởng thức của độc giả hiện đại Nội dung của tạpvăn khá phong phú da dạng, có thể là vấn đề chính trị - xã hội mang tínhchính luận sắc sảo, cũng có thể là những trang viết giàu cảm xúc trữ tình Tạpvăn thường chớp lấy một ý nghĩ, khoảnh khắc suy tư, một thoáng liên tưởngbất ngờ, độc đáo, đậm dấu ấn cá nhân của tác giả.

Tạp bút cũng là một thể loại mang những nội dung tương tự như tạpvăn Giữa tạp văn, tạp bút và tản văn là một ranh giới mờ nhạt, khó xác định.Trong những tác phẩm của Tô Hoài, dường như tác giả cũng không quan tâmnhiều đến ranh giới này Trong mảng sáng tác này, Tô Hoài viết nhiều về HàNội, về phong cảnh thiên nhiên, con người nơi đây Những thói quen, tập tụctốt đẹp của người Hà Nội và có cả những ảnh hưởng của đời sống mới dẫnđến những đổi thay không mong muốn ở con người Ông còn ngợi ca văn hoá

cổ truyền, vẻ đẹp của nhiều phong tục như tết rằm (Tết rằm), những phong tục trong hội làng (Hội làng), tục nặn tò he (Con tò he)… Nói chung, trong

mảng sáng tác này, tác giả quan tâm nhiều đến đời sống và con người xungquanh mình Bằng sự quan sát tinh tế và nhạy bén với thời cuộc, Tô Hoài đã

“chớp” được nhiều cảnh sống động vào tác phẩm tạp văn, tạp bút của mình

Dù viết về nhiều câu chuyện, nhiều vấn đề khác nhau nhưng những gì ông thểhiện trong tác phẩm của mình không hề vụn vặt Tất cả đều là những mảnhghép của cuộc sống Con mắt nhìn của Tô Hoài khiến cuộc sống đa chiều vàtoàn diện hơn

Truyện cho thiếu nhi:

Vân Thanh khẳng định: “Tô Hoài là một trong số ít nhà văn viết đềutay nhất cho thiếu nhi Ông viết nhiều loại truyện, về nhiều đề tài, cho nhiềulứa tuổi Và điều quan trọng: có nhiều tác phẩm hay, được các em ưa thích.Làm đọng lại trong tâm trí và tình cảm các em ấn tượng sâu.” [54,445] Quảđúng vậy, ngay từ trước cách mạng, Tô Hoài đã chú ý ngay tới đối tượng là

thiếu nhi, “mỗi tháng ông viết một truyện vừa cho trẻ con chừng năm mươitrang viết tay” [9,20] Ông viết cho các độc giả nhỏ tuổi này hàng loạt những

trang đồng thoại như: Dế mèn phiêu lưu kí, Võ sỹ Bọ ngựa, Đám cưới chuột

Sau cách mạng, mảng truyện cho thiếu nhi của ông vẫn tiếp tục ra đời một

cách đều đặn với các tác phẩm nổi tiếng: Tuyển tập con mèo lười (1964), Đảo hoang (1976), Chuyện nỏ thần ( ), Nhà Chử ( ), 101 truyện ngày xưa ( ),

Vừ A Dính ( ) Mỗi tác phẩm là một thông điệp tác giả gửi gắm nhằm giáo

dục nhân cách, bồi dưỡng tinh thần, trí tuệ, lòng yêu thương con người, quêhương, lòng tự hào dân tộc cho các em Từ những nhân vật gần gũi, bình dịtrong thế giới xung quanh như: Gà trống ri, gã chuột bạch, mèo, chó, chimchích, dế mèn, dế trũi, bọ ngựa, ếch, cá đến các nhân vật trong truyềnthuyết, lịch sử như: Mai An Tiêm, Chử Đồng Tử, Cao Lỗ, Vua Hùng tác giả

đã khơi dậy trí tưởng tượng phong phú ở các tâm hồn trẻ thơ

Thế giới nhân vật trong đồng thoại thường là các nhân vật xoàng xĩnh,thân thuộc Mỗi nhân vật là một nét tính cách, một thói quen độc đáo, khácnhau: “Chuồn chuồn chúa lúc nào cũng dữ dội, hăng hổ nhưng kỳ thực trông

kỹ mắt lại rất hiền”, “anh kỉm kìm kim lúc nào cũng lẩy bẩy như mẹ đẻ thiếutháng” [22,66], anh bọ ngựa thì “kiểu cách ta đây kẻ giờ và hách dịch Conmắt đu đưa tưởng như ai xung quanh chỉ còn có việc thán phục nhìn anhta”[22,68], bọn đồ cóc “đã dốt đặc lại hay khoe chữ”, còn ếch thì có tínhkhoác lác “một tấc lên đến trời” [22,58], kiến lại “chăm chỉ, cần cù, biết lo xa

và cũng bướng nhất trần gian” [22,105] làm nên một xã hội loài vật đa sắcmàu Những truyện đồng thoại thường hướng đến là lớp độc giả lứa tuổi nhỏ

Ở đấy, tác giả cũng rất chú trọng đến việc sử dụng ngôn ngữ, hình ảnh để tạo

sự lôi cuốn, hấp dẫn, gợi trí tưởng tượng của các em nhiều nhất Chủ yếu tácgiả sử dụng ngôn ngữ dí dỏm, hài hước, gần với cách nói của thiếu nhi Chẳnghạn, cách nói của ếch cốm đã cho thấy một kẻ khoác lác luôn tự cho mình làbiết nhiều và được đi nhiều nơi: “Biết rồi! Biết rồi! Ngày trước ta đã đến

Ngày trước ta đã vào chơi vùng Rùa Rùa trong chân núi ấy”, hay thầy đố cóchay nói chữ với lối dùng từ trịnh trọng không đúng lúc: “Bỉ phu hiểu rồi!Hiểu rồi! Hiểu rồi! Thế ra cháu nó bận quá đến nỗi quên cả cho cậu nó uốngnước Cháu nó bận quá! Có thế chứ! À ra thế! Thảo nào! ”

Những trang viết còn cung cấp cho trẻ những kiến thức bổ ích về thiênnhiên, loài vật Đó như là một trang khoa học về muôn loài Như loài cá trắm

và đặc điểm sống, sinh sản của nó là một điều thú vị, đồng thời cũng là mộttấm gương về chí hướng mà tác giả muốn gửi gắm “Giống cá trắm vốn ngụtrong đầm hồ, ven bờ cỏ Nhưng đến khi gió thổi lá tre vàng rụng đầy mặtnước, thế là bắt đầu cá trắm bơi đôi ra chơi ngoài sông Cho đến mùa nắng,mùa cá đẻ Những đôi trắm ngược nước tìm ổ đẻ Vợ chồng nhà trắm kén bãi

đẻ thật đã công phu Ròng rã quanh mùa mưa sang mùa nắng, chưa tới nơi cóbãi đá cuội lăn róc rách, chưa dừng lại được những chú cá trắm con từ lọtlòng đã được bố mẹ cho bơi lội tung tăng từ ngọn nguồn ra cửa sông, vào đầmhồ Chí hướng cá trắm là thế” [23,105]

Những câu chuyện về thế giới loài vật đem lại cho lứa tuổi nhỏ nhữngquan sát tinh tế, những hiểu biết không chỉ về các loài vật, cỏ cây, hoa lá màcòn là hiểu biết về cách ứng xử giữa các loài, những bài học kinh nghiệm quýgiá và sâu sắc

Còn đối với lứa tuổi trưởng thành hơn, các em đã có khả năng mở rộngtầm suy nghĩ của mình, muốn tỏ ra có bản lĩnh độc lập trong đời sống thì TôHoài lại thông qua những gương chiến đấu dũng cảm để nói với các em về lýtưởng, về đạo đức cách mạng, về lòng yêu nước và tự hào dân tộc Như ở

Đảo hoang, bằng những tưởng tượng, Tô Hoài đã giúp bù đắp cho các em

những khoảng trống của lịch sử, giúp các em tìm về với cội nguồn, thuở cònkhai phá, mở mang bờ cõi của cha ông, cung cấp cho các em bài học về ý chí,nghị lực và sức mạnh của con người trong chinh phục thiên nhiên, là bài học

về sức mạnh cải tạo thiên nhiên ở con người

Bút pháp miêu tả của Tô Hoài thường sinh động, không đơn giản,không lặp lại Chẳng hạn, khi viết về đề tài cách mạng và kháng chiến nhằm

giáo dục truyền thống cách mạng cho các em thì những truyện như Vừ A Dính hay kịch phim Kim Đồng cùng viết về người thực, việc thực nhưng lại được

viết với bút pháp khác nhau Tác giả không miêu tả trực tiếp cuộc đời Vừ ADính nhưng thông qua lời kể và những hồi ức của những người thân xungquanh em, chúng ta thấy được lòng yêu nước nồng nàn và phẩm chất anhhùng, tinh thần bất khuất và lòng trung thành với cách mạng Bên cạnh sựkiên trung, Vừ A Dính vẫn là một đứa trẻ hay nũng nịu mẹ Còn Kim Đồng,tác giả lại để em vào chính bối cảnh hoạt động cách mạng của nhân dân để embộc lộ Trong hoàn cảnh gian khổ, hiểm nguy đó, sự dũng cảm, nhanh nhẹn,thông minh của người chiến sỹ nhỏ tuổi hiện lên đậm nét nhất

Như vậy, có thể thấy rằng, mảng truyện viết cho thiếu nhi là một thànhcông khẳng định tài năng và thế mạnh của Tô Hoài Khi đặt bút viết cho các

em, nhà văn luôn luôn suy nghĩ, tìm tòi những cách viết cho phù hợp với từngđối tượng và những câu chuyện ông viết sẽ mang lại cho các em những tìnhcảm, bài học gì Trong lao động nghệ thuật, dù đối tượng độc giả mà nhà vănhướng đến là thiếu nhi nhưng ông vẫn luôn tâm niệm một trách nhiệm là phảicẩn trọng và nghiêm túc Ông tự đặt mình vào thế giới tuổi thơ, suy nghĩ, yêu,ghét, buồn, vui như chính tâm trạng của các em Cũng chính vì thế mà dù ởnhững tuổi 90 ông vẫn luôn “rung rinh nụ cười hóm hỉnh” Không quá khikhẳng định Tô Hoài là nhà văn của thiếu nhi

1.2 Truyện viết cho thiếu nhi trong sự nghiệp sáng tác của Tô Hoài

1.2.1 Khái niệm truyện viết cho thiếu nhi và khái niệm truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi

Để hiểu khái niệm truyện viết cho thiếu nhi và truyện dân gian viết lạidành cho thiếu nhi, trước hết, chúng ta cần quan tâm đến “truyện” là gì?Truyện là khái niệm chỉ một thể loại tự sự, khái niệm này được bắt nguồn từ

một thuật ngữ cổ trong hệ thống thể loại của văn học Trung Quốc Truyện là

“một tác phẩm văn học miêu tả tính cách nhân vật và diễn biến của sự kiệnthông qua lời kể của nhà văn” [42,1054] Khái niệm truyện trong lịch sử vănhọc Việt Nam có nhiều thay đổi qua từng thời kỳ văn học Nếu ở thời kỳ Vănhọc Trung đại, “truyện” bao gồm cả thể thơ lục bát, thất ngôn thì ở thời kỳVăn học hiện đại, khái niệm này khá rộng, bao gồm những tác phẩm tự sự cócốt truyện, có dung lượng dài ngắn khác nhau như: truyện ngắn, truyện vừa,truyện dài “Ở truyện, bản thân việc mở rộng cái thế giới mà nhân vật đi vào,theo dòng chảy của một cuộc đời, hoặc sự đổi thay các ấn tượng về nhữngcảnh và người mà nhân vật tiếp xúc - đã là mục đích của trần thuật, hoặc sựthể hiện nghệ thuật Ở truyện, chất giọng của tác giả (hoặc nhân vật kểchuyện) có vai trò lớn” [35,1838]

Truyện viết cho thiếu nhi ngoài những phẩm chất chung của “truyện”còn có những đặc trưng hết sức đặc thù Trước hết, đó là sự phân biệt vớitruyện dành cho người lớn

Về đề tài của truyện thiếu nhi: “Có thể nói, cuộc sống có bao nhiêunhững cái gì thì cũng có bấy nhiêu những cái đó có mặt trong các trang viếtcủa văn học thiếu nhi Thiên nhiên, con người, quá khứ và hiện tại, hôm nay

và ngày mai, có bao nhiêu biểu hiện, bao nhiêu vấn đề chúng ta đều có thể tìmthấy trong các sáng tác dành cho thiếu nhi” [6,27] Các đề tài thường thấytrong truyện thiếu nhi như đề tài truyền thống, đề tài cuộc sống mới, đề tàikhoa học Nhưng dù ở đề tài nào thì trẻ em cũng là trung tâm của nhữngkhám phá và miêu tả trong sáng tác của các nhà văn

Chủ đề trong truyện thiếu nhi thường tập trung ở các vấn đề gần gũi vớicác em để thông qua những sự việc cụ thể giúp các em hiểu các vấn đề củacuộc sống

Kết cấu cũng là một đặc điểm khác biệt so với kết cấu của sáng tácdành cho người lớn Kết cấu cốt truyện thường bao gồm một chuỗi sự kiện

hành động của nhân vật ngây thơ, trong sáng, những tình huống mà các embắt gặp trong cuộc sống Kết cấu trần thuật bao gồm những phương thức trầnthuật dễ hiểu, phù hợp với lứa tuổi nhỏ Các phương thức thường được sửdụng như: hồi ký, nhân cách hóa, ly kỳ hóa

Trong các sáng tác cho thiếu nhi ngôn ngữ thường được gọt dũa côngphu nhưng “phải thật tự nhiên và hồn nhiên Tự nhiên như chính tính cách củacác em, hồn nhiên như suy nghĩ, tâm lý của các em” [6,30] Trong đó, khẩungữ, ngôn ngữ đồng thoại được sử dụng nhiều nhất

Ngoài những đặc điểm trên, “chúng tôi cho rằng văn học thiếu nhi cầnnhiều cách điệu, khoa trương, nhiều mơ mộng, tưởng tượng tàn bạo hơn nữa.Không phải những tưởng tượng viển vông tách rời hiện thực mà đi sâu vàohiện thực một cách khái quát hơn, bản chất hơn Dù mơ mộng đến đâu, lùi xa

về quá khứ hay viễn tưởng đến tương lai thì nơi khởi đầu và chỗ đến cuốicùng của chúng ta vẫn là sự chân thật của ngày hôm nay” [54,106 -107] Tâmhồn trẻ thơ mong manh, trong sáng, nhạy cảm nên khi viết truyện cho lứa tuổinày cần phù hợp với tâm sinh lý, gần gũi với cuộc sống, với suy nghĩ của các

em Truyện viết cho thiếu nhi phải lấy thiếu nhi làm trung tâm và người viếtphải thực sự trẻ hóa mình, đặt mình vào chính những cách nghĩ, cách hiểu,nhưng vui buồn của các em Đây là điều không phải nhà văn nào cũng làmđược Lã Thị Bắc Lý từng nhận xét: “Văn học thiếu nhi có nhiều cái khó sovới văn học người lớn Ngoài tất cả yêu cầu sáng tác văn học nói chung, nhàvăn viết cho thiếu nhi phải đăc biệt thấu hiểu đối tượng, hiểu những đặc điểmtâm sinh lý, những suy nghĩ và hành động của trẻ để chiếm lĩnh, khám phá vàthể hiện Hiểu để viết cho sát với nhu cầu và nhận thức của các em Ngườiviết càng nắm bắt được đặc điểm tâm sinh lý các em, hiểu sâu sắc từng lứatuổi thì càng có cơ hội cho tác phẩm của họ có thể trở thành tác phẩm hay”[32,51] Cũng nói về tầm quan trọng và ý thức trách nhiệm của người cầm bút

đối với đối tượng là trẻ em, Thạch Lam cho rằng: “Người ta chớ lầm tưởng làviết cho trẻ con thì viết thế nào cũng được Chúng ta chớ quên là trẻ con có líluận và trí quan sát riêng của nó, nhiều khi xác đáng và tinh tường hơn củangười nhớn Trẻ con nhìn đời bằng con mắt mới và trí xét đoán trong sạch,chưa bị những tập quán làm mờ Hơn những nhà văn khác, các nhà vănchuyên viết cho trẻ cần yêu mến những câu chuyện mình viết và kính trọngnhững độc giả ít tuổi của mình Nếu cứ muốn giữ địa vị mình, giữ địa vị

“người lớn” để dẫn trẻ đi tìm hiểu cuộc đời, để gây dựng trí xét đoán, làm nảy

nở tình cảm của trẻ, thì nhà văn ít khi được thành công Viết cho trẻ đọc,trước hết là đứng thay vào chỗ trẻ, là tự làm mình trẻ lại, tìm lại cái trí tò mò,

tỉ mỉ, cái lí luận thẳng thắn, và nhất là cái độc lập tự do lạ lùng của trí não trẻcon” [25,310] Nhưng đồng thời, viết cho trẻ còn cần phải nâng trẻ “lớn lên”chứ không phải cứ “bé” mãi được

Điều quan trọng khi viết truyện cho thiếu nhi là các nhân vật, hànhđộng, hoàn cảnh phải có sức thuyết phục Bởi tâm hồn các em vốn dễ vui,buồn cùng niềm vui nỗi buồn của nhân vật Ấn tượng về một nhân vật có thểtheo các em suốt cả cuộc đời Những người đọc nhỏ tuổi chưa trưởng thành

để hiểu những mâu thuẫn sâu sắc của thời đại, của cuộc đời nhưng luôn luônmuốn khám phá cuộc sống, tìm hiểu quá khứ, hiện tại và tương lai Vì vậy,những trang văn cho thiếu nhi cần hơn hết là nội dung trong sáng, phong phú

và toàn vẹn “Cuộc sống mở ra trên từng trang sách; đọc sách các em sẽ biếtđược nhiều điều mới mẻ, nhiều tấm gương, nhiều lời khuyên nhủ Chúng tôimuốn cuộc sống trong sách cho các em là một cuộc sống không bị cắt xén,một cuộc sống toàn vẹn, phong phú, đa dạng, trong đó có người lớn và trẻ em,

có ngày hôm qua, ngày hôm nay và cả ngày mai” [38,106]

Mikhain Pannitsơ khẳng định: “Theo dõi cách xử sự của trẻ em ta điđến chỗ tự hiểu ta hơn Tự hiểu mình là điều khó Hiểu trẻ còn khó hơn Trẻ

cách xa ta về tuổi tác, về thời gian và xa hơn, bởi điều kiện sinh sống Trẻ

em chia sẻ với ta trong thế giới ta và đồng thời trẻ lại ở một thế giới khác”[39,11] Thế giới trẻ em có vô vàn cảm xúc, một thế giới được nuôi dưỡng bởi

ý nghĩ hồn nhiên và trí tưởng tượng vô hạn Bởi vậy, nhà văn viết cho thiếunhi phải là người thấu hiểu tâm hồn trẻ thơ để những trang viết thực sự gầngũi với cuộc sống, gần gũi với tâm lý, suy nghĩ, tình cảm của các em “Mộttác phẩm viết cho trẻ em không chỉ để lại cho trẻ em thích thú mà còn phảikích thích ở các em những khát vọng và niềm tin Vì thế không chỉ là tưởngtượng thuần túy, tưởng tượng trong tư duy hiện thực, gắn bó sâu sắc với hiệnthực, dựa trên sự chiêm nghiệm của nhà văn về cuộc sống mà còn là tưởngtượng có tính chất dự cảm, dự báo về tương lai Văn học viết cho trẻ em phảiđánh thức được khả năng rung động sâu sắc của tâm hồn trẻ thơ, hình thành ởcác em niềm tin gắn với những giá trị thẩm mĩ và vẻ đẹp, để từ vấn đề này trẻ

em có thể nâng lên tầm tư tưởng, có ý nghĩa nhân sinh, nhân loại” [32,165]

Truyện dân gian viết lại dành cho thiếu nhi là một bộ phận trongtruyện viết cho thiếu nhi Điểm khác biệt để phân biệt mảng truyện này vớinhững mảng truyện xung quanh nó là việc lựa chọn đề tài là “tích xưa” cótrong dân gian làm điểm tựa sáng tạo nên những tác phẩm dành cho thiếunhi Đó có thể xuất phát từ truyện cổ tích, truyền thuyết, thần thoại nhưngđều mang một đặc điểm chung là hướng đến thiếu nhi nhằm khơi dậy tìnhcảm yêu thương con người, tự hào dân tộc, trân trọng truyền thống và cũngphát triển trí tưởng tượng phong phú của trẻ thơ Những trang truyện dângian viết lại bồi dưỡng tâm hồn trẻ, tắm mát tâm hồn trẻ bằng dòng nướctrong trẻo bắt nguồn từ dân gian

Như vậy, truyện cho thiếu nhi và truyện dân gian viết lại dành cho thiếunhi là một mảng quan trong trong sáng tác văn học của bất cứ dân tộc nào

“Văn học thiếu nhi có những đặc thù riêng nhưng không thể tách biệt hẳn với

lịch sử văn học của đất nước, vả lại các tác giả viết cho trẻ em cũng đồng thời

là những nhà văn đã góp phần tạo nên diện mạo chung của văn học dân tộc Trẻ em được đặt vào trung tâm của sáng tác” [32,55] Nó đòi hỏi nhà văn viếtcho thiếu nhi cần có một lòng nhiệt thành, một lòng yêu mến và trân trọngnhững độc giả lứa tuổi nhỏ, phải thấu hiểu những tâm tư, tình cảm, suy nghĩcủa các em, gợi cho các em những suy ngẫm về quá khứ, niềm tin vào hiện tại

và lý tưởng, hoài bão khi hướng đến tương lai Một tác phẩm văn học thiếunhi có giá trị là một tác phẩm mang lại cho các em cách nhìn nhận, tiếp cậncuộc sống toàn diện, sâu sắc hơn

1.2.2 Truyện viết cho thiếu nhi trong văn học Việt Nam hiện đại

Nhìn lại quá trình lịch sử văn học Việt Nam, có thể thấy văn học thiếunhi luôn đồng hành cùng văn học dân tộc Đây là một bộ phận xuất hiện từ rấtsớm, từ những bài vè, bài đồng dao, truyện cổ tích, truyện ngụ ngôn Đến đầuthế kỷ XX, văn học thiếu nhi đã có những bước phát triển đầu tiên, đánh dấumình trong nền văn học Việt Nam hiện đại Ngay từ những năm đầu đã có

những tác phẩm có giá trị như: Chân tướng quân của Phan Bội Châu viết năm

1917 Tiếp theo đó là thành công của nhiều tác giả như Phạm Hồng Thái, Tản

Đà, Nguyên Hồng, Tô Hoài, Phạm Hổ, Võ Quảng, Nguyễn Nhật Ánh

Trước Cách mạng, nhóm Tự lực Văn đoàn cũng có nhiều sách dành

cho thiếu nhi như Tuổi xanh, Sách hồng Tú Mỡ viết Tấm Cám, Nam Cao viết Bài học quét nhà, Thạch Lam có Hai đứa trẻ, Tô Hoài với Dế mèn phiêu lưu kí, Nguyên Hồng với Những ngày thơ ấu Nhìn chung, ở thời kỳ này thể

loại truyện dành cho thiếu nhi chưa nhiều và cũng chưa có nhiều đề tài phongphú

Sau Cách mạng tháng Tám, truyện dành cho thiếu nhi có những bướcphát triển mới, thu hút nhiều sự quan tâm của nhiều nhà văn, nội dung và đềtài phong phú, toàn diện hơn Chủ đề chính của những sáng tác cho thiếu nhi

thời gian này là những tấm gương dũng cảm của các em, công sức của các emtrong sự thắng lợi của cuộc kháng chiến - công sức lớn lao của những con

người nhỏ tuổi Nhiều những tác phẩm nổi tiếng như: Hai bàn tay chiến sỹ, Điện Biên của chúng em, Tìm mẹ của Nguyễn Huy Tưởng, Chú Giao làng Sen của Nguyễn Tuân, Dưới chân cầu mây của Nguyên Hồng, Hoa Sơn của

Tô Hoài hay bài thơ nổi tiếng Lượm của Tố Hữu Mọi tác phẩm đều hướng

đến giáo dục lòng dũng cảm, đề cao sự mưu trí, thông minh và khẳng định vaitrò to lớn của các em thiếu nhi trong cuộc kháng chiến của đất nước

Đề tài kháng chiến chống Pháp vẫn tiếp tục được khai thác dù cuộckháng chiến đã thành công Vẫn có nhiều tác phẩm ca ngợi những tấm gương

anh hùng nhỏ tuổi như: Vừ A Dính (Tô Hoài), Cái Thăng (Võ Quảng), Đội du kích thiếu niên Bình Đảng (Xuân Sách), Đất rừng Phương Nam (Đoàn

Giỏi) Cho đến những năm 60 của thế kỷ XX, khi miền Bắc bước vào côngcuộc xây dựng cuộc sống mới, văn học nói chung và truyện cho thiếu nhi nóiriêng cũng hòa chung vào không khí đó Lúc này xuất hiện nhiều tác phẩm cangợi những con người mới, những lao động chân chính giáo dục các em rèn

luyện mình trở thành những người hữu ích trong tương lai: Chú bé sợ toán (Hải Hồ), Mái trường thân yêu (Lê Khắc Hoan) Các tác giả còn chú trọng

đến việc nhắc nhở các em về truyền thống của dân tộc Năm 1960, tác giả

Nguyễn Huy Tưởng đã có những tá phẩm xuất sắc về đề tài này: Lá cờ thêu sáu chữ vàng và Kể chuyện Quang Trung

Khi đất nước đã hòa bình nhưng dấu ấn chiến tranh dường như vẫnkhông nhạt đi trong các trang viết của các nhà văn Các tác giả chủ yếu viết về

kỉ niệm tuổi thơ thời kháng chiến chống Pháp như: Võ Quảng với Tảng sáng, Nguyễn Quang Sáng với Dòng sông thơ ấu Với cuộc kháng chiến chống Mỹ, tác giả Nguyễn Thị Như Trang viết Hoa cỏ đắng, Dương Thu Hương viết

Hành trình ngày thơ ấu, Quang Huy viết Ngôi nhà trống, Ma Văn Kháng viết Côi cút giữa cảnh đời.

Truyện dành cho thiếu nhi từ sau năm 1975 thực sự có nhiều nhữngchuyển biến quan trọng Với khả năng phản ánh xã hội trong phạm vi rộnglớn, với sự phong phú của các dạng loại biểu đạt, mô tả và tính phổ cập của

nó, truyện dễ cập nhật với những đổi mới của xã hội “Truyện thiếu nhi đãtiếp cận trực tiếp với cuộc sống mới sôi động từ nhiều phương hướng, đãquan tâm đến trẻ em một cách toàn diện, không chỉ trong học tập, lao động,chiến đấu mà cả trong cuộc sống bình thường hàng ngày, không chỉ ở phươngdiện một công dân mà còn ở phương diện một đứa trẻ, một nhân cách” [32,8].Tác giả Tô Hoài khi nhận xét về những chuyển biến của truyện thiếu nhi giaiđoạn này đã nói: “Các tác giả đã mạnh dạn đưa bạn đọc vào bao nhiêu phứctạp của đời thường, đã giúp bạn đọc tuổi thơ nhìn nhận thế nào, quan niệm thếnào trước những khó khăn và đau khổ đời người” [19,2-3] Viết về cuộc sốngmới khi đất nước hoàn toàn thống nhất, các nhà văn chú ý nhiều tới vấn đềđạo đức con người, đặc biệt là những người nhỏ tuổi trước những đổi thay củacuộc sống Những hoàn cảnh éo le, những bản tính riêng của từng nhân vật

được chú ý khắc họa Ở Tình thương, lần đầu tiên Phạm Hổ đã đưa ra một cái

nhìn khách quan trong mô tả nhân vật Mỗi nhân vật là một nét tính cách, mộthoàn cảnh, một đời sống nội tâm riêng Và mỗi nhân vật, cũng vì thế mà có

những quá trình phát triển riêng của mình Hay như ở Chú bé có tài mở khóa,

tác giả Nguyễn Quang Thân đã xây dựng nhân vật Hùng “quăn” với nhiều néttính cách trái ngược nhau: ham chơi, ngại học, nổi tiếng với chùm chìa khóavạn năng đi ăn trộm nhưng lại luôn mủi lòng, thông cảm với nỗi bất hạnh củangười khác Có thể nói rằng, cuộc sống và con người giai đoạn này đangđược các tác giả nhìn nhận ở nhiều chiều, nhiều hướng khác nhau, thể hiệnmột cuộc sống đầy đặn hơn

Một trong những đề tài thu hút nhiều quan tâm của các nhà văn là sángtác lại những câu chuyện dân gian, truyện lịch sử gắn với huyền thoại, phongtục và văn hóa Võ Quảng, Phạm Hổ, Tô Hoài là những tác giả thành công vớimảng đề tài này Những câu chuyện nối liền xưa và nay, truyền thuyết và hiệnthực, dựng lại không khí của những buổi sơ khai dựng nước mang lại nhiềuhứng thú cho độc giả nhỏ tuổi Đồng thời cũng mang đến nhiều bài học quýbáu về, quý trọng truyền thống, cội nguồn, lòng tự hào dân tộc và biết ơn đốivới những người xây dựng và bảo vệ đất nước.

Như vậy, có thể khẳng định truyện dành cho thiếu nhi là một bộ phậnkhông thể thiếu của văn học thiếu nhi nói riêng và văn học dân tộc nói chung

Nó làm nên diện mạo của văn học mỗi dân tộc Không chỉ riêng Việt Nam màtrên thế giới, bộ phận văn học này luôn được quan tâm hàng đầu Đối tượnghướng đến là những độc giả lứa tuổi nhỏ, những nhân cách đang cần đượcphát triển và hoàn thiện Bởi vậy, văn học dành cho thiếu nhi đóng một vai tròđặc biệt quan trọng để làm cho những mầm non đó lớn lên Văn học ViệtNam với bộ phận văn học thiếu nhi, đặc biệt là truyện thiếu nhi đã hoàn thànhtốt sứ mệnh đó của mình

1.2.3 Nhìn chung về truyện viết cho thiếu nhi và truyện dân gian viết lại cho thiếu nhi của Tô Hoài

Tô Hoài là nhà văn lớn của thiếu nhi Bằng những câu chuyện ly kì,hấp dẫn, ông luôn đem đến cho các em một niềm vui, một bài học, một lờicăn dặn, một bài học nhẹ nhàng, sâu lắng Mối giao hòa giữa con người vớicon người, con người và loài vật, con người và thiên nhiên luôn được tác giả

đề cập đến trong tác phẩm Văn của Tô Hoài ấm áp, tươi trẻ Thời gian khônglàm ông mệt mỏi khi sáng tác cho các em Đối với tuổi thơ, ông luôn là người

kể chuyện đầy hứng thú và sáng tạo Truyện dành cho thiếu nhi của Tô Hoài

là một mảng quan trọng trong toàn bộ sự nghiệp sáng tác của ông Và trong

bản thân mảng truyện thiếu nhi lại chia ra nhiều loại khác nhau Việc phânloại truyện viết cho thiếu nhi của Tô Hoài là một việc làm hết sức khó khănbởi số lượng tác phẩm đồ sộ, trải suốt cả cuộc đời sáng tạo nghệ thuật của nhàvăn Phải nói rằng, trẻ thơ luôn được nhà văn quan tâm, dành cho một sự ưu

ái đặc biệt Để có một cái nhìn toàn diện và hệ thống, chúng tôi dựa vào đề tài

mà nhà văn thể hiện để tìm hiểu và phân loại Mảng truyện dân gian viết lại làmột bộ phận nằm trong hệ thống những sáng tác dành cho thiếu nhi của ông

Nó nằm bên cạnh những bộ phận khác như hồi ký về tuổi thơ, truyện loài vật,truyện quê hương đất nước

Thứ nhất, là bộ phận hồi ký về tuổi thơ Thời gian vốn là một ông thầy

vĩ đại, luôn biết chọn lọc và tôn vinh những gì lắng đọng nhất Trong cuộc đờimỗi con người, quãng thời gian tuổi thơ luôn là quãng thời gian để lại trongmỗi chúng ta những ấn tượng sâu sắc, khó phai Đối với các nhà văn cũngvậy, tuổi thơ luôn để lại ấn tượng nguyên thủy, có sức ám ảnh dai dẳng trongsuốt cuộc đời Cũng chính vì vậy mà Tô Hoài lựa chọn viết cho thiếu nhi bằngthể hồi ký, về chính tuổi thơ của mình Bởi “viết về quá khứ bản thân, cóngười đi lại cả quãng đời, có người chỉ nhìn lại mình ở một phần trong cảcuộc đời dài dằng dặc, nhưng chính một phần ấy lại có sức chứa vô cùng lớnlao, có ý nghĩa quyết định cho cả một đời người Tâm hồn trẻ thơ chưa hề bịhao mòn, pha tạp, và chính nó là cái thiêng liêng, sâu xa của sự sống”[32,108] Những trang hồi ký về tuổi thơ của Tô Hoài cho các độc giả nhỏtuổi thấy không chỉ việc nâng niu, giữ gìn kí ức tuổi thơ mà còn là một khảnăng suy nghĩ, ý thức độc lập về cuộc sống hiện tại Với tài năng tinh tế, tâmhồn nhạy cảm, cùng với bản lĩnh của người cầm bút, những trang viết vềchính bản thân mình của Tô Hoài đã mang đến cho người đọc những cảm xúcđến ứa nước mắt Hình ảnh về quê ngoại, về mảnh vườn và căn nhà gạch cổ

đã ăn sâu vào tiềm thức tác giả Hình ảnh ông ngoại lặng lẽ uống rượu, người

mẹ tần tảo, người em gái bất hạnh, người cha đi làm ăn xa, người bà sống như

cái bóng rất mực yêu thương cháu Đó là những hình ảnh gắn liền với ôngqua nhiều năm tháng tuổi thơ.

Nhà văn viết về tuổi thơ bằng một ấn tượng, cảm xúc chân thành vànhững chi tiết bình dị, mộc mạc Qua hồi tưởng và những kỉ niệm, tác giảmuốn đề cập đến cuộc đời của bao nhiêu con người và bao bọc họ trong tìnhyêu thương chân thành của mình Những trang viết ấy đã bồi đắp, nuôi dưỡngtâm hồn nhạy cảm của trẻ thơ

Thứ hai, là bộ phận truyện viết về loài vật “Tô Hoài là nhà văn viết

thành công nhất, hấp dẫn nhất về các loài vật” [27,465] Thế giới loài vậttrong truyện của ông đa dạng, phong phú Nhà văn rộng lượng với ngòi bútcủa mình khi đưa những con vật vào trang viết Ông không phân biệt loài xấu

loài đẹp, loài sạch loài không sạch, loài hiền lành loài hung dữ, loài to loài nhỏ Rất nhiều những con vật, bay trên trời có, sống dưới nước có, sốngtrên mặt đất có xuất hiện trong tác phẩm của ông Đọc truyện loài vật củaông, người đọc hiểu Tô Hoài muốn nói đến cuộc sống của con người Thếgiới loài vật cũng đa dạng, nhiều mối quan hệ như chính cuộc sống conngười Tác giả đưa vào tác phẩm của mình những con vật gần gũi, thân thuộcxung quanh con người Đó đều là những con vật xoàng xĩnh nhưng mối quan

-hệ giữa chúng, cuộc sống của chúng lại mở ra cả một xã hội đa dạng Ngay từ

Dế mèn phiêu lưu kí với chuyến viễn du của chú Dế mèn đến những miền đất

xa lạ, tác giả muốn nói đến lẽ sống mà “nhân vật tí hon” khao khát cũng chính

là khao khát của con người: đó là một thế giới đại đồng, một thế giới chỉ có

công bằng, không có áp bức và chiến tranh Hay như Đôi gi đá lại gợi kiếp

sống tụ hội, ly tán của những người nông dân nghèo Họ chăm chút xây dựng

tổ ấm của mình nhưng không sao chống đỡ nổi những tai họa xung quanh

Miêu tả thế giới loài vật ít ai có được sự tinh tế như Tô Hoài Cái khócủa viết truyện đồng thoại là có sự kết hợp giữa hiện thực và mơ tưởng Bằng