Thế giới hình tượng trong đội gạo lên chùa của nguyễn xuân khánh nhìn từ văn hóa phật giáo luận văn thạc sĩ ngữ văn

nghiên cứu cần thiết để tìm hiểu chiều sâu và lý giải những vấn đề đặt ra trongtác phẩm.Thứ hai: Trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa Nguyễn Xuân khánh đặt ra nhiều vấn đề, như: mối quan h

nguyÔn thÞ mai

ThÕ giíi h×nh tîng trong §éi g¹o lªn chïa

cña NguyÔn Xu©n Kh¸nh nh×n tõ v¨n hãa PhËt gi¸o

LuËn v¨n th¹c sÜ ng÷ v¨n

nghÖ an - 2012

nguyÔn thÞ mai

ThÕ giíi h×nh tîng trong §éi g¹o lªn chïa

cña NguyÔn Xu©n Kh¸nh nh×n tõ v¨n hãa PhËt gi¸o

Chuyªn ngµnh: v¨n häc ViÖt Nam

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 7

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 ĐỘI GẠO LÊN CHÙA TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI 8

1.1 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đầu thế kỷ XXI 8

1.1.1 Quan niệm và những xu hướng tìm tòi thể nghiệm 8

1.1.2 Đội ngũ sáng tác 15

1.1.3 Thành tựu nổi bật 16

1.2 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh 19

1.2.1 Vài nét về Nguyễn Xuân Khánh 19

1.2.2 Quá trình sáng tạo 21

1.2.3 Những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh .22

1.3 Đội gạo lên chùa - một thể nghiệm mới về tiểu thuyết lịch sử 24

1.3.1 Hoàn cảnh ra đời và cảm hứng sáng tạo 24

1.3.2 Đặc sắc nghệ thuật 26

Chương 2 HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI, CUỘC SỐNG TRONG ĐỘI GẠO LÊN CHÙA NHÌN TỪ VĂN HÓA PHẬT GIÁO 32

2.1 Hình tượng con người trong Đội gạo lên chùa 32

2.1.1 Giới thuyết khái niệm 32

2.1.2 Cái nhìn nghệ thuật về con người của Nguyễn Xuân Khánh 33

2.2 Hình tượng cuộc sống trong Đội gạo lên chùa 56

2.2.1 Giới thuyết khái niệm 56

2.2.2 Cái nhìn nghệ thuật về cuộc sống của Nguyễn Xuân Khánh 56

2.2.3 Những hình tượng cuộc sống trong Đội gạo lên chùa 63

Chương 3 HÌNH TƯỢNG KHÔNG GIAN, THỜI GIAN TRONG ĐỘI GẠO LÊN CHÙA NHÌN TỪ VĂN HÓA PHẬT GIÁO 70

3.1 Hình tượng không gian 70

3.1.1 Giới thuyết khái niệm 70

3.1.2 Các hình thức không gian trong Đội gạo lên chùa 71

3.1.3 Nghệ thuật thể hiện hình tượng không gian 80

3.2 Hình tượng thời gian 83

3.2.1 Giới thuyết khái niệm 83

3.2.2 Các dạng thức thời gian trong Đội gạo lên chùa 84

3.2.3 Nghệ thuật thể hiện hình tượng thời gian 93

KẾT LUẬN 96

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Nguyễn Xuân khánh trong những năm gần đây đã trở thành mộthiện tượng văn học độc đáo Ông bén duyên với văn chương từ lâu nhưng têntuổi ông được biết tới với tư cách là một cây bút viết tiểu thuyết đặc sắc là khi

cuốn tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly ra đời (đạt giải A cho thể loại tiểu thuyết

của Hội nhà văn, 2000) Xuyên suốt tác phẩm là bi kịch của Hồ Quý Ly người cách tân đi trước lịch sử Đồng thời tiểu thuyết còn là bức tranh đẹp vềngàn năm văn hiến với những địa danh cổ nổi tiếng, những cảnh sinh hoạtthôn dã, những lễ hội dân gian, những phong tục tốt đẹp… được lưu truyềnhay đã bị mai một theo năm tháng Tiếp đó ông cho ra đời hai tiểu thuyết lịch

-sử khác không kém phần đồ sộ, độc đáo là Mẫu thượng ngàn (2005) và Đội

gạo lên chùa (2011) Chọn tiểu thuyết Đội gạo lên chùa là đối tượng nghiên

cứu trước hết là để hiểu hơn về tài năng, cá tính và phong cách tiểu thuyết lịch

sử Nguyễn Xuân Khánh

1.2 Phật giáo song hành cùng dân tộc ta qua nhiều thời kỳ lịch sử và đã

ăn sâu vào đời sống văn hóa tinh thần của dân tộc hàng nghìn năm nay Tuynhiên việc đưa Phật giáo vào văn chương gặp nhiều khó khăn Nguyễn XuânKhánh đã làm được điều đó Bằng vốn kiến thức văn hóa sâu rộng và bằng

chính trải nghiệm cuả cuộc đời mình, ông đã cho ra đời cuốn tiểu thuyết Đội

gạo lên chùa Theo ông: “Cảm hứng tôn giáo là cảm hứng chủ đạo của tác

phẩm Tác phẩm làm rõ vai trò của Phật giáo trong khoảng thời gian hai cuộcchiến tranh Đạo Phật giống như ngôi nhà của những số phận đau thương mấtmát” Ngay khi mới ra đời, tác phẩm đã thu hút được sự quan tâm của bạn đọc

và giới nghiên cứu phê bình văn học Tuy nhiên cho đến nay chưa có mộtcông trình nào nghiên cứu một cách chuyên sâu về tác phẩm Vì lẽ đó, chúng

tôi thực hiện đề tài này nhằm đưa ra một cái nhìn hệ thống về tiểu thuyết Đội

gạo lên chùa từ góc nhìn văn hóa Phật giáo.

1.3 Đội gạo lên chùa mang đậm dấu ấn của văn hóa Phật giáo ở vùng đồng bằng Bắc Bộ Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa được viết theo lối cổ điển,

mang tính luận đề về ảnh hưởng của đạo Phật Sống động và giàu sức thuyếtphục, tiểu thuyết khắc họa sâu sắc nét đẹp của văn hóa Phật giáo trong mạch

nguồn văn hóa dân tộc Đội gạo lên chùa còn là sự gợi mở về lối sống Phật

giáo trong xã hội hiện đại ngày nay Theo nhà văn Nguyễn Xuân Khánh, tiểu

thuyết Đội gạo lên chùa vẫn là câu chuyện về một làng quê, chỉ khác là được

nhìn từ một ngôi chùa hằng gắn bó với số phận người nông dân và văn hóalàng Ông cho rằng, sứ mệnh của văn chương phải nói được những tầng sâu

ẩn ngầm của dân tộc chứ không phải chỉ là vấn đề của từng cá nhân Số phậnmỗi nhân vật gắn liền với chùa chiền, với thế giới quan và tư duy Phật giáo

Đội gạo lên chùa đã phản ánh được màu sắc dân tộc của Phật giáo Việt Nam.

Những nhân vật trong tác phẩm dù ít dù nhiều đều bị ảnh hưởng bởi tư tưởngPhật Giáo Họ luôn lấy những điều đạo Phật răn dạy làm lẽ sống và cách ứng

xử của mình với con người và thời cuộc Nghiên cứu tác phẩm từ góc nhìnvăn hóa Phật giáo giúp chúng ta hiểu hơn về vị trí, vai trò của thế giới quanPhật giáo trong đời việc xây dựng thế giới hình tượng của tác phẩm đồng thờihiểu được vị trí của Phật giáo trong sống tinh thần của con người hiện đại

2.1 Nguyễn Xuân Khánh được giới nghiên cứu phê bình văn học đánhgiá cao trong việc tìm tòi đổi mới tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại Tácphẩm của ông được tiếp cận từ nhiều góc độ khác nhau Các ý kiến đã đượcđăng tải trên nhiều diễn đàn văn học, và trong các cuộc Hội thảo về tiểu

thuyết Nguyễn Xuân Khánh Đỗ Hải Ninh trong bài viết Vấn đề ngôn ngữ

trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, khi bàn về những đổi mới trong

ngôn ngữ trần thuật của Hồ Quý Ly đã cho rằng: “chính là sự đan xen ngôithứ ba với ngôi thứ nhất, với cách tiếp cận nhân vật từ thế giới nội quan, tácphẩm đã tạo được một cái nhìn độc đáo về lịch sử Nếu đặt trong hệ thống cáctiểu thuyết lịch sử trước đó, rõ ràng cách thức trần thuật này là sự đột phá khicùng đưa nhân vật thoát ra khỏi cái khung lịch sử đã khép kín để đối thoại vớihiện tại, các nhân vật lịch sử khác đều được kéo gần lại, họ là những ngườicùng thời với người kể chuyện” [49] Và theo tác giả, “Sự thành công nổi bật

trong sáng tạo ngôn ngữ của tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly là đã kết hợp được

những yếu tố văn hoá, lịch sử, tôn giáo trong một hệ thống ngôn ngữ tiểuthuyết thống nhất và đa dạng… [49] Trong bài “Sự đan cài các lớp ngôn ngữtrong tiểu thuyết lịch sử sau 1975” (Hội nhà văn Việt Nam vn), Ngô Thị

Quỳnh Nga nêu lên cảm nhận khi đọc tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh: “Những nhân vật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly thường sống

trong độc thoại nội tâm Đó chính là lúc họ đối diện với chính mình, bầy tỏnhững suy nghĩ thật của mình về cuộc đời và con người… Nhà văn còn sửdụng nhiều câu hỏi tự vấn vừa để nhân vật tự phơi bày dòng ý thức của mình,vừa tạo điều kiện cho người đọc tự suy ngẫm, kiến giải” [50] Bàn về tiểu

thuyết Mẫu thượng ngàn, Nguyên Ngọc trên trang web chutluulai.net viết:

“Để nắm bắt được “nhân vật” vô cùng gần gũi mà vô cùng kỳ ảo đó, NguyễnXuân Khánh cũng như tất cả các nhà tiểu thuyết thật sự đẩy nó vào nhữnghoàn cảnh cực đoan nhất: nông thôn Bắc bộ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20, khidân tộc phải đối mặt mất còn với thực dân phương Tây, cái phương Tây mang

đến vừa vũ khí xâm lược hiện đại, vừa nền văn minh tân tiến mà xa lạ vớiThiên Chúa giáo đi cùng; khi cả đạo Phật từng bám rễ suốt nghìn năm nay đãsuy tàn, khi Nho giáo chỉ còn thoi thóp Bỗng bừng sống dậy một tôn giáonảy sinh và thấm sâu âm thầm có lẽ từ thuở mới hình thành của dân tộc, đạoMẫu rất Việt, rất phương Nam, rất dồi dào, bất tận, bất tử, như Đất, như Mẹ,như người Đàn bà”.

Trong những năm gần đây, đã có khá nhiều luận văn Thạc sĩ, khóa luậntốt nghiệp nghiên cứu tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh Có thể kể đến một

vài luận văn tiêu biểu như: Hoàng Thị Thúy Hòa với luận văn thạc sĩ: Đặc

điểm tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh (qua hai tác phẩm Hồ Quý Ly và Mẫu

thượng ngàn), trường Đại học Vinh, 2007; Lê Thị Trang với luận văn thạc sĩ

Ngôn ngữ trần thuật trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh,

trường Đại học Vinh, 2011

2.2 Tiểu thuyết Đội gạo lên chùa xuất hiện lần đầu vào năm 2011, và

ngay lập tức nhận được sự quan tâm của đông đảo công chúng yêu vănchương và giới nghiên cứu phê bình văn học Tuy nhiên, cho đến nay các ýkiến bàn về tác phẩm mới dừng lại ở những cảm nhận bước đầu, chưa có côngtrình nào thực sự đi sâu vào tác phẩm Khánh Linh trong bài phỏng vấnNguyễn Xuân Khánh có tựa đề “Nguyễn Xuân Khánh kiến giải về tâm thức

người” in trên www.cand.com.vn có đưa nhận định của chính tác giả: “Đội

gạo lên chùa là mạch nối bàng bạc từ trong Mẫu thượng ngàn hay Hồ Quý Ly.

Tôi sử dụng khá nhiều thủ pháp mới mẻ nhưng nhìn chung vẫn là theo lốitruyền thống Có nhiều giá trị văn hóa đã mất, nhưng xã hội phát triển đếnmột mức nào đó lại quay trở về với những giá trị truyền thống, đó là quy luậtcủa sự phát triển” Trong bài phỏng vấn Nguyễn Xuân Khánh do tác giả HồngMinh (thực hiện) đăng trên http://tuanvietnam.vietnamnet.vn/ Nguyễn XuânKhánh phát biểu: “Cái tư tưởng nhập thế của đạo Phật, thực ra là rất mới Tôiviết về đạo Phật, nhưng không phải khuyến khích đi tu, mà chính là nói về cái

lối sống Phật giáo Con người sống không rời xa hoan lạc, nhưng lại phải antĩnh Trong xã hội hiện đại, hiểu và sống cho được cái lối sống Phật giáo đấy,

đã là sự tốt đẹp rồi Nhà văn, dẫu muốn hay không cũng không thể thoát đượcthời đại Nhà văn nào giỏi nhất là viết ra được những vấn đề thẳm sâu của xãhội, nói ra được những khao khát ẩn ngầm của thời đại, của dân tộc Nhưngcũng như lời Đức Phật hoàng Trần Nhân Tông mà sư cụ Vô Úy dặn chú tiểu

An khi xuất gia nhập thế: "Cư trần lạc đạo thả tùy duyên" Viết văn, cũng cầnhai chữ "tùy duyên" ấy” Mai Anh Tuấn trong bài viết “Tiểu thuyết như một

tham khảo Phật giáo” (Đọc Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh) đăng trên http://tapchinhavan.vn/news đã bước đầu đề cập đến nét riêng trong Đội

gạo lên chùa Tác giả viết: “Tín đồ Phật giáo làng quê Việt, như cái cách mà

thầy trò chùa Sọ nhìn nhận, thì chủ yếu là người nữ, bởi thế “tinh thần Phậtgiáo thấm vào xã hội thông qua người mẹ, người vợ (…) Người đàn bà ứng

xử trong gia đình xã hội và dạy con cái ít nhiều theo tinh thần Phật giáo Vậynên mới nói, bất cứ người Việt nào cũng đều có chút Phật giáo trong người”.Truyền thống đó được nhắc nhở và hiện hữu không ngừng trong đời sốngngười dân làng Sọ, từ bà vãi Thầm dớ dẩn, cô Nguyệt xinh đẹp, đến vài cáitên đặc quê mùa: Nấm, Rêu, Thêu, Trắm… Họ cùng với sư Vô Úy, sư VôTrần, tiểu An vừa là hiện thân của Phật giáo làng quê vừa củng cố hệ giá trịnày trong bối cảnh mới”

2.3 Điểm lại một số vấn đề nổi bật trong tiếp nhận và nghiên cứu phe

ebình tiểu thuyết Độigạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh, có thể thấy cho

đến nay chưa có công trình nghiên cứu chuyên sâu về tác phẩm Tuy nhiênđây là tác phẩm thu hút được sự quan tâm của giới nghiên cứu, phê bình vàđông đảo bạn đọc Các ý kiến (chủ yếu là trên báo mạng) đã ít nhiều gợi mởmột số hướng tiếp cận sau:

Thứ nhất: Đội gạo lên chùa là tác phẩm khai thác về vấn đề lịch sử văn

hóa Vì vậy, vấn đề mối quan hệ giữa văn chương và văn hóa là một hướng

nghiên cứu cần thiết để tìm hiểu chiều sâu và lý giải những vấn đề đặt ra trongtác phẩm.

Thứ hai: Trong tiểu thuyết Đội gạo lên chùa Nguyễn Xuân khánh đặt

ra nhiều vấn đề, như: mối quan hệ giữa lịch sử và văn hóa, mối quan hệ giữacon người và tôn giáo, vai trò của tôn giáo trong đời sống tâm linh của ngườidân vùng đồng bằng Bắc Bộ

Thứ ba: Những vấn đề tác phẩm đặt ra cho văn hóa Việt Nam trong

hiện tại và tương lai

Trên cơ sở những gợi mở trên đây của người đi trước, chúng tôi thực

hiện đề tài “Thế giới hình tượng trong Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân

Khánh nhìn từ văn hóa Phật giáo” với mong muốn đưa ra một cái nhìn tương

đối hệ thống và phân tích lý giải những đặc sắc của tác phẩm từ góc nhìn vănhóa Phật giáo

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Như tên gọi của đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài

là khám phá thế giới nghệ thuật trong Đội gạo lên chùa từ góc nhìn văn hóa

Phật giáo

3.2 Với mục đích đó đề tài có nhiệm vụ:

Thứ nhất: Chỉ ra được vị trí của tiểu thuyết Đội gạo lên chùa trong bối

cảnh tiểu thuyết lịch sử Việt Nam thập niên đầu thế kỷ XXI

Thứ hai: Khảo sát phân tích những giá trị của văn hóa Phật giáo được

thể hiện trong thế giới nghệ thuật Đội gạo lên chùa.

Thứ ba: Phân tích chỉ ra những ảnh hưởng của văn hóa Phật giáo trongnghệ thuật thể hiện thế giới hình tượng của tác phẩm

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài là thế giới hình tượng của tiểu

thuyết Đội gạo lên chùa Nghĩa là toàn bộ sáng tạo mang tính chỉnh thể của

Nguyễn Xuân Khánh trong tác phẩm Tuy nhiên trong phạm vi một luận vănThạc sĩ, cúng tôi giới hạn khảo sát ở một số phương diện như: Cốt truyên,nhân vật, không gian nghệ thuật, thời gian nghệ thuật.

4.2 Về văn bản chúng tôi sử dụng bản in tiểu thuyết Đội gạo lên chùa

do nhà xuất bản Phụ nữ ấn hành năm 2011 làm văn bản khảo sát chính Ngoài

ra để có cái nhìn so sánh chúng tôi còn khảo sát thêm hai tiểu thuyết Mẫu

thượng ngàn, Hồ Quý Ly của tác giả và một số tiểu thuyết lịch sử khác.

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết những nhiệm vụ khoa học của đề tài, về hướng tiếp cậnchúng tôi sử dụng đồng thời thi pháp học và văn hóa học Về phương phápchúng tôi sử dụng một số phương pháp như: Khảo sát, thông kê, phân loại, sosánh- đối chiếu để làm rõ vấn đề nghiên cứu

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu và kết luận, luận văn được cấu trúc làm ba chương:

Chương 1 Đội gạo lên chùa trong bối cảnh tiểu thuyết lịch sử Việt

Nam thập niên đầu thế kỷ XXI

Chương 2 Hình tượng con người và cuộc sống trong Đội gạo lên chùa

nhìn từ văn hóa Phật giáo

Chương 3 Hình tượng không gian và thời gian trong Đội gạo lên chùa

nhìn từ văn hóa Phật giáo

Và cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

Chương 1

ĐỘI GẠO LÊN CHÙA TRONG BỐI CẢNH TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ

VIỆT NAM THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI

1.1 Một cái nhìn khái lược về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đầu thế

kỷ XXI

1.1.1 Quan niệm và những xu hướng tìm tòi thể nghiệm

Từ thời xa xưa vấn đề văn sử triết bất phân đã trở thành một tình trạngphổ biến trên thế giới Điều này thấy rõ trong các nền văn hóa Phương Đônglẫn Phương Tây Bóng dáng lịch sử luôn luôn tồn tại trong các tác phẩm vănhọc Đồng thời tính văn học cũng luôn tồn tại trong các cuốn sử ký của cácnhà chép sử Tiểu thuyết lịch sử lấy một giai đoạn lịch sử làm khung cảnh vàmong muốn truyền bá cái tinh thần, kiểu cách và các điều kiện xã hội củamột thời kỳ quá khứ với những chi tiết hiện thực và trung thành với lịch sử.Tuy nhiên trong một số trường hợp trung thành chỉ là giả tạo Công trìnhsáng tạo đó có thể đề cập tới những nhân vật lịch sử có thật hoặc có thể baohàm một sự pha trộn nhân vật lịch sử với nhân vật hư cấu Trong thể loạivăn học này lịch sử trở thành một nguồn cảm hứng cho tự do sáng tác vănchương Nhưng giá trị thẩm mỹ của tác phẩm không nằm ở chân lý lịch sử

mà nằm ở chân lý nghệ thuật Tuy nhiên chân lý nghệ thuật lại chịu ràngbuộc của chân lý lịch sử

Các tác giả cuốn Từ điển thuật ngữ văn học coi tiểu thuyết lịch sử

thuộc thể loại văn học lịch sử Đây là một lĩnh vực văn học bao gồm các thểloại khác nhau cùng viết về đề tài lịch sử Một là các tác phẩm lịch sử biênniên kể về các biến cố lịch sử qua các thời đại, tái hiện các nhân vật lịch sử,các cuộc chiến tranh, các hoạt động bang giao… “Đây là những thể loại vănhọc vừa thuộc phạm trù khoa học lịch sử, vừa thuộc phạm trù khoa học nghệthuật do phẩm chất riêng của từng tác phẩm như: miêu tả sinh động khắc học

chân dung, tính cách, chi tiết chọn lọc, gợi cảm, tái hiện tình huống không khingôn từ lịch sử.” [19, 362] Hai là thể loại văn học lịch sử còn bao gồm cáctác phẩm nghệ thuật, sáng tác về các đề tài và nhân vật lịch sử “Các tác phẩmviết về đề tài lịch sử này có chứa đựng các nhân vật và các chi tiết hư cấu, tuynhiên nhân vật chính và sự kiện chính thì được sáng tạo trên các sử liệu xácthực trong lịch sử, tôn trọng lời ăn tiếng nói, trang phục, phong tục, tập quánphù hợp với giai đoạn lịch sử ấy” [19, 363].

Trong lịch sử khá muộn màng của tiểu thuyết Việt Nam, tiểu thuyếtlịch sử luôn có mặt với sứ mệnh riêng và cùng văn học dân tộc đi qua nhiều

bước thăng trầm Nếu các tác phẩm Nam triều công nghiệp diễn chí, Hoàng

Lê nhất thống chí được xem như thành tựu đầu tiên của tiểu thuyết lịch sử thì

chúng thực ra rất gần với ký ở chỗ chúng rất chú trọng trình bày các tư liệu

lịch sử chính xác, toàn diện Tác giả Hoàng Lê nhất thống chí đã tái hiện lịch

sử dân tộc trong một giai đoạn hết sức phức tạp: sự sụp đổ của ba tập đoànphong kiến Lê, Trịnh, Nguyễn và sự nghiệp thống nhất đất nước của QuangTrung Mặc dù không bênh vực những người nông dân khởi nghĩa, nhưng tácgiả đã hết sức trung thành với lịch sử theo lập trường khách quan của một sửgia, phơi bày bộ mặt thối nát của giai cấp thống trị, ghi nhận những phẩm chấttốt đẹp của người anh hùng áo vải cờ đào Nhân vật hư cấu chưa hề xuất hiện.Nghệ thuật tiểu thuyết chỉ là phương tiện để những tri thức trong chính sử đếnvới bạn đọc hấp dẫn hơn Quá trình hiện đại hoá nền văn học nửa đầu thế kỷ

XX cũng kéo theo sự phát triển mạnh mẽ của tiểu thuyết lịch sử với mongmuốn dùng quá khứ vẻ vang của cha ông để nuôi dưỡng, khơi dậy lòng tự hào

dân tộc: Trùng Quang tâm sử (Phan Bội Châu), Đêm hội Long Trì, Bà Chúa

Chè (Nguyễn Huy Tưởng), Tiếng sấm đêm đông, Đinh Tiên Hoàng, Vua Bố Cái (Nguyễn Tử Siêu), Phan Đình Phùng (Đào Trinh Nhất)… Về cơ bản,

người viết văn trung thành tuyệt đối với chính sử, chưa có ai đặt vấn đề xemlại những nhân vật lịch sử như Đinh Tiên Hoàng, Phan Đình Phùng… hay

nghi ngờ một sự kiện đã được chính sử ghi chép Lịch sử là cái mặc định,mang gương mặt “khách quan tại ngoại” duy nhất, không thể nghi ngờ Sứchấp dẫn của thể loại chủ yếu do nó thắp sáng niềm tự hào dân tộc, xua bớtmặc cảm nô lệ ngoại bang Tuyến nhân vật hư cấu đã xuất hiện, dù chỉ làtuyến phụ nhưng cũng có góp phần làm cho gương mặt lịch sử sinh động hơn.Đôi chỗ những nhân vật này còn bộc lộ cá tính khá sắc sảo như anh Phấn, cô

Chí trong Trùng Quang tâm sử Trong Bà Chúa Chè, các nhân vật lịch sử như

Trịnh Sâm, Đặng Thị Huệ đã có dáng dấp của nhân vật tiểu thuyết do chỗ tínhcách và nội tâm của nhân vật đã được chú trọng và Nguyễn Huy Tưởng đã cốgắng đưa chủ kiến trong việc đánh giá hai nhân vật này Trong cái nhìn củaNguyễn Huy Tưởng, Đặng Thị Huệ là một tính cách phi thường từ khi còn là

cô gái hái chè cho đến phút làm khuynh đảo phủ chúa rồi thản nhiên nhận lấycái chết Giữa một xã hội tao loạn đầy âm mưu cạm bẫy, đầy những lối sốngươn hèn, người đàn bà này không chịu làm “con công giữa bầy gà” mà chọncách sống quyết liệt để đạt được điều mình muốn Trịnh Sâm mê Đặng ThịHuệ nhưng cũng rất thương con riêng, ông ta nhu nhược trong hành độngnhưng sâu xa cũng biết trọng hiền tài Đấy là nhân vật được tác giả dành chocái nhìn cảm thông, thương hại

Tuy nhiên suốt 45 năm đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết lịch sử tuy đã trởthành một thể loại thu hút nhiều người viết và có đông công chúng nhưng vẫn

đi theo hướng dùng văn làm phương tiện truyền tải sử Chặng đường từ 1945

đến 1975, quan niệm về thể loại hầu như không thay đổi Quận He khởi

nghĩa, Bóng nước Hồ Gươm, Tổ quốc kêu gọi… đều đề cao những tấm gương

yêu nước, nghĩa khí, tinh thần bất khuất trước kẻ thù Có cảm giác các nhàvăn luôn bị ám ảnh bởi trách nhiệm của nhà sử học khi cầm bút Họ khôngmột lần tỏ ra hoài nghi cái “lịch sử tại ngoại” để thử thay đổi cách nhìn, cáchnghĩ về những điều mặc định Lịch sử giống như ngôi đền thiêng bất khả xâmphạm mà họ chỉ có thể chiêm ngưỡng và ca ngợi với thái độ thành kính

Chính vì vậy mà khi đọc những tác phẩm như vậy người đọc vẫn luôn cảmthấy thiếu chất văn chương trong từng trang sách.

Công cuộc đổi đất nước sau khi hoà bình, thống nhất đã mở ra cơ hội

để văn học Việt Nam cọ xát với những kinh nghiệm mới mẻ đến từ nhiều

“kênh” văn hoá khác nhau Quan niệm về văn chương có nhiều thay đổi, điềuchỉnh Tiếp xúc với các nền văn học lớn trên thế giới góp phần làm cho vănhọc nước nhà có những thay đổi đáng kể Các nhà văn dường như muốn thoátkhỏi một giai đoạn “văn chương minh họa” để sáng tạo nên những tác phẩm

có ý nghĩa, giàu tính nhân văn hơn Dân chủ hoá trở thành quy luật cơ bản chiphối khát vọng sáng tạo của các nghệ sĩ và việc bày tỏ tư tưởng riêng khôngchỉ là nhu cầu của cá nhân mà còn là tiêu chí của nghệ thuật Quan niệm vềhiện thực, quan niệm về con người trong văn chương đều được mở rộng, tấtyếu tác động đến tư duy về lịch sử Không phải cảm hứng lịch sử hay đạo đức

mà chính là cảm hứng thế sự - đời tư sẽ xui khiến nhà văn nhào nặn lại chấtliệu lịch sử để tạo ra gương mặt lịch sử khác mới mẻ giàu sức biểu cảm hơn.Chính sự thay đổi trong tư duy đã dẫn tới nhiều sự chuyển biến tích cực

Trước tiên là chủ đề được mở rộng, đa dạng và phức tạp hơn Khi lựachọn lịch sử làm chất liệu, nhà tiểu thuyết đứng trước những chủ đề quenthuộc, rất dễ được chấp nhận, như: ngợi ca truyền thống yêu nước, vinh danhnhững anh hùng, những gương trung nghĩa, tiết liệt hay phê phán những kẻ để

lại vết nhơ trong sử sách Song sức hấp dẫn thực sự của các cuốn Hồ Quý Ly,

Giàn thiêu, Sông Côn mùa lũ, Vương triều sụp đổ, Vằng vặc sao Khuê lại chủ

yếu do những chủ đề mới mẻ và táo bạo đem lại, thí dụ: tình yêu lứa đôi, vấn

đề đổi mới và báo thù, mối quan hệ giữa ý chí con người và định mệnh, hậnthù và khả năng hoá giải hận thù… Sự giao thoa, đan kết giữa nhiều chủ đềtrong một tác phẩm chứa đựng cái nhìn “lưỡng lự”, “nước đôi” về tính phứctạp của đời sống con người, gợi mở rất nhiều suy tư khác nhau trong lòng độcgiả Độc giả có sự tham gia đánh giá về cuộc đời và số phận nhân vật

Tiếp đến về hình thức tác phẩm cũng được các tác giả vận dụng những

lý thuyết hiện đại vào như cách kết thúc mở, cách thể hiện những nhân vậtchính sử trở nên linh hoạt hơn, những thủ pháp của tiểu thuyết hiện đại đượcvận dụng một cách linh hoạt và thường xuyên hơn

Từ năm 1986 với nhu cầu đổi mới trên mọi lĩnh vực thì trong lý luậnnước ta đang có những ý kiến đặt vấn đề đánh giá lại lịch sử Cùng với loại ýkiến đó, đề tài lịch sử đang dần trở thành đề tài chủ chốt trong văn học Nhiềunhà văn đã mạnh dạn đề xuất những cách nhìn mới về lịch sử, mở rộng cáinhìn với nhiều vấn đề trong quá khứ Từ đó tiểu thuyết lịch sử được phát triểnphong phú với nhiều xu thế khác nhau Theo Hoàng Quốc Hải hiện nay trênthế giới có năm trường phái:

Thứ nhất, trường phái tôn trọng các sự kiện lịch sử, tái tạo và dựng lại

lịch sử như nó vốn có: Alexey Tolstoi (Piotr đại đế, Con đường đau khổ)

Thứ hai, trường phái coi lịch sử chỉ là cái có để biểu đạt quan điểm nhà

văn Tác giả A.Duyma của Pháp viết theo kiểu này ( Ba người lính ngự lâm,

hoàng hậu Macgo )

Thứ ba, trường phái dựa vào sự thật và truyền thuyết nhưng lại viết

theo quan điểm chính thống của thời đại tác giả (Tam quốc chí diễn nghĩa

-La Quán Trung)

Thứ tư, trường phái dựa vào lịch sử nhưng làm biến dạng chúng đi mộtcách tự nhiên theo hướng tự nhiên chủ nghĩa, biến thành tiểu thuyết dã sử

(Đường rừng - Lan Khai),

Thứ năm, trường phái kể chuyện lịch sử Loại này chưa đạt trình độtiểu thuyết nó chỉ là những tác phẩm ghi lại các câu chuyện lịch sử chưa đạttới giá trị nghệ thuật

Trong khi đó, Nguyễn Văn Dân lại cho rằng, hiện nay có những xuhướng viết tiểu thuyết lịch sử như sau:

Thứ nhất, tiểu thuyết chương hồi Tiểu thuyết lịch sử nước ta ban đầucũng chịu ảnh hưởng của tiểu thuyết chương hồi Trung Quốc.Tiểu thuyết lịch

sử chương hồi “mặc dù việc tái hiện lịch sử vẫn tuân thủ cái nhìn chủ quan

của ngư ời viết, nhưng các tác giả trong xu hướng này đã cố gắng thực hiệnnhiệm vụ tái hiện tuần tự các sự kiện lịch sử theo một bút pháp khách quan,không có sự can thiệp trực tiếp của người viết Các tác giả để cho các sự kiện

và nhân vật tự thể hiện bối cảnh, tinh thần và ý nghĩa của thời đại theo diễn

biến tuyến tính của thời gian thực tế Trong suốt cuốn tiểu thuyết chỉ có giọng văn kể chuyện ở ngôi thứ ba và các đoạn đối thoại giữa các nhân vật “Cuốn

tiểu thuyết diễn ra như một bộ phim lịch đại Sức hấp dẫn của nó nằm ở các

sự kiện và hành động của nhân vật chứ không phải ở yếu tố bình luận của tácgiả, cho dù là bình luận thông qua lời nhân vật Vì thế ý nghĩa giáo dục lịch

sử của tiểu thuyết chương hồi nghiêng về tính thụ động, tức là nó hoàn toànphó mặc cho sự tiếp nhận của độc giả” [5]

Thứ hai, tiểu thuyết lịch sử giáo huấn Cách kể chuyện thụ động ở tiểuthuyết chương hồi khách quan không thỏa mãn được mục đích giáo dục củalịch sử và giáo huấn của cuộc sống cho ngày hôm nay Vì thế đa số tác giảngày nay muốn cải tiến cách viết đó Thay cho cách viết thuần túy khách quannhư tiểu thuyết lịch sử chương hồi, một số tác giả đã lựa chọn một lối viết kểchuyện giáo huấn mang tính chủ động Hoàng Quốc Hải là tác giả tiêu biểucho lối viết này Trong tiểu thuyết của mình Hoàng Quốc Hải dành ra khánhiều đoạn để bộc bạch những lời có tính chất giáo huấn về nhân tình thế thái

về vai trò của dân tộc Ông cũng đưa ra nhiều lời giáo huấn về nhân cách vềđạo làm người “Các ngươi chớ quên, chính nước lớn mới làm những điềubậy bạ trái đạo Vì rằng họ tự cho mình cái quyền nói một đàng làm mộtnẻo… Cho nên cái họa lâu đời của ta là họa Trung Quốc Chớ coi thườngchuyện vụn vặt xảy ra ngoài biên ải Các việc trên khiến ta nghĩ ngay đến việc

khác lớn hơn Tức họ không tôn trọng biên giới quy ước Cứ luôn luôn đặt ranhững cái cớ để tranh chấp Không thôn tính được ta thì gậm nhấm ta… Vậynên các ngươi nên nhớ điều ta dặn: “Một tấc đất của tiền nhân để lại cũngkhông được để lọt vào tay kẻ khác”[23, 245].

Thứ ba, tiểu thuyết luận giải Tiểu thyết lịch sử giáo huấn còn có nhiềuhạn chế về nghệ thuật hư cấu cũng như hiệu quả nghệ thuật Cho nên nhiều nhàvăn đã chọn hướng đi khác Họ tuyên bố tiểu thuyết lịch sử phải đi sâu khaithác các yếu tố như luận đề, tâm lý, đề cao sự tự do phóng khoáng của trựcgiác Nguyễn Quang Thân và nguyễn Xuân Khánh là hai diện tiêu biểu Xuyên

suốt tác phẩm Hồ Quý Ly chính là luận đề về ý nghĩa “thời thế” của nhân vật

này trong thời đại suy tàn của nhà Trần, khi mà số phận của triều Trần đãkhông còn cho phép nó đảm đương trọng trách của lịch sử Trong tác phẩm củaNguyễn Xuân Khánh, cái luận đề đó xuất hiện giống như một chủ đề quánxuyến và luôn trở đi trở lại trong các cuộc nghị bàn của các nhân vật lịch sử

Có thể nói, Nguyễn Xuân Khánh đã kể lại các sự kiện lịch sử để luận giải thế

sự Để phù hợp với chủ trương luận giải lịch sử, Nguyễn Xuân Khánh không

mô tả sự kiện theo trình tự thời gian tuyến tính như Hoàng Quốc Hải, mà thựchiện việc triển khai một thời gian đa chiều, hiện tại đan xen quá khứ, thời gianđồng hiện góp phần làm cho tác phẩm trở nên độc đáo, bớt nặng nề

Theo đối tượng sáng tác có những xu hướng sau:

Thứ nhất, viết về một triều đại Nhiều tác giả lựa chọn cả một triều đại

để tái hiện lại lịch sử của cả một khoảng thời gian dài như Tám triều vua Lý,

Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải…

Thứ hai, viết về một nhân vật lịch sử thường là những nhân vật anh

hùng kiệt xuất có vấn đề trong lịch sử như Hồ Qúy Ly của Nguyễn Xuân

Khánh, Huyền Trân công chúa của Hoàng Quốc Hải

Thứ ba, viết về một thời điểm lịch sử Các tác giả chọn những thờiđiểm nhạy cảm thể hiện rõ nhất tinh thần dân tộc cũng như những con ngườitại thời điểm ấy.

1.1.2 Đội ngũ sáng tác

Đội ngũ sáng tác tiểu thuyết lịch sử khá đa dạng Có những nhà vănlão thành, có những người viết trẻ tất cả đều thử sức ở mảng sáng tác này.Tuy nhiên tiểu thuyết lịch sử là khu vực kén người sáng tác không phải bất

cứ ai cũng có thể thành công với cách viết này Bởi viết tiểu thuyết lịch sửyêu cầu người viết phải có một phông văn hóa, lịch sử vững vàng trên nhiềulĩnh vực, có một kinh nghiệm sống nhất định Nhiều nhà văn đã thành công

ở thể loại này, các tác phẩm của họ có giá trị nghệ thuật cao Những tác giả

tiêu biểu phải kể tới như: Nguyễn Huy Tưởng với Lá cờ thêu sáu chữ vàng;

Hà Ân với các tiểu thuyết với Trăng nước Chương Dương; Hoàng Quốc Hải với Bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý, Bão táp triều Trần; Nguyễn Xuân Khánh với Hồ Quý Ly, Mẫu thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa; Nguyễn Mộng Giác với

Sông Côn mùa lũ; Võ Thị Hảo với Giàn thiêu; Nguyễn Quang Thân với Hội thề; Ngô Văn Phú với Gươm thần Vạn Kiếp (1991), Ân kiếm trời ban (1998),

Cờ lau dựng nước (1999), Uy Viễn tướng công (2003), Lý Công Uẩn (2006).

Và gần đây là tiểu thuyết Minh sư của Thái Bá Lợi.

Khá nhiều cây bút trẻ đã thử sức mình ở đề tài lịch sử nhưng cũngnhiều người tự rút tên mình ra khỏi mảng đề tài lịch sử Bởi lẽ, viết về đề tàilịch sử nhà văn phải là người có tầm hiểu biết sâu rộng, có một tri thức vănhóa và một vốn sống nhất định Nhiều tác giả trẻ không đáp ứng được yêu cầunày nên không đi sâu vào đề tài này hoặc có sáng tác đi nữa thì không đạt tớigiá trị nghệ thuật nhất định Theo tác giả Thu An trong bài viết đăng trênhttp:// tonvinhvanhoa, có nhiều lý do để tiểu thuyết lịch sử không phải là cuộcchơi của người trẻ như:

Trước hết tiểu thuyết loại này, tiểu thuyết làm nhiệm vụ lấp chỗ trốngnhững sự kiện lịch sử vốn hết sức vắn gọn trong các bộ chính sử, truyền cảmhứng tìm hiểu lịch sử dân tộc cho thế hệ trẻ Tuy nhiên, bản chất của tiểuthuyết lịch sử là tư duy lại lịch sử Để thực hiện được điều này, tác giả khôngthể không có một vốn văn hoá phong phú, một vốn tri thức thâm hậu để đốithoại với tiền nhân và hậu thế Sự từng trải và trường tri thức, tầm kiến vănuyên bác là điều rất cần thiết đối với nhà tiểu thuyết lịch sử Nói khác đi, tiểuthuyết lịch sử không thể là sản phẩm của sự nóng vội vốn là nhược điểm củanhững người trẻ tuổi.

Thứ hai là, tiểu thuyết lịch sử viết về quá khứ, nhưng là một ngụ ngôn

về hiện tại Sự kiện lịch sử cùng các biến cố và thân phận của các nhân vậtlịch sử như Hồ Quý Ly, Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Hãn, Từ Đạo Hạnh, LýThần Tông, Ỷ Lan… trở thành những công cụ để tác giả vẽ lên mối tươngđồng giữa quá khứ và hiện tại Nó đối thoại với những vấn đề lớn của conngười hiện tại thông qua bài học lịch sử Trên cấp độ nào đó, chuyện đời vànhững trải nghiệm riêng tư từ vốn sống cá nhân và những kỹ thuật tân kì chưaphải là điều cần thiết nhất đối với nhà tiểu thuyết Cái chính của tiểu thuyếtlịch sử là đón bắt được “chân trời chờ đợi” của đa số độc giả

Thứ ba, đây là loại tiểu thuyết rất kén người đọc vì vậy người viếtphải có một bản lĩnh vững vàng một bề dày văn hóa lịch sử nếu không sẽ bịđào thải Bởi bạn đọc đọc tiểu thuyết lịch sử không chỉ để giải trí mà còn đểtìm hiểu về lịch sử văn hóa nước nhà qua từng giai đoạn

1.1.3 Thành tựu nổi bật

Tiểu thuyết lịch sử trong nền văn học nước ta có vai trò quan trọng.Tuy nhiên phải đến thời kỳ đổi mới cùng với việc tự do sáng tác được mởrộng, lĩnh vực đề tài lịch sử bắt đầu sống lai và trở thành một trong những đềtài chủ chốt của văn học thì tiểu thuyết lịch sử mới nhanh chóng chiếm vị tríquan trọng với những bộ tiểu thuyết cỡ lớn như muốn chứng minh tiềm năng

bị bỏ quên của nó Có thể nói tiểu thuyết lịch sử đã đáp ứng yêu cầu của thờiđại là giáo dục lịch sử và góp phần giải quyết những vấn đề của thời đại.

Yêu cầu giáo dục lịch sử bằng tiểu thuyết là do yêu cầu thúc bách củathực tế đời sống Nhất là từ ngày đổi mới trong bối cảnh giao lưu và hội nhậpquốc tế thì vấn đề lịch sử nước nhà đối với thế hệ trẻ ngày càng trở nên cấpbách Nhà văn Hoàng Quốc Hải từng chia sẻ: “… Dân tộc ta có một quá khứdựng nước và giữ nước đầy nhọc nhằn và kiêu dũng không thua kém một dântộc nào nhưng thế giới biết đến ta quá ít Cũng bởi bộ môn tiểu thuyết lịch sửcủa ta chậm phát triển đến nỗi thanh thiếu niên của ta rất thông thạo sử Tầu,

sử Ấn, sử Hy Lạp,sử Anh, sử pháp…Trong khi đó họ không biết tới lịch sử

nước nhà”[21] Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam những năm đầu thế kỷ XXI đã

có nhiều thành tựu tiêu biểu

Về số lượng, nhiều tác phẩm có giá trị nhận được sự hưởng ứng củađông đảo bạn đọc và giới phê bình Những tác giả tiêu biểu phải kể đếnHoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Mộng Giác Về chất lượng,quả thực, giai đoạn đương đại của nước ta đang chứng kiến sự xuất hiện củamột loại tiểu thuyết lịch sử có tiếng vang, trong đó có tác phẩm được tặng giảithưởng cuộc thi tiểu thuyết lần thứ nhất 1998-2000 của Hội Nhà văn Việt

Nam (Hồ Quý Ly của Nguyễn Xuân Khánh, trao giải năm 2000); giải thưởng

“Bùi Xuân Phái - Vì tình yêu Hà Nội” lần thứ nhất 2008 của Quỹ Bùi Xuân

Phái (bộ Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải, đến lần tái bản 2010 được

bổ sung thêm hai tập); giải thưởng hạng A cuộc thi tiểu thuyết lần thứ ba

2006 - 2009 của Hội Nhà văn Việt Nam (Hội thề của Nguyễn Quang Thân, trao giải năm 2010); Giải A thể loại tiểu thuyết của Hội nhà văn, 2011 (Minh

sư cuả Thái Bá Lợi) Có thể nói tiểu thuyết lịch sử đang lên ngôi.

Qua gần bốn ngàn trang Sông Côn mùa lũ, Nguyễn Mộng Giác không

chỉ tái hiện hình tượng anh hùng của Nguyễn Huệ - Quang Trung, hiện thâncho thời đại bão táp nông dân khởi nghĩa mà còn rất dụng công trình bày số

phận cay đắng, bọt bèo của người dân trước bao thăng trầm lịch sử, nhất lànỗi đa đoan của những người phụ nữ trong cơn binh lửa loạn ly như An hayThọ Hương Tác giả cũng triển khai song song mạch chủ đề về trí thức Cóbiết bao câu hỏi được đặt ra từ chủ đề này: đâu là bản tính, bản lĩnh, đâu làthân phận, là sứ mệnh của loại người này… Có thể nói chính những nội dunggiàu chất thế sự ấy tạo ra âm ba mạnh mẽ trong tiếp nhận của người đọc Tư

tưởng chính của Hồ Quý Ly được tác giả khẳng định ngắn gọn: “Vấn đề của

tôi là giữa đổi mới và bảo thủ chứ không phải là kể lại lịch sử” Triển khaichủ đề này, Nguyễn Xuân Khánh làm nổi bật ba nhận thức quan trọng: mộttình thế phải đổi mới, một khát vọng đổi mới và một bi kịch đổi mới Làmthành hệ “quang phổ” của chủ đề trung tâm là các chủ đề phụ được “cấy

ghép” khá tinh vi như chủ đề tình yêu, sức mạnh nữ tính, chữ trung, tính chất bi hài của một xã hội ở trạng thái “thời thiên tuý”… Đến Giàn thiêu thì

chủ đề lịch sử hoàn toàn mờ nhạt Bút pháp huyền thoại hoá như lớp sươngkhói dày trùm phủ lên các đường viền sự kiện, các mối quan hệ và ngay lậptức gián cách người đọc với lịch sử Võ Thị Hảo hầu như lãng quên việcdựng lại bức tranh lịch sử, dù có lấy một biến cố trong chính sử làm điểmkhởi đầu, mà dồn tất cả tâm sức vào những câu chuyện lẫn lộn thực hư,những số phận lạ lùng, quá đỗi cá biệt Với hai kiếp sống Từ Lộ - Lý ThầnTông, với cuộc đời trầm luân trôi dạt của Nhuệ Anh, với “con mèo hoang” -cung nữ Ngạn La, rồi chàng Cá Bơn kỳ dị… những chủ đề đậm “chất tiểuthuyết” được làm nổi bật: đó là khát vọng về tự do, là con người trăn trở truytìm bản thể, là bi kịch của lòng thù hận, là sức mạnh bất diệt của tự nhiên…Các chi tiết sử liệu chỉ là cái vỏ vay mượn để tác giả suy tư về “kiếp nhângian” nhiều mộng mị, lầm lạc và “nhân thể” trình bày quan niệm về vănchương, về ý thức phái tính của riêng mình…

Đội gạo lên chùa ra đời 2011 khẳng định một lần nữa tài năng nghệ

thuật của Nguyễn Xuân Khánh “Qua tác phẩm tác giả muốn khẳng định hồn

cốt của tác phẩm “đó là lối sống Phật giáo…Ta không thể đi tu nhưng có thểrèn luyện cho mình cái từ, bi, hỉ, xả…Nếu con người có một lối sống caothượng văn minh thì xã hội sẽ tốt đẹp” [18].

1.2 Tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

1.2.1 Vài nét về Nguyễn Xuân Khánh

Nguyễn Xuân Khánh sinh năm 1932 tại Cổ Nhuế, Từ liêm, Hà Nội.Ông yêu văn chương từ nhỏ, từ năm 12 tuổi đã đọc rất nhiều sách, lớn lên đi

bộ đội cầm súng rồi cầm bút Nguyễn Xuân Khánh bắt đầu viết từ năm 1957tuy nhiên những sáng tác của ông chưa để lại nhiều dấu ấn trong làng văn

Cho đến năm 2000, điểm mốc khởi đầu thiên niên kỷ mới, NguyễnXuân Khánh xuất hiện trở lại ấn tượng trong đời sống văn học với cuốn tiểu

thuyết lịch sử Hồ Quý Ly Tác phẩm này đã giành giải thưởng Hội nhà văn

Việt Nam năm 2003 Cuốn sách đã được công chúng độc giả đón nhận nồngnhiệt và được đánh giá khá cao ở sự đổi mới, sáng tạo về mặt nghệ thuật Tiếp

đó, năm 2006, khi Hội nhà văn Hà Nội trao tặng thưởng cho cuốn tiểu thuyết

Mẫu Thượng ngàn thì Nguyễn Xuân Khánh thực sự đã nổi lên như một hiện

tượng văn học của thập niên đầu thế kỷ XXI Ông được nhắc đến nhiều trênbáo chí, các cuộc phỏng vấn, tại các hội thảo văn học… Sống gần trọn mộtđời người, sự thuỷ chung với nghiệp văn chương của Nguyễn Xuân Khánh đãđược đền đáp xứng đáng Đọc văn Nguyễn Xuân Khánh “tự dưng thấy yêuhơn mỗi miền đất mà mình đã đi qua trên khắp dọc dải chữ S này” (Nguyễn

Lê Khánh Huyền, Sân khấu Việt nam.com.vn)

Bàn về Nguyễn Xuân Khánh, có rất nhiều ý kiến công nhận sự chữngchạc, đúng mực của văn chương ông và kèm theo đó là một bề sâu văn hoádầy dặn trong từng tác phẩm Để có được điều đó, Nguyễn Xuân Khánh đãphải làm việc cật lực, lao động miệt mài và dồn hết tâm huyết lên đầu ngọnbút Ở cái tuổi thất thập cổ lai hy, những nhọc nhằn trăn trở cho nghiệp văn

mà Nguyễn Xuân Khánh đã làm, đã chọn có thể nói rằng “xưa nay hiếm”.Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Xuân Khánh đến với tiểu thuyết lịch sử.Ông cho rằng đó là cái duyên gặp gỡ Tiểu thuyết lịch sử đã tạo dựng nên

tên tuổi cho Nguyễn Xuân Khánh Hồ quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn là kết

quả của quá trình thai nghén lâu dài với cảm thức lịch sử và những trảinghiệm sâu sắc đã thể hiện tư tưởng nghệ thuật, nhãn quan độc đáo của nhà

văn Nhận xét về Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn, Đỗ Hải Ninh trong bài viết Quan niệm về lịch sử trong tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh cho

rằng: “Cách xử lý của Nguyễn Xuân Khánh khá tự do và đầy tính chủ quan

Sự đào sâu vào những toan tính của con người, nhu cầu cắt nghĩa đời sốngtheo những suy ngẫm, trải nghiệm đã khiến người đọc nghĩ rằng lịch sử đíchthực của tác phẩm là hư cấu Điều này phù hợp với tinh thần của tiểu thuyết

"Không ngừng nhận thức lại” bằng thái độ hoài nghi khoa học và như vậybức tranh lịch sử không mang giá trị tự thân, nghĩa là không nhằm tái hiệnchân thực thời đại lịch sử Nguyễn Xuân Khánh chỉ mượn nó làm phươngtiện để chuyền tải kinh nghiệm, suy ngẫm và triết lý của mình”

(VanhocVietnam.Org.vn) Trong bài viết Biết thêm về nhà văn Nguyễn Xuân

Khánh, tác giả Lê Khánh Huyền nhận xét: “Có thể thấy lịch sử trong tiểu

thuyết Nguyễn Xuân Khánh là phương tiện để truyền tải tư tưởng chứ khôngphải là mục đích Thực ra Nguyễn Xuân Khánh đã rất thành công khi tái tạokhông khí lịch sử, bức tranh của thời đại đã qua Những đóng góp của nhà văn

là ở tư duy mới mẻ về lịch sử, lịch sử đã qua không khép lại mà hoàn toàn cóthể mở ra những chân trời khám phá mới, nó phù hợp với tư duy của conngười hiện đại, luôn lật trở, hoài nghi những giá trị đã xác định” [29] Có thểnói sinh tử với nghiệp cầm bút, dù gặp nhiều thăng trầm nhưng Nguyễn XuânKhánh vẫn sống hết mình với cái duyên nợ đã chọn Ông được bạn bè đánhgiá là người “lao động chữ nghĩa cực kỳ nghiêm cẩn, mực thước”, luôn tìmtòi sáng tạo và đổi mới trong cách viết Đọc tác phẩm của Nguyễn Xuân

Khánh, người đọc luôn cảm nhận được một cách thấu đáo sự tinh tế, sâu sắc,mới mẻ và đa chiều với những kiến giải rất riêng.

Ba mươi năm “im hơi lặng tiếng”, làm việc âm thầm với tinh thần tráchnhiệm và ý thức nghề nghiệp hiếm có, Nguyễn Xuân Khánh đã đánh dấuchặng đường hành trình của mình bằng những cột mốc đáng nhớ với ba tiểu

thuyết lịch sử tiêu biểu trong nền văn học Việt Nam đương đại: Hồ Quý Ly,

Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa Bạn đọc biết nhiều đến ông, các nhà phê

bình văn học quan tâm đến ông, các nhà báo thực hiện nhiều cuộc trò chuyện,phỏng vấn với ông, những người bạn thân của ông như nhà văn Châu Diên,dịch giả Dương Tường mỉm cười tự hào về ông… Nguyễn Xuân Khánh đãtạo nên sự độc đáo của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại Ông tạo nênmột thói quen đọc tiểu thuyết lịch sử trong bối cảnh đời sống văn chương ảmđạm hiện nay Đó chính là quà tặng của cuộc sống dành cho ông, mộtNguyễn Xuân Khánh tuổi ngoài 75, nhưng vẫn miệt mài sáng tạo và cho ranhững tiểu thuyết khiến bạn văn phải xem là đáng nể

1.2.2 Quá trình sáng tạo

Nguyễn Xuân Khánh được biết tới trước tiên là một dịch giả của

những tác phẩm như: Những quả vàng của Nathalie Saraute, Lời nguyền cho

kẻ vắng mặt của Tahr Ben Jelloun, Người đàn bà ở đảo Sant Dominique của

Bana Dominique Ngoài niềm đam mê dịch sách ông còn là tác giả của

những cuốn tiểu thuyết như: George Sand - nhà văn của tình yêu, Miền

hoang tưởng, Hai đứa trẻ và con chó mèo xóm núi Nhưng phải đến khi

ông cho ra mắt bạn đọc cuốn tiểu thuyết Hồ Quý Ly thì bạn đọc xa gần mới

thực sự biết tới nhà viết tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh Cuốn tiểu thuyếtnày được viết trong những năm tháng khó khăn nhất trong cuộc đời ông.Nguyễn Xuân Khánh đã bày tỏ sự đồng cảm của mình với những ước vọngcải cách của Hồ Quý Ly Cuốn tiểu thuyết này đã được giải thưởng của hộinhà văn Việt Nam (1999 - 2000), giải thưởng của Hội nhà văn Hà Nội Dưới

góc độ lịch sử cho đến nay Hồ Quý Ly vẫn còn là nhân vật còn nhiều tranhcãi Bằng nghệ thuật tái hiện khoáng đạt, nhà văn đã lật lại lịch sử cuối thờiTrần góp thêm tiếng nói khám phá xã hội và con người Hồ Quý Ly Xuyênsuốt tác phẩm là bi kịch của Hồ Qúy Ly, người cách tân đi trước lịch sử.Ngoài ra tác phẩm còn giúp chúng ta hiểu thêm về đời sống văn hóa củangười Việt thời bấy giờ

Tiếp sau Hồ Quý Ly, năm 2009, Nguyễn Xuân Khánh cho ra đời cuốn tiểu thuyết Mẫu thượng ngàn Đây là cuốn tiểu thuyết về đề tài văn hóa phong

tục Việt Nam được thể hiện qua cuộc sống của những người dân ở một làng quêvùng bán sơn địa Bắc Bộ vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX Ở tác phẩm này

số phận con người gắn với những biến đổi lớn lao của xã hội và ở đó tình yêu và

sự hận thù đan xen với nhau Hiện lên rực rỡ nhất là hình ảnh những người phụ

nữ thông minh, xinh đẹp và nghĩa tình Năm 2011, Nguyễn Xuân Khánh tiếp tục

trình làng cuốn tiểu thuyết đồ sộ thứ ba Đội gạo lên chùa với gần 900 trang viết Theo nhà văn, Đội gạo lên chùa vẫn là câu chuyện về một làng quê chỉ khác là

được nhìn từ một ngôi chùa hằng gắn bó với số phận người nông dân và vănhóa làng Ông cho rằng, sứ mệnh của văn chương là phải nói được những tầngsâu ẩn ngầm của dân tộc chứ không phải chỉ là vấn đề của từng cá nhân Chínhquan niệm văn chương đúng đắn đó, ông đã lao động nghiêm túc để tạo nênnhững trang viết vô cùng sâu sắc và giàu tính nhân văn

1.2.3 Những thành tựu nổi bật của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh

Với bộ ba tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu thượng ngàn, Đội gạo lên chùa,

Nguyễn Xuân Khánh đã thể hiện bản lĩnh của một nhà văn có phông văn hóasâu rộng Những tác phẩm của ông góp phần làm cho đời sống văn học đươngđại vốn nhạt nhòa trở nên sống động hơn Trong khi người đọc đang dửngdưng với văn học nước nhà, bị hấp dẫn bởi những hình thức giải trí khác thìviệc những cuốn sách lên tới cả ngàn trang của Nguyễn Xuân Khánh vẫn hấp

dẫn bạn đọc Điều này cho thấy rằng không phải bạn đọc dửng dưng với vănhọc nước nhà mà chỉ không quan tâm tới những tác phẩm không đạt chấtlượng mà thôi Vậy tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh có gì đặc sắc và thànhtựu nổi bật nhất của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh là gì?

Thứ nhất, tác phẩm của ông không bê nguyên xi lịch sử mà khoác cholịch một cái nhìn mới Bởi ông quan niệm: “Tôi quan niệm tiểu thuyết lịch sửkhông phải là kể lại lịch sử, minh họa lịch sử mà là phản ánh những vấn đềcủa con người hiện tại chúng ta Vì chúng ta đang viết cho những người sốngđọc vì vậy cần đề cập tới những điều mà họ quan tâm Người viết không thểdựng lại đúng lịch sử mà chỉ là cách nhìn về lịch sử và cách nhìn ấy, ngônngữ ấy được bạn đọc chấp nhận Trong tiểu thuyết tất cả chỉ là giả định ngườiđọc có quyền tham gia để giải mã những điều còn ẩn khuất”[69] Khi khaithác những đề tài lịch sử ông không chỉ nói về những vấn đề lịch sử sâu hơn

đó là những vấn đề mà con người hôm nay quan tâm Con người trong tácphẩm không chỉ là con người của một thời đã qua mà của mọi thời Nhìn vào

họ để con người hôm nay suy ngẫm Lịch sử giống như kho kinh nghiệm chocon người hôm nay học tập Thực tế chúng ta thấy rằng nhiều vấn đề của thờiđại hiện nay nếu nói hình tượng lịch sử thì sẽ có hiệu quả thẩm mỹ hơn bất cứmột phương thức nào

Thứ hai, tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh thể hiện mối quan hệgiữa lịch sử và văn hóa, lịch sử và vai trò của cá nhân, lịch sử và con ngườinói chung Nếu như trong Hồ Quý Ly tác giả tập trung vào những con người

và sự kiện có thật thi đến Mẫu thượng ngàn ông chỉ lựa chọn những cột mốc chính còn tất cả là hư cấu đến Đội gạo lên chùa tác giả lại tập trung miêu tả con người trong những thời khắc biến động lớn của lịch sử Hồ quý Ly là câu chuyện về một thời đại của một con người lâm vào bi kịch của lịch sử Mẫu

thượng ngàn là câu chuyện về mối quan hệ giữa lịch sử- văn hóa, trong bối

cảnh Pháp xâm lược, đạo Phật suy tàn, đạo Khổng bị gạt bỏ, đạo thiên chúa

đang lan rộng người dân quê quay trở về với đạo Mẫu - một tôn giáo có lịch

sử lâu đời Còn Đội gạo lên chùa là câu chuyện về đạo Phật ở làng quê trong

cơn bão của lịch sử Con người phải chịu những nỗi đau khổ không thể nóihết và ngôi chùa làng cũng không thóat khỏi những phong ba đó

Thứ ba, tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh thể hiện cách nhìn củatác giả với các vấn đề văn hóa Việt Ông là người luôn day dứt trước nhữngbiến đổi của văn hóa trước những biến thiên của cuộc sống Trong các tácphẩm của mình, Nguyễn Xuân Khánh cho chúng ta thấy sự lưu giữ những bảnsắc văn hóa, những phong tục văn hóa rất đẹp có giá trị của người Việt Điềuquan trong mà nhà văn muốn gửi tới cho chúng ta đó là sự tiếp biến văn hóatrong quá trình giao lưu với các nền văn hóa khác trong sự biến thiên của lịch

sử Bộ ba tiểu thuyết của ông đã thể hiện rất rõ văn hóa Việt trong những bối

cảnh khác nhau Trong Hồ Quý Ly, tác giả đề cập tới những nét đẹp văn hóa:

vẽ tranh, chơi hoa, các lễ hội truyền thống, Giữa thời đại đầy biến động cácnét văn hóa ấy là sợi dây nối kết con người với nhau dù họ không chung một

chỗ đứng Còn trong Mẫu thượng ngàn tác giả đặt ra một câu hỏi quan trong:

đâu là gốc rễ của văn hóa Việt? Đâu là bản sắc? Văn hóa dân tộc ta đang đi vềđâu? Tác giả muốn lý giải lý giải lịch sử cận đại và hiện đại của dân tộc ta

Thứ tư, mối quan hệ giữa tôn giáo và văn học được thể hiện khá rõtrong tác phẩm của Nguyễn Xuân Khánh Đạo Mẫu với những nét sinh hoạt

gắn với đời sống người dân được thể hiện qua Mẫu thượng ngàn còn tư duy Phật giáo lai thể hiện đậm nét trong Đội gạo lên chùa Chính điều đó làm nên

chiều sâu của các tác phẩm

1.3 Đội gạo lên chùa - một thể nghiệm mới về tiểu thuyết lịch sử

1.3.1 Hoàn cảnh ra đời và cảm hứng sáng tạo

Tháng 6/2011 Nguyễn Xuân Khánh cho xuất bản cuốn tiểu thuyết Đội

gạo lên chùa dày gần 900 trang Đây là cuốn sách được đánh giá là xuất sắc

với các tuyến nhân vật rõ ràng, đa dạng, ngôn ngữ trau chuốt Có người từngnhận xét cuốn sách như một cuốn du ký và hai nhân vật chính An và Nguyệtđóng vai trò người dẫn truyện đưa người đọc tìm hiểu về văn hóa Việt vànhững nét tinh hoa của đạo Phật Để tạo nên tác phẩm này Nguyễn Xuân

Khánh đã mất 52 năm Khởi thủy của Đội gạo lên chùa là Làng nghèo ông

viết năm 1959 nhưng khi đó cuốn sách bị đánh giá là bi quan, không đượcxuất bản Chính tác giả đã chia sẻ rằng, “Khoảng những năm 1958 - 1959, tôi

viết cuốn Làng nghèo không được in gửi bản thảo chỗ nhà văn Lê Bầu Lúc

khoan hòa, được đi làm trở lại, lấy lại bản thảo, tôi hỏi “in lại còn được?”, LêBầu bảo “viết kiểu khác đi, xưa lắm rồi” Năm 1977 tôi nằm viện E bên cạnhông sư có chú tiểu nâng giấc, nghe chuyện chú ở bộ đôi gặp địch bắn trên trời,

bị phê bình và chuyển sang anh nuôi Những nhân vật khác cứ thế hìnhthành ”[69]

Đội gạo lên chùa ra đời trong bối cảnh văn học nước nhà đang có

những điểm phân hóa sâu sắc Nhiều tác phẩm của các cây viết trẻ ra đờinhưng về chất lượng còn phải xem xét Độc giả cảm thấy không mặn mà gìvới văn học trong nước, các kênh tiếp nhận giải trí khác cũng có một sức hútvới đông đảo người dân Chính vì vậy việc một tác phẩm tiểu thuyết về lịch

sử văn hóa khá dày dặn lại có được sự quan tâm của đông đảo bạn đọc và giớiphê bình đã chứng minh cho giá trị của tác phẩm

Theo từ điển Thuật ngữ văn học Cảm hứng chủ đạo là “trạng thái tình

cảm mãnh liệt, say đắm xuyên suốt tác phẩm gắn liền với một tư tưởng xácđịnh, một sự đánh giá nhất định, gây tác động đến cảm xúc của những ngườitiếp nhận tác phẩm Bê -lin-xki coi cảm hứng chủ đạo là điều kiện không thểthiếucủa việc tạo ra những tác phẩm đích thực, bởi nó “biến sự chiếm lĩnhthuần túy trí óc đối với tư tưởng thành tình yêu đối với tư tưởng, một tình yêumạnh mẽ, một khát vọng nhiệt thành” [19, 44] Theo nghĩa này cảm hứng chủđạo thống nhất với đề tài và tư tưởng của tác phẩm Cảm hứng chủ đạo đem

lại cho tác phẩm một không khí xúc cảm tinh thần nhất định thống nhất tất cảcác cấp độ và yếu tố của nội dung tác phẩm Bất kỳ một tác phẩm văn học nào

dù dài dù ngắn đều có cảm hứng chủ đạo của nhà văn Chính cảm hứng chủđạo làm nên sức hút của tác phẩm đối với độc giả

Chúng ta biết rằng để tạo nên cuốn tiểu thuyết đồ sộ như Đội gạo lên

chùa tác giả không chỉ lấy cảm hứng từ một câu chuyện nghe được khi nằm

bệnh viện, bởi câu chuyện đó chỉ là chất xúc tác ban đầu Để làm nên thànhcông của tác phẩm Nguyễn Xuân khánh đã lao động nghệ thuật thật sựnghiêm túc Cuộc đời những nhân vật đều mang một ý nghĩa vô cùng thâmthúy Những trang sách mang âm hưởng phật giáo có giá trị với bất cứ ai cótinh thần hướng thiện Tác giả đã dày công khi lồng triết lý của đạo Phật trongcách nói năng ứng xử của từng nhân vật Có những trang sách vừa khơi gợivừa để người đọc nghĩ về phận người đau khổ trong thế gian để con người có

ý thức vươn tới một cuộc sống trong tương lai tươi đẹp hơn Tác phẩm còn là

sự gợi mở về lối sống Phật giáo giúp con người và xã hội hiện đại hôm nayphát triển một cách hài hòa và bền vững

Bàn về cảm hứng sáng tạo của Nguyễn Xuân Khánh trong Đội gạo lên

chùa, Nguyễn Văn Tùng cho rằng, “Cảm hứng tôn giáo là cảm hứng chủ đạo

trong tác phẩm Tác phẩm làm rõ vai trò của Phật giáo trong những khoảngthời gian khó khăn của hai cuộc chiến tranh Đạo Phật giống như một ngôinhà cho những số phận đau thương mất mát, nơi giúp họ vượt qua nỗi đauvươn lên trong cuộc sống”[10]

1.3.2 Đặc sắc nghệ thuật

Đội gạo lên chùa là cuốn tiểu thuyết tiếp tục đề tài văn hóa - lịch sử mà

Nguyễn Xuân Khánh tâm đắc Tác phẩm viết về ảnh hưởng của văn hóa Phậtgiáo trong đời sống cư dân nông nghiệp Bắc Bộ qua những biến thiên của lịch

sử Việt Nam gần như trải dài suốt thế kỷ XX Tác giả quan niệm: Là nhà vănphải nói được những tầng sâu ẩn ngầm của dân tộc chứ không phải chỉ là vấn

đề của từng cá nhân Văn chương nó đánh thức xúc cảm của tâm hồn conngười Đó mới là văn chương đích thực Chính từ những quan điểm về vănchương như vậy nên tác phẩm nào của ông cũng thể hiện một thái độ lao độngnghệ thuật cực kỳ nghiêm túc

Tác giả đã có những chủ ý sắp xếp các sự kiện lịch sử nổi bật của thế kỷ

XX trong tương quan với sự tồn tại của Phật giáo làng quê Ngôi chùa Sọ nhỏ

bé ấy đã là nhân chứng và luôn là đương sự can dự mạnh mẽ trực tiếp hoặcgián tiếp vào diễn biến chính sử của thời đại Do đó, vị thế trận địa và vị thếphe phái mà tác giả bày bố ở cuốn tiểu thuyết trở nên đặc biệt Một bên là thếlực sinh ra cái ác, một bên là thế lực phục dựng cái thiện Sự phức tạp nảy sinhkhi “kẻ bên kia chiến tuyến” như Bernard cũng từng là con đẻ bên này cònngười cõi Phật thì từng là những tướng cướp lừng danh Phía đối thủ cũng từnghọc hành kinh kệ mà người cách mạng cũng từ ngôi chùa ra đi Cuộc đối đầu,đối thoại giữa các thế lực này cho thấy vấn đề thiện ác chỉ là ranh giới, là điểmquy chiếu những hành vi của mỗi người hay nói cụ thể hơn là lối sống của mỗingười Kẻ xâm lược thì không nhân đạo còn các lý thuyết khai hóa văn minhthì rơi vào tay kẻ “tiểu trí thức” thì rất dễ cực đoan và cuồng tín Những lốisống mang những chức phận và nhân danh những lý lẽ khác nhau Nhưng tácgiả chủ trương Phật giáo là lối sống lành mạnh và tốt đẹp nhất bởi các phe pháimột cách tự nhiên đều cư trú trên thế gian rất cần đến cái cao thượng Lối sốngPhật giáo đành rằng có thể thiệt thân nếu giữ khư khư hai chữ từ bi nhưng tácgiả vẫn kiên quyết khẳng định: “nếu hai chữ ấy mất đi hoàn toàn chắc chắn conngười sẽ bị rơi vào thời kỳ mông muội” Nguyễn Xuân Khánh muốn rằng hànhtrạng mỗi con người sẽ trở thành quá trình nhận thức Phật Pháp

Bên cạnh hình thức kết cấu biên niên, nhiều tác giả đã cố gắng vượtthoát khỏi những công thức sáng tác truyền thống, cứng nhắc bằng nhữnghình thức kết cấu mang tính linh hoạt ngẫu hứng Kết cấu phổ biến nhất trongcác tiểu thuyết lịch sử đương đại là kiểu kết cấu lắp ghép, đồng hiện Bên

trong mỗi tác phẩm chứa đựng nhiều cuốn tiểu thuyết nhỏ về cuộc đời, sốphận từng nhân vật Ưu thế của văn chương đã cho phép người viết xáo trộn,đảo ngược các sự kiện tạo nên kết cấu hỗn loạn, rời rạc, lỏng lẻo Cốt truyệnnhư là sự lắp ghép của các mảnh biến cố, sự kiện.

Kiểu kết cấu này làm cho cốt truyện trở nên co giãn, linh hoạt và tiểuthuyết lịch sử trở thành một bản giao hưởng nhiều bè Đồng thời tác phẩm trởthành một cấu trúc mở, giàu tính đối thoại và đạt tới hiệu quả thẩm mỹ phongphú, bất ngờ Đây là cách tân nghệ thuật nổi bật của tiểu thuyết lịch sử đươngđại và Nguyên Xuân Khánh vận dụng khá thành công

Đội gạo lên chùa thể hiện một nghệ thuật trần thuật vô cùng độc đáo.

Đó là sự xen kẽ giữa các ngôi kể chuyện Với hình thức trần thuật từ ngôi kểchuyện thứ nhất, tính chủ quan và sắc thái cảm xúc của người trần thuật được

bộ lộ cao độ Người đọc gián tiếp nhận ra qua hệ thống sự kiện và cách trìnhbày những biến cố theo cách mà anh ta thâu nhận Đặc biệt, việc xây dựngnhân vật trần thuật trên quan điểm này đã tạo nên được độ tin cậy cao ở ngườiđọc và nhà văn đã tạo điều kiện để người kể chuyện không ngừng di chuyểnđiểm nhìn vào nhân vật của mình Chính vì vậy bức tranh đời sống, thể giớitâm hồn nhân vật trở nên sinh động, chân thực, đa dạng hơn Người kể khôngchỉ kể mà còn phải đóng vai nhân vật, do vậy, tất yếu phải biểu lộ những cungbậc tình cảm sâu kín cũng như những sắc thái ngôn ngữ, giọng điệu phongphú Vì thế câu chuyện trở nên lôi cuốn và hấp dẫn đối với người đọc Bảnthân câu chuyện dù được kể từ vị trí chủ quan nhưng vẫn mang được tínhkhách quan cần thiết Nhân vật trần thuật không chỉ giữ chức năng kể chuyện

mà còn tham gia vào truyện, thâm nhập vào từng cảnh ngộ để nói tiếng củangười nếm trải, người trong cuộc

Sử dụng nhân vật trần thuật ở ngôi kể thứ nhất, điểm nhìn được đặt vàonhân vật “tôi” nên qua cách nhìn nhận đánh giá của nhân vật đó, người đọc sẽhiểu thêm về tính cách, tâm hồn nhân vật một cách chân thực giống như được

chứng kiến trong cuộc đời thực, trực tiếp nghe giãi bày cảm xúc Bao trùmtoàn bộ tác phẩm là lời của nhân vật An- xưng tôi kể lại câu chuyện của cuộcđời mình và của chị gái từ khi cha mẹ bị giặc giết hại cho tới khi hòa bình.

“Chị Nguyệt tôi chưa được xuống tóc, nhưng riêng tôi lại được ” và “Còn tôinghe họ nói về kiếp nhân sinh Kiếp người chẳng qua như những con đomđóm Vầng trăng kia là ánh sáng của Phật tỏa chiếu khắp nhân gian Kiếpnhân sinh là con đom mà đom đóm vẫn sáng Nghĩa là con người vốn có cáisáng trong mình Trong đêm đen con đom đóm cố hết sức để tự phát sáng.Ánh sáng ây nhỏ nhỏ nhoi lắm, yếu ớt lắm nhưng dù sao cũng là ánh sáng”

Nhân vật trần thuật không chỉ là nhân vật “tôi” trực tiếp kể chuyện màcòn “ẩn sau nhân vật” để phản ánh hiện thực và miêu tả tâm lý một cách sắcsảo, sinh động Trong tiểu thuyết, nếu nhân vật trần thuật ở ngôi thứ ba, điểmnhìn nghệ thuật được đặt khách quan bên ngoài nhân vật, câu chuyện được tả

và kể lại với thái độ “điềm nhiên” thì ở nhân vật trần thuật sử dụng ngôi kểthứ nhất, điểm nhìn trần thuật được di chuyển vào bên trong nhân vật để táihiện sinh động thế giới tâm hồn họ Điều đó có nghĩa là nhân vật trần thuậtqua những cuộc đối thoại hoặc những lời độc thoại nội tâm đã khéo léo dẫndắt người đọc đi sâu vào đời sống tinh thần của bản thân mình, qua đó bộc lộ

sự khám phá, chiêm nghiệm về cuộc sống và con người một cách đa diện và

có chiều sâu hơn Mở đầu tác phẩm là lời trần thuật của tác giả, người biếthết: “Đêm nay sư cụ khó ngủ Trằn trọc mãi, hết trỏ mình sang trái rồi lạisang phải mà hai mắt cứ chong ra Đồn Tây trên núi Thằn Lằn bỗng bắn rộmột tràng súng máy” [35, 9] Bên cạnh lời kể của nhân vật xưng tôi, các nhânvật khác khi đến lượt mình cũng tự kể câu chuyện về cuộc đời mình như sư

Vô Úy, Vô Trần, Khoan Độ

Tác giả thể hiện nghệ thuật xây dựng nhân vật vô cùng đặc sắc Sốlượng nhân vật lên tới 50 chục nhân vật có tên, không kể tới những nhân vậtkhông tên nhưng nhân vật nào cũng để lại một dấu ấn riêng biệt không lẫn

vào nhau đăc biệt không nhạt nhòa, nhân vật nào cũng có cá tính, có đời sốngriêng Cuộc đời mỗi nhân vật đem tới cho chúng ta những suy ngẫm về conngười và cuộc đời trong những hoàn cảnh đau thương Nhà sư Vô Úy là người

tu hành nhưng cũng không thoát khỏi vòng xoáy của những biến cố lịch sử.Ông cũng bị hành hạ, cũng bị mắc vào cảnh tù ngục Nhưng bản lĩnh của mộtcon người hiểu và chấp nhận được thời thế đã giúp ông vượt qua được nhữnggian khổ mà tưởng như người bình thường không thể đứng vững được Dù bịhành hạ như vậy nhưng thiền sư luôn tin rằng: “Thầy tin rằng những ý nghĩtốt lành cũng có sức mạnh của nó và có cách lan truyền riêng của nó Ý nghĩ

an lành như một làn sóng, nó truyền lan nhưng mắt ta không nhìn thấy Vả lại

sự tàn độc của một thời biết đâu lại chẳng có mặt tích cực Bởi vì khi cái ácxuất hiện thì cái thiện cũng đồng thời được biểu hiên ra với tất cả vẻ đẹp rực

rỡ của nó”[35, 249]

Chú tiểu An là người gắn bó với ngôi chùa từ khi cùng chị gái mìnhchạy giặc Tuổi thơ cuả chú đã phải chúng kiến cái chết của những người thânyêu, chứng kiến tội ác man rợ của giặc như trong thời mông muôi kẻ thù đãcắt cổ gần hai chục người trong ngôi miếu hoang Tội ác đó của giặc đã ámảnh cậu bé Chính nhờ sự từ bi của sư cụ mà cậu mới tìm thấy sự thanh thảntrong tâm hồn Chúng ta ấn tượng bởi cuộc đời nhiều khổ đau chú tiểu An vànghị lực cũng như tấm lòng nhân hậu đã giúp chúng ta biết rằng cuộc đời mỗingười không thể lấy cái ác để đáp trả lại những tàn bạo mà hãy lấy sự nhânhậu, bao dung, khoan hòa để xoa dịu những mất mát và đau thương Khôngtính những phân đoạn được đặt tên đánh số rạch ròi thì sự kết hợp hai ngôi kểtrong tiểu thuyết này là một việc bù đắp nét mới mẻ cho mạch truyện đa phầntuyến tính rất quen thuộc, quen thuộc đến cả cách miêu tả các nhân vật nữluôn đẹp ở làn da, mái tóc, đôi mắt và ngay cả cảnh ái ân cũng có ánh trăngtham dự để tăng nét thi vị

Hầu hết các tiểu thuyết lịch sử đều có những nhân vật lịch sử cụ thể

nhưng ở Đội gạo lên chùa tác giả không khai thác cuộc đời của một nhân vật

lịch sử cụ thể nào Nhà văn tạo nên các nhân vật gắn với những giai đoạn lịch

sử Nhiều người cho rằng phải nói về nhân vật lịch sử mới là tiểu thuyết lịch

sử Quan niệm này sẽ không chính xác với tiểu thuyết của Nguyễn XuânKhánh bởi trong tác phẩm của ông quan trọng là những vấn đề đặt ra chứkhông phải là bê nguyên xi lịch sử vào trang sách Dù không có một nhân vật

lịch sử cụ thể nào trong tác phẩm nhưng tiểu thuyết Đội gạo lên chùa cũng

đưa người đọc đên với một thời kỳ dài trong lịch sử nước nhà từ kháng chiếnchống Pháp tới cải cách ruộng đất rồi đến kháng chiến chống Mỹ và khi đấtnước hòa bình với những biến động ảnh hưởng trực tiếp tới số phận mỗingười dân

Qua tác phẩm này Nguyễn Xuân Khánh đã khẳng định vị trí của mìnhtrong nền văn học Việt Nam Có thể nói, trong đội ngũ các nhà văn viết tiểuthuyết lịch sử cái tên Nguyễn Xuân Khánh đã trở thành một thương hiệu một

sự bảo đảm về chất lượng trang viết

Chương 2 HÌNH TƯỢNG CON NGƯỜI, CUỘC SỐNG

TRONG ĐỘI GẠO LÊN CHÙA NHÌN TỪ VĂN HÓA PHẬT GIÁO

2.1 Hình tượng con người trong Đội gạo lên chùa

2.1.1 Giới thuyết khái niệm

Nhân vật văn học là con người được nhà văn miêu tả bằng phương diệnvăn học Những con người được miêu tả kỹ hay sơ lược, sinh động hay không

rõ nét, xuất hiện một hay nhiều lần, thường xuyên hay là từng lúc, giữ vai trònhiều hay ít, điều đó làm ảnh hưởng nhiều tới tác phẩm Nhân vật văn học cóthể là con người có tên, hay có thể là một đại từ nhân xưng nào đó

Nhân vật văn học là một hiện tượng nghệ thuật có tính ước lệ, có nhữngdấu hiệu để nhận biết: tên gọi, những dấu hiệu về tiểu sử, nghề nghiệp, nhữngđặc điểm riêng Những dấu hiệu đó thường được giới thiệu ngay từ đầu, vàthông thường sự phát triển về sau của nhân vật gắn bó mật thiết với nhưnggiới thiệu ban đầu Nhân vật văn học không giống với các nhân vật loạihình nghệ thuật khác Nhân vật văn học được thể hiện bằng chất liệu ngôn

từ Vì vậy nhân vật văn học đòi hỏi người đọc phải vận dụng trí tưởngtượng, liên tưởng lại một con người hoàn chỉnh trong tất cả các mối quan

hệ, là một sáng tạo độc đáo gắn liền với ý đồ, tư tưởng của nhà văn trongviệc nêu lên những vấn đề của hiện thực cuộc sống Bertold Brecht chorằng: “các nhân vật của tác phẩm nghệ thuật không phải giản đơn là bảndập của những con người sống mà là những hình tượng được khắc họaphù hợp với ý đồ tư tưởng của các giả”

Văn học hiện đại không xem cốt truyện là điểm nhấn là trung tâm màchính hệ thống nhân vật là trung tâm của sáng tác Nhà văn Tô Hoài viết:

“nhân vật là nơi tập trung duy nhất, tập trung hết thảy, giải quyết hết thảytrong một sáng tác” Cùng quan điểm đó, Nguyễn Đình Thi nhận xét: “vấn đề

trung tđm của nghệ thuật viết tiểu thuyết, theo tôi lă miíu tả những con người

vă tìm hiểu con đường đi của họ trong xê hội người viết tiểu thuyết nghĩ mọivấn đề đều phải thông qua câc nhđn vật, xuất phât từ nhđn vật hơn lă xuấtphât từ sự việc” Điều đó cho thấy nhđn vật lă yếu tố vô cùng quan trọng đí

Câc nhă viết tiểu thuyết hiện đại chủ yếu suy nghĩ bằng nhđn vật khôngphải bằng cốt truyện Mao Thuẫn níu vấn đề: Trong quâ trình cấu tứ, phảichăng hình tượng nhđn vật vă tình tiết cđu chuyện xuất hiện cùng một lúc, vẵng cũng đê trả lời: nghiín cứu cho kỹ thì nhđn vật xuất hiện không thể khônggắn với cốt truyện vă chúng ta cứ cảm thấy lă hai câi xuất hiện cùng một lúc

Có khi nhđn vật đê được tâc giả nghĩ ra từ rđt lđu rồi nhưng cốt truyện thì cóthể chưa được hình thănh, nín viết về ông năy, bă kia cốt truyện có thểkhông phù hợp vă thay đổi liín tục cho tới khi tâc giả thấy yín tđm về cốttruyện đó Nhđn vật được xem lă đứa con tinh thần của câc tâc giả, một nhătiểu thuyết phải có nhiều vốn sống, nghe nhiều, đọc nhiều, vă tất nhiín lă phải

đi nhiều Trong thời kỳ đổi mới của đất nước việc xuất hiện nhiều cốt truyện

lă chuyện thường thấy, nhưng để thấy được nhđn vật, đặc biệt lă nhđn vật lịch

sử thì không dễ chút năo, phải thai nghĩn nghiín cứu từ rất lđu sau đó

Nhđn vật trong Đội gạo lín chùa có nhiều điểm độc đâo Tâc phẩm

được viết với cảm quan Phật giâo cho nín câc nhđn vật đều phải được soi rọidưới ânh sâng năy Dù họ thuộc phe phâi năo, giă hay trẻ đều phải được khắchọa rõ những nĩt tính câch cơ bản đặc biệt lă phải lăm rõ được tính thiệntrong mỗi con người Bởi theo tâc giả: “Đạo Phật lă một thănh tố lớn trongvăn hóa Việt Nam, bất cứ người Việt Nam năo không tôn giâo cũng có mộtphần Phật tính trong người” [48]

2.1.2 Câi nhìn nghệ thuật về con người của Nguyễn Xuđn Khânh

2.1.2.1 Phận người vă nỗi khổ trần gian

Khổ đau (tiếng Phạn: duhkha) không phải chỉ có nghĩa lă những khổđau thuộc thđn xâc hay tinh thần, mă khổ đau còn bao hăm cả những thể dạng

bất toại nguyện và những cảm tính bất an mà tất cả chúng ta đều cảm thấytrong cuộc sống của mình Nói một cách vắn tắt hơn thì đấy là sự bất toạinguyện của sự hiện hữu Phật giáo định nghĩa như thế nào về các loại khổ đauđáng quan tâm hơn hết? Trước nhất là khổ đau của khổ đau, bao gồm tất cảnhững thứ khổ đau hiển nhiên như sự sinh, bệnh tật, già nua và cái chết, kể cảnhững khổ đau khi phải nhận lãnh những gì mà ta không mong muốn Sau đó

là khổ đau của sự đổi thay, đấy là những thứ khổ đau phát sinh từ thái độkhông chịu chấp nhận hiện tượng vô thường Đó là thứ khổ đau khi ta phải xalìa một người hay những người nào đó mà ta yêu quý, hoặc là khổ đau khi takhông đạt được những gì mà ta mong muốn Tóm lại đấy là loại "khổ đauđang được hình thành" (có nghĩa đi kèm theo sự sống), bắt nguồn từ tìnhtrạng bất toại nguyện về sự hiện hữu và từ thái độ bám víu của ta vào một "cáitôi" Ngay cả trong trường hợp mà mọi sự có vẻ như suôn sẻ thì khổ đau vẫn

cứ tiềm ẩn một cách kín đáo ở bên trong Thật vậy, Đức Phật đã vạch ra chochúng ta thấy rằng nguyên nhân làm phát sinh ra khổ đau chính là sự "thèmkhát", có nghĩa là sự khát khao ước mong được hiện hữu, được hưởng mọithứ lạc thú do các giác quan mang lại, hoặc ngược lại khi mà mọi sự khôngcòn trôi chảy nữa thì lại mong muốn loại bỏ những gì làm phát sinh ra sự tróibuộc (karma) (nghiệp) Sự "thèm khát" là hậu quả phát sinh từ sự tin tưởngvào một "cái tôi", nhưng "cái tôi" ấy trên thực tế lại chỉ là một thứ ảo giácphát sinh từ vô minh mà thôi Dầu sao thì ta vẫn có thể làm cho khổ đau phảichấm dứt bằng cách từ bỏ mọi sự "thèm khát", có nghĩa là tháo gỡ được mọi

sự chi phối của "cái tôi"

Trong tác phẩm này Nguyễn Xuân Khánh đi vào khắc họa số phậnnhững con người với những nỗi khổ mà họ gặp trong cuộc đời mình Họ lànhững con người phải chịu những cơn giông bão của thời đại Đó là chị emNguyệt và An với nỗi đau mất gia đình cha mẹ bị giết chết, đó là chị Nguyệtvới nỗi đau của tình duyên dang dở Những mất mát ấy ám ảnh mãi trong ký

ức của cậu bé An: “Phải chăng vì thế nên ở trong chùa tôi không dám khóc,hay nói đứng hơn, tâm hồn tôi đang khóc nhưng tài nào chảy ra nước mắt Màhoàn cảnh như tôi lúc ấy rất cần khóc Mà phải khóc to thành tiếng khóc giữathanh thiên bạch nhật, giữa mênh mông đất trời Phải khóc cho nỗi tangthương vón cục thành khối thành hòn trong trái tim được tan chảy ra ”[35,32] Đó còn là Huệ với nỗi đau gia đình ly tán trong cải cách phải chứng kiến

mẹ bị hãm hiếp và chết đuối Đó là Rêu với nỗi đau không biết mình là ai vàphải chứng kiến sự tàn nhẫn của người thân của mình vợ đấu tố chồng dẫn tớicái chết khổ sở và đau đớn của Chánh Long Không chịu nổi những nỗi đau

đó Rêu đã tự tử ở giếng chùa để lại thương tiếc cho bao người Các nhân vậttrong tác phẩm đã phải chịu đựng những nỗi khổ chồng chất lên nhau Nạnnày chưa qua nạn khác đã tới con người dường như không biết phải đối mặtnhư thế nào Đứng trước những khó khăn họ phải tự mình đi tìm giải phápcho cuộc đời mình Chính trong những lúc biến động đó chỉ những con người

có nghị lực mới vượt qua được và mới khẳng định được mình

Người ta thường nói những người đi tu thường lánh đời xuất thế giannhưng trong tác phẩm này người tu hành cũng không thoát khỏi tục lụy cũngphải chịu những đau khổ và sự phỉ báng của những kẻ vô thần Thiền sư Vô

Úy là người tiêu biểu, người đại diện cho những kiếp nạn mà ngôi chùa Sọphải trải qua Lúc bị tra tấn thiền sư đã nói với thầy giáo Hải rằng: “Anhđừng lo Tôi bị đánh nhưng không chết đâu mà sợ Cái nghiệp của tôi nóvậy Sư tổ lúc gần tắt thở cố sống cho đến lúc tôi về và dặn: “Con phải giữchùa vào thời loạn lạc, phải chịu gánh nhiều nạn Nhưng thầy tin con sẽ giữvững được chùa qua cơn bão tố” Tôi sẽ về thôi anh đừng lo” [35, 190].Người tu hành cũng phải đi lính cũng phải tham gia những công tác đoànthể Bởi hơn ai hết họ hiểu rằng: “Mỗi thời mỗi khác Phải biết tùy duyên.Đạo Phật đang sống ở thời mới, nên người tu hành cũng phải hiểu cái thờimới như thế nào” [35, 76]