Thế giới nghệ thuật tiểu thuyết thần thánh và bươm bướm của đỗ minh tuấn luận văn thạc sĩ ngữ văn

bươm bướm - tác phẩm đoạt Giải C của cuộc thi là một trong hai cuốn sáchđặc biệt bên cạnh Thần thánh và bươm bướm là cuốn Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn, vì đã phản ánh được

LÊ THỊ HỒNG

THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT TIỂU THUYẾT

THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM

CỦA ĐỖ MINH TUẤN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60.22.34

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS Biện Minh Điền

Nghệ An, 2012

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 2

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài 4

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

5 Phương pháp nghiên cứu 4

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn 5

Chương 1: HIỆN TƯỢNG ĐỖ MINH TUẤN VÀ SỰ XUẤT HIỆN TIỂU THUYẾT THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM 6

1.1 Đỗ Minh Tuấn và con đường đến với tiểu thuyết 6

1.1.1 Đỗ Minh Tuấn – một hiện tượng đáng chú ý của văn học Việt Nam đương đại 6

1.1.2 Con đường đến với tiểu thuyết của Đỗ Minh Tuấn 8

1.2 Sự xuất hiện của tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm 9

1.2.1 Bối cảnh ra đời của tiểu thuyết thần thánh và bươm bướm 9

1.2.2 Ý đồ nghệ thuật và những thành công của Đỗ Minh Tuấn 16

1.3 Thần thánh và bươm bướm trong bức tranh chung của tiểu thuyết Việt Nam đương đại 18

1.3.1 Cái mới lạ của tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm 18

1.3.2 Nhận diện khuynh hướng tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm 20

Chương 2: HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI TRONG TIỂU THUYẾT THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM 25

2.1 Hiện thực được nhận thức, phản ánh trong tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm 25

2.1.1 Hiện thực xã hội nông thôn Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập 25

nông thôn 33

2.1.4 Một thế giới phức tạp, oái oăm, trớ trêu bởi những Thần thánh và bươm bướm 41

2.2 Con người trong tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm 46

2.2.1 Các dạng thái con người trong Thần thánh và bươm bướm 46

2.2.2 Mối quan hệ giữa con người với con người trong tiểu thuyết

Thần thánh và bươ m bướm 58

2.2.3 Mối quan hệ giữa con người với “thần thánh” trong tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướm 66

2.3 Cái nhìn về con người và thế giới nông thôn của Đỗ Minh Tuấn trong

tiểu thuyết thần thánh và bươm bướm 68

2.3.1 Góc nhìn và điểm nhìn của Đỗ Minh Tuấn 682.3.2 Thái độ của Đỗ Minh Tuấn 71

Chương 3: BÚT PHÁP TẠO DỰNG THẾ GIỚI NGHỆ THUẬT

TIỂU THUYẾT THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM 73

3.1 Bút pháp hiện thực - huyền ảo của Đỗ Minh Tuấn trong tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướm 73

3.1.1 Khái niệm về bút pháp hiện thực - huyền ảo 733.1.2 Kiểu hiện thực được nhận thức và phản ánh trong tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướ m 75

3.1.3 Đặc sắc bút pháp hiện thực - huyền ảo của Đỗ Minh Tuấn 77

3.2 Giọng điệu và ngôn ngữ giễu nhại của Đỗ Minh Tuấn trong tiểu

thuyết Thần thánh và bươm bướm 79

3.2.1 Giọng điệu giễu nhại 793.2.2 Ngôn ngữ giễu nhại 83

3.3.2 Nghệ thuật xây dựng nhân vật 95

KẾT LUẬN 104 TÀI LIỆU THAM KHẢO 106

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Tiểu thuyết thực sự đã trở thành nhân vật chính trên sân khấuvăn học hiện đại Vốn là một thể loại năng động, nhạy cảm, và có tầm kháiquát lớn những vấn đề về đời sống, con người, và xã hội, tiểu thuyết ngàycàng đi sâu khám phá sâu sắc diện mạo mới của cuôc sống Ở nước ta, tiểuthuyết chỉ thực sự được khẳng định nhờ tài năng của các cây bút Tự lựcVăn đoàn và các nhà văn hiện thực giai đoạn 1930 – 1945 Trên những kinhnghiệm khá phong phú nhưng ít nhiều còn mới mẻ đó, tiểu thuyết Việt Namsau 1945 tự điều chỉnh hướng đi để trở thành một vũ khí đa dụng trước yêucầu phục vụ kháng chiến và công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa Các tácphẩm mang tinh thần sử thi trở thành dạng thức tiểu thuyết điển hình tronggiai đoạn hai cuộc kháng chiến vệ quốc Tiểu thuyết Việt Nam đương đại(từ 1986 đến nay), phát triển theo nhiều khuynh hướng khác nhau, trong đórất đáng chú ý là khuynh hướng hiện thực huyền ảo Phát triển theo khuynhnày, các tác giả tiểu thuyết có thể phản ánh hấp dẫn lôi cuốn chân thực mộtcuộc sống với những bộn bề thay đổi như vũ bão Với những tác phẩm nổi

tiếng, tạo được ấn tượng mạnh mẽ đối với bạn đọc như: Những đứa trẻ

chết già (Nguyễn Bình Phương ), Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn

Khăc Trường), Cõi người rung chuông tận thế (Hồ Anh Thái), Quái vật (Trần Thị Hồng Hạnh),… thì Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh

Tuấn đã gây được làn sóng mạnh trong công chúng và dư luận

1.2 Đỗ Minh Tuấn – một hiện tượng khá đặc biệt của văn học, nghệthuật Việt Nam đương đại Ông là một gương mặt rất tài hoa, thành công trênnhiều lĩnh vực như phim truyện nhựa, tiểu phẩm hài, thơ, hội hoạ, tiểu thuyết

Gần đây nhất tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm của ông đã gây chú ý sâu sắc cho giới nghiên cứu và đông đảo công chúng độc giả Thần thánh và

bươm bướm - tác phẩm đoạt Giải C của cuộc thi là một trong hai cuốn sách

đặc biệt (bên cạnh Thần thánh và bươm bướm là cuốn Lửa đắng của Nguyễn

Bắc Sơn), vì đã phản ánh được hiện thực đời sống ngày hôm nay nhanh chóng,sâu rộng và sinh động không kém gì phóng sự báo chí

1.3 Tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn đặt ra

nhiều vấn đề cần phải được nghiên cứu, tìm hiểu Đấy là một thế giới nghệthuật sống động, độc đáo với sự thành công về thể hiện một bức tranh nôngthôn đầy trăn trở, một thế giới huyền ảo mơ thực, nghệ thuật xây dựng nhânvật, ngôn ngữ và giọng điệu

2 Lịch sử vấn đề nghiên cứu

2.1 Sau khi ra đời, Thần thánh và bươm bướm đã nhận được sự ủng hộ

nhiệt tình của bạn đọc đặc biệt là các nhà nghiên cứu Sự kiện đáng chú ý nhất

là vào ngày 25/ 11/2011 tại trụ sở của Hội Nhà văn Việt Nam (số 9 NguyễnĐình Chiểu, Hai Bà Trưng, Hà Nội) dưới sự chủ trì của nhà thơ Hữu Thỉnh,chủ tịch Hội nhà văn Việt Nam, đã diễn ra buổi toạ đàm văn học về tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướm Tham dự buổi tọa đàm có nhà văn Nguyễn Trí

Huân, Phó chủ tịch Hội, nhà văn Nguyễn Khắc Trường, Chủ tịch Hội đồngvăn xuôi Hội Nhà văn; các nhà lí luận phê bình: Phong Lê, Phương Lựu, TrầnĐình Sử, Lưu Khánh Thơ và nhiều nhà văn, nhà thơ, nhà báo cùng bạn đọc

yêu mến, quan tâm đến tác phẩm Thần thánh và bươm bướm… Hầu hết đều

đánh giá cao tác phẩm nghệ thuật này, coi đây là một tác phẩm xuất sắc vềnông thôn trong thời buổi kinh tế thị trường Nhà thơ Hữu Thỉnh đánh giá:

“Riêng Thần thánh và bươm bướm được đánh giá là tiểu thuyết mang tính hài

hước và giả tưởng từ lâu đã trở nên hiếm hoi trên văn đàn (sau Vũ Trọng

Phụng)” GS Trần Đình Sử: “Những trang đầu tiên của “Thần thánh và bươm

bướm” mới đọc tưởng như có tính “cà trớn” nhưng càng đọc càng bị hấp dẫn.

Các tình huống không thực trong đời sống lại là hiện thực tinh thần, nhiều

ngẫu nhiên phi lý nhưng là tất yếu của trạng thái tâm lý người nông dân đầycảm tính” Nhà văn Nguyễn Khắc Trường: “Văn xuôi quan trọng là giọng điệuriêng, Đỗ Minh Tuấn có và đó là điều làm tôi ngạc nhiên; nó là thứ nhiềungười không có tuy sách xuất bản ra thì nhiều Lâu nay văn chương chúng ta

nghiêm túc quá, đọc khá mệt Cái làm nên thành công của Thần thánh và

bươm bướm là trong thực tế không thể có một “làng” như vậy, không thể có

những tình tiết phi lý như vậy, tất cả hoàn toàn giả tưởng nhưng đọc xong lạitin, có lẽ là bởi Đỗ Minh Tuấn đã quan sát nông thôn, hiểu và khái quát đượcnhững đặc tính cơ bản nhất của người nông dân Giọng hài là của hiếm, nólàm nên cái duyên, cái giọng riêng nhưng cũng làm cho nhiều chỗ hời hợt,chưa sâu Ngôn ngữ đối thoại hay, trần trụi nhưng không thô tục” Phong Lê:

“Thần thánh và bươm bướm là một biếm họa, giả thiết về niềm tin ngây thơ do

dốt nát và cả tin hay có thể do khát vọng đổi đời vì đói nghèo quá lâu đời, cáigì cũng có thể thành thần thánh, đây là thành công nổi bật lên hơn nửa thế kỷvăn chương của ta Vấn đề nông dân nông thôn đồng nghĩa với dân tộc đặt rarất hay, là nhếch nhác hóa: nông thôn hóa thành thị, là đô thị hóa nông thôn rồi

tay trắng không nghề nghiệp” Nhà văn Văn Chinh: “Thần thánh và bươm

bướm - tác phẩm đoạt Giải C của cuộc thi là một trong hai cuốn sách đặc biệt

(bên cạnh Thần thánh và bươm bướm là cuốn Lửa đắng của Nguyễn Bắc Sơn),

vì đã phản ánh được hiện thực đời sống ngày hôm nay nhanh chóng, sâu rộng

và sinh động không kém gì phóng sự báo chí” Ngoài ra tiểu thuyết còn nhậnđược sự đánh giá của nhiều tác giả khác: dịch giả Phạm Viết Đào; nhà thơ,NSND Huy Quang; nhà phê bình Đỗ Ngọc Yên; nhà thơ Ánh Hồng; nhà phêbình trẻ Đặng Thân

2.2 Luận văn là công trình đầu tiên tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu

thuyết Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn với cái nhìn tập trung và

hệ thống

3 Đối tượng nghiên cứu và giới hạn của đề tài

3.1 Đối tượng nghiên cứu: đối tượng nghiên cứu của luận văn là thế

giới nghệ thuật tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm của của Đỗ Minh Tuấn.

3.2 Giới hạn của đề tài: Đề tài bao quát tiểu thuyết Thần thánh và

bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn (đặt trong bối cảnh chung của tiểu thuyết Việt

Nam đương đại)

Văn bản tác phẩm dùng để khảo sát, luận văn dựa vào cuốn: Đỗ Minh

Tuấn, Thần thánh và bươm bướm, Nxb Văn học, Hà Nội, 2009.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

Luận văn đặt ra 3 nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đưa ra một cái nhìn chung về tiểu thuyết của Đỗ Minh Tuấn trongbối cảnh của tiểu thuyết Việt Nam đương đại (từ 1986 đến nay), nhận diện cái

mới lạ của tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm

4.2 Khảo sát, phân tích, xác định các hiện tượng tạo thành thế giới nghệthuật (con người và hiện thực) được nhận thức, phản ánh trong tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn

4.3 Khảo sát, phân tích, xác định cách thức tạo dựng thế giới nghệ thuật

(bút pháp, giọng điệu, ngôn ngữ,…) của Đỗ Minh Tuấn trong tiểu thuyết Thần

thánh và bươm bướm

Cuối cùng rút ra một số kết luận về thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Thần

thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn, về khuynh hướng hiện thực huyền

ảo trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại

5 Phương pháp nghiên cứu

Luận văn vận dụng nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau, trong đó

có các phương pháp chủ yếu: phương pháp thống kê - phân loại, phương phápphân tích - tổng hợp, phương pháp so sánh – loại hình, phương pháp cấu trúc -

hệ thống

6 Đóng góp và cấu trúc của luận văn

6.1 Đóng góp

Luận văn là công trình tìm hiểu thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Thần

thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn với cái nhìn tập trung và hệ thống.

Kết quả nghiên cứu của luận văn có thể làm tài liệu tham khảo cho việc

tìm hiểu, nghiên cứu tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh

Tuấn nói riêng, tiểu thuyết Việt Nam đương đại nói chung

6.2 Cấu trúc của luận văn

Ngoài Mở đầu và Kết luận, nội dung chính của luận văn được triển khai

Chương 3 Phương thức tổ chức thế giới nghệ thuật tiểu thuyết Thần

thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn

Cuối cùng là Tài liệu tham khảo.

Chương 1 HIỆN TƯỢNG ĐỖ MINH TUẤN VÀ SỰ XUẤT HIỆN

TIỂU THUYẾT THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM

1.1 Đỗ Minh Tuấn và con đường đến với tiểu thuyết

1.1.1 Đỗ Minh Tuấn – một hiện tượng đáng chú ý của văn học Việt

Nam đương đại

Sự xuất hiện của ông làm cho người đọc phải bất ngờ bởi một tài năng

hiếm có Trần Đình Sử trong bài tham luân: “Thần thánh và bươm bướm - một

tiểu thuyêt về văn hoá Việt Nam của Đỗ Minh Tuấn” có khẳng định: “ĐỗMinh Tuấn là một nghệ sĩ đa tài Anh đã gây ấn tượng cho người tiếp nhận vềđiện ảnh, về thơ ca, về hội hoạ, về lý luận phê bình, giờ anh lại gây ấn tượng

về tiểu thuyết” Trên lĩnh vực sân khấu điện ảnh từ năm 2001 đến nay anh đãcho ra mắt hàng chục vở hài kịch sâu sắc, gai góc và rất ăn khách, gây tiếng

vang cả trong và ngoài nước như: Sống nhờ Telephon, Con một, Mượn răng,

Chữa ngọng, Sống chết theo Mốt, Củ khoai vĩ đại, Internet về làng, Cuội buôn

quan, Lễ nhận huân chương, Loa phường thời chứng khoán… Không chỉ vậy

anh còn cho ra đời các tác phẩm nổi tiếng trong và ngoài nước như các phim

nhựa: Ngọn đèn trong mơ; Dịch cười; Người đàn bà nghịch cát; Hoa của Trời

và các phim video Thằng Cuội; Tôn Ngộ Không đến Việt Nam; Đi bầu Thành hoàng; Tết sớm; Đón khách; Dạy chồng; Sứ giả làng; Công ty co giãn mênh mông Đặc biệt bộ phim Vua bãi rác là đỉnh cao trong sự nghiệp điện ảnh của

ông được đề cử đại diện Việt Nam tham dự giải Oscar Các tác phẩm đều đặt

ra những vấn đề sâu sắc, vừa tràn đầy những cảm xúc nhân văn, vừa có sứcmạnh phê phán mang hơi thở nóng hổi của đời sống hôm nay, vừa có chiềusâu triết lý với những ẩn dụ có tính nhân loại

Trong lĩnh vực thơ ca ông cũng dành nhiều tâm huyết của cuộc đờimình và đạt đươc những thành quả quan trọng Lần trả lời phỏng vấn phóng

viên báo Vietimes ông có nói: “Tôi đã làm thơ với cảm xúc tuôn trào, có khi

làm một ngày cả chục bài thơ, nằm trên giường viết vì nhà chật quá, có hơn

mười mét vuông, lại hay ngập nước mưa lõng bõng Bài thơ Mẹ tôi người hay

lo được giải Nhất thi thơ Báo Văn nghệ cũng là viết trên giường, viết liền một

mạch trong một buổi tối Năm 1992 tôi đã cho xuất bản liền 4 tập thơ, tổngcộng gần 600 trang Thời sinh viên GS Lê Đình Kỵ đã đưa thơ tôi cho các nhàthơ Xuân Diệu, Chế Lan Viên định giới thiệu một trang trên báo Văn nghệ vớibài viết của ông Nhưng Xuân Diệu bảo là nó mới hai mươi tuổi mà đã suy tưnhư một ông già nên Văn Nghệ lại thôi Sau đó, tôi cũng được giải nhất thi thơbáo Văn nghệ và nhiều giải thơ hay khác” Như vậy không riêng gì trong lĩnhvực tiểu thuyết và điện ảnh mà trong lĩnh vực thơ ca tác giả cũng có nhiềuthành tựu rất xuất sắc Nhà phê bình Đặng Tiến ở Paris đã viết: “Tuấn làm mớingôn ngữ hội hoạ cũng như đã làm mới ngôn ngữ thơ ca Cả thơ và hoạ đều tài

tử, tài hoa, mơ mộng và giàu suy tưởng” Nhà thơ Hữu Thỉnh tuyên bố rõ vớitôi mấy lần là nếu có một người thuộc lứa thơ thập kỷ 80 Hữu Thỉnh cần ngả

mũ kính chào thì đó là Đỗ Minh Tuấn Gần đây nhất, có một độc giả là anhPhạm Lưu Vũ khen thơ tình của tôi không kém Tagore Ngoài ra trên lĩnh vựchội hoạ và lý luận phê bình ông cũng có những thành tựu đáng được lưu danh.Đỗ Minh Tuấn quả là con người tài hoa hiếm có, bởi có cái nhìn sâu sắc đadiện về cuộc sống như vậy nên những tác phẩm của ông luôn nhận được cảmtình sâu sắc từ bạn đọc Trong tiểu thuyết có cái nhìn của điện ảnh, có cảm xúc

sâu lắng của thơ ca… Bởi vậy tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm trong

tương lai sẽ có mặt sân khấu điện ảnh và chắc chắn sẽ nhận được sự mến mộcủa bạn đọc

1.1.2 Con đường đến với tiểu thuyết của Đỗ Minh Tuấn

Nếu nói con đường đến với tiểu thuyết của Đỗ Minh Tuấn đầy chônggai thử thách thì chắc không hoàn toàn đúng, vì từ khi sinh ra ông đã đượcthiên phú cho tài năng này, nhưng có thể do thời gian ông chưa thể xuất bảnmột tiểu thuyết nào Trong cuộc trò chuyện với các phóng viên ông có nói:

“Nếu xuất bản tiểu thuyết chỉ để "khoe tài", thì tôi đã cho in tiểu thuyết từ lâurồi Thật ra, tôi viết tiểu thuyết về sinh viên từ đầu thập kỷ 70 khi còn đang

học Tổng hợp Văn Tôi đã gửi cuốn tiểu thuyết Từ chân trời một người (gần

500 trang) tới NXB Văn học từ năm 1974 Nhà văn Nhật Tuấn đã biên tập bảnthảo này và có những nhận xét rất tốt, nhưng cuốn tiểu thuyết không được in

ra vì gai góc đụng chạm đến mối quan hệ giữa lãnh đạo và quần chúng trongmôi trường đại học Cách đây dăm bảy năm, Nhà sách Kiến thức cho đánhmáy bản thảo này đề nghị tôi cho họ làm thủ tục xuất bản Nhưng tôi chần chừvì muốn cuốn tiểu thuyết đầu tiên ra mắt bạn đọc của mình là cuốn tiểu thuyếtviết về những vấn đề hôm nay bằng bút lực hôm nay Nên việc cho ra đời tiểu

thuyết Thần thánh và bươm bướm xuất phát từ một thôi thúc mạnh mẽ: muốn

có tiếng nói văn học về đời sống và con người hôm nay”

Như vậy bút lực tiểu thuyết của ông không phải đến khi Thần thánh và

bươm bướm ra đời nó mới đươc hình thành, mà thật ra nó đã giúp ông rất

nhiều trong mấy chục năm tham gia làm phim Một nhà phê bình người Mỹ đãnhận định: "Hành trình tìm lại nhân tính của một đại ca bãi rác đủ để xây dựngmột cuốn tiểu thuyết hay hoặc một bộ phim kinh điển kiểu Nhật Bản thời hậuchiến như phim của Mizoguchi" Chính sự thay đổi của cuộc sống nông thônthời hội nhập, và những vấn đề nhạy cảm như mê tín dị đoan, chữa bệnh bằngtình dục, chất độc da cam đã thôi thúc ông phải lên tiếng bằng những hình

tượng nghệ thuật cụ thể Và rồi tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm xuất

hiện giữa sân khấu nghệ thuật với niềm ngưỡng vọng của tất cả mọi người

1.2 Sự xuất hiện của tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm

1.2.1 Bối cảnh ra đời của tiểu thuyết thần thánh và bươm bướm

Đại thắng mùa xuân 1975 mở ra một trang sử mới cho đât nước Haimiền Nam Bắc sum họp, cả nước cùng bắt tay vào xây dựng công cuộc chủnghĩa xã hội Bên cạnh niềm vui ấy nhân dân ta lại chuẩn bị đương đầu vớinhững khó khăn thử thách đấy là những vấn đề về kinh tế, văn hoá, xã hội…Nhưng dưới sự lãnh đạo của Đảng chúng ta cũng vượt qua được những thángngày khó khăn vất vả ấy và gặt hái được những thành tựu quan trọng, đặc biệttừ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI (12- 1986) Đại hội vạch ra đượcnhiều đường lối chính sách quan trọng nhằm đưa đất nước thoát khỏi cảnhnghèo nàn lạc hậu, đưa đất nước phát triển theo con đường công nghiệp hoáhiện đại hoá, chuyển đổi từ cơ chế quan liêu bao cấp sang cơ chế thị trường,đẩy nhanh tốc độ đo thị hoá Diện mạo đất nước nhanh chóng được thay đổi,đời sống nhân dân được nâng cao Việc giao lưu hội nhập quốc tế được đẩynhanh, từ đó chúng ta có thể tiếp thu được những tiến bộ, tinh hoa văn hoá củanhân loại Tinh thần dân chủ trong thời kì này được phát huy một cách tối đa.Báo cáo chính trị của ban chấp hành trung ương Đảng tại Đại hội VI đã nêurõ: “Thái độ của Đảng ta trong việc đánh giá tình hình là nhìn thẳng vào sựthật, đánh giá đúng sự thật”, “đối với nước ta đổi mới đang là nhu cầu cấpthiết của sự nghiệp cách mạng, là vấn đề có ý nghĩa sống còn”, “phải đổi mớitrước hết là đổi mới tư duy”, như vậy chúng ta mới có thể sớm hoàn thànhđược quá trình công nghiệp hoá hiện đại hoá đất nước, đưa đất nước thoát khỏinghèo nàn và lạc hậu

Sự thay đổi về hoàn cảnh xã hội kéo theo những thay đổi khác về vănhoá Phong Lê có viết: “Trên tinh thần dân chủ và cởi mở mà Đảng ta đãkhuyến khích, sau các Đại hội VI và Đại hội VII của lịch sử, giữa bao vấn đềkinh tế bề bộn, chúng ta mong tìm chìa khoá giải quyết ở văn hoá, là khái

niệm bao gồm sự tổng hoà các giá trị tinh thần và tri thức con người”[34,173].Văn hoá vốn là lĩnh vưc khá nhạy cảm, sau chiến tranh nhiều chuẩn mực vănhoá có sự thay đổi sâu sắc Trong chiến tranh cả nước đoàn kết một lòng, dồnhết tinh thần, của cải, vật chất cho sự sống còn của đất nước Con người cánhân trong giai đoạn này ít được nói tới Nhưng trở lại thời bình con ngườiphải đối mặt với bao vất vả mưu sinh, do vậy bắt đầu xuất hiện những vấn đềphức tạp

“Văn học là bức tranh phản ánh đời sống”, vì vậy khi đời sống thay đổithì văn học cũng thay đổi để kip thời đáp ứng nhu cầu Đúng như Phong Lêtừng khẳng định: “Đất nước trước nhu cầu phát triển là cơ sở cho sự phát triểnmới của văn học, khác với nhiều thời kỳ trước đây Một mặt văn học chuyểnđộng theo những đòi hỏi của cuộc sống, mặt khác trên quỹ đạo mới đó, vănhọc cũng tự vận động, tự phát triển theo chính nhu cầu của bản thân”[34,197].Như vậy, với công cuộc đổi mới đất nước, văn học đứng trước nhu cầu mạnhmẽ của sự tự biến đổi Nghĩa là trong một chừng mực nào đó, nó luôn phải tựlàm mới mình Văn học trong 30 năm trước (1945 - 1975), hoàn thành mộtcách xuất sắc sứ mệnh cao cả của một nền văn học phục vụ cách mạng, cổ vũchiến đấu vì tổ quốc, dân tộc Đây là thời kỳ văn học mang đậm khuynhhướng sử thi và cảm hứng lãng mạn, vấn đề về số phận cá nhân và hạnh phúccon người ít được đề cập đến, văn học chỉ tập trung nói tới những vấn đề củacộng đồng dân tộc Những nội dung này sẽ còn chi phối văn học những nămtiếp sau nó Nhưng với sự thay đổi mạnh mẽ của đời sống thẩm mỹ nền vănhọc cũng dần được thay đổi Với ý thức tích cực tìm tòi và sáng tạo các nhàvăn đang cố gắng tìm cho mình một lối đi riêng Ý thức cá nhân đã tác độngđến tư tưởng, bút pháp, chủ đề, phong cách Những người tiên phong trong thểnghiệm tìm tòi đổi mới phải kể đến Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, MaVăn Kháng, Lê Lựu, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Nguyễn Huy Thiệp… (văn

xuôi), Thanh Thảo, Lê Đạt, Thu Bồn, Hoàng Hưng, Hoàng Cầm…(thơ ca) Cóthể khẳng định rằng sự “cởi trói” cho văn nghệ đã đáp ứng được nhu cầu củađông đảo quần chúng Văn học có dấu hiệu chuyển lên một đường ray mới, cólúc ngập ngừng, rụt rè, có lúc lại bạo dạn sấn sổ, dẫu thế nào mặc lòng, nókhông còn chấp nhận sự bình yên với kiểu cũ Trong giai đoạn này, văn họcđang được vận động theo hướng dân chủ hoá Văn học không chỉ là tiếng nóicủa cộng đồng vì cộng đồng mà còn là lời nói, tâm sự của từng cá nhân, kinhnghiệm suy nghĩ của từng cá nhân để làm giàu thêm cho cộng đồng Quanniệm về vai trò văn học, kiểu nhà văn cũng khác trước, có sự đề xuất suy nghĩ,đối thoại với người đọc về mọi vấn đề của cuộc sống Cùng với sự thay đổitrong quan niệm của nhà văn thì quan niệm về hiện thực cũng được mở rộng

và mang tính toàn diện Hiện thực không chỉ là hiện thực cách mạng vớinhững biến cố lịch sử, hiện thực còn là đời sống của mỗi cá nhân, với nhữngvất vả suy tư trong cuộc đời Đấy là nỗi đau còn vương lại sau những nămtháng chiến tranh gian khổ, đấy là những bất cập khi giao thoa với nhiều nềnvăn hoá trên thế giới Từ trong chiến tranh trở về, từ đây nhà văn có thể sốngthật với những lo âu trăn trở đời thường

Trong xu hướng đấy, tiểu thuyết cũng có những bước chuyển biến lớnđể đáp ứng được những nhu cầu mới của thời đại Sự thay đổi đó của tiểuthuyết diễn ra trên nhiều phương diện: đề tài, chủ đề, cách tiếp cận hiện thựccủa nhà văn… Nếu như nhìn qua thơ Việt Nam từ sau 1975 đến nay vẫn cònđang ở thời kì tìm đường, đang bước “vạn sự khởi đầu nan” của một giai đoạnmới thì tiểu thuyết đã có được những thành công đáng ghi nhận, góp phần tíchcực vào quá trình đổi mới văn học Nếu xem tiểu thuyết từ 1986 đến nay nhưmột vườn hoa, thì người đọc như đang lạc vào một mê cung với trăm nghìnthứ hoa đang ngạt ngào khoe sắc Chưa bao giờ như bây giờ, mỗi ngày khôngchỉ một cuốn sách mà nhiều cuốn sách đã hiện diện trên các nhà sách với “bao

bì” bắt mắt Đúng như Bích Thu trong một bài trên tạp chí văn học đã khẳngđịnh: “Các thế hệ nhà văn từ U70 đến @ vẫn mải miết trên cánh đồng chữnghĩa, lặng lẽ cho ra mắt bạn đọc của mình những đứa con tinh thần của mình

và không phải ngẫu nhiên người ta đã cảm nhận bây giờ là “thời của tiểuthuyết” (Nguyễn Huy Thiệp) [55,17] Chúng ta có thể liệt kê rất nhiều tácphẩm với những tên tuổi nổi tiếng, tạo được ấn tượng mạnh mẽ đối với bạn

đọc: Thời xa vắng (Lê Lựu), Mùa lá rụng trong vườn, Đám cưới không có

giấy giá thú (Ma Văn Kháng), Thiên Sứ (Phạm Thị Hoài), Bến không chồng

(Dương Hướng), Trò đùa của tạo hoá (Phạm Hoa), Thân phận của tình yêu (Bảo Ninh), Người sông Mê (Châu Diên), Lên giàn hoả thiêu (Ngô Văn Phú ),

Mảnh đất lắm người nhiều ma (Nguyễn Khắc Trường), Chim én bay (Trí

Huân), Những mảnh đời đen trắng (Nguyễn Quang lập), Thần thánh và bươm

bướm (Đỗ Minh Tuấn)…

Vậy tại sao vườn hoa tiểu thuyết mang một sắc màu và sức sống diệukì ? Theo M.Bakhtin: “Tiểu thuyết là loại văn chương duy nhất luôn luôn biếnđổi, do đó nó phản ánh sâu sắc hơn, cơ bản hơn, nhạy bén hơn của bản thânhiện thực”[5,30] Mỗi nhà văn đều có cách lựa chọn khác nhau khi tìm đếntiểu thuyết, thể hiện trong đó một quan niệm, một cái nhìn về hiện thực cuộcsống và con người, qua đó “cuộc sống hiện ra dường như ô hợp với tất cả sựtrần truồng, xấu xí ghê tởm của nó, đồng thời với tất cả vẻ đẹp trang nghiêm,trong đó người ta mổ xẻ cuộc sống bằng con dao giải phẫu”(Biêlinxki) Tiểuthuyết hấp thụ vào chính bản thân nó mọi yếu tố bề bộn của cuộc sống đủ khảnăng phơi bày đến tận cùng sự phức tạp muôn màu của hiện thực cuộc sống

Một số tiểu thuyết gia phương Tây lại quan niệm tiểu thuyết phải giốngcuộc đời, tiểu thuyết phải giống sự thật Nó phải tạo ra cái gì đó không có thựcnhưng lại giống thực Slendal cho rằng: “tiểu thuyết là tấm gương lớn, truyệnngắn là những mảnh vỡ từ tấm gương đó, mảnh này phản chiếu trời xanh,

mảnh kia phản chiếu vũng nước đục Điều cốt yếu của tiểu thuyết là tạo ra mộtcuộc đời tương tự, nhưng cuộc đời đó cần phải thực để cho giống thực tại vànhắc nhở cái thực tại đó nếu bất cần ta có thể quên đi”.

Không phải ngẫu nhiên mà tiểu thuyết trở thành một thể loại giữ vị trítrung tâm trong loại hình văn xuôi nghệ thuật, nó không phải là một thể loại đãhoàn bị, có nòng cốt, hay nền móng đã đông cứng mà luôn biến đổi Khi bàn

về tiểu thuyết, M.Bakhtin khẳng định: “Tiểu thuyết tiếp xúc với cái hiện tạichưa hoàn thành, chính đặc điểm này không cho phép thể loại ấy bị đông cứnglại Người viết tiểu thuyết thiên về những cái gì chưa xong xuôi Anh ta có thểxuất hiện trong trường miêu tả ở bất cứ tư thế tác giả nào, có thể miêu tảnhững sự việc có thật trong đời mình hoặc nói ám chỉ đến chúng, có thể canthiệp vào cuộc trò chuyện giữa các nhân vật, có thể bút chiến công khai vớiđịch thủ văn học của mình” Ý kiến này của M.Bakhtin, một mặt, khu biệt tiểuthuyết với sử thi từ cái nhìn thi pháp thể loại, mặt khác khẳng định một thựctế: nhà tiểu thuyết hoàn toàn tự do trong vương quốc sáng tạo nghệ thuật Vìthế, tiểu thuyết có thể đáp ứng được sự thay đổi như vũ bão của đời sống hômnay Cùng với không khí đổi mới xã hội được mở ra từ sau Đại hội lần thứ VIcủa Đảng (1986), sự thay đổi trong cách quan niệm về giá trị và bản chất nghệthuật là những nhân tố quan trọng tạo nên sự chuyển biến mang tính chất bướcngoặt của văn học nói chung và tiểu thuyết nói riêng Sau hơn 30 năm pháttriển trong hoàn cảnh chiến tranh, từ cảm hứng chung là ngợi ca hai cuộckháng chiến thần thánh của dân tộc, bắt đầu từ giữa những năm 80 của thế ki

XX văn học đã chuyển từ tư duy mang tính sử thi sang tư duy mang cảm hứngthế sự đời tư Nếu như trước kia, cảm hứng chung của văn học chỉ tập trungnói đến những vấn đề cộng đồng, dân tộc, những hình ảnh các nhân vật anhhùng trong kháng chiến, người ta dè dặt, né tránh những vấn đề mang tính cánhân, thì đến đây số phận cá nhân, những quan hệ xã hội phức tạp, những thay

đổi khó lường của đời sống được các nhà văn đặc biệt quan tâm Đúng nhưMai Hải Oanh nhận xét: “Đây chính là lúc văn học cần có cái nhìn tỉnh táo vàsâu sắc hơn Muốn vậy nhà văn phải vượt qua nỗ lực vượt qua lối phản ánhhiện thực thông thường để vươn tới hiện thực bề sâu Hiện thực ấy không hềdâng sẵn đón chờ mà đòi hỏi nghệ sĩ phải khám phá và sáng tạo, phải tự cảmthấy bằng nhạy bén của mình Hiện thực ấy không chỉ hiện lên ở tầng lớp hữuthức mà còn tiềm ẩn trong cõi vô thức, tiềm thức” [40,18] Quả đúng như thếtiểu thuyết từ sau 1986 đến nay đã làm được điều mà bạn đọc mong đợi ở nó,một sự bứt phá mãnh liệt và một thành công rực rỡ Thật ra cảm hứng về “cáihôm nay” đã tạo ra một mảnh đất màu mỡ để các nhà văn khai thác Nhà phêbình văn học Lê Ngọc Trà từng viết: “Đó là mối quan hệ giữa cá nhân và cộngđồng, sự xung đột giữa truyền thống và hiện đại, vấn đề chiến tranh và cáchmạng, thế hệ này với thế hệ khác, vấn đề tín ngưỡng và tâm linh, …”[57,35].

Đề cập đến vấn đề này Phong Lê cũng khẳng định: “Trên tinh thần dân chủ vàcởi mở mà Đảng đã khuyến khích, sau các Đại hội VI và Đại hội VII lịch sử,giữa bao vấn đề kinh tế bộn bề, chúng ta mong tìm chìa khoá giải quyết ở vănhoá, là khái niệm bao gồm sự tổng hoà các giá trị tinh thần và tri thức conngười”[34,173]

Tiểu thuyết đang phát triển mạnh mẽ và phong phú trong giai đoạn này.Chưa bao giờ lực lượng tiểu thuyết lại đông đến vậy Đặc biêt, trong thời kì

này có rất nhiều tiểu thuyết đã được chuyển thành phim: Mảnh đất lắm người

nhiều ma (Đất và người – Nguyễn Khắc Trường), Ma làng (Trịnh Thanh

Phong), Luật đời và cha con (Luật đời – Nguyễn Bắc Sơn),vv…

Có được những thành công này là do ảnh hưởng của xu hướng dân chủ

hoá và những quan niệm rất đúng đắn của các nhà văn Trong Gặp gỡ cuối

năm Nguyễn Khải đã nêu rõ quan niệm của mình: “tôi thích cái hôm nay, cái

hôm nay ngổn ngang bề bộn, bóng tối và ánh sáng, mảnh màu đỏ với màu đen,

đầy rẫy những biến động, những bất ngờ mới thật là một mảnh đất phì nhiêucho các cây bút thả sức khai vỡ” Chính vì vậy, khi đọc tiếu thuyết hôm nay dễ

có một cảm giác phức tạp: thú vị và đau xót, căm phẫn và tin tưởng trước conngười và tất cả những gì nó tạo ra Cái cảm giác phức tạp này có được chứngtỏ tiểu thuyết hôm nay sát với đời sống, xông thẳng vào các “mắt bão” củacuộc đời và nêu lên những vấn đề cực kì quan thiết với con người thông quanhững số phận có tính bị kịch

Những năm gần đây, một tín hiệu đáng mừng cho văn học nói chung vàtiểu thuyết nói riêng là ngày càng xuất hiện những cây bút trẻ với thành côngxuất sắc Tuy vậy, hiện nay tiểu thuyết Việt Nam đang đứng trước nhữngthách thức lớn lao trong thời kỳ quốc tế hội nhập, thời kỳ mà thế giới đang cónhững bước tiến rõ rệt trong đó có lĩnh vực văn học Với sự du nhập rất nhiềuluồng tư tưởng, tích cực có, tiêu cực có, điều đó có thể đem đến những thuậnlợi cho những nhà tiểu thuyết trong việc tìm kiếm vốn sống, vốn viết nhưngcũng có thể đem lại cho mỗi nhà văn những thách thức không nhỏ

Một trong những đề tài được các nhà văn tiếp cận nhiều nhất đấy là đề tài vềnông thôn Thực ra không phải đến văn học đổi mới người ta mới quan tâmđến đề tài này, mà trong giai đoạn văn học 1930 - 1945 nhiều nhà văn cũng rấtthành công khi khám phá hình ảnh những con người sau luỹ tre làng mộc mạc

chân thành Có thể kể đến những tác phẩm nổi tiếng như Tắt đèn (Ngô Tất Tố), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), Giông tố, Vỡ đê (Vũ Trọng

Phụng), và rất nhiều truyện ngắn nổi tiếng khác nữa của Nam Cao Các nhàvăn này cho chúng ta thấy được một nông thôn nghèo đói với cảnh sưu caothuế nặng, với những người nông dân đang oằn mình cố vươn dậy thoát khỏisự de doạ của thần chết

Văn xuôi viết về nông thôn những năm đổi mới này diễn ra trong bốicảnh xã hội đổi thay với những bộn bề và ngổn ngang, gay cấn Điều đặc biệt

là các nhà văn hôm nay có cái nhìn hoàn toàn thay đổi về cuộc sống Nói vềvấn đề này Bùi Việt Thắng đã đưa ra những cái nhìn khá khách quan: “Cácnhà tiểu thuyết hôm nay đã từ bỏ lối nhìn dễ dãi về đời sống và con người.

Mảnh đất lắm người nhiều ma của Nguyễn Khắc Tường, Ác mộng của Ngô

Ngọc đã thôi không nhìn nông thôn với cảnh điền viên, trống dong cờ mở.Nông thôn đích thực hiện ra trong tiểu thuyết của các nhà văn này trong khungcảnh “trời long đất lở”, rối rắm và nhìn kỹ vào nông thôn ấy, ta sẽ thấy cả xãhội Việt Nam mấy chục năm qua [52,8] Từ sau 1986 trở đi một loạt những tác

phẩm hay viết về nông thôn ra đời, đặc biệt phải kể đến Mảnh đất lắm người

nhiều ma của Nguyễn Khắc Trường, Bến không chồng của Dương Hướng, Thuỷ đạo tặc của Hoàng Minh Trường, Dòng sông mía của Đào Thắng, Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn

1.2.2 Ý đồ nghệ thuật và những thành công của Đỗ Minh Tuấn

Bất kỳ một nhà văn nào khi sáng tác tác phẩm cũng gửi gắm những nỗiniềm tâm sự khác nhau, đấy có thể là những trăn trở, suy tư trước hiện tại cuộcsống, và đấy cũng có thể lại là một chút ngậm ngùi sâu lắng của cảm xúc đời

tư Đỗ Minh Tuấn cũng vậy, ông xem công việc sáng tác nghệ thuật như mộtcông cụ để phản ánh cuộc sống đương thời Rất nhiều bạn đọc quan tâm vì saocho đến tận bây giờ ông mới cho người đọc thưởng thức tài năng tiểu thuyếtcủa mình, mặc dù ông là con người rất tài hoa ?

Thật ra Đỗ Minh Tuấn đã viết tiểu thuyết từ rất lâu rồi, nhưng vì lí do cánhân đụng chạm đến nhiều vấn đề gai góc của xã hội nên tác giả không muốn

in Cho đến gần đây có nhà xuất bản yêu cầu được in cuốn tiểu thuyết đó thìtác giả chần chừ vì muốn cuốn tiểu thuyết đầu tiên ra mắt bạn đọc của mình làcuốn tiểu thuyết viết về vấn đề hôm nay bằng bút lực hôm nay Đỗ Minh Tuấn

cho biết việc cho ra đời tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm, xuất phát từ

một thôi thúc mạnh mẽ: “Muốn có tiếng nói văn học về đời sống và con người

hôm nay” Như vậy ý đồ sáng tác nghệ thuật của tiểu thuyết Thần thánh và

bươm bướm đã rõ, không phải ông muốn “khoe tài” tiểu thuyết của mình, mà

thật ra tác giả muốn góp một tiếng nói thông qua các hình tượng văn học vềcuộc sống và con người hôm nay Thông qua một thế giới nghệ thuật vừa thựcvừa hư, tác giả đã đề cập đến những vấn đề khá phổ biến trong xã hội nhưchuyện xem bói, chữa bệnh bằng nghi lễ tình dục, chuyện mua bán côn trùng,chuyện giải phóng mặt bằng xây sân golf, chuyện nạn nhân chất độc màu dacam Ông đã xây dựng những hình tượng nghệ thuật mang tính ẩn dụ đểnói lên khát vọng đổi đời, những khát vọng về danh dự và diện mạo thờihội nhập, những dằn vặt giằng xé trong tâm hồn những người nông dân,những cựu chiến binh – họ vừa muốn ủng hộ dự án khai thác tài nguyên đểđổi đời, vừa day dứt muốn làm người tử tế với nguyên vẹn đất đai và nhânphẩm do tổ tiên truyền lại Đồng thời, qua đây ông cũng muốn cố gắng cắtnghĩa cái hành trình cay đắng của người Việt Nam khi họ chuyển từ chỗngưỡng vọng thần linh tới chỗ đặt mọi hy vọng đổi đời vào bọ hung vàbươm bướm Để rồi qua đó, tác giả cũng gióng lên hồi chuông cảnh tỉnhđối với cuộc sống hiện tại, trước những thay đổi bất thường và sự biến đổi

vô lường của cuộc sống thời hội nhập

Từ khi ra đời, tiểu thuyết Thấn thánh và bươm bướm đã nhận được sự

ủng hộ nhiệt tình của công chúng bạn đọc Không chỉ vậy, tác phẩm còn tạo ranguồn cảm hứng mới cho giới phê bình văn học Tháng 11 năm 2011, tại HàNội đã diễn ra buổi hội thảo về tiểu thuyết này Nhiều tác giả phê bình đã đọcnhững bài tham luận dành nhiều tình cảm cho tiêu thuyết Đặc biệt tiểu thuyếtđã đạt giải C trong cuộc thi sáng tác tiểu thuyết vừa qua Đó là kết quả của cảmột quá trình lao động sáng không biết mệt mỏi của ông

1.3 Thần thánh và bươm bướm trong bức tranh chung của tiểu

thuyết Việt Nam đương đại

1.3.1 Cái mới lạ của tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm

Trong Văn học Việt Nam sau đổi mới (1986) nói chung và xét riêng về

văn xuôi (trong đó có tiểu thuyết), Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh

Tuấn có một vị trí vô cùng quan trọng Chỉ trong một thời gian ngắn, cuốnsách đã gây được ấn tượng mạnh mẽ đối với bạn đọc và giới phê bình Thànhcông đó chứng minh cho những giá trị mà cuốn tiểu thuyết mang lại

Viết về một đề tài không mới – đề tài về nông thôn và những ngườinông dân, nhưng tác giả lại có những cái nhìn hoàn toàn mới về hình ảnhnhững người nông dân trong thời buổi kinh tế thị trường Đỗ Minh Tuấn đãnhìn nhận một cách thực tế, trung thực, nghiêm ngặt, về hiện tại cuộc sống đểphát hiện ra những mặt sáng tối của nó, đó cũng chính là yêu cầu mới của vănhọc Nhà văn cần phải coi sự phản ánh hiện thực chính là lương tâm, là thiênchức của người cầm bút Nguyễn Minh Châu người luôn trăn trở một cách ráoriết về sự đổi mới văn học đã đòi hỏi các nhà văn: “Viết sao cho chạm đượcvào các tầng sâu, vào tận đáy sâu những sự thật về quê hương đất nước, dântộc mình” để tác phẩm “tiếp lá cà với đời sống, xông vào những chốn gai gócthâm u của cuộc đời” Đây là những thay đổi rất căn bản trong ý thức nghệthuật của nhà văn Đề cập đến nội dung này Nguyễn Văn Hạnh nhấn mạnh

“làm văn học nghệ thuật mà lẩn tránh sự thực, không dám hay không nói đếnsự thật thì không thể biết mình đang ở đâu, đang đứng ở đâu, phải làm gì vàtiến hành như thế nào nữa Giả dối làm tê liệt thần kinh, cằn cỗi tâm hồn, xúcphạm lương tri… nhưng nó lại thường ngọt ngào trau chuốt Còn sự thật thìmộc mạc, trần trụi với những tích cực, cao đẹp của nó Chỉ có sự thật mới pháthuy được ưu điểm, mới sửa chữa được khuyết điểm và sai lầm, đưa công việcđến hiệu quả, định hướng cho những suy nghĩ và hành động” [25,215] Có mặt

trong số đó Đỗ Minh Tuấn đã “xông thẳng” vào đời sống để tìm tòi khám phábộ mặt thật của đời sống hôm nay Ông không ngần ngại đi vào những vấn đềnóng bỏng của xã hội, những vấn đề mang tính nhạy cảm như mê tín dị đoan,chất độc màu da cam, dự án sân golf… Không chỉ có vậy tác giả còn xây dựngtiểu thuyết bằng những hình tượng rất độc đáo, ngôn ngữ vừa mang tính giễunhại, lại vừa hài hước sâu cay Hơn 400 trang sách với 25 chương đã hấp dẫnbạn đọc trên mọi phương diện từ nội dung đến hình thức Nói đến điểm độcđáo đặc sắc này Trần Đình Sử trong bài tham luận tại buổi toạ đàm khẳngđịnh: “Tiểu thuyết của Đỗ Minh Tuấn có ba điểm đặc sắc Một là phản ánhhiện thực văn hoá nông thôn thời kinh tế thi trường; hai là sự khác biệt của haithế hệ cha - con; ba là tính hài hước giễu nhại xuyên suốt câu chuyện cười ranước mắt” Đọc cuốn tiểu thuyết này, người đọc như thấy được một bức tranhhiện thực về nông thôn thời đổi mới Ở đó bắt gặp sự xuống cấp suy đồi vềvăn hoá, những trăn trở suy tư của nông dân trước những thách thức mới Bềngoài những tưởng có dự án đầu tư nước ngoài là hãnh diện, may mắn, nhưngbiết đâu đằng sau bức màn trắng tinh thơm tho ấy là những bi kịch, là nhữngcuộc đấu tranh gay gắt cam go, là những dấu chấm hỏi không lời giải đáp.Không chỉ vậy, chúng tôi thiết nghĩ rằng cái mà cuốn tiểu thuyết này làm được

là một cái kết bỏ ngỏ Nhiệm vụ của tác phẩm văn học là gieo vào lòng ngườiđọc một câu hỏi, chứ không nhất thiết phải tìm câu trả lời Câu trả lời dànhcho toàn xã hội, trước hết là các nhà quản lý, các nhà nghiên cứu, các chuyêngia văn hoá và phát triển Hình ảnh và số phận của Thao cùng những kiếpngười khác sẽ mãi là sự ám ảnh đối với giới bạn đọc Rồi đây khi gấp trangsách lại nhưng cây gạo, những nghi lễ chữa bệnh bằng tình dục, hình ảnhthằng Giác quăng bát hương… tạo ra một câu hỏi lớn đang chờ lời giải đápcủa toàn xã hội

1.3.2 Nhận diện khuynh hướng tiểu thuyết Thần thánh và bươm bướm

Sự đổi mới trong quan niệm về tiểu thuyết phản ánh tính dân chủ trongvăn học và đó là yếu tố quyết định tạo ra sự đa dạng của khuynh hướng tiểuthuyết So với nhiều nước khác trên thế giới thì tiểu thuyết Việt Nam ra đờikhá muộn Do đề cao chủ nghĩa hiện thực nên các tiểu thuyết hướng về đời

sống trong văn học 1930 – 1945 được quan tâm: Giông tố, Số đỏ (Vũ Trọng Phụng), Bước đường cùng (Nguyễn Công Hoan), Bỉ vỏ (Nguyên Hồng), Tắt

đèn (Ngô Tất Tố)… nhưng người ta ít quan tâm đến tiểu thuyết theo khuynh

hướng lãng mãn như của Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo… Đến văn học

1945 – 1975 tiểu thuyết phát triển khá mạnh mẽ với đội ngũ sáng tác đôngđảo, nhưng tiểu thuyết giai đoạn này tập trung ngợi ca vẻ đẹp của đất nước vàcon người trong chiến tranh Do hoàn cảnh đất nước tác động, nên tiểu thuyếttrong giai đoạn này mang khuynh hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn Cuộcsống và số phận đời tư của từng cá nhân con người không được tập trung khắchoạ miêu tả Sau 1986 với sự thay đổi cơ bản về cuộc sống, tiểu thuyết đãnhanh chóng thích ứng và kịp thời phản ánh những nhịp điệu thay đổi đó Dosự phức tạp của đời sống nên tiểu thuyết cũng phát triển với rất nhiều khuynhhướng khác nhau Trong đấy đáng chú ý nhất là tiểu thuyết viết theo khuynhhướng “hiện thực huyền ảo” Chúng ta có thể bắt gặp rất nhiều tác phẩm nổi

tiếng với những tên tuổi quen thuộc: Những đứa trẻ chết già, Thoạt kì thuỷ (Nguyễn Bình Phương), Thiên sứ (Phạm Thị Hoài), Người sông Mê (Châu Diên), Cõi người rung chuông tận thế, Mười lẻ một đêm (Hồ Anh Thái), Giàn

thiêu (Võ Thị Hảo), Thiên thần sám hối (Tạ Duy Anh),…

Theo Từ điển thuật ngữ văn học thì chủ nghĩa hiện thực huyền ảo là:

“Trào lưu văn học quan trọng của châu Mỹ la tinh, xuất hiện vào những năm

60 của thế kỷ XX Các nhà văn của trào lưu này thường mượn truyền thuyếtdân gian cổ xưa để tạo ra các huyền thoại mới về hiện thực Châu Mỹ la tinh

Các tác phẩm vừa có những cảnh tượng ly kỳ, hư ảo, vừa có những chi tiếthoàn cảnh hiện thực, gây cho người đọc cảm giác về các hiện tượng nghịch lý.Nguyên tắc sáng tác của các nhà văn này là: “biến hiện thực thành hoangđường mà không đánh mất tính chân thực” Để gây hiệu quả hoang đường cácnhà văn thường sử dụng hình tượng biểu trưng, ngụ ý, liên tưởng ám thị,phóng đại, khoa trương, người và hồn bất phân, trật tự thời gian bị xáo trộn,thực và ảo hoà quyện Lăng kính huyền thoại đã giúp nhà văn vạch trần đượchiện thực đen tối tàn bạo của các chế độ độc tài, phê phán tình trạng khép kínvăn hoá, đoạn tuyệt giao lưu”[24, 66-67].

Yếu tố kỳ ảo xuất hiện trong văn học Việt Nam từ rất sớm Ngay trongvăn học dân gian nó đã trở thành một thế giới thu hút nhiều bạn đọc đặc biệt làcác em thiếu nhi, đấy là thế giới của thần tiên cổ tích, với sự xuất hiện của các

vị thần, ông bụt…Thời phong kiến với quan niệm “Kính quỷ thần nhi viễnchi” đây là vùng “cấm địa” đối với những môn đệ nơi cửa Khổng sân Trình.Song bất chấp sự kìm kẹp của tư tưởng Nho giáo hà khắc truyện kỳ ảo vẫn nảy

mần và phát triển Bằng chứng là tất cả những tác phẩm “kỳ” như: Thánh tông

di thảo, Truyền kỳ mạn lục, Tân truyền kỳ lục, Truyền kỳ tân phả, Lĩnh Nam chích quái… đều do những đại diện ưu tú của Nho gia khai bút Điều này

chứng tỏ sức hấp dẫn mạnh mẽ từ yếu tố kỳ ảo đã chi phối đến luỹ thành củavăn chương chính thống Tác phẩm kỳ ảo không chỉ giúp gia tăng phươngdiện thẩm mỹ nghệ thuật mà còn giúp tầng lớp Nho sĩ vốn chịu không ít kìmhãm, bức bối của “Tam cương, Ngũ thường” tìm được con đường để giải toảnhững uất ức, dồn nén, bộc lộ những suy nghĩ, chiêm nghiệm về cuộc đời Về

cơ bản, tác phẩm này vẫn chưa thoát khỏi phạm vi của “tải đạo ngôn chí”thuộc văn chương chính thống, nó là “dư ba” của thần thoại và cổ tích Yếu tốkỳ ảo xuất hiện nhiều trong truyện ngắn hiện đại Đến giai đoạn này giữa cái

“chợ giời” của văn chương người ta thấy nổi lên “mảng độc” những cây bút

kỳ ảo với phong cách tài hoa độc đáo: Thế Lữ (Trại Bồ Tùng Linh), Tchya Đức Tuấn (Ai hát giữa rừng khuya), Nhất Linh (Bóng người trong sương mù)

… đặc biệt là Nguyễn Tuân có hàng loạt những sáng tác kỳ ảo “yêu ngôn”:

Xác ngọc Lam, Loạn âm, Khoa thi cuối cùng… làm sinh động đời sống văn

học bấy giờ Những truyện ngắn kỳ ảo này không chỉ đơn thuần nhằm thay đổi

“thực đơn cho cảm giác” mà cao hơn là phản ánh xã hội đương thời với nhữngphức tạp, oái ăm Sự ra đời của các yếu tố kỳ ảo cho thấy tiềm năng sáng tạocủa các nhà văn, nhằm thúc đẩy quá trình hiện đại hoá văn học Văn học 1945

- 1975 yếu tố kỳ ảo dường như vắng bóng nhường chỗ cho hiện thực mangtính sử thi, bởi yêu cầu cấp thiết của hai cuộc kháng chiến chống Pháp vàchống Mỹ Đến sau năm 1986 khuynh hướng hiện thực huyền ảo rất phát triển

“đa số các cây bút trẻ được người đọc ái mộ thường viết theo khuynh hướnghiện thực huyền ảo”(Bùi Việt Thắng) Phần lớn họ thuộc thế hệ nhà văn

“không hề bị vướng mắc bởi cái nhìn sử thi” (Hoàng Ngọc Hiến) Sự nở rộcủa lớp nhà văn này theo Trần Quốc Vượng: “có thể diễn giải như một cơn lốcgiải toả khát vọng, khát vọng sáng tạo bị dồn nén từ lâu Các nghệ sĩ đang tìmkiếm bản sắc riêng cho mình” Sự lên ngôi của khuynh hướng hiện thực huyềnảo ngoài tiền đề vững chắc là tinh thần dân chủ cởi mở của đời sống, từ độingũ sáng tác trẻ bắt nhịp nhanh với đổi mới còn có sự hậu thuẫn bởi nhữngthay đổi trong thị hiếu thẩm mỹ đưa đến nhận thức mới về cuộc sống Đằngsau bức màn lung linh huyền ảo ấy là những vấn đề gai góc, nổi cộm của thựctại Có thể khẳng định rằng, yếu tố huyền ảo được sử dụng khá phổ biến trongvăn xuôi thời kỳ đổi mới, đặc biệt là tiểu thuyết Với khuynh hướng này nhàvăn có thể tạo ra nhiều yếu tố như hư thực, nhưng ẩn chứa trong ấy lại là thựctại của cuộc sống con người Họ có thể tạo ra một thế giới chỉ có trong tưởngtượng nhưng thế giới đó lại giống với cuộc đời thực, và chúng ta có thể dễdàng bắt gặp đâu đây trong cuộc sống xung quanh mình Hiện thực được mô

tả trong cái huyền ảo, đây quả là khuynh hướng sáng tác tạo được ấn tượngđối với bạn đọc Đúng như nhận xét của Mai Hải Oanh: “Việc sử dụng yếu tốhuyền thoại làm cho thế giới không diễn ra trên một mặt phẳng mà nhiềuchiều, nhiều tuyến, nhiều tầng Sự đan cài trộn lẫn ảo – thực trong tác phẩm sẽgóp phần tạo nên sự lạ hoá và sức mê hoặc của hình tượng Về phía người đọc,khi tiếp xúc với những huyền thoại đã được nhà văn tái tạo lại, họ có thể thảtrí tưởng tượng của mình vào một trò chơi rộng mở và sâu thẳm”[40,81] Với

Thần thánh và bươm bướm, Đỗ Minh Tuấn muốn gửi đến người đọc một cái

nhìn sắc lạnh về thế giới tràn ngập sự tha hoá Đấy là một thế giới hiện đạikhông hiện lên như một miền đất hứa, như những miền cổ tích, mà đó là mộthiện thực đầy những nghịch lí và bi kịch Qua hàng loạt những vấn đề mangtính kì ảo tác giả đã tái hiện lại một bức tranh nông thôn sinh động thời kinh tếthị trường Sự kiện thằng Chấn xưng thánh, rồi cách chữa bệnh lạ kì khó hiểuĐỗ Minh Tuấn đã nói về vấn đề nhạy cảm thuộc thế giới tâm linh đó là mê tín

dị đoan, chữa bệnh bằng nghi lễ tình dục Đặc biệt là hình ảnh cây hoa bưởi rahoa quanh năm, với đứa bé nằm trên tàu lá chuối, tưởng như chỉ là những câuchuyện lạ có thật để hấp dẫn người đọc, nhưng đằng sau những chi tiết lạ hoá

đó lại là những trang hiện thực nhức nhối đang phơi bày, chuyện chất độc màu

da cam mãi là nỗi đau khôn xiết trong lòng không chỉ những con người đangtrực tiếp ghánh chịu mà toàn thể nhân dân Việt Nam nói chung Rồi tiếp sauđấy, chuyện dự án sân golf với những giá trị đền bù Hình ảnh con người mải

mê theo những cánh bướm mơ hồ, và những đồng đô la làm cho người đọcphải băn khoăn, trăn trở Đọc tác phẩm người đọc không thể nào quên đượchình ảnh đàn bướm, những con bươm bướm, những đàn bướm muôn thái bắtđầu bung ra (từ trang 242 trong cuốn tiểu thuyết đến trang 434) Những conbươm bướm ấy đã cho thấy một sự thật của người nông dân Việt Nam Họ đãsống chiến đấu và lao động trên mấy nghìn năm lịch sử trên mảnh đất hình

chữ S nhưng họ chưa bao giờ hết mơ hồ, hoài vọng vào những điều thần kỳ,hết mộng đổi đời trong nháy mắt, hết ngu ngơ hết tủi nhục…Cả một rừngngười đang sống trong đau thương và tội nghiệp chờ đợi dự án mua bán côntrùng, họ quá ngây ngô và khờ khạo chăng? Viết lên những trang sách nàylòng tác giả cũng đau đớn khôn nguôi, thương cho một lớp người mải mê tinvào những chuyện hoang đường kì ảo Rõ ràng trong thật có hư, trong hư có

thật, hai yếu tố đan cài vào nhau tạo nên một thành công lớn, một Thần thánh

và bươm bướm với diện mạo khác biệt trên nhiều phương diên: nhân vật, nội

dung, giọng điệu… Một Đỗ Minh Tuấn thật sự tài hoa, sâu sắc, tinh tế trongcách khám phá cuộc sống

Chương 2 HIỆN THỰC VÀ CON NGƯỜI

TRONG TIỂU THUYẾT THẦN THÁNH VÀ BƯƠM BƯỚM

2.1 Hiện thực được nhận thức, phản ánh trong tiểu thuyết Thần

thánh và bươm bướm

2.1.1 Hiện thực xã hội nông thôn Việt Nam thời kỳ đổi mới và hội nhập

Đất nước ta suốt mấy nghìn năm dân cư tuyệt đại đa số là nông thôn,sống chủ yếu bằng nghề sản xuất nông nghiệp, cho nên mọi nề nếp làm ăn,sinh hoạt, cho đến cả cách cảm nghĩ và ứng xử của mọi người, ít nhiều cũng bịảnh hưởng của nền kinh tế và tư duy nông nghiệp cổ truyền Đây là một đặcđiểm có tính tất yếu, in đậm trên sáng tác văn học thời kỳ lịch sử Trước khi đi

sâu tìm hiểu về bức tranh nông thôn trong tiểu thuyết Thần thánh và bươm

bướm, chúng tôi xin được nhìn văn xuôi viết về nông thôn trước thời kỳ đổi

mới 1986 Đầu tiên, đến với tiểu thuyết Tự Lực Văn Đoàn chúng ta bắt gặpnhững bức tranh quê nơi thay đổi không khí và hứa hẹn cảm giác mới củanhững chàng trai thị thành đã chán sự ăn chơi hưởng lạc hoặc mệt mỏi trêncon đường săn đuổi hạnh phúc và giải phóng cá nhân Đặc biệt là những trangviết của Thạch Lam, mặc dù ông không trực tiếp miêu tả nông thôn, nhưngqua những tác phẩm ấy chúng ta vẫn cảm nhận được một cuộc sống tù túng,chật hẹp, tối tăm, mòn mỏi… của nông thôn Việt Nam trước cách mạng Đếnvới những trang viết về nông thôn, chúng ta không thể không nhắc tới nhữngsáng tác của dòng văn học hiện thực phê phán, với các tên tuổi nổi tiếng nhưNgô Tất Tố, Nguyễn Công Hoan, Nam Cao… Những tác giả này đã miêu tảkhái quát được bức tranh về thực trạng đen tối của nông thôn thời bấy giờ Đó

là nông thôn với cảnh sưu cao thuế nặng, những cảnh bóc lột rất tàn nhẫn,

trắng trợn (Bước đường cùng, Chị Dậu, Chí phèo…) Đây là những trang viết

vô cùng xúc động của những tài năng tâm huyết, lên tiếng đòi hỏi quyền sống,quyền làm người Từ sau Cách mạng tháng Tám năm 1945, diện mạo nôngthôn có sự thay đổi lớn Nông thôn bây giờ là một hậu phương bao la vớinhững làng quê bình dị, thân thuộc, chứa đựng bao tiềm lực, đảm bảo chocuộc kháng chiến lâu dài đi đến thắng lợi cuối cùng Rồi miền Bắc đi lên Chủnghĩa xã hội với các công cuộc cải cách ruộng đất, hợp tác hoá nông nghiệp,tất cả đều trở thành đề tài “nóng” của văn chương Văn xuôi viết về nông thôntừ năm 1975 - 1986 diễn ra trong bối cảnh của xã hội gay gắt, với những tổnthất trong chiến tranh, nền kinh tế tự cung tự cấp, chế độ Xã hội chủ nghĩa bắtđầu bộc lộ những khuyết điểm Trên đây là cái nhìn khái quát về bức tranhnông thôn trong một thời gian dài của lịch sử Nhưng có lẽ, chưa bao giờ nông

thôn lại thay đổi một cách đáng ngờ như trong tiểu thuyết Thần thánh và

bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn Chưa bao giờ có một giai đoạn nào trong lịch

sử mà nông thôn trở nên “ngờ nghệch, đáng thương” như vậy Họ dễ sa ngãvào những tin đồn không có thật, họ đang chạy theo một thế lực vô hìnhnhưng có một sức mạnh vô biên - thế lực đồng tiền, vì tiền mà họ bất chấp đạođức và nhân nghĩa, sẵn sàng chà đạp lên những gì thiêng liêng cha ông ta đã

gìn giữ suốt mấy nghìn năm của của chiều dài lịch sử Chính thời buổi kinh tế

thị trường và hội nhập đặt người nông dân vào nhiều hoàn cảnh trái ngang Họvừa muốn cố gắng giữ những mảnh đất của cha ông để lại, vừa muốn khai thácđể kiếm lời Đỗ Minh Tuấn hơn ai hết, ông rất hiểu tâm trạng này của nhữngngười nông dân, trong một lần trả lời phỏng vấn ông tâm sự: “Tuy nhiên từnhững ngày đổi mới đến nay, chính những người nông dân ấy phải hiến tặngmảnh đất, như là một phần máu thịt của đời mình cho các dự án sân golf, cáckhu công nghiệp, đô thị mới Vẫn biết xu hướng đổi mới và hội nhập kinh tếnhằm đưa đất nước thoát khỏi tình trạng đói nghèo và lạc hậu là không thểcưỡng lại được Nhưng, với tư cách là một đứa con của làng quê nghèo Việt

Nam, tôi muốn cảm thông và chia sẻ với họ” Theo chúng tôi cảm nhận, nôngthôn mà tác giả phản ánh ở đây là một nông thôn có nguy cơ “tân diệt vănhoá”; sự “xổng chuồng” của những dục vọng…Và dường như tất cả mọi giá

trị đang bị diệt vong Như vậy, so với nông thôn những thời kỳ trước thì

nông thôn thời kỳ đổi mối và hội nhập còn có nhiều vấn đề phức tạp hơnnhiều, nó để lại trong lòng bạn đọc nhiều sự trăn trở, lo âu Qua bức tranhnông thôn này, Đỗ Minh Tuấn muốn gióng lên một hồi chuông thức tỉnh đốivới những con người u mê tăm tối, cảnh tỉnh đối với các cấp chính quyền vềsự xuống dốc của đạo đức truyền thống văn hoá ở nông thôn trong thời buổikinh tế thị trường

2.1.2 Hiện thực đời sống, văn hoá, đạo đức, tâm linh ở nông thôn

thời kinh tế thị trường

Đỗ Minh Tuấn quả là một nghệ sỹ tài hoa Ông đã gây rất nhiều bất ngờvới bạn đọc trên nhiều mảng nghệ thuật khác nhau Với sự ra đời của tiểu

thuyết Thần thánh và bươm bướm, ông làm cho người đọc đi từ bất ngờ này

đến bất ngờ khác Bởi khi đọc và khám phá tiểu thuyết này chúng ta không chỉthấy được hình ảnh của nông thôn Việt Nam trong thời kỳ đổi mới và hộinhập, với những tâm tư khát vọng số phận của người nông dân, mà chúng tacon thấy sự “tận diệt” của văn hoá Việt Nam Tiểu thuyết này viết hoàn toàntự do, rất ngẫu nhiên, tất nhiên có sử dụng nghệ thuật cường điệu hoá, nhưngphần nào vẫn phản ánh được hiện thực văn hoá ở nông thôn Nhận định về vấn

đề này Hữu thỉnh có viết: “Thần thánh và bươm bướm của Đỗ Minh Tuấn đã

cho thấy sự thiếu hụt thảm hại về văn hoá ở nước ta vào nền kinh tế thị trường

và hội nhập quốc tế Với trình độ văn hoá ấy khó mà nhìn thấy tương lai nàocho nông thôn Việt Nam Không thể nói khái quát của Đỗ Minh Tuấn là tuyệtđối chính xác Có người cho Đỗ Minh Tuấn cường điệu, nhưng có cường điệunhư vậy các hiện tượng đáng buồn quái dị kia mới hiện hình đầy đủ và ấn

tượng để cho ta lo lắng” Thật ra, chúng tôi cho rằng tất cả những gì tác giảtiểu thuyết này phản ánh không phải do tưởng tượng hư cấu, mà bởi nông thônthời nay cũng đang thay đổi theo chiều hướng đáng buồn như thế Phong Lêcho biết: “Nông thôn không bình lặng mà nổi cộm lên biết bao nhiêu bi kịch,sục sôi bao nhiêu vấn đề cần giải quyết, không chỉ ở các vấn đề sản xuất, laođộng, no đói, giàu nghèo, về điều hành quản lý, về tham nhũng bóc lột… màtoàn bộ các mặt phức tạp, bền bỉ của đời sống tâm lý tinh thần”[34,139] Đúngnhư vậy, vấn đế của nông thôn hiện tại là đời sống tinh thần, từ những mặtphức tạp của chiều sâu tâm lý kéo theo hàng vạn những vấn đề cấp bách cần

cả xã hội lên tiếng và quan tâm Trong một bài tiểu luận trong cuốn Ngày văn

học lên ngôi, Đỗ Minh Tuấn đã cảnh báo về sự diệt tộc của văn hoá: “Người

Do Thái, phải sống lang thang phiêu bạt trên nhiều xứ sở, nhưng dân tộc họkhông bị huỷ diệt vì họ còn giữ được văn hoá của người Do Thái” [61,37].Nay mất đi văn hoá, bị diệt tộc về văn hoá, thì dù đất đai lãnh thổ vẫn còn,thậm chí còn được mở mang thì dân tộc vẫn tiêu vong, chỉ còn là cái bóng củamột dân tộc khác Mất văn hoá còn nguy hiểm như vậy, mất tâm linh còn nguyhiểm đến đâu? Mất tâm linh là mất khả năng phục sinh văn hoá Đó là sự tậndiệt của một cộng đồng

Câu chuyện được bắt đầu bằng hình ảnh cây gạo nở hoa bốn mùa vàphun xuống làng Bái Hạ một màu đỏ chót Vốn là một nét đẹp tâm linh, mangtính truyền thống, bây giờ dưới ảnh hưởng của những tưởng tượng, nhữngmẫu chuyện thêu dệt, những tin đồn nó trở thành sự hoảng sợ, ma quái, và rấthoang mang Cả dân làng thi nhau ra gốc cây gạo để cúng bái, đến nỗi cậuChiến chủ tịch xã phải phát lệnh cấm mê tín dị đoan Nhưng tin đồn và nhữngmẫu chuyện được thêu dệt hoàn hảo, vẫn làm cho người ta nghi ngờ… vì thế:

“Rút cục, vác súng ra canh gốc gạo không cho dân làng cúng bái nhưng mấyanh dân quân lại gác súng thắp hương cúng bái Kíp này đuổi kíp kia, lần lượt

các dân quân du kích trong làng thay nhau cúng bái Thành ra, tiếng là xãnghiêm cho dân quân vác súng chống tự do tín ngưỡng, nhưng thực tế là quánửa gia đình trong làng đều có người vác súng ra cây gạo cúng bái côngkhai”[62,9] Tác giả tiểu thuyết phải chăng cũng quá đau buồn khi phải buôngcâu văn chua xót: “chỉ có mấy gia đình ông già bà cả không có người tham giađội du kích là thiệt thòi không được tham dự vào guồng tham nhũng tập thểcủa làng”[62,9] Cây hoa gạo ấy bỗng dưng làm xáo trộn đời sống của dânlàng, vịt bơi trong ao có màu đỏ của hoa gạo giờ cũng không biết bán cho ai,vì chẳng ai dám đụng đến chốn ma quái ấy Không chỉ là cây hoa gạo ở làngBái Hạ, mà bên làng Đông Phúc cũng xuất hiện thứ cây lạ, đấy là cây bưởi rahoa quanh năm Nhưng rồi thứ cây thiêng đó cũng trở thành món hàng kinhdoanh siêu lợi nhuận của bọn buôn thần bán thánh: “Người ta đồn rằng vợchồng gặp nhau dưới gốc cây bưởi này thì sẽ sinh quý tử, nếu không thì cũngtăng tuổi thọ, gặp may mắn trong làm ăn Thế là gốc cây bưởi hình thành mộtchợ tình khá độc đáo Làng cử người bán vé qua cửa rất cao, năm mươi ngànmột vé, vậy mà mỗi ngày có hàng trăm đôi kéo đến lăn lóc mây mưa dưới gốccây thiêng Lưng chàng đón hoa mới rụng, lưng nàng đè lên hoa cũ, hàng chụcđôi trai gái ướp hương lăn lộn bên nhau mà không thấy ngượng ngùng vì aicũng nghĩ mình như đứa trẻ nương nhờ vào bóng Phật Nếu các ông chồngtiện đường qua đây không có vợ đi cùng thì đã có chị em sẵn sàng phục vụ.Các dịch vụ ăn theo như cho thuê chiếu, bán rượu bổ dưỡng… xuất hiện ngàycàng nhiều”[62,209] Có hiện tượng lạ này bởi cây hoa bưởi được trồng trướcđền của ông tướng họ Trần, mà ông về báo mộng Đức Di Lặc sẽ đi qua vùngnày và ngồi nghỉ chân dưới gốc cây bưởi vào mùa hoa thứ một trăm Trướcmột ngôi đền thiêng liêng mà người ta vẫn ngang nhiên thực hiện “chuyệnấy”, rồi không chỉ vậy, đây dường như còn bị biến thành chỗ mua bán dâmcông khai được mọi người nhiệt tình ủng hộ Cây gạo và cây bưởi thay nhau

nối nhịp cho mọi diễn biến trung tâm các câu chuyện trong Thần thánh và

bươm bướm Có thể nói, đó là nền tảng tâm thức cộng đồng với đôi bờ thiện

ác được hiện ra như nền móng tinh thần của câu chuyện, như một bè trầm củamột nền giao hưởng, trên đó, các tầng quan hệ rối ren, hỗn độn và bất trắctrong thời đại mới cất lên những giai điệu bản năng, tham vọng, khát vọng, ảovọng và giằng xé của người nông dân Việt trong thời buổi kinh tế thị trường

Và, cây gạo, cây bưởi, cái nền tảng tâm linh tưởng là bắt rễ sâu trong tâm thứccủa người Việt, cư trú vĩnh viễn trong văn hoá Việt, rút cục cũng bị kinh tế thịtrường biến thành những hàng hoá tâm linh quái dị, bị nổ tung, bị bứng đi mộtphương trời hoàn toàn khác Đây chính là hình ảnh ẩn dụ về sự diệt tộc tâmlinh, nguy hiểm hơn là cả sự diệt tộc về văn hoá Nói về đời sống văn hoá tâmlinh thì trong thuyết này còn có hình ảnh đáng chú ý, đấy là lão ăn mày Từmột người ăn mày lão bỗng dưng trở thành niềm ngưỡng vọng của cả làng.Nhà ai có việc gì quan trọng đều muốn mời lão tham gia, ngay cả những việcnhư cưới xin, nhà mới… Rồi đáng chú ý nhất là thằng Chấn, một cậu con trailàng mới lớn dở dở ương ương bỗng một hôm tự dưng được phong thánh,được tôn thờ cúng bái như thần thánh, thậm chí còn được ăn lộc nhiều hơn cảthánh Ngộ hơn nữa là bố mẹ cậu ta từ những người nông dân “chân đất, mắttoét” nghiễm nhiên được tôn thờ được dựng tượng trong lòng mọi người y như

“bố thánh, mẹ thánh” Từ đấy cậu ta tha hồ hành nghề mê tín dị đoan, vớinhững cách chữa bệnh thật kì quái - chữa bệnh bằng tình dục, cách chữa bệnhnày đã thu hút hàng trăm các bà các cô

Không hiểu rồi đây tương lai của nông thôn Việt Nam sẽ đi về đâu?Nếu như tương lai của một dân tộc, một đất nước phần nhiều phụ thuộc vàothế hệ trẻ thì nhìn lớp trẻ được xây dựng trong tiểu thuyết chúng tôi thấy thậthoài nghi và đầy lo lắng Một ông thánh trẻ tuổi suốt ngày chìm đắm tronghương khói, những trận lạc thú với phương pháp chữa bệnh bằng tình dục với

các bà các cô xinh đẹp: “Thoạt nhiên, thằng Chấn đưa các cô vào buồng, giởsách ra cho xem hình ảnh các tư thế giao hợp chữa bệnh để các cô yên tâm đây

là chuyện khoa học tâm linh Rồi nó thắp hương nghi ngút quỳ bên các côkhấn vái rì rầm, rồi lên đồng mắng mỏ các cô, lệnh cho các cô cởi hết quần áocho thánh đuổi ma và làm phép linh dâm”[62,103] Chưa hết, cô gái làng tênMinh, chị gái của thánh, con của bố thánh, do có nhan sắc và có cặp đùi khoẻdài, ra thành phố làm cave trúng mánh vì đắt hàng Minh moi được rất nhiềutiền từ túi của các ông tây, ông Nhật háu gái đem về công đức xây đền chùa ởlàng, nên Minh trở thành niềm vinh dự của cả họ, khiến ai cũng phải trầm trồkhen ngợi Có lẽ thảm hại hơn cả là hình tượng của Giác một kẻ tham lam, sẵnsàng “khủng bố tâm linh” đập vỡ bát hương trên bàn thờ gia tiên, giết ngườirồi chạy trốn sang mỹ Cô Tỉnh em gái của Giác bị bố mắng đánh suýt treo cổtự tử, may có ông lão ăn mày đến cứu Cậu phó bí thư thanh niên đặt mìn pháđổ cây bưởi chỉ vì lợi ích viễn vông Thế hệ này, ở đây đầy sự vô cảm, chỉ biếtlợi Nó hầu như được nhào nặn hoàn toàn bởi các phương tiện truyền thôngvới đủ loại thông tin làm cho con người mất đi bản lĩnh tự chủ Tương lai củaViệt Nam sẽ đi về đâu khi thế hệ trẻ là một lớp người như thế, người đọc chắchẳn phải hoài nghi, đầy băn khoăn trăn trở… Những viên gạch lát về đạo đức,

những hòn đá tảng về văn hoá đang gặp nhiều thử thách Đọc Thần thánh và

bươm bướm ta thấy rõ sự thảm hại về văn hoá của của nông thôn Việt Nam

trong thời buổi kinh tế thị trường, chúng ta hãy xem suy nghĩ của Giác - mộtthanh niên đầy triển vọng: “Làng Đông phúc có dự án đầu tư các cụ khôngchịu cho phá chùa để xây sân golf Lạc hậu u mê quá! Giữ làm gì cái chùa tối

om, mù mịt, khói hương và toàn các bà già ê a lễ bái Trên VTV3 người tachiếu nhiều cảnh chơi tennis, chơi golf trên thế giới, chứ có mấy khi chiếucảnh cầu kinh đâu”[62,36] Lứa tuổi thanh niên ở nông thôn ít học ăn chơi đuađòi không hiểu biết gì về tình hình chính trị của thế giới, nhưng thích sử dụng

ngôn ngữ mang tính chính trị: “Nó khoe với bạn bè là nó có “bom hạt nhân”,các cụ thích đối đầu thì nó “bấm nút” ngay Tương quan lực lượng đổi rồi.Lớp trẻ bây giờ phải có bản lĩnh đòi quyền sống chứ Thằng Chí thấy nóhuênh hoang chửi lại rằng: “Mày chỉ là bọn khủng bố hồi giáo cực đoan” Bọnthanh niên trong làng bây giờ nói chuyện với nhau toàn bằng ngôn ngữ chínhtrị sinh động sắc bén.”[62,18] Và đây là suy nghĩ hoang tưởng của dân làng:

“Thời đại khoa học phát triển vù vù, hôm nay người ta mua bướm, mai người

ta mua bọ hung, ngày mai phát minh ra cái mới, người ta đổ xô đi mua rồimuỗi, thạch sùng, giun đất, bọ chó thì cứ gọi là cả làng cả xã làm không hếtviệc” Những câu nói ấy thể sự xuống cấp về đạo đức, về văn hoá của nôngthôn Việt Nam Chưa hết còn đây là những luận điệu nguỵ biện cho việc pháđình, phá cây để làm sân golf: “Không phân biệt cây làng nọ với đình làng kia.Văn hoá làng xã lạc hậu lắm rồi, bây giờ phải tư duy theo quy hoạch của dự

án, bao trùm cả diện tích hai làng Phải vì lợi ích chung Chúng ta cần quántriệt tinh thân đó để vận động bà con quyết tâm giải phóng mặt bằng ngaytrong tuần này, để lâu là lỡ thời cơ đấy!(…) phải coi đây là trận Điện BiênPhủ, hạ cây bưởi tức là hạ đồi A1” Tất cả những nét đẹp tuyền thống văn hoácủa dân tộc đang bị huỷ diệt, xuống cấp trầm trọng, họ không còn lưu luyến gìvới cái cũ Tất cả chỉ xoay quanh thế lực của đồng tiền Một vấn đề nữa về vănhoá, cần nói tới đấy là văn hoá tình dục Trong tiểu thuyết này tác giả có nhiềutrang viết về vấn đề tình dục nhưng ở đây chỉ xin nói đến đạo đức văn hoátrong tình dục Thao sẵn sàng vật vợ trên bờ đê để làm tình dẫn đến thảm cảnh

là bị thằng săn ếch dấu hết quần áo, rồi chuyện Thao rất thích ngủ với vợ trongđiện thờ của Chấn Thảm hại hơn nửa là Minh sẵn sàng ngủ với bồ tây ngaytrong nhà thờ của dòng họ, để hy vọng vì chuyện này mà ông tây kia đầu tưtiền để xây lại nhà thờ Tổ tiên của dòng họ ấy thật “phúc đức” biết bao nhiêu,

được chứng kiến những pha làm tình mây mưa của đôi bạn trai Mỹ gái Việtấy.

Đạo đức cũng là vấn đề được tác giả cuốn tiểu thuyết đề cập đến mộtcách rất nghiêm túc Nổi cộm là vấn đề đạo trong gia đình, ở đây thường thấysự xung đột trong tình cảm cha con Mối bất hoà không thể dung hợp giữa bốcon ông Cảnh và Giác, rồi thánh Chấn và Thao Đây là cuộc đối thoại của chacon ông Cảnh: “ – Mày chửi ai thế hả? Thằng ôn vật kia!

Ông Cảnh cầm cái ghế nhỏ lẳng vào lưng thằng Giác đánh hự Thằng Giácđiên lên chạy vào nhà bưng bát hương trên bàn thờ chạy ta sân quát tháo to:

- Tôi đập mẹ nó cái bát hương này nhé!

- Kìa, làm sao thế? – Bà Cảnh rối rít – Giác ơi, mẹ van con

- Mày đập tao giết! – ông Cảnh thét

- Chửi tôi câu nữa xem tôi có đập không?”[62,16]

Đoạn văn không biết làm cho bao bạn đọc phải buồn lòng về đạo đứcgia đình, đây quả là một tiếng chuông khẩn báo về tình trạng đạo đức conngười Rồi còn cảnh, Thao ném ghế làm gãy xương sườn của thánh Chấn phải

đi viện cấp cứu

Qua việc tìm hiểu về văn hoá, đạo đức, tâm linh trong cuốn tiểu thuyết

Thần thánh và bươm bướm ta thấy chưa bao giờ nông thôn việt Nam lại thay

đổi một cách dữ dội như vậy

2.1.3 Cuộc săn đuổi đồng tiền và những lợi ích vật chất làm đảo lộn

đời sống nông thôn

Thần thánh và bươm bướm là một trong những cuốn tiểu thuyết vừa

mang tính giả tưởng, vừa mang tính hài hước, châm biếm, hay và xuất sắc

trong văn học ít năm trở lại đây Đọc Thần thánh và bươm bướm ta gặp lại bút

pháp của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn Công Hoan, mà ít nhà văn sau này kế tụcđược Tiểu thuyết này, đã đề cập đến vấn đề nhức nhối của xã hội bấy giờ, đấy

là cuộc săn đuổi của đồng tiền Có thể khẳng định rằng trong xã hội này mọigiá trị đều được quy đổi sang tiền, vì tiền người ta có thể bất chấp tất cả, ngaycả tính mạng của bản thân Đề cập đến vấn đề này, chúng ta nhớ lại xã hội

trong Truyện Kiều của Nguyễn Du, đặc biệt là những lời bình vô cùng sâu sắc

của nhà phê bình văn học Hoài Thanh: “Nhưng nói đến những lực lượng tànbạo của số mệnh, không thể không nói đến thế lực của đồng tiền Trong xã hội

Truyện Kiều đồng tiền trở thành một thế mạnh tác quái… Đồng tiền cơ hồ đã

trở thành một thế lực vạn năng Tài hoa, nhan sắc, tình nghĩa, nhân phẩm,công lí, đều không còn nghĩa lí gì trước thế lực của đồng tiền” Nếu như trong

xã hội Truyện Kiều thời bấy giờ đồng tiền được khẳng định với một sức mạnh

vạn năng, thì trong xã hội nông thôn thời kì đổi mới đồng tiền cũng trở thànhmột thế lực tác quái làm đảo lộn mọi giá trị của cuộc sống

Gia đình là nhân tố quan trọng của xã hội, mọi vấn đề xảy ra trong giađình đều ảnh hưởng trực tiếp đến sự phát triển của xã hội Nhưng ở nông thôntrong thời đổi mới, vì tiền mà giá trị của hạnh phúc gia đình bị đảo lộn hoàntoàn, mối quan hệ cha con trở nên nghẹt thở, u ám Vì lòng tham vô đáy muốnchiếm đoạt một ít vàng của cha, Giác đã ăn trộm vàng, đẩy số phận vào tìnhcảnh trái ngang, giết người rồi bỏ chạy sang Mỹ Vì lòng tham tiền của Giác

mà ông Bổng - một ông già hiền lành, hằng ngày chỉ biết hái bèo nuôi lợn phảichịu cái chết đầy oan ức Không chỉ có vậy, trong cuộc săn đuổi đồng tiền này,bát hương của ông bà tổ tiên cũng bị thằng Giác lấy ra xem như thứ vũ khí lợihại, không gì có thể chiến thắng: “Ông Cảnh nhảy lên giường đạp cho nó mộtđạp bắn ra ngoài cửa chúi đầu vào cột, suýt nữa thì ngã đập mặt xuống hè Nógượng dậy né người tránh đòn, tay giơ cao bát hương chạy ra sân đập

“choang” một cái Tro bay mù, chân hương rơi lả tả”[62,29] Đâu chỉ có quan

hệ của cha con ông Cảnh bị “xuống cấp” vì tiền, mà trong nhà của ông thánhChấn cũng trở nên căng thẳng hơn, bởi Thao hay ăn cắp tiền đặt lễ, rồi hay đòi

hỏi cái này cái nọ Rồi cuối cùng, Thao cũng nghĩ ra được một nghề kiếm lợinhuận từ việc con xưng thánh: “Thao nghĩ ra một cách bảo cụ đồ ra ngoàicổng viết sớ chữ nho Cụ Đồ bảo làm thế không thiêng, Thao bảo: “Cụ phảiđổi mới tư duy đi chứ Thời buổi kinh tế thị trường mà cụ cứ quân tử tàu nhưthế thì chết! Rồi Thao ra Hà Nội mua sẵn một ít sớ tự tay Thao điền tên tuổingày sinh, địa chỉ vào cho khách” Đây mới chỉ là bước đầu của cuộc săn đuổiđồng tiền, tất cả đều thể hiện rõ nét sinh động hơn trong chuyến đi mua súngcủa Thao Đến đây ta bắt gặp những trang viết cười ra nước mắt Ở cái làng,quanh năm, người ta chỉ biết bán lưng cho đất, bán mặt cho trời, sống bình yêndưới luỹ tre xanh ngàn đời Bỗng dưng có kẻ nào đó mách nhỏ: Bươm bướm

là thứ hàng có giá lắm, một con bươm bướm có thể bán với giá vài nghìn đô.Từ đây, sinh ra một dự án thu mua bươm bướm, tất cả làm cho cuộc sống nơiđây thêm khởi sắc Tác giả cuốn tiểu thuyết chắc hẳn có nhiều dụng ý khi đểcho Jon con trai của Nghị sĩ ở Hạ viện Mỹ, chụp ảnh những người nông dânđang hăng say bắt bướm: “Đi qua cánh đồng họ đã thấy hàng trăm người cầmvợt đưởi bắt bươm bướm trên ruông khoai lang hoa tím, bươm bướm ở đâunhiều ghê chúng bay thành từng đàn đủ sắc màu rực rỡ” Nhân lúc ấy anhchàng người Mỹ đã tranh thủ chụp được nhiều kiểu ảnh tuyệt đẹp, và rồi sựngây thơ, khờ khạo, lòng tin người mù quáng, của những người nông dân tộinghiệp kia đã trở thành nghệ thuật cho cả thế giới chiêm ngưỡng cái nghèo,cái nhục, cộng với sức mạnh của đồng tiền trong thời kỳ hội nhập đã sinh ranhững thứ “Liêu Trai quái dị”, từng bước ám ảnh vào thiên nhiên, tâm hồn củangười Việt Nam, khiến họ vì tham tiền, vì khiếp nhược, hay vì thương mình,thương làng xóm quê hương muốn đổi đời mà trở thành con buôn ma quái, cónguy cơ biến tất cả thiên nhiên, bươm bướm, thành món hàng để kiếm tiền.Thật sự, dự án thu mua bươm bướm đã làm đảo lộn cuộc sống của người nôngdân, họ đã bị thôi miên bởi những con bươm bướm rực rở sác màu, và mộng

tưởng vào những đồng đô la Để rồi khi thấy một ông Tây xuất hiện niềm tintrong họ lại trào dâng một cách mãnh liệt, đọc đoạn này sao tự nhiên thấy đauđớn thảm hại cho những người nông dân đến vậy!: “Xe vừa đỗ xịch bên đầmsen, Jôn đã mở cửa nhảy phóc xuống giơ máy ảnh chụp lia lịa Trong lúc đóMinh nhanh nhẹn mở cốp xe lấy camera cho Jôn Đám người đang chạy ào àobắt bướm thấy có xe của ông Tây đỗ lại quay phim cứ tưởng Jôn là một trongnhững vị khách mua hàng nên xúm lại tranh nhau giơ những chiếc lồng đầybướm cho Jôn:

- Mua không? Mua cho tôi đi!

- Dẹp ra tao trông thấy ông ấy trước chứ!

Jôn mê mải giơ ống kính quay hết các gương mặt chen chúc giơ vợt giơlồng sắt đựng bướm, rồi lia quay các cánh bướm trong lồng Ông trưởng họ từtrong xe mở cửa đứng ra quát:

- Chúng mày để cho người ta quay phim chứ nhao thế ai mà làm việc được?

- A!Chào cụ ! - Một anh trong đám bắt bướm chạy lại - Cụ dẫn kháchsang cho làng con đấy à?

- Khách người Mỹ đấy - cụ trưởng họ hồ hởi - họ ở tổ chức quốc tế nàođấy muốn tôi đưa tôi sang gặp làng ta để tìm hiểu chuyện bắt bướm, muabướm, hình như là muốn mua nhiều đấy!”

Đoạn văn trên cho thấy sức hút của những đồng đô la Mỹ, đối vớinhững người nông dân trong thời buổi kinh tế thị trường Bây giờ, cả dân làngđang vui mừng chờ đón ngày thu mua bươm bướm Rồi đến ngày nghe đượctin dự án thu mua bươm bướm đổ vỡ, cả làng xôn xao, họ kéo nhau đi bắt đền.Nhưng biết bắt đền ai đây? Ai sẽ là người chịu trách nhiệm trước những hànhđộng cả tin, thích nghe theo những tin đồn thiếu căn cứ Chính những conbươm bướm đẹp của thiên nhiên vũ trụ đã làm đảo lộn cuộc sống của ngườidân Không chỉ có vậy những cánh bướm còn thu hút được sự chú ý của Minh