Truyện ngắn võ thị hảo trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn việt nam sau 1986

Đề tài Truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 của chúng tôi không chỉ dừng lại ở cảm nhận, đánh giá chủ quan mà còn vậndụng lý thuyết, thực tiễn

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Năm 1986 là cột mốc đánh dấu những biến đổi lớn trong đời sốngchính trị kinh tế xã hội của Việt Nam Công cuộc đổi mới đã có tác độngsâu sắc đến mọi mặt của đời sống xã hội, trong đó có văn học nghệ thuật

Từ sau 1986 văn học nghệ thuật nói chung, văn xuôi Việt Nam nói riêng cómột diện mạo mới, sắc nét mới khu biệt với văn xuôi các giai đoạn trớc đó

Có thể khẳng định đây là giai đoạn văn học phát triển sôi động nhất - mộtgiai đoạn đang phát triển và cha hoàn thành Bởi vậy tìm hiểu, đánh giá vềvăn xuôi Việt Nam thời kỳ đổi mới thực sự là việc làm cần thiết

1.2 Yêu cầu đổi mới mà đại hội VI của Đảng Cộng sản Việt Nam đặt

ra đã mang đến một luồng gió mới cho văn học Văn xuôi Việt Nam pháttriển khởi sắc, trong đó truyện ngắn và tiểu thuyết là hai thể loại gặt hái đ-

ợc nhiều thành công Truyện ngắn với u thế của thể loại tự sự cỡ nhỏ tỏ rakhá phù hợp với việc diễn tả đời sống phức tạp của con ngời sau chiếntranh Sự khác biệt của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 so với truyện ngắntrớc đó không chỉ ở hệ đề tài chủ đề, cũng không dừng lại ở quan niệmnghệ thuật về con ngời, mà còn ở cách viết đầy sáng tạo mới mẻ, với nhữngthử nghiệm táo bạo của nhiều cây bút a khám phá Làm nên bức tranh đadạng nhiều màu sắc của truyện ngắn Việt Nam giai đoạn này là nỗ lựckhông ngừng của những ngời nghệ sĩ đợc "cởi trói" trong sáng tạo Đó làthế hệ các nhà văn trởng thành trong kháng chiến sớm ý thức đợc sự cầnthiết phải đổi mới của văn học Tên tuổi của Nguyễn Minh Châu, NguyễnKiên, Nguyễn Khải đợc nhắc đến với vai trò của lớp ngời tiên phong Bêncạnh đó còn có sự góp mặt của hàng loạt các cây bút trẻ nh Lê Lựu, DơngThu Hơng, Chu Lai, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, VõThị Hảo Tiếp cận đặc sắc của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 thông quanhững đóng góp của các tác giả, tác phẩm tiêu biểu là một công việc hứahẹn nhiều thú vị

1.3 Võ Thị Hảo xuất hiện trên văn đàn vào những năm đầu của thập

kỷ 90 thế kỷ XX với sáng tác ở thể loại thơ và truyện ngắn Trong nhữngnăm gần đây chị còn thể nghiệm ngòi bút ở cả tểu thuyết và kịch bản phim.Truyện ngắn là lĩnh vực mà nhà văn nữ này đã có nhiều thành công, đợc

độc giả hào hứng đón nhận Nghiên cứu truyện ngắn, đặc biệt là truyệnngắn trẻ hiện nay rất đợc chú trọng nhng cho đến nay truyện ngắn của Võ

Thị Hảo vẫn cha đợc quan tâm và nghiên cứu một cách có hệ thống Đâyvẫn là một “mảnh đất trống” cần đợc khai phá vỡ vạc.

1.4 Tìm hiểu Truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986, trớc hết, chúng ta thấy đợc nét riêng của

truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bức tranh chung của truyện ngắn Việt Namsau 1986 Qua đó góp phần tìm hiểu phong cách truyện ngắn của một nhàvăn nữ trong một giai đoạn văn học có nhiều biến động Đồng thời, gópthêm t liệu cần thiết cho việc nghiên cứu học tập giảng dạy văn học sauchiến tranh trong nhà trờng đợc thuận lợi

2.1 Trong Tứ tử trình làng, lời giới thiệu cuốn Truyện ngắn bốn cây bút nữ , tác giả Bùi Việt Thắng đã nêu đặc điểm nổi bật của truyện ngắn

Võ Thị Hảo trên cơ sở so sánh với truyện ngắn của các tác giả cùng thời

Đó là các tình huống đặc sắc, là những nhân vật "có nét dị dạng khác ngờinhng tâm hồn họ thánh thiện giàu lòng vị tha và đức hy sinh - hy sinh mình

để cứu rỗi kẻ khác" Do yêu cầu của lời giới thiệu nên tác giả Bùi ViệtThắng chỉ điểm xuyết những nét độc đáo của truyện ngắn Võ Thị Hảo theocảm nhận chủ quan Vì vậy bài viết cha đi sâu khái quát đợc các phơngdiện khác nh ngôn ngữ, giọng điệu, đề tài

2.2 Bài viết của Thuỵ Khuê nhan đề Võ Thị Hảo, Vầng trăng mồ côi

đăng trên Sóng từ trờng lại tập trung chú ý đến sắc thái, ý nghĩa của tiếng cời trong tập truyện Biển cứu rỗi Với cách đặt vấn đề hấp dẫn: "Mời hai

truyện ngắn với bút pháp chắc nịch, những nhân vật rờn rợn, điên ngời,trong không khí hậu chiến của một đất nớc muốn vơn lên nhng cứ rũ ra,gục xuống, ôm bụng cời sằng sặc, cời ằng ặc trong bàn tay đùa dai của tửthần chơi trò ú tim bóp cổ" Tác giả bài viết đã dẫn dắt ngời đọc đi vào "cõicời", "cõi ấy âm u lạnh lẽo, bất trắc , cô tịch và đáng sợ hơn cõi khóc".Nhận định của Thụy Khuê về tiếng cời, về nhân vật, về bút pháp trong

truyện ngắn Võ Thị Hảo khá sắc sảo Tuy nhiên đó mới là những đánh giában đầu về một tập truyện cụ thể, do đó cha đủ sức khái quát giá trị đặc sắctrong sáng tác ở thể loại tự sự cỡ nhỏ dới ngòi bút Võ Thị Hảo

2.3 Chiến tranh, tình yêu, tình dục trong văn học Việt Nam đơng đại

(Đoàn Cầm Thi, http: // evan.vnexpress.net 27.03.2004) là bài viết có cáinhìn mới về những đề tài tởng đã cũ trong văn học Tác giả bài viết giúpngời đọc nhận thức đợc nét mới khi đi vào đề tài "chiến tranh", "tình yêu"của văn xuôi Việt nam sau 1986 Từ Nguyễn Minh Châu, Dơng Hớng, đến

Võ Thị Xuân hà, Võ Thị Hảo, họ đều đi tìm lời giải đáp cho câu hỏi: thếnào là chiến tranh? và những con ngời trở về từ chiến tranh họ sẽ sống rasao? Qua bài viết chúng ta dễ nhận thấy đổi mới trên phơng diện đề tài củavăn xuôi Việt Nam nói chung và truyện ngắn Võ Thị Hảo nói riêng, nhngcha thấy những đổi mới ở phơng diện hình thức nghệ thuật

2.4 Bài viết của Lơng Thị Bích Ngọc nhan đề Võ Thị Hảo giữa những trang viết trang đời là cảm nhận của một ngời rất yêu văn Võ Thị

Hảo Tác giả bài viết đặc biệt nhấn mạnh tính chất hiện thực và sức sốngmạnh mẽ của nhân vật trong sáng tác của nữ văn sĩ xứ Nghệ: "nhân vật củanhà văn Võ Thị Hảo vẫn đang rảo bớc trên những nẻo đờng Đằng sau sốphận của những con ngời biết đau, biết yêu, biết nhân hậu là gơng mặt của

đất nớc, là số phận của những ngời dân nớc Việt sau nửa thế kỷ chiếntranh Một hiện thực nghiệt ngã đợc chở đi trên lối văn phong ảo thực vàcâu chữ ngọt ngào dịu nhẹ"

2.5 Đề tài Đặc điểm đoạn văn kết thúc truyện ngắn Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh (Tạ Mai Anh, Luận văn Thạc sĩ,

ĐH Vinh, 2002) lại tập trung khai thác đổi mới của Võ Thị Hảo và các tácgiả nữ cùng thời ở góc độ ngôn ngữ học Đối tợng nghiên cứu của luận văn

là đoạn văn kết thúc trong truyện ngắn của ba tác giả nữ Từ góc nhìnngôn ngữ học, ngời thực hiện đề tài đã khái quát về đặc điểm hình thức,nội dung ngữ nghĩa của đoạn văn kết thúc trong các truyện ngắn của VõThị Hảo nói riêng và của cả ba tác giả nói chung Do đặc điểm của đối t-ợng nghiên cứu, do nhiệm vụ cụ thể đặt ra nên luận văn chỉ dừng lại ởnhững đổi mới của truyện ngắn Võ Thị Hảo trong phạm vi đoạn văn kếtthúc

2.6 Đề tài Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam 1975 - 2000

(Nguyễn Minh Hồng, Luận văn Thạc sĩ, ĐH Vinh, 2002) khai thác mộtvấn đề khá lý thú của văn học Việt Nam, đó là vấn đề yếu tố kỳ ảo Võ Thị

Hảo đợc đánh giá là một trong những tác giả sử dụng thành công yếu tố kỳ

ảo trong truyện ngắn Luận văn đã tiếp cận truyện ngắn Võ Thị Hảo trênphơng diện nghệ thuật nhng từ đó đã có nhiều phát hiện mới mẻ về nộidung Tuy nhiên, do phạm vi nghiên cứu của đề tài tơng đối rộng nên chỉmột số truyện ngắn của nhà văn đợc chú ý khai thác

Ngoài ra còn một số bài phỏng vấn, trao đổi giữa nhà văn Võ ThịHảo với phóng viên các tờ báo, tạp chí Thông qua các cuộc trao đổi, nhàvăn đã bộc lộ nhiều quan niệm về văn học nghệ thuật

Nhìn chung, ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu phê bình vềtruyện ngắn Võ Thị Hảo còn ít Hơn nữa các bài viết mới chỉ dừng lại ở cáinhìn ban đầu, cha có một công trình nào có tính chất quy mô nghiên cứu

về đóng góp của Võ Thị Hảo ở thể loại này Đề tài Truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 của

chúng tôi không chỉ dừng lại ở cảm nhận, đánh giá chủ quan mà còn vậndụng lý thuyết, thực tiễn thể loại để khẳng định một cách khoa học đónggóp của nhà văn cho truyện ngắn Việt Nam đơng đại

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Tìm hiểu bức tranh chung của truyện ngắn Việt Nam sau 1986 3.2 Tìm hiểu đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo trên một sốphơng diện nội dung

3.3 Tìm hiểu đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo trên một số

ph-ơng diện hình thức nghệ thuật

4 Phơng pháp nghiên cứu

Luận văn kết hợp nhiều phơng pháp nghiên cứu: Phơng pháp phân thống kê, phơng pháp cấu trúc - hệ thống, phơng pháp so sánh - đối chiếu,phơng pháp phân tích tổng hợp

5 Đóng góp mới của luận văn

Đặt truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bối cảnh truyện ngắn Việt Namthời kỳ đổi mới để nghiên cứu, lần đầu tiên truyện ngắn Võ Thị Hảo đã đợcxem xét dới góc độ lý luận và thực tiễn một cách có hệ thống Trên cơ sở

đó, chúng tôi khảo sát, phân tích, lý giải tơng đối toàn diện, cụ thể, chi tiếtnhững đổi mới ở các phơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật củatruyện ngắn Võ Thị Hảo

6 Cấu trúc luận văn

Luận văn ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, đợctriển khai trong 3 chơng:

Chơng1: Nhìn chung về bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 và

đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo

Chơng 2: Đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo trên một số phơngdiện nội dung

Chơng 3: Đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo trên một số phơngdiện hình thức nghệ thuật

Chơng 1 nhìn chung về Bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau

1986 và đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo

1.1 Bối cảnh lịch sử xã hội

Đại thắng mùa xuân năm 1975 là dấu mốc đánh dấu một trang sử mớicho dân tộc Việt Nam Chiến tranh kết thúc, hai miền thống nhất trong khúc

ca khải hoàn Hoà bình lập lại trong niềm hân hoan phấn khởi nhng cũng chứa

đầy những phấp phỏng âu lo Đất nớc vừa ra khỏi chiến tranh với bao thơngtích lại oằn mình bớc vào công cuộc kiến thiết thời hậu chiến đầy khó khăn

Đời sống kinh tế vô cùng phức tạp Những mặt trái của xã hội không ngừngbộc lộ, nhiều tiêu cực của cơ chế quản lý bao cấp đã góp phần tạo nên sự trì

trệ Tâm lý con ngời xuất hiện những hoang mang lo lắng khi đối diện vớinhững biến động khủng hoảng của xã hội.

Trên thế giới Liên Xô tiến hành chủ trơng cải tổ với chủ trơng "đẩy mạnh

sự phát triển của kinh tế, xã hội của đất nớc", nhằm đa đất nớc thoát khỏi tìnhtrạng khủng hoảng và xây dựng một chủ nghĩa xã hội dân chủ nhân văn, đúng

nh bản chất của nó Perestroika (trong tiếng Nga nghĩa là cải tổ) do Tổng Bí

th Đảng Cộng sản Liên Xô M.Goocbachôp đa ra vào tháng 6 năm 1987,không những không giúp Liên Xô thoát khỏi tụt hậu mà càng lún sâu hơn vàotrì trệ Dẫn đến kết qủa tất yếu là sự sụp đổ của mô hình Chủ nghĩa xã hội ởLiên Xô và các nớc Đông Âu Là một nớc kiên định xây dựng CNXH, chịu

ảnh hởng sâu sắc từ ngời anh cả Liên xô nhng công cuộc đổi mới của ViệtNam đợc khởi xớng từ năm 1986 đã không đi vào vết xe đổ Đại hội ĐảngCộng sảnViệt Nam lần thứ VI đã phát động công cuộc đổi mới trên mọi lĩnhvực Đờng lối chính sách của Đại hội VI đã tác động tích cực đến tất cả cáclĩnh vực kinh tế, văn hoá, giáo dục… Đặc biệt đã mở ra một cánh cửa lớn chovăn học nghệ thuật Cuộc gặp gỡ trao đổi thân mật, thẳng thắn giữa Tổng Bí

th Nguyễn Văn Linh với gần 100 văn nghệ sỹ đại diện các ngành nghệ thuật,vào hai ngày 6 - 7/10/1987, đã gián tiếp thúc đẩy sự ra đời Nghị quyết 05 của

Bộ Chính trị Nếu cuộc gặp gỡ giữa Tổng Bí th Nguyễn Văn Linh với các vănnghệ sỹ là cuộc gặp gỡ đầu tiên thể hiện t duy mới của ngời lãnh đạo cao nhấtcủa Đảng với văn học nghệ thuật và với văn nghệ sỹ, thì Nghị quyết 05 của BộChính trị Ban chấp hành trung ơng Đảng Cộng sản Việt Nam là nghị quyết

đầu tiên về “Đổi mới và nâng cao trình độ quản lý văn học nghệ thuật và vănhoá, phát huy khả năng sáng tạo, đa văn học nghệ thuật và văn hoá phát triển

lên một bớc mới" Những sự kiện chính trị quan trọng nh vậy đã tạo đà cho

văn học nghệ thuật có điều kiện đổi mới Tinh thần “ cởi trói" đến với hầu hếtcác văn nghệ sỹ “Đổi mới t duy, đổi mới cách nghĩ cách làm", "Nhìn thẳngvào sự thật, nói đúng sự thật”, “tự do sáng tạo phải đi đôi với tự do phê

bình"… đó là khẩu hiệu thờng gặp trong các cuộc thảo luận, tranh luận lúcbấy giờ Các nhà văn mạnh dạn “đọc lời ác điếu cho một giai đoạn văn nghệminh hoạ" Không còn tình trạng nhà văn phải tự bảo hiểm bằng cách “Viếtmột câu trung thì phải viết một câu nịnh" Cái hành lang hẹp mà lâu nay vănnghệ sỹ “tự bạt chiều cao cho thấp đi khỏi chạm trần, tự ép khuôn khổ chiều

ngang lại để khỏi kềnh càng" đã đợc phá vỡ Nhà văn đợc trở lại công việc

viết văn với ý nghĩa đích thực nhất Họ đợc làm điều mình muốn, viết điều

mình nghĩ, đợc “sống trong mọi vấn đề của đời sống để tìm kiếm và thiết lập

những giá trị phong phú của tinh thần con ngời” [2]

Biến động của lịch sử đã tác động không nhỏ đến tâm lý của con ngời.Sống trong hoà bình, không còn phấp phỏng trong cái ranh giới mỏng manhcủa sự sống và cái chết, anh dũng và hèn nhát, con ngời trở về với mối quantâm thờng nhật của đời sống Mối quan hệ giữa ngời với ngời bị đo đếm bởicác nhu cầu về vật chất và tinh thần “Chiến tranh náo động ồn ào mà lại có

cái yên tĩnh giản dị của nó" (Nguyễn Khải) Còn hoà bình dù tiếng súng đã

lặng yên nhng những va đập của quyền lợi lại không hề đơn giản chút nào.Các giá trị truyền thống đợc xem xét lại, nhiều chuẩn mực bị thay đổi Giữacái guồng quay hà khắc của cơ chế thị trờng, con ngời một mặt bị cuốn vàguồng quay ấy, mặt khác lại cố tìm ra cho mình điểm tựa để chống lại sự bănghoại Mỗi con ngời là một tiểu vũ trụ đầy bí ẩn giờ đây lại trở nên sâu thẳmhơn, khó nắm bắt hơn Khả năng, nhu cầu nhận thức của con ngời cũng khôngcòn bị khuôn trong những mẫu sẵn có Lẽ dĩ nhiên điều đó tác động sâu sắc

đến thị hiếu ngời tiếp nhận văn học Độc giả hôm nay không bằng lòng vớihiện thực khách quan đợc phản ánh, họ đòi hỏi ở nhà văn tinh thần nghiềnngẫm, suy luận nghiêm túc Bởi vậy, cái nhìn giản đơn một chiều về cuộcsống không còn hấp dẫn Thậm chí ngời đọc mới hôm qua còn mặn mà là thếbỗng dng hờ hững quay lng lại với văn học nớc nhà vì lối viết không mới mẻ,vì những vấn đề hiện thực đã quá cũ mòn Đòi hỏi từ phía ngời tiếp nhận, sự tự

ý thức phải thay đổi từ phía ngời sáng tạo cộng với đờng lối chính sách thôngthoáng đã tạo đà cho văn học Việt Nam chuyển mình mạnh mẽ

1.2 Bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986

Phát triển trong không khí dân chủ, đời sống văn học Việt Nam sau 1986

đã bớc sang "một thời kỳ khác" (Nguyễn Kiên), thời kỳ mà giao lu văn hóa

đ-ợc mở rộng Đây là một trong những nguyên nhân quan trọng đa tới bớc pháttriển mới của văn học nớc nhà Thông qua giao lu hội nhập, văn học nớc ta có

điều kiện tiếp xúc, lĩnh hội những giá trị đích thực, những thành tựu to lớn củavăn học thế giới Sự quản lý văn học có chuyên môn và trình độ, tôn trọng tàinăng và cá tính sáng tạo của nhà văn cũng nh có chế độ đãi ngộ xứng đáng đốivới lao động nghệ thuật đã khiến cho đội ngũ nhà văn tăng lên về cả số lợng

và chất lợng Bên cạnh những cây bút đã trởng thành qua hai cuộc khángchiến, là sự xuất hiện các cây bút trẻ hăm hở xông xáo, đầy tài năng, cá tính

và hoài bão Không chỉ các nhà văn trong nớc phấn đấu hết mình cho sựnghiệp cách tân đổi mới nghệ thuật, mà các nhà văn hải ngoại cũng góp phần

không nhỏ vào sự nghiệp chung của đổi mới văn học Với cơ chế mở của nềnkinh tế thị trờng, số lợng báo chí tăng lên đã tạo thêm "sân" cho sáng tác cũng

nh các cuộc tranh luận văn học Việc in ấn xuất bản dễ dàng, tác phẩm nhanhchóng đến đợc với ngời đọc nhờ việc quảng cáo có hiệu quả…Tất cả nhữngthuận lợi đó đã tạo điều kiện cho sự ra đời của nhiều tác phẩm mới

Quan niệm về văn học thời kỳ này cởi mở hơn, gắn với cá tính sáng tạocủa ngời viết hơn là những “khuôn vàng thớc ngọc” cứng nhắc Có một xu h-ớng chung, các nhà văn không thần thánh hoá văn chơng, không đặt vào đóquá nhiều kỳ vọng cao siêu Văn chơng cũng nh một hiện tợng của đời sống

“Văn chơng sẽ sống cái sức sống tự nhiên của nó Nhng nh tất cả mọi việctrên đời này, văn chơng cũng có giới hạn, có sự sáng lên, sự mất đi, có cả cáicao cả cũng nh cái bình thờng”(Lê Minh KHuê) [56].“Với tôi văn chơng làmột tôn giáo, nó không mang một màu sắc chính trị nào cả Nó là nỗi đau làkhát vọng của con ngời” (Thái Thăng Long) [56] Với Phạm Thị Hoài văn ch-

ơng là "một trò chơi vô tăm tích” và “viết là một phép ứng xử”, “trớc hết làứng xử với bản thân mình sau là ứng xử với môi trờng và môi trờng ở đây làtoàn bộ những gì mà tự nhiên và con ngời tạo ra, kể cả những di sản quá khứ

và những tín hiệu mơ hồ về tơng lai” [30] Rõ ràng cách nhìn văn học nh mộtcông cụ tinh thần, một vũ khí tuyên truyền về cơ bản đã đợc giải tỏa Văn học

đã đợc nhìn nhận trong bản chất đặc thù của nghệ thuật ngôn từ, xuất phát từquan niệm mang tính cá thể của ngời cầm bút Từ đó chúng ta thấy nhà văn đã

có một tâm thế mới, một vị thế mới, chủ động hơn và tự do hơn trong sángtạo

Trong mối quan hệ với độc giả, nhà văn đã thiết lập đợc mối quan hệthân mật bình đẳng và giành quyền kết luận cuối cùng cho bạn đọc đối với tácphẩm của họ Theo Nguyễn Thị Thu Huệ "Ngời viết chỉ nên làm một ngời bạntâm tình với ngời đọc chứ đừng là ngời dạy ngời đọc vì cha chắc cứ là nhà văndã giỏi, đã có văn hoá" [56] ý kiến của Nguyễn Huy Thiệp cũng xác định rõhơn không chỉ quan niệm về văn học, mà còn là mối quan hệ bình đẳng giữanhà văn và độc giả "văn chơng chỉ là một bộ phận của đời sống thôi Mà đã là

đời sống thì phải đối xử nh đời thờng Huyễn hoặc chính mình, coi mình làthiên chức, nâng cái nghiệp lên thành thần bí thì ắt sinh ra chứng coi thờngbạn đọc" [6] Nhiệm vụ của nhà văn không phải nói ra chân lý mà thức tỉnh ýthức hớng về chân lý hoặc chí ít cũng là thức tỉnh tình cảm về phẩm giá conngời "Nhà văn giữ vai trò là ngời đối thoại, đa ra những nhận xét, đề nghị vớingời đọc để cùng suy nghĩ tìm kiếm, có thể cả tranh luận" [38] Ngời đọc

ngày nay không còn thụ động, không tiếp nhận và đánh giá văn học theonhững quan niệm và giá trị quen thuộc tởng nh bất biến, họ không chỉ cóquyền lựa chọn tác giả, tác phẩm mà hơn thế họ còn có quyền tự do đồng sángtạo với nhà văn Ngời đọc trở thành nhân tố quan trọng tạo nên sự "hoànchỉnh" cho tác phẩm văn học.

Nằm trong mạch vận động chung của văn xuôi Việt Nam sau 1986,truyện ngắn với u thế nhỏ gọn của hình thức, sự chuyển tải nhanh nhạy nhữngvấn đề bức xúc của đời sống xã hội đang có nhiều khởi sắc Bàn về văn xuôisau 1975, Nguyên Ngọc nhận định: "đến đây bỗng thấy một quy luật rất thú vị

về sự phát triển của thể loại văn học Truyện ngắn bỗng nổi bật lên hàng đầu.Những năm trớc truyện ngắn gần nh lịm đi, bị đè bẹp dới sức nặng của tiểuthuyết dã chiến ngồn ngộn Bây giờ len qua kẽ hở của vô số tiểu thuyết ngổnngang kia, nó ngoi lên và bừng nở Tôi có cảm giác chúng ta đang đứng trớcmột một vụ đợc mùa truyện ngắn Truyện ngắn đông, nhiều và thật sự có một

số truyện ngắn hay" [47] Qua một vài con số thống kê, ta có thể thấy đ ợc tốc

độ phát triển của truyện ngắn "Chỉ có ba cuộc thi truyện ngắn (của Báo Vănnghệ, Hội Nhà Văn TPHCM và Tạp chí Văn nghệ Quân Đội tổ chức) sơ bộ đã

có tới gần 7000 truyện dự thi Nếu tính cả truyện ngắn đăng trên báo, tạp chítrong năm, con số ấy sẽ lên tới hàng vạn" [30] Theo Bùi Việt Thắng, "cuộcthi truyện ngắn 2001 - 2002 do Tạp chí Văn nghệ Quân đội tổ chức có gần

2000 tác phẩm dự thi bằng số lợng truyên ngắn của bốn năm 1978 - 1979,

1983 - 1984" [62] Điều đó cho thấy tiềm lực rất lớn của thể loại tự sự cỡ nhỏ.

Có thể nói cha bao giờ truyện ngắn lại phát triển phong phú về số lợng lẫn

hiệu quả nghệ thuật nh thời kỳ này "ở các lĩnh vực khác nh thơ, tiểu thuyết,

ký, kịch bản sân khấu đã có lúc đem lại hứng thú nghệ thuật với độc giả songcũng có lúc rơi vào sự thờ ơ lãnh đạm bởi không đáp ứng kịp thời phần nào

đời sống tinh thần và thẩm mĩ đang biến đổi và nâng cao trong công chúng.Với truyện ngắn từ sau 1975, nhất là trong thời kỳ đổi mới dờng nh lúc nàocũng đáp ứng đợc tâm lý thị hiếu của độc giả" [65] Ngời đọc thích tìm đếnvới truyện ngắn bởi nó gần gũi với đời sống hàng ngày, súc tích dễ đọc lại th-ờng gắn liền với hoạt động báo chí nên tiếp xúc với nó cũng khá dễ dàng,thuận tiện Nếu tiểu thuyết chiếm lĩnh đời sống trong toàn bộ sự toàn vẹn, đầy

đặn và ngồn ngộn của nó thì truyện ngắn lại thờng nhằm khắc hoạ "một lát cắtcủa đời sống" Lát cắt ấy đợc nhà văn khám phá trong một khoảnh khắc xuấtthần nào đó, hay là kết quả của một sự chiêm nghiệm đời sống trong phút giâythoảng qua Cố nhiên cái xuất thần và thoảng qua ấy chỉ có thể có ở những

con ngời luôn trăn trở, suy t về cuộc sống "Truyện ngắn tự nó đã hàm chứacái thú vị của những điều sâu sắc trong một hình thức nhỏ gọn và truyền dẫncực nhanh những thông tin mới mẻ Đây là thể loại văn học có nội khí một lời

mà thiên cổ, một gợi mà trăm suy" [64].Truyện ngắn thời kỳ đổi mới đi vàomọi vấn đề của cuộc sống thờng nhật Đó là nỗi đau của chiến tranh để lại, là

sự mất mát của ngời lính bớc ra khỏi cuộc chiến, là nỗi hận thù của dòng họ,gia tộc, là cái khắc nghiệt của đói khát và sự cô đơn Có cả những vấn đề củacõi tâm linh, tiềm thức và vô thức Có niềm hân hoan hạnh phúc, có nỗi xót xacay đắng Mọi cảm xúc, mọi cung bậc của đời sống đều sống dậy trongnhững câu chữ giản dị Bao nhiêu phức tạp ồn ào bao nhiêu d vị đắng chát củacuộc sống thời đổi mới đều đợc truyện ngắn phản ánh chân thực Nhữngkhoảnh khắc chốc lát đợc ghi lại đủ sức soi tỏ chân xác một phơng diện nào

đó của đời sống, mà ngày mai khi nhìn lại, ta vẫn thấy ở đó có cái nhất thời vàcái vĩnh viễn của một giai đoạn trong guồng quay vô tận của bánh xe lịch sử.Truyện ngắn giờ đây không còn là "mũi khoan thăm dò nhỏ và nhẹ" (NguyênNgọc) mà đã mang sức nặng của những sự khái quát, qua mỗi câu chuyện cóthể thấy cả một cảnh đời, một kiếp ngời, một vận hội, một thời đại Dung lợngtruyện ngắn tăng có thể xem là đặc điểm nổi bật của truyện ngắn Việt Namsau1986 Có những truyện ngắn có sức nặng hơn cả một cuốn tiểu thuyết kiểu

nh Khách ở quê ra, Phiên chợ Giát của Nguyễn Minh Châu, Bớc qua lời nguyền của Tạ Duy Anh, ác mộng của Ngô Ngọc Bội Thậm chí truyện ngắn

của Phan Thị Vàng Anh thoạt trông thờng nhẹ nhàng nh một ngọn gió haymột cơn ma nhẹ và buồn, dễ nhầm với một thứ truyện học trò, nhng đọc kỹ lạinghe chất chứa những xung đột có khi rất dữ dội mà ngời ta cố tình nén lại nh

trong một vở Kịch câm.

Sự chuyển đổi cảm hứng từ cảm hứng sử thi sang cảm hứng thế sự đời t

đã đem đến cho văn xuôi thời kỳ đổi mới nói chung và truyện ngắn nói riêngnhiều thay đổi Không còn sự ngợi ca một chiều đầy nhiệt tình hào sảng nh tr-

ớc nữa mà lắng lại những suy t chiêm nghiệm Thậm chí cảm hứng phê phán,trào lộng, cảm hứng thân phận cá nhân lại đợc nhấn mạnh nh là những cảmhứng chủ đạo trong văn học Khi nhà văn hoà mình vào cuộc sống để mặc chonhững tạp âm va đập vào mình, cùng trải nghiệm và trăn trở với chính cuộcsống ấy, thì cảm hứng sáng tạo sẽ phong phú hơn đa dạng hơn Đợc tự dotrong cảm hứng sáng tạo ngời viết truyện ngắn có điều kiện để thể hiện nhữngtìm tòi thể nghiệm về cách viết

Cách tân nghệ thuật trong văn xuôi sau 1986 trớc hết phải kể đến nhữngcách tân trong thể loại truyện ngắn Nếu trớc đây, cốt truyện đóng vai trò chủyếu trong truyện ngắn nói riêng và loại hình tự sự nói chung thì truyện ngắnhôm nay cốt truyện không còn đóng vai trò độc tôn, chủ đạo Thậm chí ngờiviết không cần đến cốt truyện Chi tiết và sự kiện lên ngôi Có khi không còncả sự kiện mà chỉ còn là ngôn ngữ, là cách hành văn, là "bóng chữ" chứ khôngphải là chữ Hiện tợng thờng gặp trong văn xuôi nói chung và truyện ngắn nóiriêng ở thời kỳ đổi mới là lối viết theo dòng suy tởng, lối viết phân mảnh rờirạc và lộn xộn một cách có chủ ý, lối "tiểu tự sự" hớng về các khu vực riêng t,các uẩn khúc của nội tâm, các dồn nén hoặc buông thả của tiềm thức hay dụctính Không còn hoặc không cần nhân vật theo lối có thể hình dung hoặc "sờmó" về nó, mà theo lối biểu tợng hoặc chỉ cần một ký hiệu Hớng vào tiềmthức hoặc dòng ý thức thay cho kể, tả dẫn truyện ở ngôi thứ ba Thay logicthông thờng bằng những nghịch lý và phi lý để thấy cuộc sống đầy nhữngngẫu nhiên, ngẫu sự Gia tăng yếu tố kỳ ảo, huyền thoại vừa tạo nên chiều sâutrong khám phá hiện thực, vừa tạo nên sức hấp dẫn đối với côngchúng Những thử nghiệm nghệ thuật có cái đã thành công, có cái cha tới

đích nhng nó thực sự tạo nên sự phong phú trong bức tranh vốn nhiều màu sắccủa truyện ngắn Việt Nam thời kỳ đổi mới

Cùng với việc thay đổi đề tài, không ngừng tìm tòi trong cách viết, đadạng trong cảm hứng, truyện ngắn lúc này đã linh hoạt hơn trong bút phápsáng tạo Bút pháp tả thực đợc vận dụng trong sáng tác truyện ngắn thời kỳnày đã có nhiều thay đổi trong quan niệm so với trớc đây "Tả thực" khôngphải là lối phản ánh chiếu gơng, không dừng lại ở vai trò th ký của thời đại,

mà phải soi chiếu hiện thực từ nhiều phơng diện, nhiều góc độ khác nhau để

đảm bảo tính chân thực và toàn diện Khi văn học đợc "cởi trói" để hớng tới sự

đa dạng thì bút pháp này có điều kiện phát huy tối đa Bút pháp phúng dụ,huyền thoại đợc rất nhiều nhà văn thời kỳ đổi mới sử dụng không chỉ trongtruyện ngắn mà còn có trong tiểu thuyết Nhiều tác giả rất thành công với bútpháp này nh Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Võ ThịHảo Sự có mặt của bút pháp phúng dụ, huyền thoại bên cạnh bút pháp tảthực cho phép nhà văn nhìn sâu hơn vào thế giới, đồng thời tạo ra sự lạ hoá đểthu hút ngời đọc Tiếp xúc với những tác phẩm sử dụng bút pháp phúng dụ,huyền thoại ngời đọc có nhiều cảm xúc mới mẻ về một hiện thực nghiệt ngã

và phức tạp qua những huyền thoại giàu chất tởng tợng Xuất phát từ sự cânbằng sinh thái văn học sau một thời gian dài quá nghiêm trang, từ nhu cầu giải

toả áp lực của đời sống hiện đại, từ tinh thần dân chủ hoá trong văn học, bútpháp trào lộng giễu nhại đợc sử dụng trong hầu hết các thể loại của văn họcsau 1986 Trào lộng giễu nhại không đơn thuần nhằm mục đích gây cời, giảithiêng mà quan trọng hơn đó là hình thức tiếp cận các giá trị đời sống mộtcách dân chủ, đa nguyên phi quyphạm Cùng với bút pháp trào lộng , giễunhại, bút pháp tợng trng đợc các nhà văn sử dụng nhằm gia tăng chất lợng ýnghĩa của văn chơng, đồng thời tăng thêm sức mê hoặc của tác phẩm Chính

sự đa dạng trong bút pháp sáng tạo đã tạo nên sự đa dạng trong hình thức

truyện Đó là truyện kỳ ảo kiểu Bến trần gian của Lu Sơn Minh, truyện giả cổ tích kiểu Những ngọn gió Hua Tát của Nguyễn Huy Thiệp Truyện dòng ý thức kiểu Tiệm may Sài Gòn của Phạm Thị Hoài, truyện ngắn kịch kiểu Kịch câm của Phan Thị Vàng Anh Sự phân chia gọi tên các hình thức của truyện

ngắn cha có một lý thuyết cụ thể để củng cố khẳng định Song phải thừa nhậntrong truyện ngắn việt Nam sau 1986 đã và đang có những kiểu truyện ngắn

nh vậy Điều đó chứng tỏ sức sống của những mảng màu khác nhau ở một bứctranh đang trong quá trình hoàn thiện

Truyện ngắn Việt Nam sau 1986 đã thực sự khẳng định đợc vị trí trongcác thể loại khi đáp ứng đợc nhu cầu của độc giả, khi nó tỏ ra là thể loại cónhiều u thế trong chiếm lĩnh và phản ánh đời sống."Các nhà nghiên cứu vàbạn đọc đã giành ch truyện ngắn nhiều sự hâm mộ và cách đánh giá u ái nh

"truyện ngắn lên ngôi", "thăng hoa", "đợc mùa", "chân trời của truyện ngắn"[60,204] Thời kỳ đổi mới, truyện ngắn đã có những mùa gặt bội thu, đã cócây sai trái ngọt Sự khởi sắc đáng mừng của thể loại tự sự cỡ nhỏ không phảibỗng dng mà có Đó là một cuộc chạy tiếp sức từ những cây bút tiền trạm nhNguyễn Minh Châu, Nguyễn Khải, Nguyễn Kiên, Nguyễn Quang Sáng Cho

đến những cây bút trẻ thuộc thế hệ mới luôn sôi nổi ý nguyện đổi mới cáchviết nh Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, Hồ anh Thái, PhanThị Vàng Anh, Võ Thị Hảo Họ đã dũng cảm chấp nhận đơng đầu với thửthách khó khăn, vợt lên trên mọi d luận khen chê bằng tài năng và bản lĩnhcủa mình để đem lại một lối nghĩ mới, một cách nhìn mới, một phơng thứcmiêu tả mới về hiện thực Văn học giai đoạn này ghi nhận sự hình thành củanhiều phong cách truyện ngắn đặc sắc Đó là Nguyễn Minh Châu với nhữngtrang văn "làm trào nớc mắt", là Nguyễn Khải với cái nhìn từng trải suy t phachút dí dỏm, là Nguyễn Huy Thiệp với cái nhìn hiện thực sắc lạnh và đầy tinhthần phê phán, là Phạm Thị Hoài với những cách tân hình thức táo bạo Độingũ tác giả với sự tiếp nối các thế hệ cầm bút đã góp phần không nhỏ trong

việc kế thừa và cách tân thể loại, làm cho truyện ngắn ngày càng mới mẻ vàphong phú hơn.

1.3 Vị trí của truyện ngắn Võ Thị Hảo

1.3.1 Vài nét về cuộc đời, con ngời

Võ Thị Hảo sinh năm 1956 ở Diễn Bình, Diễn Châu, Nghệ An, là hộiviên Hội Nhà Văn Việt Nam năm 1997 Tốt nghiệp Khoa Văn, Đại học Tổnghợp Hà Nội, năm 1977, chị về làm biên tập rồi Phó tổng biên tập cho NhàXuất bản Văn hoá dân tộc Năm 1996, chị chuyển sang công tác tại Báo Phụnữ Thành Phố Hồ Chí Minh làm trởng văn phòng đại diện cho báo này tại HàNội Từ Báo Phụ nữ Thành Phố Hồ Chí Minh chị chuyển sang đảm nhận vị tríTrởng ban th ký toà soạn cho Báo Gia đình và Xã hội năm 2000 Rồi chịchuyển sang làm cho Tạp chí Vì Trẻ thơ ở vị trí này không lâu, Võ Thị Hảolại đột ngột trở về Báo Phụ nữ Thành Phố Hồ Chí Minh nơi trớc đó chị đã kiênquyết ra đi Cuối năm 2006, chị xin nghỉ hu "non" để dành thời gian cho côngviệc viết lách và đầu t kinh doanh Cùng với hai cô con gái Uyên Ly và Hạnh

Ly, hiện nay chị đang làm giám đốc của Công ty Văn hoá và Truyền thông VõThị Rẽ hớng sang kinh doanh nhng chị vẫn không quên nghiệp viết, sau

những tập truyện ngắn và tiểu thuyêt Giàn thiêu, chị đang tập trung hoàn thành cuốn tiểu thuyết thứ hai mang tên Dạ tiệc quỷ và cho ra mắt độc giả một

số kịch bản phim

Võ Thị Hảo sinh ra và lớn lên trên mảnh đất xứ Nghệ khắc nghiệt Sự cằncỗi và hà khắc của thiên nhiên đã tạo cho con ngời sinh ra trên mảnh đất gióLào nóng bỏng này, một tính cách chịu đựng bền bỉ, kiên cờng Đặc tính củacon ngời xứ Nghệ đã theo Võ Thị Hảo trên mọi nẻo đờng đời cũng nh trênhành trình làm báo, viết văn Vợt lên sự thiếu thốn chật vật của thời kỳ baocấp, những khúc mắc trong cuộc sống gia đình, chị vẫn luôn giữ cho ngọn lửa

đam mê văn chơng âm ỉ cháy Ngọn lửa ấy thôi thúc chị viết, chị viết nhiều,sáng tạo nhiều và bắt đầu nổi tiếng trên văn đàn bởi những truyện ngắn khác

lạ, một trong số đó phải kể đến Ngời sót lại của Rừng Cời Đây là truyện ngắn

đã gây xôn xao d luận khi mở ra cho ngời đọc một cách nhìn mới về cuộcchiến đã qua Truyện ngắn của chị đợc dịch ra nhiều thứ tiếng (Anh, Pháp,Nhật, Trung Quốc) Một số tờ báo của Nhật, Mỹ đã viết về chị với t cách làmột cây bút nữ gặt hái đợc nhiều thành công ở thể loại truyện ngắn trong thời

kỳ đổi mới Điều đó chứng tỏ giá trị của tác phẩm cũng nh năng lực của tácgiả

Một ngời phụ nữ nhỏ bé và khiêm nhờng, đó là nhận xét của những ngời

đã từng tiếp xúc với chị Thế nhng khi đọc những bài báo, những truyện ngắncủa chị ta lại phát hiện ra phía sau vẻ bề ngoài dịu dàng, nhỏ nhẹ ấy là mộtngời phụ nữ mạnh mẽ quyết đoán Chị không thể im lặng trớc cái xấu, sẵnsàng phản kháng và đấu tranh đến cùng để chống lại cái ác Với cơng vị làmột nhà báo, Võ Thị Hảo bất chấp hiểm nguy lên tiếng đòi quyền bình đẳngcho những ngời phụ nữ bị ngợc đãi ở Sa Moa, đòi lại công bằng cho ngời dân

bị mất đất ở Sơn Tây Bạn bè thờng nói về nhà báo Võ Thị Hảo với một niềm

tự hào: "Trông dịu nhẹ vậy mà viết báo đanh đá lắm Nói gì là sát cánh, đován luôn" Có một cái gì đó nh bật dội lên một cách mạnh mẽ trong nhữngtrang viết của chị khiến ngời đọc không thể thờ ơ Trên những trang văn dờng

nh chị đợc tự do hơn để yêu thơng hờn giận Cái cảm giác bất lực trớc hiệnthực khi làm báo đã dựoc văn chơng hoá giải Điều đó có thể lý giải tại sao cónhiều lúc chị "viết văn nh cầu nguyện", tìm đến văn chơng để nơng náu trớcnhững cơn bão lũ của cuộc đời nh một tín đồ tìm đến với đấng tối linh Bảntính của một ngời quyết đoán vẫn song hành cùng nét nhạy cảm nữ tính ở chị.Chị truy tìm đến tận cùng căn nguyên của mọi nỗi bất hạnh ở con ngời, cùngkhóc, cùng cời, cùng xót xa với số phận của các nhân vật Vợt lên trên những

định kiến xã hội, những khen, chê, tốt, xấu, chị sống và làm theo sự lựa chọncủa mình, làm theo những gì mình cho là đúng, là đích thực Chị đã dám sống,dám viết và đã tỏ bày quan niệm sống của mình trên từng trang viết thấm đẫm

mồ hôi và nớc mắt, với mong muốn tột cùng cống hiến cho đời những suynghĩ trung thực nhất, dũng cảm nhất

Không cho rằng văn chơng là một cuộc chơi hay một trò giải trí, chịquan niệm văn chơng là nơi có thể đem đến cho chị niềm vui đợc chia sẻ cảmthông với cuộc đời, đợc trả những món nợ ân nghĩa, "Văn chơng sẽ cứu rỗi tấtcả" Chị đã viết trong nhọc nhằn và xót xa, trong hạnh phúc và hân hoan.Luôn cảm thấy viết vừa là đam mê, vừa là trách nhiệm, Võ Thị Hảo nh là mộtngời chân trần lặng lẽ mang ánh sáng của mình kiên nhẫn đi trong thăm thẳm

đời sống, ngụp lặn trong dòng đời bộn bã để sống và viết và sáng tạo Chịkhông còn thời gian cho những thú vui nhỏ nhoi mà bất cứ ngời phụ nữ nàocũng giành một phần thời gian để chiều chuộng chính mình Cảm giác mắc

nợ, có lỗi với mọi ngời, với cuộc đời luôn thôi thúc chị viết Chị nói về cái

đ-ợc, cái mất trong văn chơng: "Tôi không tìm kiếm điều gì khi viết ăn, tôi chỉsống theo số phận của mình Viết văn, tôi đợc sống nhiều kiếp, đợc viết chomình, đợc khóc cời Thiên đờng, địa ngục, ngời và ma quỷ, thiên thần hỗn

độn nh thế, tôi đã đợc quá nhiều khi tôi viết văn Nếu tính chuyện mất, thìtôi mất đi ít nhiều khả năng làm lành với cuộc sống và phải nhận lĩnh kiếp nạncủa những kẻ không thể im lặng trớc nỗi đau của ngời khác" [24].

Không chỉ miệt mài sáng tạo, Võ Thị Hảo còn rất nghiêm khắc với bảnthân trong lao động nghệ thuật Chị luôn luôn tâm niệm "điều quan trọng đểtrở thành một ngời viết có t tởng độc lập là không chấp nhận những lối mòn"

Và "nhà văn không đợc phép lừa dối chính mình, không làm những điều màchính mình đang dối trá để cầu lợi Sống dối là nguy hiểm, viết dối lại càng

nguy hiểm hơn" [25] Thực tế, những truyện ngắn của chị đã là bằng chứng

hết sức thuyết phục cho quan niệm về nghề văn Đặt bên cạnh những truyệnngắn cùng thời bao giờ ta cũng có thể nhận ra nét riêng của Võ Thị Hảo khi ởgiọng kể, khi ở cái tên, khi ở những đoạn kết hay tình huống độc đáo Càngviết chị càng khẳng định đợc mình, càng đa lại cho độc giả, những ngời yêumến chị, niềm tin vào sức sáng tạo và tinh thần lao động nghiêm túc của ngờiphụ nữ dám sống, dám viết và dám cháy hết mình cho văn chơng

1.3.2 Đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo sáng tác trên nhiều thể loại Chị bắt đầu làm thơ từ nhữngnăm tháng còn ngồi trên ghế nhà trờng Nhng sau đó lại chuyển sang viếttruyện ngắn rồi tiểu thuyết và kịch bản phim Bao giờ ở chị cũng bộn bề côngviệc với những dự định về nghề báo, nghiệp văn và còn cả niềm ham thíchtrong hội hoạ Chị đã xuất bản đợc khá nhiều tác phẩm

- Tập truyện ngắn Biển cứu rỗi, Nhà xuất bản Hà Nội, 1991.

- Tập truyện ngắn Chuông vọng cuối chiều, Nhà xuất bản Lao Động

1994

- Truyện ngắn chọn lọc Võ Thị Hảo, Nhà xuất bản Hội Nhà văn 1995

- Tập truyện ngắn Ngậm cời, Nhà xuất bản Phụ nữ, 1998

- Tiểu thuyết Giàn thiêu, Nhà xuất bản Phụ nữ, 2003.

- 101 cái dại của đàn ông (tái bản), Nhà xuất bản Lao Động và Công ty

Văn hoá và Truyền thông Võ Thị, 2006

- Kịch bản phim: Con dại của đá, Lời hẹn mùa thu

Ngày 19 tháng 10 năm 2005, Bộ Tuyển văn gồm năm cuốn sách: Goá phụ đen, Ngời sót lại của Rừng Cời, Hồn trinh nữ, Những truyện không nên

đọc lúc nửa đêm và tiểu thuyết Giàn thiêu do Công ty Văn hoá và Truyền

thông Võ Thị kết hợp với Nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành đã ra mắt bạn đọc

Đây là lần tái bản có bổ sung một số truyện ngắn mới sáng tác của nhà văn

Vào làng viết cha lâu nhng tác phẩm của Võ Thị Hảo đã gặt hái đợc một sốthành công đáng kể

- Tập truyện ngắn Biển cứu rỗi đạt giải thởng cuộcc thi tiểu thuyết do

hiện này đã nhanh chóng xác định trong lòng độc giả tên tuổi của một nữ văn

sĩ góp phần không nhỏ làm nên bức tranh phong phú của truyện ngắn ViệtNam sau 1986 Xuất hiện vào thời điểm truyện ngắn có nhiều khởi sắc vớinhững tên tuổi đã thành danh trong công cuộc đổi mới nh Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài truyện ngắn của Võ Thị Hảo không dễ để cuốn hút ngay ng-

ời đọc bằng cái "lạ" và cái "mới" Nhng chính chiều sâu t tởng và sự thànhcông ở một số phơng diện hình thức nghệ thuật đã tạo nên chỗ đứng củatruyện ngắn Võ Thị Hảo

Truyện ngắn thời kỳ đổi mới hớng vào cuộc sống thờng nhật, khám phámọi vấn đề của đời sống ở những chiều kích và góc độ khác nhau Truyệnngắn của Võ Thị Hảo cũng không nằm ngoài những đối tợng phản ánh ấy Chị

đặc biệt hớng ngòi bút của mình đến vấn đề nhân tính và sự bất bình trong xãhội Nói về những điều này bao giờ nhà văn cũng đi đến tận cùng bằng cáchphản ánh mọi góc cạnh sâu sắc của vấn đề, không ngại đụng chạm đến nhữnggì mà d luận cho là "nhạy cảm" theo cách riêng của mình Đọc truyện của VõThị Hảo, ta không có cảm giác ngột ngạt, khó chịu nh trớc khi cơn bão trànqua nh khi đọc truyện của Phạm Thị Hoài hay Nguyễn Thị Thu Huệ Ngợc lại,ngời đọc có cảm giác bất an khi luôn dự cảm có bất trắc sẽ xảy ra, tựa nh cảmgiác của một ngời lần đầu tiên bớc chân xuống biển, không dám bớc liều vì sợ

sẽ sa chân xuống một hố sâu nào đó Bất an, lo sợ nhng vẫn muốn bớc tiếp đểkhám phá vì cuộc sống luôn đầy bất ngờ không thể lờng trớc Ngời viết đãkhéo léo gieo vào lòng ngời đọc sự háo hức chờ đợi thông qua những biệnpháp nghệ thuật hữu ý

Tính chất bất ngờ trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo trớc hết đợc tạo nên

từ các tình huống đặc sắc Đúng nh nhận xét của tác giả Bùi Việt Thắng: "Mỗingời viết truyện ngắn thờng có một lối nẻo riêng, với Võ Thị Hảo việc tìm tòitình huống truyện là có ý nghĩa nhất" [61] Không chỉ ở tình huống mà ở ngay

tiêu đề của truyện ngắn ta đã thấy dụng công của ngời viết nhằm gây ấn tợngvới ngời đọc Những tên truyện thờng hứa hẹn ở phía sau nhiều suy t triết lý và

gợi không khí về một miền cổ tích: Dây neo trần gian, Vũ điệu địa ngục, Làn môi đồng trinh, Hồn trinh nữ Không khí cổ tích, huyền thoại còn đợc tạo

nên cùng với sự linh hoạt trong các ngôi trần thuật, trong cách xng hô, gọi tênnhân vật Chất liệu của cổ tích dân gian đã đợc nhà văn làm sống dậy trong tácphẩm của mình để tạo nên một sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền thống vàhiện đại Chỉ riêng điều này, ta cũng thấy rõ nét riêng biệt của Võ Thị Hảotrong số rất nhiều cây bút truyện ngắn xuất sắc lúc bấy giờ

Thế giới nhân vật trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo đã thực sự chuyênchở đợc t tởng quan niệm về con ngời và cuộc đời của nhà văn Truyện của chị

ít thấy nhân vật phản diện để ta phải lên án căm hờn Ngay cả nhân vật biểuhiện cho cái xấu cũng có nét gì đó rất đáng thơng rất cần đợc thông cảm Nói

nh vậy không có nghĩa là nhân vật của chị cứng nhắc, ngợc lại đó là thế giớinhân vật hết sức sinh động, họ vừa là chủ nhân vừa là nạn nhân của cuộc sống.Nếu nhân vật trong văn Nguyễn Huy Thiệp, Hồ Anh Thái, Nguyễn Bình Ph-

ơng thờng biến dạng, méo mó về cả nhân hình lẫn nhân tính thì nhân vật trong

sáng tác của Võ Thị Hảo hoặc có nét dị dạng ở vẻ bề ngoài (Rân trong Ngời

đàn ông duy nhất, Hằng trong Làn môi đồng trinh, Tâm trong Máu của lá ),

hoặc sự thờ ơ vô tình của đồng loại đã đẩy họ đến cảnh cô đơn lạc lõng (lão

Nhát trong Vầng trăng mồ côi, những ngời đàn bà trong Trận gió màu xanh rêu ) Những kẻ khác ngời ấy lại mang trong mình vẻ đẹp của một tâm hồn

thánh thiện giàu lòng vị tha và đức hy sinh Ngời phụ nữ, những thân phận bémọn ngơ ngác lạc lõng với giấc mơ lầm lụi nhọc nhằn, họ bớc sang nền kinh

tế thị trờng để nhận thêm nhiều đớn đau, thua thiệt Viết về phái nữ bao giờ tacũng tìm thấy trong ngòi bút của Võ Thị Hảo sự đồng cảm xót xa đến quặnthắt ở đó có bóng dáng, có nỗi niềm của chính chị, một ngời đàn bà với rấtnhiều đam mê khát vọng và không ít khổ đau Khi cái tôi tác giả hoà lẫn vàonhân vật để chỉ còn cái tôi của hiện hữu, ngời đọc có điều kiện để "cảm" đợcthực hơn sự phức tạp của đời sống, của thế giới nội tâm con ngời, nói nh cáchnói của nhà văn "đợc sống nhiều kiếp, đợc biết nhiều cuộc đời" Nếu làm mộtphép so sánh về nhân vật nữ trên trang viết của các nữ nhà văn, ngời ta có thểnhận ra nét riêng của nhân vật Võ Thị Hảo Bớng bỉnh thích khuấy động xungquanh để khẳng định chính mình là các nhân vận nữ trong truyện ngắn PhanThị Vàng Anh Ngời phụ nữ trong sáng tác của Nguyễn Thị Thu Huệ mạnh

mẽ bạo liệt sẵn sàng đánh đổi tất cả để có đợc hạnh phúc Còn ở truyện ngắn

của Võ Thị Hảo họ nhẫn nại cam chịu trớc số phận bất hạnh Có lúc ngangngạnh, nổi loạn nhng họ vẫn rất đằm thắm với khát vọng đợc dâng hiến, khaokhát kiếm tìm hạnh phúc cứ rát bỏng trong tâm hồn nhân vật Ngời đọc khôngthể không yêu, không thơng, không thể không đồng cảm với nhân vật dù đó là

một cô gái sa ngã (Vũ điệu địa ngục), một ngời đàn bà nhẹ dạ (Ngời đàn ông duy nhất) hay một con điếm đã hết thời (Biển cứu rỗi) Với tình yêu, câu

chuyện muôn thuở của loài ngời, nhà văn không hoài nghi mà ngợc lại đặt

niềm tin mãnh liệt vào sức mạnh của nó Trong các truyện ngắn: Goá phụ đen, Tiếng vạc đêm, Khói mang màu nớc biển ngời ta cảm nhận đợc sự âu yếm

mang chút thánh ca của tác giả khi nói về tình yêu Điều này đã gieo vào lòng

độc giả niềm hy vọng tin tởng vào những gì còn tốt đẹp trong cuộc đời Khi

mà con ngời quay quắt với tiền tài, danh vọng, tình yêu cũng nh một thứ đồ cóthể trao đổi buôn bán thì gieo đợc hạt mầm hi vọng ấy quả là một điều đángnói

Truyện ngắn Việt Nam từ 1986 đến nay ghi nhận sự phát triển của dòngvăn học sử dụng yếu tố kỳ ảo Nhắc đến văn học kỳ ảo thời kỳ này không thểkhông thừa nhận những đóng góp của Võ Thị Hảo Cùng với Nguyễn HuyThiệp, Lu Sơn Minh, Lý Lan Võ Thị Hảo đã góp phần khơi dòng cho vănhọc sử dụng yếu tố kỳ ảo phát triển trở lại sau một thời gian dài vắng bóng,

mở ra một không gian mới, một thủ pháp mới để khám phá hiện thực Ngay ởdòng truyện ngắn này, cá tính của một nữ nhà văn a khám phá thử nghiệm đã

đợc biểu hiện khá rõ nét

Ai đó từng nhận xét chí lý rằng văn học đang mang gơng mặt nữ ngàycàng trắc ẩn và khoan dung, ngày càng tinh tế và đằm thắm Thập niên chínmơi của thế kỷ qua truyện ngắn đợc mùa vì thế cũng nở rộ một loạt tên tuổi nữ

đợc ngời đọc mến mộ nh Y Ban, Nguyễn Thị ấm, Võ Thị Xuân Hà, NguyễnThị Thu Huệ, Lý Lan Võ Thị Hảo cũng là một trong số những cây bút nữ đãgóp phần làm nên sự khởi sắc của truyện ngắn Dù cha phải là một cây bútxuất sắc nhất nhng sẽ thật thiếu sót nếu nói đến truyện ngắn Việt Nam sau

1986 mà không nói đến chị Không ồn ào, không sắc nét màu mè, khôngkhiến giới phê bình phải tốn nhiều giấy mực để tranh cãi nhng truyện của chịlại có sức cuốn hút kỳ lạ đối với ngời đọc ẩn đằng sau những câu chữ trauchuốt, lối kể chuyện cuốn hút có duyên, lối văn phong vừa cũ, vừa mới, vừaquen, vừa lạ là những tâm sự day dứt không nguôi về số phận con ngời, vềcuộc đời và nhân tình thế thái Đọc truyện của chị thờng buồn, đó là nỗi buồn

có lẫn cả vị ngọt ngào và cay đắng, một nỗi buồn giúp tâm hồn ta trong sáng

hơn ở một thể loại có tốc độ phát triển khá nhanh từ sau 1975, truyện ngắn

Võ Thị Hảo có nhiều đóng góp tích cực Về phơng diện nội dung đó là cáinhìn mới về cuộc đời và con ngời, là cảm hứng sáng tạo cùng với cách khaithác xử lý đề tài có nhiều mới lạ Tạo tình huống đặc sắc, gia tăng yếu tố kỳ

ảo, đổi mới ngôn ngữ, giọng điệu, đa dạng trong cấu tạo đoạn kết, đó là những

đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo ở phơng diện nghệ thuật Chính những

đóng góp riêng này đã khẳng định tên tuổi cũng nh vị trí của truyện ngắn VõThị Hảo trong bức tranh truyện ngắn Việt Nam sau 1986 Thành công ở thể

loại tự sự cỡ nhỏ đã đợc tích luỹ để tạo đà cho tiểu thuyết Giàn thiêu ra đời

năm 2003 Đây là tiểu thuyết đánh dấu sự trởng thành trong ngòi bút a thửthách mạo hiểm Với tiểu thuyết này, Võ Thị Hảo ít nhất đợc"cho điểm" ởlòng dũng cảm: Chuyển từ thể loại "tay quen" truyện ngắn sang thể loại tiểuthuyết Viết truyện ngắn chính là một bớc chuẩn bị quan trọng để nhà văn xứNghệ này gặt hái đợc thành công trong tiểu thuyết, hứa hẹn cho những dự địnhmới trong hành trình sáng tạo của ngời nghệ sĩ

Chơng 2

Đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảo trên một số

ph-ơng diện nội dung

2.1 Cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời

2.1.1 Cái nhìn về cuộc đời và con ngời trong văn học trớc đổi mới

Từ 1945 đến 1985 văn học Việt Nam trải qua hai thời kỳ Đó là khoảngthời gian ba mơi năm văn học sau cách mạng và mời năm văn học sau chiếntranh Hoàn cảnh lịch sử của những dấu mốc thời gian trên đã có tác độngkhông nhỏ đến tình hình phát triển của văn học, đặc biệt là cái nhìn về cuộc

đời, con ngời của ngời nghệ sĩ trong mỗi thời kỳ

Phát triển trong hoàn cảnh ác liệt của chiến tranh, đối diện với nhữngbiến cố lớn lao của cách mạng, văn học Việt Nam từ 1945 đến 1975 đã chịu

sự chi phối hết sức chặt chẽ của hiện thực Vai trò của văn học đợc xác định làthứ vũ khí t tởng sắc bén tham gia tích cực vào sự nghiệp chung của dân tộc.Nhà văn không chỉ cầm bút mà còn biết cầm súng và biết luyện cho ngòi bútchất thép để tăng sức chiến đấu Họ có nhiều điểm không giống nhau, t duynghệ thuật có những sắc thái độc đáo riêng, nhng tất cả đều xuất phát từ lòngyêu nớc, từ khát vọng cống hiến tài năng sức lực của mình cho sự nghiệp giảiphóng đất nớc Văn học có nhiệm vụ phục vụ nguyện vọng của dân tộc, lợi íchcủa cộng đồng, tập trung mọi cố gắng vào việc giáo dục đào tạo xây dựng

"con ngời mới", phát hiện con ngời cộng đồng trong mỗi cá nhân, chỉ ra sựvận động tích cực của con ngời và hiện thực theo quan điểm cách mạng

Đứng trên lập trờng của giai cấp tiên phong cách mạng, ngời nghệ sĩ đãphản ánh hiện thực cuộc sống với cái nhìn đầy lạc quan Cuộc đời có đau th-

ơng mất mát, có sự sống và cái chết nhng bao giờ nhà văn cũng vẽ ra trong tácphẩm của mình một hiện thực hết sức lý tởng Hiện thực cách mạng với nhữngvấn đề đợc đặt ra liên quan đến vận mệnh quốc gia, dân tộc Đó là hiện thựccủa công cuộc đấu tranh giữ nớc, của nông thôn đợc hợp tác hoá, của chủnghĩa xã hội, của cuộc đấu tranh phức tạp giữa cái mới và cái cũ, cái tiến bộ

và cái lạc hậu ngay trong giai cấp nông dân, công dân - lực lợng nòng cốt củacách mạng Cuộc sống lao động và chiến đấu vì một mục đích tối thợng làgiành đợc độc lập tự do cho dân tộc, là quét sạch kẻ thù xâm lăng Trong mấtmát tối tăm, trong tù ngục xiềng xích bao giờ nhà văn cũng chỉ ra "con đờngsáng" cho ngời đọc hy vọng tin tởng Không còn rõ nét cái riêng t đơn lẻ, conngời đợc phản ánh trong văn học thời kỳ này là kết tinh những phẩm chất caoquý của cộng đồng, của tập thể Con ngời cầm súng và con ngời quyết thắnglấn át con ngời bình thờng, con ngời vì nghĩa lấn át con ngời riêng t, cái bấtbiến của nghìn năm dân tộc đứng trên cái vạn biến của hoàn cảnh môi trờng.Xuất phát từ quan niệm về con ngời mang vẻ đẹp lý tởng hào hùng, các nhàvăn đã xây dựng trong tác phẩm của mình những nhân vật luôn hành động.Tâm lý họ không phiền phức và rắc rối, họ giản dị dễ hiểu với lẽ sống cao cả

"mình vì mọi ngời", "quyết tử cho tổ quốc quyết sinh" Không có gì là khôngthể biết trớc, không thể biết hết ở con ngời theo quan niệm của văn học thời

kỳ này Bởi vì, nhà văn đã nhìn con ngời chủ yếu nh một ý thức chính trị vận

động hợp quy luật lịch sử Nhân vật trong các tác phẩm văn học cách mạngluôn trùng khít với địa vị xã hội của mình Có thể kể đến những nhân vật vănhọc mang tính điển hình trong văn học Việt Nam ba mơi năm kháng chiến nhAnh vệ quốc quân, Chị dân công, Chú bé liên lạc, Mẹ Suốt, Mẹ Tơm, Nhẫn

trong Cỏ non (Hồ Phơng), anh Trỗi trong Sống nh anh (Trần Đình Vân), Biền trong Tầm nhìn xa (Nguyễn Khải), út Tịch trong Ngời mẹ cầm súng (Nguyễn Thi), Chị Sứ trong Hòn Đất (Anh Đức) Những nhân vật có tên hay không tên

ấy đã mang nét tinh tuý của một thời kỳ hào hùng bi tráng Họ đều "lớn laohơn về tầm vóc, ý thức và trách nhiệm" [41,89] trớc thử thách khắc nghiệt củabom đạn chiến tranh, của gian khổ trong lao động sản xuất Chính cái nhìn vềhiện thực và con ngời của văn học 1945 - 1975 đã góp phần khẳng định đặc tr-

ng của văn học cách mạng "là văn học của những sự kiện lịch sử, của số phậntoàn dân, của chủ nghĩa anh hùng" [45,7]

Từ 1975 đến 1985 là mời năm đất nớc thống nhất và phát triển trong

điều kiện hoà bình Ba mơi năm chiến tranh để lại bao khó khăn phức tạp, đờisống thiếu thốn nghèo nàn những mệt mỏi thờng tình hiện hình dới nhiềudạng vẻ Cùng với nó là sự trì trệ về kinh tế, sự khủng hoảng hoang mangtrong đời sống tinh thần của ngời dân khi đối diện với quy luật nghiệt ngã củacuộc sống thời hậu chiến Đây là thời kỳ của những d âm anh hùng cao cả nh-

ng đã bộc lộ những bất ổn, những đổi thay, những mâu thuẫn xung đột gay gắtgiữa tiến bộ và lạc hậu, giữa cái đúng quy luật và cái lỗi thời, trái tự nhiên

Vấn đề chiến tranh, vấn đề số phận riêng t, đạo đức nhân cách, những kiểu tduy làm ăn cũ cần phải đợc nhìn nhận lại, phát hiện lại Văn học thu nhận vàomình những biến đổi của đời sống nhng do vẫn trợt theo quán tính cũ, do độingũ sáng tác cha hoàn toàn thoát ra khỏi sự ràng buộc của yêu cầu văn họccách mạng nên một thời gian dài ngời đọc quay lng hờ hững với văn học.Trong sự chậm chạp chuyển mình văn học thời kỳ 1975 - 1985 cũng đã cónhiều tín hiệu mới Biểu hiện trớc hết vẫn là ít nhiều sự thay đổi trong cái nhìn

về cuộc đời và con ngời Các sáng tác nh Tháng ba ở Tây Nguyên (Nguyễn Khải), Ký sự miền đất lửa (Nguyễn Sinh - Vũ Kỳ Lân), Đất trắng (Nguyễn Trọng Oánh), Miền cháy, Những ngời đi từ trong rừng ra (Nguyễn Minh

Châu) vẫn viết về cuộc kháng chiến chống Mỹ kỳ diệu của dân tộc với cảmhứng ngợi ca tự hào nhng đã bắt đầu có sự quan tâm hơn đến số phận củanhững cá nhân làm nên chiến thắng Sự phân biệt của đề tài chiến tranh cáchmạng trong các sáng tác văn xuôi sau 1975 so với trớc 1975 không phải ở mức

độ khẳng định chiến công hiển hách mà ở thái độ nghiêm túc, thẳng thắn khinhìn thẳng vào sự ác liệt của chiến tranh, sự hy sinh mất mát của ngời lính Đó

là những đau đớn rất thực về thể xác, là cái chết luôn hiện hữu trong mỗi bớchành quân Điều này trớc đây các nhà văn dờng nh luôn né tránh, "họ nói rất íttới cá dữ dội, cái ác liệt của bom đạn Chiến tranh bom đạn chỉ đợc miêu tả

nh một cái nền để nhà văn dẫn độc giả vào một thế giới khác, thế giới của tình

ngời của đức vị tha, lòng dũng cảm và nghĩa tình chung thuỷ" [51] Phạm vi

hiện thực đợc mở rộng hơn khi các tác giả đề cập đến đời sống sinh họat thờngnhật Chính ở đây mọi phức tạp của các mối quan hệ xã hội, gia đình, sự

nghiệp, lý tởng đợc bộc lộ Bức tranh, Ngời đàn bà trên chuyến tàu tốc hành (Nguyễn Minh Châu), Mùa lá rụng trong vờn (Ma Văn Kháng), Thời xa vắng

(Lê Lựu) không chỉ tái hiện lại cuộc chiến đã qua mà còn phản ánh chânthực cuộc sống hôm nay của những ngời vừa ra khỏi cuộc chiến cha lâu Cuộcsống hiện lên trong văn chơng đã bớt đi sự tô vẽ, thi vị, con ngời bởi vậy cũnghiện ra chân thực hơn, giàu chất "đời" hơn Dù văn học vẫn lấy lịch sử làm

điểm quy chiếu nhng nhà văn đã chú ý đào xới sâu hơn vào đời sống nội tâmcon ngời để thấy đợc những suy t trăn trở, những day dứt dằn vặt của cái tôi cánhân khi sống giữa các mối quan hệ vốn rất phức tạp Văn xuôi vẫn nhìn nhậncon ngời theo sự phân tuyến chính - tà, thiện - ác, tốt - xấu, có điều cách nhìn

đã không bị đẩy lên mức đối lập, siêu hình Sự tốt xấu trong mỗi con ngời đợc

diễn tả mềm mại và uyển chuyển hơn Trong Bức Tranh (Nguyễn Minh Châu)

thái độ tự phán xét nghiêm khắc về tội lỗi của bản thân ở ngời hoạ sĩ đã đa lại

cho ngời đọc một niềm tin vào con ngời Cuộc sống chỉ có ý nghĩa thực sự khicon ngời biết ý thức về mình và biết chiến đấu không mệt mỏi để loại bỏ cáxấu, cái ác ra khỏi cuộc sống Nếu ở thập kỷ trớc, con ngời thờng đợc nhìn ởtầm cao chiến lợc, ở sức quật khởi, ở các thế bố trí lực lợng cách mạng, ở sựnối tiếp các thế hệ, thì từ 1975 đến 1985, con ngời đợc nhìn ở tầm gần gũi hơn

và "ngời" hơn "Hình tợng con ngời trong văn học không chỉ xuất hiện nhnhững giá trị để khẳng định t tởng xả thân mà chủ yếu là sự tự khẳng định

những giá trị bản thân trong ngọn lửa cách mạng" [55,242] Mặc dù ở mời

năm sau chiến tranh các nhà văn đã khá nhạy bén trong nhận xét về nhữngbiểu hiện đơn lẻ của tâm lý, cá tính t tởng, nhng hiếm có trờng hợp nào nắmbắt đợc trọn vẹn một quá trình tâm lý t tởng để xây dựng những hình tợngnghệ thuật thực sự có chiều sâu và sức thuyết phục Điều này có thể lý giải là

do ngời nghệ sỹ cha vợt thoát đợc khỏi những ràng buộc về t tởng, khuôn sáocông thức trong sáng tạo nghệ thuật Cần có một "cú hích" quan trọng đểthúc đẩy văn học đổi mới trên cả hai phơng diện khách quan và chủ quan

2.1.2 Cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI (1986), Nghị quyết 05 của

Bộ Chính trị chính là cú hích cho văn học Việt Nam bớc sang giai đoạn đổimới Văn học đợc xác định là "bộ phận trọng yếu của cách mạng t tởng và vănhoá", "là bộ phận đặc biệt nhạy cảm của văn hoá, thể hiện khát vọng của conngời về chân, thiện, mĩ, có tác dụng bồi dỡng tình cảm, tâm hồn, nhân cách,

bản lĩnh của các thế hệ công dân xây dựng môi trờng đạo đức trong xã hội".

Nhà văn đợc tự do trong sáng tạo, đợc nhìn thẳng vào sự thật, phản ánh đúng

sự thật mà không còn e dè, sợ sệt những thế lực vô hình Sự đổi mới trong tduy nhận thức của ngời nghệ sĩ chính là động lực thúc đẩy cái nhìn mới mẻ vềcuộc đời và con ngời trong văn học sau 1986 Nếu nh trớc đây, cuộc đời đợcnhìn nhận trong sự toàn vẹn, tròn trịa của lý tởng và hoài bão thì giờ đây,những gì thô ráp sù xì của đời sống cũng đã đợc chiếu rọi Cuộc sống khôngchỉ tồn tại hai thái cực duy nhất, những ranh giới rõ ràng mà luôn luôn có sựxáo trộn, xen lẫn, không có gì là không xảy ra, không có gì là không thể có.Những trái nghịch, mâu thuẫn, éo le, bi hài của hiện thực hậu chiến đã đợcphơi bày Ngời ta không ngần ngại tái hiện tất cả những gì đang diễn ra, kể cảthứ hiện thực của hoang vu và bóng tối, kể cả những điều bấy lâu ngời takiêng kị, kể cả những vết thơng nhức nhối bấy lâu đợc giấu kín Các nhà văn

đã nhìn thấy trong cuộc sống có rất nhiều gam màu: mảng sáng chen mảng

tối, hiện tại xen quá khứ, thực và giả, thật và mơ, cụ thể và trừu tợng, hạnhphúc và đau khổ, xiềng xích và tự do Ngời ta phát hiện một sự thực, cuộcsống cha bao giờ là một chỉnh thể thống nhất, cha bao giờ hoàn tất, cha baogiờ có chân lý cuối cùng Bức tranh hiện thực trong văn xuôi sau 1986 khôngcòn là hiện thực hào hùng kỳ vĩ lớn lao hay đồ sộ mà là một thứ hiện thực đờithờng nhất, trần thế nhất, nghiệt ngã và tàn nhẫn nhất Nhà văn đã phát hiện sựbiến đổi của đời sống xã hội không chỉ ở bề rộng mà cả ở bề sâu Chính họcũng ý thức đợc: "cuộc đời thật là ẩn mật, giống nh hình ảnh một dòng chảy

ngầm không sao hiểu nổi ngọn nguồn tung tích" (Chọn chồng - Ma Văn

trong Nhân sứ: "nhạt nhẽo là thuộc tính thứ nhất của con ngời", "gồng gánh

suốt đời là thuộc tính thứ hai của con ngời" và "Có thể ăn thịt ngời khi đóikhát cũng là một thuộc tính của con ngời" Không khí dân chủ trong văn học

đã tạo đà cho ngời viết đi sâu khám phá mọi ngõ ngách trong cái thế giới bí ẩncủa con ngời Thế giới tinh thần của con ngời sở dĩ luôn phức tạp vì "sự vận

động của nó luôn luôn nhằm tới cái thật cao và thật xa" [37] Bởi vậy chẳng cógì là lạ khi mà niềm vui nỗi buồn ở mỗi con ngời không giống nhau, buồn đấyrồi vui đấy, đói khát cũng buồn mà no ăn cũng buồn Có ngời hiền lành là thế,hồn nhiên là thế mà có ngày thành kẻ sát nhân Sự phức tạp của con ngờitrong văn học sau 1986 đúng nh M.Bakhtin đã khẳng định: "Con ngời khôngthể hoá thân đến cùng vào cái thân xác xã hội - lịch sử hiện hữu Chẳng cóhình hài nào có thể thể hiện đợc hết mọi khả năng và yêu cầu con ngời ở nó,chẳng có t cách nào để nó có thể thể hiện cạn kiệt hết mình cho đến lời nóicuối cùng nh nhân vật bi kịch của Sử thi, chẳng có khuôn hình nào để có thểrót nó vào đầy ắp mà lại không chảy tràn ra ngoài Bao giờ cũngvẫn còn phần

nhân tính d thừa cha đợc thể hiện" [10] Phần nhân tính d thừa chính là mảnh

đất màu mỡ để các thế hệ nhà văn mặc sức khám phá sáng tạo Con ngời vừa

là sản phẩm của tự nhiên, vừa là "tổng hoà các mối quan hệ xã hội" (C.Mac),

đồng thời là "tổng số những hành động của chính nó" (J.PSartre) Vì thế, conngòi có khi hành động theo sự chỉ huy của ý thức, của lý trí tỉnh táo, có khi lại

bị chi phối bởi tiếng nói tâm linh, của vô thức bản năng Nếu nhà văn không

nghiêm túc với công việc của mình thì thật khó có thể phản ánh đợc đúng bảnchất ngời ở mỗi nhân vật Nhận thức con ngời là một thực thể phức tạp, lỡngdiện, không nhất quán với chính mình, văn học từ sau 1986 ít thấy có nhân vật

đẹp đẽ hoàn hảo, hay nói đúng hơn "nó bị lấn át, bị lu mờ bởi thế giới nhânvật của đời thờng phàm tục"[12] Con ngòi hiện lên trong sáng tác của các tácgiả Nguyễn Minh Châu, Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Tạ Duy Anh, HồAnh Thái là những nhân vật nửa ngời nửa quỷ, những kẻ thèm khát danhvọng và quyền lực, sẵn sàng chà đạp lên luân thờng đạo lý, những ngời tầm th-ờng tẻ nhạt, tham lam, không tự ý thức đợc về nghĩa lý của kiếp ngời Có khi

là những con ngời méo mó nhân tính vì những quan niệm giáo điều hay nhữngniềm tin mù quáng Và đáng sợ hơn là những con ngời biến dạng bởi đồngtiền, độc ác bởi dục vọng sôi sục và đớn hèn bởi khiếp sợ quyền lực Cái nhìn

về con ngời nh vậy không phải là cái nhìn bi quan chán nản mà thực sự đó làcái nhìn chân thực và dũng cảm, chứng tỏ sự chuyển biến quan trọng nhất của

văn học khi "quan tâm ngày càng nhiều hơn, mạnh hơn đến con ngời"

(Nguyên Ngọc)

2.1.2.1 Cái nhìn mới về cuộc đời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Với mỗi nhà văn cái nhìn về cuộc đời hay con ngời một mặt chịu sự chi

phối của hệ thống t tởng, quan niệm mang tính thời đại, mặt khác lại phụthuộc vào vốn sống và khả năng nắm bắt cảm nhận hiện thực của chính nhàvăn Điều đó tạo nên nét chung, nhất quán trong cái riêng cá biệt độc đáo ởmỗi cây bút Toàn bộ đời sống xã hội trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo đã đ-

ợc tái hiện lại bằng cái nhìn của một nhà văn làm báo nên có những sắc nétriêng Đó là cái nhìn vừa chân thực nghiêm khắc, vừa tin yêu lạc quan

Truyện ngắn của Võ Thị Hảo không ôm chứa quá nhiều vấn đề của đờisống nhng những gì nhức nhối của cuộc sống hôm qua hay hôm nay đều đợcnhà văn quan tâm thể hiện Trong đó, nhiều trang viết nhà văn đặc biệt chú ý

đến hiện thực của đời sống trong vòng quay của cơ chế thị trờng với nhữngcon ngời, những số phận không lành lặn Đã qua rồi cái thời đói kém mà xácngời chết la liệt khắp nơi trong văn của Kim Lân, Nam Cao Vậy mà cái đóivẫn cha vĩnh viễn chịu rời bỏ con ngời Nó cứ đeo bám luồn lách vào từng hộ

gia đình, từng thôn bản ở vùng cao xa xôi Trong truyện ngắn Ngày không mút tay, cái đói đáng sợ vây hãm lấy gia đình một ngời công nhân mất sức lao

động Tác giả đã tái hiện đến chân thực sự đói nghèo và nỗi đau khổ của nhânvật Ngâu Ngâu là một ngời cha thấm thía đến tận cùng nỗi xót xa trớc cảnh

"ba đứa trẻ đang nhất loạt đa tay lên miệng mút cho đỡ cơn đói Thằng lớn bảy

tuổi mút ngón tay cái còn hai đứa gái sinh đôi thì chùn chụt mút ngón trỏ củabàn tay phải", là một ngời chồng đau đớn uất nghẹn khi mờng tợng mồn một

"khuôn mặt đẹp võ vàng của vợ hắn đang bị phủ dới bản mặt của một gã lạhoắc nào đó Xong việc Một nắm tiền còm" Không khí bức bối của cuộcsống đói nghèo về vật chất khiến ngời đọc dễ đồng thuận với ý nghĩ của Ngâu

về hành động của vợ Khi quằn quại trong cái đói, cái nghèo ngời ta dễ nghĩ

về cái xấu, dễ làm việc xấu Nhân vật Ngâu cũng vậy Danh dự của một ngời

đàn ông khiến cho "nhiều khi hắn muốn: giá nh có ai nuôi giùm lũ trẻ, hắn sẽkhoá trái hết bảy mét vuông rỡi giang sơn của hắn lại, nhốt chặt nàg trong đó

Sẽ tát hối hả vào mặt nàng Sẽ lại quỳ dới chân nàng Rồi, úp mặt lên nàng lầncuối hắn sẽ tới xăng lên mình hai đứa Và phóng hoả" Nhng không thể làm gì

để thay đổi hoàn cảnh sống hắn chỉ "đa tay bấu ngực Ngực rớm máu " Nỗlực cuối cùng của Ngâu để cứu vớt cái gia đình bé nhỏ đáng thơng kia là hành

động bán máu Hắn đã đau khổ, dằn vặt và không ít lần phải lấy can đảm cònNgần, vợ hắn, đã thầm lặng làm cái việc khó khăn kia ba tháng một lần đểnuôi chồng nuôi con

Phút chối chúa không dừng lại ở việc phản ánh thực trạng mà tác giả đã

chỉ ra nguyên nhân của thc trạng ấy Ngời dân Tây Nguyên đời này qua đờikhác tin rằng cái nghèo cứ đeo bám lấy buôn làng của họ là do lời nguyền củaThần sông Sê - San Họ đã kiên nhẫn đói khát đễ chờ đợi "Ông bà của ông bà

ta đã chờ Ngời Khổng Lồ Cha mẹ ta đã ăn sắn với cỏ tranh thay muối để chờ

Ngời Cứ chờ hoài từ đời này sang đời khác, vẫn cứ đói hoài Nhng nhất định

có ngày " Cũng với niềm tin thơ ngây ấy ngời dân Tây nguyên đã đến với

Đức Chúa Giê Su mong đợc thoát nghèo Nhng khi cái nghèo còn cha đợc cảithiện thì những giá trị truyền thống đã bị mai một xuống cấp" Những bộchiêng quý xa ông bà cha mẹ họ đổi đợc bằng trâu bằng voi và bằng máu nay

đợc mang đi bán đồng nát Lễ bỏ mả, lễ đâm trâu bị gọi là man rợ" Ngay cảtrong giờ phút từ giã cõi đời, ngời Tây Nguyên cũng quên đi điểm tựa truyềnthống, họ tìm đến Đức Cha để xin đợc cứu rỗi linh hồn Nhng mụ mị tin vàonhững lời hứa hẹn cuối cùng họ cũng sực tỉnh bởi tiếng gọi của cha ông Họquẫy đạp chối bỏ sự hiện diện của Đấng cứu thế toàn năng

Trong cơ chế thị trờng mặt trái của đồng tiền đợc phơi bày rõ nhất Sứcmạnh vạn năng của đồng tiền chi phối mọi mối quan hệ, tác động đến số phận

của mỗi con ngời Cô gái xinh đẹp, trong sáng Thuỳ Châu (Vũ điệu địa ngục)

đã bớc vào đời với một tấm bằng đại học, một lòng trinh bạch và nắm tay rỗngkhông Cô nhanh chóng nhận ra rằng "không có vấn đề đầu tiên thì mọt đời cô

cũng không xin đợc việc" Cô đã bán máu, phải bán mình để mong có đợc mộtcông việc ổn định, đợc sống một cuộc sống bình thờng Song cuộc đời nghiệtngã đã trả về cho cô sự trống không đáng sợ Cô tuyệt vọng tìm đến cái chết,

ôm trong lòng nỗi uất hận "cuộc đời này chẳng có gì là của con" Đồng tiềnkhiến cho xã hội biến đổi, làm cho mọi chuẩn mực đạo đức bị xô lệch Tầnglớp trí thức là đối tợng đầu tiên chịu sự tác động của đồng tiền Không cònthấy những con ngời hăng say lao động, nhiệt huyết cống hiến, sáng tạo miệtmài mà thay vào đó là những kẻ hởng thụ "sung mãn", "hào hoa", đứng đầucác cơ quan doanh nghiệp khá giả với triết lý sống "một vợ, một nhân tình"

Miền bọt là bức tranh rõ nét nhất, sinh động nhất về xã hội đơng thời.

Đó là sự hỗn tạp nhố nhăng, ô hợp của nhiều loại ngời, nhiều cách sống nhngcùng gặp nhau trong những thú vui tầm thờng "trí thức, nghệ sĩ, lu manh, quanchức Họ bình đẳng với nhau trở thành đống bùn nhão nhoẹt trong vòng ôm côtiếp viên điếm" Đó còn là sự đối lập, sự phân cách giàu nghèo giữa các tầnglớp trong xã hội Bên trong cánh cửa khách sạn là những cuộc ăn chơi phèphỡn của đám ngời thợng lu Còn bên ngoài khách sạn là cuộc sống tối tăm

mù mịt của bao ngời lao động lam lũ Nh một nhà quay phim thực thụ, Võ ThịHảo đã hớng ống kính đến mọi ngõ ngách của đời sống Hơn thế, nhà văn còntái hiện chân thực từng hình ảnh, từng âm thanh và mùi vị của cuộc sống hỗntạp Đó là hình ảnh một ngời Khổng lồ đợc dệt nên bởi "đám capôt da ngời,

đám ngón tay nhơn nhớt, vỏ lon bia, vỏ những quả cam Trung Quốc, đám ruộtcá, chiếc váy ngắn sũng nớc của cô ca ve ", là thứ mùi vị cha từng có "mùithan trộn mùi cá mắm biển Mùi mồ hôi gái điếm và những gã bỉ lậu vật lộntrên giờng khách sạn trong giờ hành chính pha lẫn mùi nớc hoa ngoại quốc đắttiền Mùi này úp chụp khắp thành phố đang gà gật ngủ, pha vào cửa biển, vàonhững dòng sông mang đi khắp các miền xa", là âm thanh của tiếng hát ai đóvừa cất lên với "giọng nhừa nhựa đùng đục".Xã hội đang xuống cấp, baonhiêu tệ nạn, bao nhiêu bất công vẫn nghiễm nhiên tồn tại nh một sự tất yếu

Có ai sẽ lên tiếng tố cáo để đả phá quét sạch bọn tham ô nhũng nhiễu, bọn

ng-ời mà tác giả gọi bằng những mỹ từ trang trọng "thần thánh" "Mỗi ngón tay

ngoan hiền" của họ phút chốc có thể "biến thành một con đỉa ngo ngoe rợt

theo mùi tanh của máu ngời" (Dệt cỏ) Sự quẫy đạp của những con ngời có

l-ơng tri mong lập lại công bằng trong xã hội quá yếu ớt Bởi vì chính họ cũng

đang vật lộn với đời sống cơm áo chật vật "Sau 20 năm tốt nghiệp đại học vàlàm phó tiến sỹ chỉ vỏn vẹn có ba trăm tám mơi ngàn đồng chẵn một tháng l-

ơng"

Võ Thị Hảo không tham vọng xây dựng một bức tranh xã hội rộng lớnvới những đại tự sự mà nhà văn đi vào những tiểu tiết, không cố gắng lên gâncốt bằng những phát biểu lớn lao về cuộc đời mà tác giả để cho mỗi tiểu tiếtcủa đời sống lên tiếng Dù đó chỉ là nét chấm phá giản đơn nhng đọc truyệncủa Võ Thị Hảo độc giả đã cảm nhận đợc sự phức tạp bất ổn của hiện thực VõThị Hảo đã không ngại nhìn thẳng vào sự thật, phản ánh đúng sự thật dù sựthật rất nghiệt ngã Trong chính sự nghiệt ngã ấy chị vẫn tìm ra nhiều điều tốt

đẹp để hy vọng, để khẳng định: cuộc đời không phải là một bãi lầy tuyệt vọngbởi ở đó vẫn ấm áp những tia sáng tình ngời

Xã hội xây dựng trên cơ cấu cả cái ác lẫn cái thiện cũng nh trên cơ sởnhững điều dự tính đợc lẫn những yếu tố bất ngờ Vậy mà có lúc chúng takhông khỏi ngạc nhiên về sự kỳ diệu của cuộc sống Một cô gái mù hai chíntuổi khát khao tình yêu, mỏi mòn chờ đợi phép lạ có ngời đàn ông thiên thần

đến đón cô đi trong nụ hôn tình ái, giúp cô chấm dứt mọi nỗi đau khổ củacuộc đời chìm trong bóng tối Ngời đàn ông ấy đã đến với cô không phải tronggiấc mơ, không phải trong ảo tởng Đó là một chàng trai hàng xóm mở lòngtrắc ẩn khi nghe tiếng khóc nức nở của cô gái tật nguyền Cậu nhận ra từ trớctới giờ cậu đã sống rất ích kỷ "Thế giới của cậu thừa thãi ánh sáng và thừathãi tiếng cời Cậu không hề biết đến một thế giới chỉ toàn một màu đen ởngay bên cạnh Cậu bỗng có cảm giác ân hận, có thể vì cậu và những ngời bạncủa cậu và những ngời khác nữa, trên cuộc đời này đã quá tham lam, đã nhìnthấy quá nhiều, đã lạm dụng ánh sáng để làm những điều xằng bậy, nên đãdồn đem tối cho một vài ngời bất hạnh nh cô hàng xóm mù xinh đẹp kia

chăng?"(Làn môi đồng trinh) Sự thức tỉnh ấy quả là đáng quý bởi không phải

ai cũng thấy đợc điều đó Chỉ có những trái tim nhân hậu, biết đồng cảm vớinỗi đau của kẻ khác mới có "một cảm giác mới lạ xâm chiếm tâm hồn", "cảm

giác không thanh thản" trớc nỗi đau của ngời khác Cuộc đời có quá nhiều

cám dỗ, quá nhiều thú vui hoan lạc, ngời ta mải mê hởng thụ cho mình chứmấy ai có đủ can đảm "dám cúi xuống bên một ngời tàn tật và mang đi trên

đôi cánh tay hữu hạn của mình tình yêu cũng nh nỗi đau của một kiếp khác"

Điều kỳ diệu xảy ra trong câu chuyện không dừng lại ở tấm lòng trắc ẩn củachàng trai khi giúp cô gái mù loà lấy lại niềm tin vào cuộc sống mà còn là sứccảm hoá diệu kỳ của cô gái mù, "khi đặt chiếc hôn lên môi ngời con gái mùloà ấy, cậu có cảm giác hoàn toàn thoát ly nhục thể ( ) và khi cô gái lả đitrong tay cậu, cậu bỗng có cảm giác muốn đem lồng ngực rộng của mình rache chở cho nàng ( ) Cậu thầm cảm ơn cô, bởi vì trên làn môi ấy, chính làn

môi đồng trinh nhạt màu ấy cậu đã đợc nếm trải cái hôn của chúa ban cho loài

ngời" Trong truyện ngắn Máu của lá, ngời đọc lại biết đến những con ngời

quên mình vì hạnh phúc của ngời khác, những con ngời không thanh thảnnhắm mắt khi cha hoàn thành tâm nguyện với ngời ở lại Tuân, ngời anh trai

có cô em gái tật nguyền, trong giờ phút hấp hối không nói về mình, chỉ kể vềcô em gái với ánh mắt cầu khẩn nhờ cậy ngời bạn thay mình đóng vai chàngtrai ẩn danh viết th tình cho cô em gái - những bức th kéo dài sự sống VàHuân, ngời bạn đã đợc trao gửi nhiệm vụ thiêng liêng, khi biết mình sắp chếtcũng cố công tìm ngời thay thế "Tìm ngời có đủ lòng tốt để kéo dài một côngviệc khá kỳ quặc, nhẫn nại, thêu dệt những cuộc tình thơ mộng không để chomình" Công việc hơi trái tự nhiên và khó tin kia lại là điều có thật ngay trongcuộc sống nặng "mùi tục luỵ", phố phờng đặc ngầu tiếng chửi thề văng tục

Những bức th ba ngời đàn ông thay nhau viết nh Chiếc lá cuối cùng có sức

mạnh cứu vớt một tâm hồn đa cảm đang hoang mang chống chếnh về lẽ sống

Chiếc lá cuối cùng ấy còn đem lại cho ngời đọc niềm tin vào những điều

thánh thiện trong cuộc đời này Trên những trang viết, Võ Thị Hảo luôn chỉcho ngời đọc thấy những góc khuất trong đời sống xô bồ Cái đói, cái rét cảnỗi cô đơn sẽ có thể vợt qua nếu con ngời tìm đợc sự cảm thơng nơi đồng loại

Hai con ngời đáng thơng nh "hai cái cây bị đánh bật hết rễ" trong truyện Ngời gánh nớc thuê đã "biết tựa vào nhau để đỡ đần", họ tìm đợc hơi ấm tình ngời

trong những ngày tháng cuối cùng "ở trọ" trần gian Sống không biết ngày mai

sẽ ra sao, tơng lai đối với những ngời đàn bà có bàn tay "to xù và sần sùi nhtay đàn ông" không có gì khác với những ngày buồn thảm mà họ đang sống.Nhng cái làng Đẽo, "làng Goá" ấy vẫn sẽ tồn tại, sẽ là nơi gắn bó của nhữngngời đàn bà bất hạnh không còn chốn nơng thân Cuộc sống nơi đây "khôngbiết đến điện đóm, ti vi, nhà hàng, đặc sản" không có trờng lớp chữ nghĩa nh-

ng ai đến đây cũng có cơm để ăn, có áo để mặc, có ngời để "khóc góp", "giỗchung" cho vơi bớt nỗi nhọc nhằn đau khổ

Thế giới hiện thực luôn tồn tại trong nó những mặt đối lập, con ngờichém giết lẫn nhau rồi yêu thơng nhau, ngời tốt lẫn kẻ xấu, vị ngọt ngào lẫn

đắng chát Tất cả những mặt nghịch dị ấy làm nên sức hấp dẫn đặc biệt củacuộc sống Sức hấp dẫn đó khiến ngay cả một vị s dù muốn lánh xa cõi đời

cũng chạnh lòng S Tuệ Giác trong Lửa lạnh đã chạy trốn khỏi cuộc đời, chạy

trốn khỏi những ham muốn xác thịt "tôi nhìn thấy thằng tôi cuống cuồng bỏchạy lên non Mua một cuốc, một thuổng và lặc lè khuân một vựa sách", tuluyện hun đúc trong lửa lạnh Nhng trớc một đôi mắt đa đoan, trớc cái nhìn bí

ẩn của nữ thí chủ tinh quái "rắp đem sóng tình khuấy động cửa Thiền", nhà s

"rợn ngời", "nửa vai trần rung lên trong áo cà sa", thảng thốt cất tiếng gọi "Tôikhông bỏ am đâu nhng đêm nay có trăng Sao thí chủ không ở lại?" D âm củacuộc đời ngoài kia vẫn cha thôi xao động trong lòng vị s đã bỏ công tu luyệnmời một năm Khát vọng nhập thế ở một tâm hồn xuất thế không khiến ngời

đọc nghi ngại, ngợc lại nó nh một sự khẳng định về khát vọng sống của conngời, về vẻ đẹp vĩnh cửu của cuộc đời trần thế

Võ Thị Hảo trong các truyện ngắn của mình đã bộc lộ một cái nhìn khábiện chứng về cuộc đời Tác giả không cực đoan mà nhìn cuộc đời nh nó vốn

có, sẵn sàng vạch trần cái xấu xa tàn ác dù cho nó đợc che đậy bằng những vỏbọc tinh vi nhất Nhng chính tác giả, hơn ai hết cũng lại cố công đi tìm để pháthiện ra những gì tốt đẹp, đáng trân trọng mong giữ cho ngời đọc còn lòng tinvào cuộc đời Có thể chính điều này đã làm nên nét khác biệt của truyện ngắn

Võ Thị Hảo trong số rất nhiều truyện ngắn của các tác giả khác

2.1.2.2 Cái nhìn mới về con ngời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Cái nhìn về con ngời trong truyện ngắn Võ Thị Hảo không nằm ngoài

quan niệm nghệ thuật về con ngời của truyện ngắn nói riêng và văn xuôi ViệtNam nói chung sau 1986 Nhng với vốn sống cộng với cá tính riêng của mộtnữ văn sĩ không chấp nhận những lối mòn trong sáng tạo khiến cho con ngờitrong tác phẩm của chị đợc nhìn bằng cái nhìn sắc sảo riêng biệt

Sống trong vòng quay của một xã hội xô bồ hỗn tạp, con ngời đúng trớcrất nhiều cám dỗ Khi không đủ bản lĩnh để chống lại sự cám dỗ nhiều ngời sa

đoạ tha hoá biến chất Nhiều trang viết của Võ Thị Hảo đã chỉ rõ sự băng hoại

đạo đức của những con ngời nh thế Khoan trong Miền bọt, một chuyên viên

Luật có hạng của một Bộ, từng có một mối tình trong sáng thơ ngây ớp đẫm

h-ơng hoa xoan trong ký ức Sau hai mơi năm gặp lại ngời thh-ơng, anh không còn

là con ngời ngày xa "Đã lấy vợ Đã ôm vài cô điếm vào lòng Đã có nhữngcuộc ăn chơi sang trọng và những cuộc chơi bẩn kiểu nông dân - trọc phúphố" Những thay đổi trong suy nghĩ và hành động của Khoan khiến cho Phan

- một ngời đàn bà đa cảm, có khuôn mặt dài thanh tú "ê chề buồn" Để rồi côphải dằn vặt hối tiếc "giá nh không có tối nay Giá nh bữa ăn không kéo dài.Biết đâu đến lúc phải xa Khoan, nàng sẽ cồn cào nhớ Và mỗi lần gặp lại nàng

sẽ bẽn lẽn trớc cái nhìn của anh Biết đâu ! Nhng đã tan rồi" Lân (Dã nhân)

của ngày xa không vợ nhạt, không ngời tình, không nhờn nhợt lờ lợ những bữaNhất dạ đế vơng Còn Lân của ngày hôm nay là con thoi đi lại giữa bên A vàbên B để kiếm những khoản lậu bất chính Cũng nh bao kẻ thức thời khác hắn

"cũng có một vợ một nhân tình đúng mốt", cũng ăn chơi trác táng bên nhữngbàn tiệc lờ lợ mùi tanh của máu Nhân vật bị cuốn theo vòng quay của đờisống xã hội thực dụng không hiếm gặp trong truyện ngắn sau 1986 Thậm chí,trong truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Hồ Anh Thái ta cònbắt gặp con ngời không chỉ tối tăm trong suy nghĩ và hành động mà còn trởnên độc ác lạnh lùng, tàn nhẫn, có khi mất hết nhân tính, cắn xé giành giật lẫnnhau vì tiền vì danh, vì ham muốn dục vọng So với các nhà văn khác Võ ThịHảo không chỉ nhìn thấy cái ác, cái xấu, sự tha hoá biến chất ở con ngời màcòn thấy trong chiều sâu tâm tính, bản tính thiện cha hoàn toàn bị tiêu diệt.Khoan vẫn còn cảm thấy đâu đây cảm giác ngọt ngào của hơng hoa xoan và

nụ cời trong trẻo của Phan ngày xa Anh biết khi anh thoả hiệp với cuộc sốngthực dụng, anh đã làm tổn thơng ngời con gái anh từng yêu, nhng anh không

đủ sức chống lại mặt trái của cơ chế, không đủ sức phản kháng lại cám dỗ của

đời sống Nhân vật Lân cũng ý thức rất rõ những việc mình đang làm Tiếnggọi ở một miền sâu thẳm nào đó không để anh trợt dài trong lầm lạc Lân sựctỉnh, ghê tởm cái bữa tiệc Nhất dạ đế vơng "lần đầu tiên trong đời anh biếtrằng bàn tay khỉ cũng có đờng sinh mệnh, trí đạo và duyên tình" Bàn tay ấykéo Lân về với quá khứ vẳng tiếng Mo Khuôn Bản Mo hồn của ngời Thái cógiai điệu da diết, hừng hực đớn đau Có thể trong chốc lát đó, anh đã thức tỉnh

để nhận ra: tại sao con ngời có thể cớp đi quyền sống của một sinh linh chỉ vìthói ham vui, thích lạ? Tại sao không để cho sinh mệnh kia trở về nơi nó đã ra

đi? Giọt nớc mắt tiễn đa dã nhân về với rừng xanh khiến nhân vật trút bỏ đợcdằn vặt để thanh thản trở về cõi ngời Và ngời đọc có quyền hi vọng Lân sẽsống tốt bởi ở anh lòng trân trọng nâng niu sự sống vẫn còn Trong khi nhiềunhà văn khác lạnh lùng, thậm chí cực đoan khi đánh giá phẩm chất của conngời thì Võ Thị Hảo với lối viết nhẹ nhàng, với cái nhìn nhân hậu khơi sâu vàophần tăm tối trong con ngời, luôn đi đến tận cùng mọi tình huống để khẳng

định cái thiện sẽ chiến thắng cái ác ở truyện ngắn Chuỗi ngời đi trong đầm

lầy ta thấy rất rõ điều đó Sự giúp đỡ vô t quên mình và tình yêu thơng con

ng-ời không vụ lợi của anh nông dân Ba Xà có sức mạnh níu giữ kẻ quen ăn thịtngời không thể làm đợc điều ác Món nợ ân tình có sức cảm hoá lay động bảntính thú dữ trong hình hài của thằng Pạng Khi nhận ra "tôi không thể làm ng-

ời đợc nữa", cái thằng ngời kia đã tìm đến cái chết thanh thản nh một lời tạ lỗi

đối với ngời đã bất chấp cả mạng sống của bản thân để cứu hắn Câu chuyện

có màu sắc ma quái kỳ lạ nhng lại rất thực, rất cảm động về tình ngời Rõ ràngkhi phản ánh sự biến chất tha hoá ở con ngời bao giờ Võ Thị Hảo cũng để cho

nhân vật giữ lại một điểm khả thủ nào đó để độc giả hi vọng vào sự thức tỉnhhay hối cải Chính vì vậy mà truyện của chị buồn nhng không đến mức bi luỵ Thờng gặp trong nhiều truyện ngắn của Võ Thị Hảo là những nhân vật dị

dạng về nhân hình Tâm trong Máu của lá, Rân trong Ngời đàn ông duy nhất, Hằng trong Làn môi đồng trinh hay ông Tiếu bà Diễm trong Ngời gánh nớc thuê đều là những nhân vật có hình hài khiếm khuyết, tạo hoá đã vô tình

"nặn ra họ trong cơn say" Và ác nghiệt hơn tạo hoá lại "nỡ thổi vào cái vỏ tậtnguyền dị dạng ấy một lơng tri" để họ phải sống trong ý thức tỉnh táo và dằnvặt đau khổ trên hành trình kiếm tìm hạnh phúc

Tâm, cô bé mộng mơ nhạy cảm, khi nhìn thấy hình hài tật nguyền củamình trong tấm gơng lớn đã suýt uống trọn cốc nớc lá trúc đào để mong tìmmột sự giải thoát Cô ý thức đến rành rẽ sự khác biệt của mình với những ngờixung quanh Để bảo vệ mình, cô trốn vào những câu chuyện tiểu thuyết sốngcùng các nhân vật trong đó Lá th của chàng trai giấu mặt nh một liều thuốcthần kỳ cho Tâm niềm tin và cuộc sống Cô bé ấp ủ một tình yêu đẹp với ngờicon trai ấy và tự dối lừa mình "để không nghĩ đến một ngày sẽ chẳng còn th,nghĩa là chẳng còn anh Và thế, chẳng còn em" Giá nh Tâm không lành lặn

về suy nghĩ, giá nh cô đợc là một ngời điên, thì có lẽ cô sẽ không phải dằn vặt,cô sẽ không phải mang nỗi đau dai dẳng của kiếp ngời Không bao giờ nhàvăn miêu tả vẻ dị dạng méo mó về hình hài để tìm kiếm ở ngời đọc một sự ghê

sợ hay tiếng cời giải trí Ngợc lại, vẻ bề ngoài luôn luôn đợc đặt trong tơngquan đối lập với đời sống tâm hồn bên trong để nhà văn khẳng định một điềugì đó lớn lao hơn Sức hấp dẫn của truyện ngắn Võ Thị Hảo một phần cũngchính nhờ ở việc lôi cuốn ngời đọc khám phá thế giới tâm hồn của những con

ngời nh thế Trong truyện Ngời gánh nớc thuê, ông Tiếu bà Diễm, hai cái tên

mới nghe ngời ta đã mờng tợng đến tiếng cời vui vẻ và hình dáng yêu kiềusang trọng Nhng trớ trêu thay hình dáng của hai con ngời đáng thơng kia chỉ

là một sự nhạo báng cho ý nghĩa của cái tên "Dáng ngời bà Diễm bé loắtchoắt, bộ mặt nhăn nheo, gầy sạm chỉ còn hai con mắt Bà vừa đi vừa lắc l cáilng còng" Còn ông Tiếu thì hiếm có một khuôn mặt khắc khổ đến thế "Có

đến ngàn vạn nếp nhăn trên khuôn mặt đó Đôi mắt cũng biểu lộ một nỗi đaukhổ bất thờng nh đã đông cứng Còn cái miệng thì trớ trêu làm sao, luôn mỉmmột nụ cời bất biến ( ) Nụ cời giữa khuôn măt ấy là một nghịch lý nh là

đang khóc với nỗi đau xé ruột, mà có một kẻ tàn ác nào đó cứ nhất định cùvào nách cho ta phải cời rũ ra mới thôi" Hai khuôn mặt gợi nhớ đến các nhânvật xấu xí "ma chê quỷ hờn" trong truyện của Nam Cao Phía sau vẻ bề ngoài

xấu xí của nhân vật, nhà văn xuất sắc nhất của trào lu hiện thực 1930 - 1945muốn khẳng định khát khao đợc làm ngời, đợc sống một cuộc sống bình thờnggiữa một xã hội mà quyền sống của con ngời đang bị chà đạp Võ Thị Hảokhông đặt ra vấn đề ấy, nhà văn muốn chúng ta nhìn ra đợc vẻ đẹp trong đờisống tâm hồn của những con ngời bé mọn Ông Tiếu, bà Diễm đã nơng tựavào nhau để san sẻ niềm vui hạnh phúc, họ biết sống thuỷ chung, sống vì ngờikhác Cả đời ông Tiếu sống trong đau khổ nhng niềm hi vọng tìm đợc con gái

đã thôi thúc ông bấu víu vào cuộc đời Cho đến lúc chết, bà Diễm vẫn cầmtrên tay tấm ảnh và một trăm đồng bạc mà ông Tiếu tin tởng trao gửi với dòngchữ nhắn tìm con cho ngời bạn già Hơn thế nữa, nhà văn còn lên tiếng cảnhtỉnh về sự thờ ơ, vô tình của những ngời xung quanh Những lời trêu chọc,nhũng tiếng cời của đám đông "chả mấy phen đợc bữa cời vỡ bụng" khi nhạobáng hình hài của hai con ngời đáng thơng chính là nguyên nhân đẩy lão Tiếu

đến gần với cái chết hơn Cái ác có khi con ngời không ý thức đợc nhng nóvẫn hiển hiện từng ngày trong lời nói, trong hành động của mọi ngời chúng ta.Liệu cái đám đông đang "ré lên cời nh hoá dại" kia sẽ nghĩ gì khi họ đọc câuchuyện mà họ cũng là một nhân vật trong đó? Chiều sâu trong những trangviết của Võ Thị Hảo khi viết về những nhân vật khiếm khuyết hình thể còn đ-

ợc biểu hiện ở thái độ trân trọng sức mạnh của nghị lực và khát vọng tình yêu

Nếu Hằng (Làn môi đồng trinh) - cô gái sống trong bóng tối mù loà, bằng tâm

hồn trong sáng và "làn môi đồng trinh" đã đem đến cho chàng sinh viên hai batuổi, từng nếm trải "những cái hôn đợm mùi bợm bãi", cảm xúc mới lạ về mộttình yêu thánh thiện, nụ hôn thiêng liêng của chúa ban cho loài ngời, thì Rân

(Ngời đàn ông duy nhất), "một đứa trẻ ba hai tuổi có khuôn mặt đàn ông tuyệt

đẹp nh một lực sĩ ném đĩa Khuôn mặt ấy đợc gắn trên chiếc cổ và đôi vai củamột đứa trẻ tám tuổi Thân hình ấy kết thúc không có hậu bằng đôi chân của

đứa bé ba tuổi trắng muốt chảy thõng" lại là ngời sẵn sàng che chở cho cô gáibất hạnh trong cánh tay bé nhỏ của mình Đôi cánh tay có sức mạnh của mộtngời đàn ông thực sự Ngời đàn ông tật nguyền lê la trên hè phố bán tiếng đàntiếng hát để nuôi thân nhng biết tự trọng, biết yêu và bảo vệ ngời mình yêu.Sức mạnh ở con ngời Rân khiến cho những kẻ lành lặn, khoẻ mạnh, giàu cónhng ngu dốt phải ngạc nhiên Gã chồng đọc ngợc của "nàng" băn khoăn "gãthấy lạ lẫm lắm Không ai dám nh thế, mà cái thằng hát rong không chân nàydám chống lại gã" Tiếp xúc với Tâm, với Rân, với những con ngời nh ôngTiếu, bà Diễm chúng ta không chỉ thơng mến mà còn cảm phục họ Thế giớinày quá rộng lớn nhng những con ngời bé mọn ấy đã tự khẳng định đợc giá trị

của bản thân bằng chính vẻ đẹp trong tâm hồn Khám phá đời sống tâm hồncủa những con ngời dễ bị cuộc đời lãng quên, nhà văn đã bộc lộ một cái nhìnnhân văn sâu sắc.

Cô đơn là một thực trạng tinh thần khá phổ biến trong đời sống xã hộisau chiến tranh Nó là "nơi tận cùng ý thức cá nhân" của con ngời Chỉ khi đốidiện với nỗi cô đơn con ngời mới bộc lộ rõ nhất những nỗi niềm sâu kín,những khát khao tiềm ẩn mà trong sớng vui hạnh phúc, trong đám đông tậpthể con ngời không ý thức đợc hết Hạnh phúc trên đời là giống nhau còn nỗi

đau thì mỗi ngời một vẻ Các tác giả viết về nỗi cô đơn bởi vậy không bao giờ

có sự trùng hợp cho dù họ có cùng xuất phát điểm là viết về con ngời sauchiến tranh Nguyễn Huy Thiệp trở đi trở lại trong những tác phẩm của mình

với những con ngời cô đơn do "lạc môi trờng" Chơng trong Con gái thuỷ thần, Thắm trong Chảy đi sông ơi, Sinh trong Không có vua, ông Thuấn trong Tớng về hu là những nhân vật mang trong mình một khối cô đơn đáng sợ Họ

không tìm đợc sự tơng đồng giữa bản thân mình với thế giới xung quanh Họquá lơng thiện, nhân hậu trong một thế giới mà con ngời quay cuồngvì tiềnbạc, danh vọng, dục tính, một thế giới "ngời ăn thịt ngời" để tồn tại NguyễnThị Thu Huệ để cho nhân vật của mình sống trong quá nhiều ham muốn, dụcvọng, sống với sự đủ đầy thừa thãi về vật chất Nhng nhà văn lại cảnh báo mộtthực trạng đáng buồn: chính trong sự no đủ và thoả mãn, con ngời lại dễ cô

đơn nhất Sao trong Giai nhân, My trong Thiếu phụ cha chồng đã thấm thía

thế nào là nỗi cô đơn khi mà những thứ họ đã có, đang có chỉ là phù phiếm.Sau những cuộc vui, sau những kiếm tìm đã đạt đợc, họ nhận ra cái còn lại với

họ chỉ là nỗi thất vọng cô đơn chán chờng Con ngời trong truyện ngắn Võ ThịHảo lại đối diện với sự cô đơn trong những trạng huống hết sức khác nhau

Trong truyện Vầng trăng mồ côi, lời phán oan nghiệt của ông thầy bói

đã theo lão Nhát suốt cuộc đời Nó là nguyên nhân dẫn đến sự xa lánh, nhữngcái nhìn gằn hắt mà dân làng giành cho lão "Lão ngấm ngầm đau đớn nhng

cố làm nh câm nh điếc, cố găm lại cái làng yêu dấu đó" Có thể mãi mãi lãocòn nhịn nhục đợc nếu nh ngời đàn bà sau khi mất đứa con thứ ba trong trậnbom bi ác liệt không văng vào mặt lão tiếng rít ghê rợn "cút đi! Đồ chó ghẻ,

đồ chỉ điểm" Lão Nhát đã bỏ làng đi, trở thành "con cừu ghẻ trong đàn" tr ớc

sự xua đuổi, xa lánh của đồng loại Sống cô đơn trong túp lều cỏ với chú chóGhẻ và làm bạn với duy nhất một cậu bé không xa lánh mình, ngời ta tởng lão

sẽ mang trong mình mối hận đối với những ngời đã khinh miệt coi thờng lão.Nhng ngay cả khi quay mặt xuống đám nhà lụp xụp phía xa nguyền rủa "Bọn

mi ngu ra rứa! Cho cả làng nhà mi mắc dịch", mắt lão vẫn ánh lên vẻ âu yếm.Tình yêu làng luôn luôn ấp ủ trong lão, tình yêu ấy đủ mạnh để có thể vợt lêncả nỗi oán trách để trở thành động cơ cho hành động xả thân cứu làng Không

ai tin lời cậu bé Nhạ rằng "chính lão Nhát đã tự tay đốt chiếc lều của mình để

cứu làng nên cả làng và đoàn xe mới thoát chết" Họ vẫn kết cho lão cái tội

"chỉ điểm" Lão Nhát sống trong cô đơn và cũng chết trong cô đơn Sự thờ ơ,ích kỷ đến cứng nhắc và tàn nhẫn của dân làng đã đẩy lão vào tình cảnh ấy.Vầng trăng mồ côi, tiếng tru của con Ghẻ và giấc mơ đòi lại công bằng cholão Nhát của cậu bé Nhạ sẽ mãi là một dấu hỏi, một nỗi băn khoăn trong lòng

độc giả về tình ngời?

Ngời lính trở về sau chiến tranh, đợi họ không phải là niềm vui hạnhphúc, đợi họ là khoảng trống cô đơn không gì khoả lấp Anh lính gác đèn ở

Biển cứu rỗi và Thảo ở Ngời sót lại của Rừng Cời là những ngời lính nh thế.

Cô gái sống sót trở về sau cuộc chiến ôm ấp hi vọng đợc sống cùng chànghoàng tử trong lâu đài hạnh phúc Nhng ngay giây phút gặp lại sau bao ngày

xa cách, Thảo đã nhận ra có một cái gì đó tan vỡ "nh vừa có cơn sóng lạnhbuốt tràn qua ngực" Cô sống khép mình "trong những cuộc đối thoại thờng lơ

đễnh","đôi mắt cô nh mắt của ngời đang đi trong một giấc mộng dài" Thảo

không thể hoà nhập với cuộc sống thc tại khi mà kí ức về ngày hôm quakhông chịu ngủ yên Cô sống cô đơn trong cái thế giới nhỏ bé nhng đầy ám

ảnh Ngay cả ngời mà cô yêu tha thiết cũng không khoả lấp đợc nỗi trốngvắng trong cô Anh xa lạ, ở gần bên nhau mà không thể hiểu đợc nhau, "Anhsăn sóc Thảo chu đáo ân cần," vẫn "giữ lời thề thốt yêu đơng ngày trớc" nhng

"họ ít có chuyện để nói với nhau" Quả là trò đùa trớ trêu của số phận, khicách xa về thời gian và không gian hình ảnh Thành luôn ở bên cô, là tiếng gọitha thiết, là "đốm lửa sáng nhất giục giã cô cố nhoài ra khỏi cuộc sống hoangdã chốn rừng sâu" Vậy mà khi mọi khoảng cách đợc nối liền, hố sâu ngăncách trong hai tâm hồn lại nảy sinh "Mỗi lần gặp nhau cả hai đều thấy có lỗi

nh không còn chuyện gì để nói" Thảo ý thức rất rõ cô không thuộc về cái thếgiới bình yên này Cô không còn gì khả dĩ có thể làm một thành viên bình th-ờng trong thế giới ấy Cô không thể truy lĩnh những gì cô đã mất mà vĩnh viễn

ôm vết thơng trong nỗi cô đơn vời vợi Biển cứu rỗi là truyện một ngời lính trở

về nhng số phận không giành cho anh một nàng Tô Thị vọng phu, đợi anh, chỉ

có những đứa trẻ khác bố không cha, tàn tích của những cuộc giao hoan vội vã

"trên con đờng quốc lộ số một, động mạch của chiến tranh "và ngời vợ lạcloài, ngơ ngác bám trôn nuôi miệng, chờ chồng Chờ anh, còn có nụ cời hơi

sữa đổi chác của đứa con gái ruột mời lăm tuổi, đồng nghiệp của mẹ, gặp bố

mà không biết là cha Nụ cời chào khách của nó đã đuổi anh ra khỏi cõi ngời,cõi thanh bình Anh tìm đến đảo hoang "trong sự gớm ghét đàn bà và nhân thểghét luôn cả đồng loại ( ) Anh dự định sẽ ở suốt đời trên đảo để tránh xa

đồng loại nhẹ dạ, phản trắc và đầy tội lỗi đã tớc đi của anh chút ham hố muốnsống ở trên đời" Sống nh loài cầm thú, sống bệnh hoạn và hoảng loạn, khi đi

đến tận cùng sự gớm ghét con ngời, anh lại thấy nỗi cô đơn thật đáng sợ Anhthờng soi gơng không phải để làm dáng mà cốt để gây ảo giác rằng trên đảoluôn có hai ngời Bản năng của một ngời đàn ông khiến anh "da diết nhớ vị

đàn bà", trong anh xuất hiện ý nghĩ "phải trói chặt tay lái tàu tiếp tế vào cột

đèn để giữ hắn ở lại, giữ hắn lại, dù chỉ để nghe hắn chửi." Nh những thuỷ thủ

bị đắm tàu, bị số phận bỏ rơi anh tìm đến niềm hy vọng mong manh "sự cứugiúp muôn một qua những chiếc chai" với lời cầu cứu: "Ngời đàn bà nào nhận

đợc mảnh giấy này xin hãy cứu giúp Tôi đang sắp chết vì cô đơn" Không bịchối bỏ nh lão Nhát, không bị day dứt với quá khứ về cuộc chiến đã qua nhThảo, vậy mà ngời lính gác đèn vẫn sống trong cô đơn, nỗi cô đơn do chínhmình tạo ra, Muốn thoát khỏi tình trạng đáng sợ đó, anh phải dũng cảm đấutranh với chính mình, với chính quan niệm về cuộc sống mà anh đã đặt ra.Cuộc đấu tranh dù không còn tiếng súng vẫn không kém phần quyết liệt

Viết về nỗi cô đơn, nhà văn đã thể hiện một góc nhìn mới về con ngờihiện nay: góc nhìn con ngời từ đời sống bên trong Từ góc nhìn này, các tácgiả không chỉ đi vào ngõ ngách sâu kín của thế giới tâm hồn con ngời mà cònphản ánh đợc những khúc xạ của thế giới bên ngoài với mọi biến động vang

âm của nó Võ Thị Hảo đã khéo léo chỉ cho ngời đọc thấy, nỗi cô đơn có khikhông chỉ là sự thức tỉnh của ý thức cá nhân cá thể mà đó còn là sự thức tỉnh

của ý thức cộng đồng nhân danh một cá tính Nữ hoàng cô đơn, một câu

chuyện mang đậm sắc thái huyền thoại đã phản ánh một cái nhìn mới của nhàvăn về con ngời cô đơn Ngời con gái có sắc đẹp vô song, có nhiệm vụ cao cảphán xét sự đúng - sai, thiện - ác, tốt - xấu của muôn loài đợc Cha Trời tạo ra

đó là Nữ hoàng Pháp luật Vị Nữ hoàng đại diện cho giấc mơ công lý ấy phảisống trong cô đơn Bởi vì "Pháp luật không thể thuộc về ai nếu không có cáncân công lý sẽ nghiêng lệch" ở đây nỗi cô đơn không phải do đồng loại xalánh, cũng không phải do không thể hoà nhập giữa cá nhân với cộng đồng lạicàng không phải là sự chạy trốn của cái tôi Nỗi cô đơn ở đây do ý thức tráchnhiệm với cộng đồng quy định Đã và sẽ còn có những con ngời sẵn sàng quên

đi hạnh phúc riêng t, chấp nhận về mình mọi nỗi thua thiệt, thậm chí sống

trong nỗi cô đơn đeo bám để cho cuộc sống này có hoa thơm quả ngọt Nữ

hoàng Pháp luật hay nàng H'Điêu trong câu chuyện Khát của muôn đời là

những con ngời đã sống với lẽ sống ấy Họ nh những tấm gơng soi thấu mọi vị

kỷ, xấu xa của loài ngời, thức tỉnh con ngời trở về với nghĩa vụ và trách nhiệm

đối với cộng đồng

Con ngời trong truyện ngắn của Võ Thị Hảo hiện lên với nhiều khuônmặt nhiều dáng nét, nhiều nỗi niềm Song dù họ là ai ta vẫn thấy qua cái nhìncủa nhà văn nét thuần hậu của con ngời Việt Nam, lành hiền giản dị và giàumơ ớc Dù đáng giận hay đáng thơng họ cũng xứng đáng đợc tôn trọng bởi

ánh sáng của lơng tri cha bị dập tắt Kẻ tha hoá, biến chất vẫn có thể quay trở

về bởi tiếng gọi của nhân tính Những kẻ bất hạnh vẫn đau đáu kiếm tìm tìnhyêu, hạnh phúc nơi chân trời Ngời chìm đắm trong cô đơn lại càng khao khát

đợc yêu thơng, chia sẻ Võ Thị Hảo đã lu lại trong mỗi câu chuyện nỗi bănkhoăn về lẽ đời và kiếp ngời Nhà văn luôn muốn đòi lại cho con ngời lẽ côngbằng, dẫn dắt họ ra khỏi những u mê lầm lạc toan tính, để họ đợc sống đúngvới những gì mà một con ngời đáng đợc hởng Điều này đã đợc nhà văn khẳng

định trong một cuộc trò chuyện: con ngời chỉ có một đời, một kiếp làm sao để

họ không phải "lỡ" kiếp sống của họ đó là nhiệm vụ của nhà văn Văn học cần

là cứu cánh đa con ngời thoát khỏi sự đui mù, đau khổ Với mỗi số phận, mỗi

đời ngời trên trang viết, Võ Thị Hảo đã gieo những hạt mầm hi vọng cho tơnglai Hi vọng con ngời sẽ tốt hơn, đẹp hơn, bớt đi bao nỗi nhọc nhằn cay đắngoan khổ Cái nhìn về con ngời mang đậm chất nhân văn truyện ngắn của VõThị Hảo luôn mang đến cho ngời đọc cảm giác ấm áp và tâm thế sẵn sàng đónnhận mọi hệ luỵ của cuộc đời, từ đó chủ động đấu tranh chống lại cái ác và cáixấu

2.2 Cảm hứng sáng tạo mới mẻ

2.2.1 Cảm hứng sáng tạo trong văn xuôi Việt Nam 1945 - 1975

Cảm hứng là "trạng thái tình cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tácphẩm nghệ thuật, gắn liền với một t tởng xác định, một sự đánh giá nhất địnhgây tác động đến cảm xúc của những ngời tiếp nhận tác phẩm" [21] Cảmhứng trong văn học chịu sự chi phối của nhiều yếu tố Đó là hoàn cảnh lịch sử,

ý thức hệ, t duy nghệ thuật, là tài năng và vốn sống của nhà văn Do bị quychiếu bởi nhiều yếu tố nh vậy nên cảm hứng sáng tạo trong văn học nói chung

và trong sáng tác của mỗi nhà văn nói riêng ở mỗi giai đoạn nhất định sẽ có sựkhác biệt Tuy nhiên, không thể không thừa nhận trong mỗi thời kỳ phát triểncủa văn học sẽ có một số cảm hứng tiêu biểu, nổi trội hơn đóng vai trò chủ

đạo trong sáng tác Chính điều này làm nên sự độc đáo riêng biệt của văn họcthời kỳ này so với văn học các thời kỳ trớc và sau đó.

Văn xuôi Việt Nam nói chung và truyện ngắn nói riêng trong giai đoạn

1945 - 1975 mang khuynh hớng sử thi Văn học lúc này hớng tới những sựkiện và biến cố khách quan trọng đại có liên quan trực tiếp đến sự tồn vongcủa dân tộc, của cộng đồng T duy sử thi quy định cái nhìn của nhà văn vềhiện thực và con ngời Lẽ dĩ nhiên nhân vật trung tâm của văn học 1945 -

1975 là đại đa số quần chúng công - nông - binh, lực lợng chủ yếu của cáchmạng Họ là những con ngời kết tinh đầy đủ phẩm chất cao quý của cả cộng

đồng Trớc đối tợng nh vậy, thái độ tình cảm của ngời cầm bút chỉ có thể làngợi ca, ngỡng mộ

Trong suốt ba mơi năm văn học cách mạng cảm hứng ngợi ca là cảmhứng chủ đạo Nguồn cảm hứng này chi phối sự hình thành của tất cả các ph-

ơng diện nội dung và hình thức nghệ thuật trong tác phẩm văn học Các đại tự

sự đợc công kênh, ngòi bút của nhà văn hết sức tô vẽ cho bức tranh hiện thực

kỳ vĩ lớn lao đang diễn ra trớc mắt Đầy ắp trong các tác phẩm thời kỳ này làniềm tin vào chân lý, là sự ngỡng vọng tôn sùng Giọng điệu chủ đạo của vănhọc là giọng điệu ngợi ca, tán dơng thán phục Cảm hứng ấy, giọng điệu ấy đãtạo nên nét đặc trng không thể nhoà lẫn của văn học cách mạng Những trangvăn, trang thơ không chỉ làm nhiệm vụ phản ánh hiện thực mà còn có sứcmạnh cổ vũ động viên, kêu gọi tinh thần chiến đấu Khí thế sục sôi của haicuộc kháng chiến thần kỳ đã in đậm trong văn học Khi ấy chết chóc đau th-

ơng không có nghĩa lý gì, không thể là lực cản trớc tinh thần quyết chiếnquyết thắng của toàn dân tộc Con ngời sống, chiến đấu và cống hiến hết mìnhvì lý tởng độc lập tự do của dân tộc Văn học thực sự đã khẳng định đợc sứ

mênh lớn lao: "Dùng cán bút làm đòn xoay chế độ - Mỗi vần thơ : bom đạn phá cờng quyền" (Sóng Hồng) Song phải nhận thấy đọc những tác phẩm văn

học mà cảm hứng ngợi ca, ngỡng vọng bao trùm, ngời đọc không khỏi có cảmgiác đang bớc vào chốn đền miếu sạch sẽ nh lau nh li, cứ phải chắp tay váilạy, tôn thờ Ta chỉ tìm thấy ở đó bóng dáng của những anh hùng, những kỳtích, còn tiếng nói của cái tôi cá nhân dờng nh bị chìm khuất, những vấn đềnhỏ nhặt đời thờng không đợc quan tâm Phát triển trong điều kiện hoà bình,văn học mới có điều kiện quan tâm đến mọi vấn đề của đời sống Khi đó tronghành trình sáng tạo của nhà văn, cảm hứng sáng tác sẽ phong phú và đa dạng

2.2.2 Cảm hứng sáng tạo trong truyện ngắn Võ Thị Hảo

Một trong những biểu hiện chuyển mình mạnh mẽ của văn xuôi nóichung và truyện ngắn Việt Nam nói riêng là sự phong phú trong cảm hứngsáng tạo ở giai đoạn này, văn học chuyển từ t duy sử thi sang t duy tiểuthuyết Đối tợng quan tâm của nhà văn không chỉ là hiện thực đấu tranh cáchmạng và xây dựng chủ nghĩa xã hội, mà là toàn bộ đời sống hậu chiến với baobộn bề lo toan Hớng tới cuộc sống đời thờng, đến con ngời đời t, văn học đãchuyển từ cảm hứng ngợi ca hào hùng sang cảm hứng thế sự Trong nguồncảm hứng đời t - thế sự, nhà văn có thể phê phán có thể ngợi ca, có thể chiệmnghiệm quá khứ hay trăn trở với thân phận con ngời.

Là một cây bút trởng thành trong giai đoạn văn học đầy biến động, VõThị Hảo đã nhạy bén lĩnh hội yêu cầu đổi mới của văn học Trong các truyệnngắn của mình nhà văn không chỉ có cái nhìn mới về cuộc đời và con ngời,không chỉ tiếp cận hệ đề tài mới mà còn khơi đợc những cảm hứng sáng tạomới mẻ Có thể nhận thấy có ba dòng cảm hứng trong truyện ngắn của Võ ThịHảo đó là cảm hứng phê phán, cảm hứng ngợi ca và cảm hứng thân phận conngời cá nhân

2.2.2.1 Cảm hứng phê phán.

Hiện thực đời sống khi cơn bão chiến tranh đi qua là sự ngổn ngang,phức tạp, lo toan chồng chất Khi "muôn ngời nh một" không còn đợc coi lànguyên tắc tối thợng trong ứng xử của con ngời thời hậu chiến thì mọi mặt tốt

- xấu, thiện - ác, mọi mâu thuẫn, tiêu cực , đều đợc phơi bày ra ánh sáng.Những cái mới du nhập theo cánh cửa của cơ chế thị trờng cùng với sự bảo thủtrì trệ của cơ chế quan liêu bao cấp luôn là thử thách đòi hỏi mỗi ngời phải vợtqua Đối với nhà văn, trớc hiện thực đầy hỗn tạp nh vậy, ngòi bút của họ bêncạnh sự tròn trặn của âm vang ngợi ca còn có cạnh sắc mới của tiếng nói phêphán Phê phán không đơn thuần là chỉ trích mà là phơi bày với ý thức tráchnhiệm bức tranh chân thực về xã hội, những mặt tiêu cực hạn chế của con ngờitrong cuộc sống hôm nay Nhiệt tình phê phán của văn học sau 1986 có thểnói dữ dội hơn rất nhiều so với các giai đoạn văn học trớc đó Các nhà vănkhông ngần ngại phá bỏ những tấm màn che đậy, phanh phui những cái xấubấy lâu bị giấu kín,đã phá những rào cản vô hình, đã kìm kẹp con ngời trongmột thời gian dài Con ngời đợc xem xét ở mọi chiều kích, những phần sâu kínnhất cũng đợc quan tâm, cái xấu, cái ác dù tồn tại trong tiềm thức, hay vô thức

đều bị lên án phán xét

Võ Thị Hảo khi viết về cuộc chiến đã qua đã cho ngời đọc một cái nhìnmới, một nhận thức mới về chiến tranh Chiến tranh nhìn cận cảnh là những

mất mát hy sinh, những vết thơng không bao giờ liền sẹo, là những ám ảnhday dứt không nguôi trong lòng ngời Trong khi các nhà văn cùng thời đi vàokhai thác những điều tiêu cực tha hoá của con ngời trớc biến động của cơ chếthị trờng nh sự đua tranh giành giật quyền lợi, địa vị, danh vọng, tập trungkhai thác những bi kịch hôn nhân gia đình, thì Võ Thị Hảo lại chú ý phê phánmặt trái của xã hội ở những điều bình thờng nhất nhng lại chứa đựng nhiều ýnghĩa sâu sắc Đó là thói thờ ơ lạnh lùng đến tàn nhẫn trong mối quan hệ giữa

ngời với ngời Một trò chơi trong Bàn tay lạnh của đám bạn sinh viên để thoả

mãn sự hiếu kỳ, ganh ghét đã làm cho trái tim của một ngời phụ nữ hoá đá

Một cô gái (Ngời đàn ông duy nhất) bị đánh đuổi giữa thanh thiên bạch nhật,

đôi mắt mở to đến lạc tròng tìm kiếm một cánh tay che chở Vậy mà "chẳng aicứu nàng cả Những ngời đàn ông đi đờng đang mải giữ chặt chiếc xe của họ.Còn nhiều kẻ bán hàng gần đó nhăn răng ra cời" Nỗi đau của ngời khác dờng

nh đem lại cho những ngời xung quanh sự sảng khoái Họ không phải tốn kém

mà vẫn mua đợc những thang "thuốc bổ" từ việc cời nhạo vào vết thơng của kẻkhốn khổ Cuộc sống thật đáng buồn khi con ngời quá vị kỉ, quá tham lam Aicũng đòi hỏi quyền lợi vật chất để thoả mãn cho bản thân mà quên đi xungquanh mình còn bao nhiêu việc đáng làm hơn thế Đôi khi trong số những kẻchạy theo tiếng gọi của đồng tiền thực dụng vẫn loé lên vài tia sáng đáng để

hy vọng nhng có khi sự hèn nhát nhu nhợc lại khiến họ không đủ can đảm để

đứng lên đấu tranh cho công lý Nhân vật " Tôi" trong Vũ điệu địa ngục là một

trong số đó Không thể bảo vệ cho ngời con gái mình yêu trớc cạm bẫy củacuộc đời, cũng không thể chết theo nàng vì "tôi" còn phải hởng thụ cuộc sống

muôn màu ngoài kia Ngời con trai tự nhận mình là "kẻ hèn", chỉ còn biết phỉ

báng sự học "tôi đau khổ vì đã trót là một kẻ có học"

Là một nhà báo đã lên án nhiều hiện tợng bất công trong xã hội, trongtruyện ngắn, Võ Thị Hảo cũng không ngần ngại phanh phui nhiều sự thật màkhông ít nhà văn né tránh Đó là sự tha hoá biến chất của những ngời nắm vịtrí lãnh đạo, tệ nạn tham nhũng, đục khoét của công Trở lại trong nhiềutruyện ngắn của Võ Thị Hảo là hình ảnh những bàn tay "mập mạp" nhng nhớpnhúa "ngo ngoe nh những con đỉa" hút máu ngời Những bàn tay ấy không bỏqua bất cứ một món lợi nào Từ món tiền đền bù tai nạn của ngời công nhânxấu số đến món tiền trợ cấp thơng tật của anh thơng binh Và lớn hơn đó lànhững dự án xoá đói giảm nghèo, các khoản đầu t của nớc ngoài nhằm pháttriển kinh tế nâng cao đời sống ở vùng sâu vùng xa Công quỹ là "một con bòbéo bị xẻo thịt" từ bên trong, kết cục là nó nhẹ tới mức chỉ còn là một bộ da và