Thế giới hình tượng trong bão táp triều trần từ góc nhìn văn hóa luận văn thạc sĩ ngữ văn

Trong đó Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết quy mô, đồ sộ nhất viết về triều đại nhà Trần, một triều đại tồn tại 175 năm, có những đóng góp quan trọngtrong việc xây

TRẦN THỊ HIỀN

THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG TRONG

BÃO TÁP TRIỀU TRẦN TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học:

PGS.TS NGUYỄN VĂN HẠNH

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 2

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 5

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Phương pháp nghiên cứu 6

6 Cấu trúc luận văn 7

Chương 1 NHÂN VẬT TRONG BÃO TÁP TRIỀU TRẦN TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA 8

1.1 Khái lược về nhân vật văn học và hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần 8

1.1.1 Nhân vật văn học 8

1.1.2 Nhân vật văn học trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải 8 1.2 Quan hệ và lễ nghi giao tiếp giữa các nhân vật 12

1.2.1 Quan hệ vua – tôi 12

1.2.2 Quan hệ tướng – sĩ .17

1.2.3 Quan hệ giữa quý tộc và người bình dân 19

1.3 Đời sống tinh thần của nhân vật 20

1.3.1 Lối sống mộc mạc – dung dị, thanh cao - nghĩa khí 20

1.3.1.1 Lối sống mộc mạc – dung dị 20

1.3.1.2 Lối sống thanh cao – nghĩa khí 23

1.3.2 Lối sống thực dụng – vụ lợi, sa đọa – trụy lạc 27

Chương 2 KHÔNG – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG BÃO TÁP

TRIỀU TRẦN DƯỚI GÓC NHÌN VĂN HÓA 34

2.1 Hình tượng không gian 34

2.1.1 Giới thuyết khái niệm 34

2.1.2 Các không gian văn hóa trong Bão táp triều Trần 35

2.1.2.1 Không gian kinh thành 35

2.1.2.2 Không gian làng quê, trang ấp 42

2.1.2.3 Không gian chiến trận 46

2.1.2.4 Không gian thiên nhiên, chùa chiền 54

2.2 Hình tượng thời gian 59

2.2.1 Giới thuyết khái niệm 59

2.2.2 Các hình thức thời trong Bão táp triều Trần 60

2.2.2.1 Thời gian sự kiện 60

2.2.2.2 Thời gian tâm trạng 68

Chương 3 HUYỀN TRÂN CÔNG CHÚAVỚI CUỘC TIẾP XÚC VĂN HÓA ĐẠI VIỆT – CHĂM PA 75

3.1 Một cái nhìn khái lược về văn hóa Đại Việt và văn hóa Chăm Pa thời nhà Trần 75

3.1.1.Văn hóa Đại Việt 75

3.1.1.1 Tôn giáo, tín ngưỡng 76

3.1.1.2 Giáo dục, khoa cử 77

3.1.1.3 Văn học, nghệ thuật 79

3.1.1.4 Khoa học kỉ thuật 80

3.1.2 Văn hóa Chăm Pa 81

3.2 Nhân vật Huyền Trân Công Chúa 83

3.2.1.1 Một vẻ đẹp thánh thiện 83

3.2.1.2 Hi sinh tình riêng vì nghĩa lớn 87

3.2.1.3 Bi kịch tình yêu 90

3.2.2 Huyền Trân Công Chúa người rút ngắn khoảng cách hai nền văn hóa Đại Việt – Chăm Pa 93

3.2.2.1 Nghĩa tình chung trong ứng xử 93

3.2.2.2 Khát vọng khám phá và khả năng thích ứng 97

3.2.2.3 Sợi dây gắn kết hai nền văn hóa Việt – Chăm 101

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 108

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trong đời sống văn học hôm nay, tiểu thuyết nói chung và tiểuthuyết lịch sử nói riêng đang ngày càng khẳng định được vai trò, vị trí củamình Tiểu thuyết là thể loại có khả năng phản ánh cái hiện thực đang dang

dở ngày hôm nay, nhận thức lại những vấn đề của quá khứ Chỉ trong vòng bathập niên lại đây, hàng loạt tiểu thuyết lịch sử về các triều đại Lý, Trần, Lê đãlần lượt ra đời và tạo được dấu ấn trong tiến trình vận động, phát triển của vănhọc đương đại Tiểu thuyết lịch sử dường như đã lên ngôi, và ngày càng

khẳng định vị thế của mình trong văn học nước nhà Trong đó Bão táp triều

Trần của Hoàng Quốc Hải là bộ tiểu thuyết quy mô, đồ sộ nhất viết về triều

đại nhà Trần, một triều đại tồn tại 175 năm, có những đóng góp quan trọngtrong việc xây dựng, bảo vệ đất nước và làm giàu nền văn hóa Đại Việt trongnhững thế kỷ đầu xây dựng quốc gia phong kiến độc lập, tự chủ

1.2 Bão táp triều Trần từ khi ra đời cho đến nay đã thu hút sự quan

tâm của giới phê bình, nghiên cứu văn học, các nhà nghiên cứu lịch sử, cácnhà văn hóa… Đã có nhiều cuộc hội thảo, nhiều ý kiến, đánh giá từ nhiều góc

độ khác nhau về tác phẩm Tuy nhiên, hầu hết các ý kiến mới dừng lại ở một

số phương diện cụ thể, thiếu cái nhìn khái quát, chưa đi sâu vào khám phánhững giá trị đích thực của một tác phẩm đã tái hiện lại thời đại nhà Trần, mộtthời đại lẫy lừng nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam

1.3 Sức hấp dẫn của một tác phẩm, nhất là với một tiểu thuyết lịch sử

đồ sộ như Bão táp triều Trần không chỉ ở giá trị văn chương, cái nhìn văn

chương trong mối quan hệ với lịch sử mà lớn hơn ở bộ tiểu thuyết này đóchính là trầm tích văn hóa Đại Việt đã được tái hiện sinh động qua thế giớihình tượng trong tác phẩm Khám phá tác phẩm từ góc nhìn văn hóa, vì vậy làviệc làm hữu ích, có tính khả thi

Từ những nhận thức trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài Thế giới hình

tượng trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa làm luận văn tốt nghiệp.

2 Lịch sử vấn đề

Dựa trên nguồn tư liệu bao quát được và trong phạm vi quan tâm của

đề tài, chúng tôi điểm lại một số vấn đề nổi bật trong nghiên cứu, giới thiệu

tiểu thuyết Bão táp triều Trần làm cơ sở cho việc thực hiện nhiệm vụ khoa

bộ sách trở nên liền mạch từ khi nhà Trần ra đời tới khi kết thúc sứ mệnh lịch

sử 175 năm tồn tại Mặt khác việc bổ sung hoàn thiện bộ tiểu thuyết sáu cuốn

cùng với bộ tiểu thuyết lịch sử bốn cuốn Tám triều Vua Lý, là kết quả của hơn

hai mươi năm miệt mài khảo cứu văn hóa – lịch sử và sáng tạo nghệ thuật Bộsách góp phần khơi dậy hồn thiêng sông núi, khí phách Thăng Long, văn hóaĐại Việt trong dịp đại lễ ngàn năm Thăng Long – Hà Nội Ngay từ khi tácphẩm chưa hoàn chỉnh thành bộ, trên báo Văn nghệ số 2/1999 tác giả Hoàng

Tiến đã có bài Đọc tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, bài viết đã dành

những nhận xét khách quan về giá trị của bộ tiểu thuyết Tác giả đi đến kếtluận “Đọc tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải, chúng ta như được tham

dự vào những sự kiện xa xưa của đất nước, cùng vui, cùng buồn, cùng tự hào

và đau khổ với những số phận các nhân vật lịch sử quen thuộc… nhà văn táitạo lịch sử bằng hình tượng nghệ thuật…làm ta tiếp nhận lịch sử ngọt ngào

hơn, thấm thía hơn” [77, tr.4] Đến năm 2003 Bão táp Triều Trần lần đầu tiên

được xuất bản trọn bộ Tuần báo Văn nghệ đã tổ chức tọa đàm, đánh giá về bộtiểu thuyết lịch sử tầm cỡ này Nhà văn Phùng Văn Khai có bài trên Báo văn

nghệ số 44/2003 với tựa đề Nhà văn Hoàng Quốc Hải và các nhân vật lịch

sử Ba năm sau khi bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần được tái bản lần thứ tư,

nhà xuất bản phụ nữ đã quyết định lựa chọn những bài viết có chất lượng, cónhận xét, có cái nhìn khách quan, trung thực về bộ tiểu thuyết của một số tác

giả in thành cuốn Bão táp triều Trần tác phẩm và dư luận Đây được xem là

một công trình đầu tiên của nhiều tác giả với tư cách thẩm định lại giá trị, chấtlượng của bộ tiểu thuyết cũng như thẩm định, khẳng định công lao, lao độngsáng tạo, miệt mài, chuyên nghiệp của nhà văn Hoàng Quốc Hải sau một thờigian dài hành trình đi tìm lại những giá trị trong quá khứ đã bị lớp bụi thờigian phủ kín mà chính sử chỉ lưu lại mang tính chất phác thảo Đánh giá về bộ

tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải, nhà văn Hoàng Công

Khanh nhận định “Hoàng Quốc Hải đã phục hiện lại diện mạo đích thực củanhà Trần, mà còn lấp được những lỗ hổng, những kiến giải thiếu khách quanđối với những nhân vật chủ chốt của lịch sử…” [58, tr9] Tiến sĩ Sử học Đinh

Công Vĩ trong bài viết Bộ tiểu thuyết Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc

Hải một sự tái tạo lịch sử đáng tin cậy đã khẳng định “Hoàng Quốc Hải

không viết theo lối thông sử mà cắt ngang, chọn những thời điểm gay cấnnhất để làm nền cho cốt truyện” [58, tr14] Nhà văn Phùng Văn Khai với bài

Vài suy nghĩ về bộ tiểu thuyết lịch sử Bão táp triều Trần, trên trang web

tạo ra cho độc giả ngoài kiến thức về lịch sử, quân sự, văn hoá, kinh tế, chínhtrị… của một thời đại nào đó còn thổi vào trái tim, tâm hồn bạn đọc một ýthức sống, một thái độ sống, một niềm tin, ước mơ và khí phách cho riêngmình” Ngoài ra trên nhiều tờ báo, các trang web cũng có rất nhiều bài viết,bài phỏng vấn, quan tâm đến sự ra đời, chất lượng, ảnh hưởng và đặc biệt làgiá trị - sự thành công của tác phẩm, như: Phùng Văn Khai trên trang web

chương hóa lịch sử Cũng tờ báo này còn đăng bài Cuộc trò chuyện cùng nhà văn Hoàng Quốc Hải của nhà văn Phùng Văn Khai Cuộc trò chuyện xoay

quanh các vấn đề khoảng cách của triều đại nhà Trần từ thực tế lịch sử đếntiểu thuyết, quá trình lao động của nhà văn, sự thành công nhất định của nhàtiểu thuyết lịch sử đương đại Hoàng Quốc Hải Hoàng Nguyên trên trang web,

thêm 1000 trang vì món nợ với nhà Trần”, Cuộc phỏng vấn như là một sự ghinhận đóng góp của tác giả tạo nên sự liên hoàn của lịch sử dưới triều đại nhàTrần qua thể loại tiểu thuyết Quỳnh Vân trên trang http://anninhthuđo.vn

đăng bài phỏng vấn Nhà văn Hoàng Quốc Hải cô đơn viết tiểu thuyết lịch sử.

Lan Hương trên web, http://sgtt cũng có bài Nhà Văn Hoàng Quốc Hải viết

tiểu thuyết lịch sử không lệ thuộc vào chính sử…Tác giả Phan Mi Ly có cuộc trò chuyện với nhà văn Hoàng quốc Hải nhân dịp ra mắt hai bộ tiểu thuyết đồ

sộ về thời Lý, Trần đăng tải trên trang web http://vnepress.net, cuộc tròchuyện như sự ghi nhận lại những cảm xúc, niềm vui, phấn khởi của nhà vănkhi hai bộ tiểu thuyết lịch sử có tầm cỡ, có ý nghĩa được ra đời đúng dịp chàomừng một sự kiện văn hóa 1000 Thăng Long Hà Nội Cũng trong bài này tácgiả còn cho đăng những ý kiến của các nhà nhà văn, nhà thơ khi tham dự buổi

ra mắt hai bộ tiểu thuyết Nhà văn Hữu Thỉnh - Chủ tịch Hội nhà văn ViệtNam bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc “Đây là một sự kiện quan trọng trong đờisống văn học Tôi biết nhà văn Hoàng Quốc Hải đã có khi vắng nhà đến mộtnăm liền để đi điền giả, tập hợp tư liệu và cho ra đời hai bộ tiểu thuyết vôcùng đồ sộ và có chất lượng này…Chúng tôi cảm ơn nhà văn Hoàng QuốcHải vì anh đã cống hiến cho văn học Việt Nam, đặc biệt là ở mảng đề tài lịchsử” Nhà thơ Bằng Việt – Chủ tịch Hội Liên hiệp văn học nghệ thuật Hà Nộicũng bày tỏ “Hội Liên hiệp nghệ thuật Hà Nội đã theo dõi quá trình viết hai

bộ tiểu thuyết này ngay từ bước đầu Anh Hoàng Quốc Hải đã làm việc rất nỗ

lực, tích cực và công phu trong quá trinh tìm tòi và nghiên cứu tài liệu…Đây

là những đóng góp rất lớn và có giá trị cho đại lễ 1000 năm” Nhà thơ NguyễnQuang Thiều, Phó Chủ tịch hội nhà văn Việt Nam, đánh giá cao ý nghĩa lịch

sử và văn học của hai bộ tiểu thuyết Theo ông, tác giả đã chọn những “sựkiện quan trọng nhất, chứa đựng tất cả các vấn đề lịch sử, văn hóa của đấtnước với cách viết khúc chiết, vì thế hai tác phẩm không bị dàn trải” Một ýkiến đáng chú ý của Bà Mai Quỳnh Giao – Giám đốc nhà xuất bản phụ nữ

“Theo ý kiến chủ quan của tôi, đây là hai bộ tiểu thuyết đồ sộ nhất của mộttác giả Việt Nam về hai triều đại huy hoàng nhất trong lịch sử là đời Lý vàđời Trần Tôi đặc biệt khâm phục tâm huyết, sự bền bỉ, tài năng cũng như vốn

văn hóa uyên bác của nhà văn Hoàng Quốc Hải” Từ nhiều năm nay, Bão táp

triều Trần còn là đối tượng được các sinh viên, học viên chọn làm khóa luận,

luận văn tốt nghiệp trong các trường Đại học

Điểm lại những ý kiến trên đây, có thể thấy cho đến nay chưa có một

công trình nào đặt vấn đề nghiên cứu Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa,

mặc dầu đó đây đã có những ý kiến đề cập đến dưới dạng nhận xét, thẩmbình Trong luận văn này chúng tôi cố gắng khảo sát, phân tích một cách hệthống thế giới hình tượng trong tác phẩm từ góc nhìn văn hóa trên cơ sở tiếpthu những ý kiến mang tính gợi mở của những người đi trước

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Như tên gọi của đề tài đã chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của chúng

tôi là thế giới hình tượng trong tác phẩm Nghĩa là toàn bộ sáng tạo nghệ thuậtmang tính chỉnh thể của nhà văn

3.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài được giới hạn ở một số hình tượngnổi bất như nhân vật, không gian, thời gian nghệ thuật

3.3 Về tư liệu khảo sát, chúng tôi lựa chọn bộ tiểu thuyết Bão táp triều

Trần do nhà xuất bản Phụ Nữ ấn hành năm 2010, gồm sáu tập (Bão táp cung

đình, Đuổi quân Mông Thát, Thăng Long nổi giận, Huyết chiến Bạch Đằng, Huyền Trân Công Chúa và Vương Triều sụp đổ) Ngoài ra chúng tôi còn khảo

sát thêm bộ tiểu thuyết Tám triều vua Lý cùng tác giả, gồm bốn tập (Thiền Sư

dựng nước, Con ngựa nhà Phật, Bình Bắc dẹp Nam và Con đường định mệnh) nhà xuất bản Phụ Nữ ấn hành năm 2010 để có một cái nhìn so sánh.

4 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Mục đích

Như tên đề tài đã xác định, mục đích nghiên cứu của đề tài là khảo sát,

phân tích thế giới hình tượng trong Bão táp triều Trần của Hoàng Quốc Hải

từ góc nhìn văn hóa

4.2 Nhiệm vụ

Với mục đích đó đề tài đặt ra các nhiệm vụ:

Thứ nhất, chỉ ra được một số đặc điểm văn hóa truyền thống được thể

hiện qua hệ thống nhân vật, không gian – thời gian trong tác phẩm

Thứ hai, phân tích và chỉ ra được vai trò của Công chúa Huyền Trân

trong cuộc tiếp xúc văn hóa Đại Việt – ChămPa

5 Phương pháp nghiên cứu

Để giải quyết nhiệm vụ nghiên cứu mà đề tài đặt ra, về hướng tiếp cậnchúng tôi kết hợp hai hướng tiếp cận văn hóa học và thi pháp học; về phươngpháp, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu chủ yếu như:Phương pháp loại hình, khảo sát, thống kê, phân loại, phân tích, tổng hợp, sosánh

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài mở đầu, kết luận, luận văn cấu trúc thành ba chương:

Chương 1: Nhân vật trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa Chương 2: Không – thời gian nghệ thuật trong Bão táp triều Trần từ

góc nhìn văn hóa

Chương 3: Huyền Trân Công chúa với cuộc tiếp xúc văn hóa Đại Việt– Chămpa.

Và cuối cùng là danh mục tài liệu tham khảo

một thể loại tương ứng Từ điển Thuật ngữ văn học của nhóm tác giả Lê Bá

Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên cho rằng “Nhân vật văn học

là con người cụ thể được miêu tả trong tác phẩm văn học Nhân vật văn học

có thể là tên riêng (Tấm, Cám, Chị Dậu, anh Pha…) cũng có thể là không cótên riêng như: thằng bán tơ, một mụ nào… trong truyện Kiều Trong truyện

cổ tích, ngụ ngôn, đồng thoại, thần được đưa ra để nói chuyện con người.Khái niệm nhân vật văn học có khi sử dụng như một ẩn dụ, không chỉ mộtcon người cụ thể nào cả, mà chỉ thể hiện một hiện tượng nổi bật nào đó trong

tác phẩm Chẳng hạn có thể nói nhân dân là nhân vật chính trong Đất nước

đứng lên của Nguyên Ngọc, đồng tiền là nhân vật chính trong Ơ – giê– ni Gơ – răng - đê của Ban – dắc Nhân vật văn học là một đơn vị đầy tính ước lệ,

không thể đồng nhất nó với con người có thật trong đời sống” [26, tr235].Chúng tôi lấy ý kiến trên đây làm điểm tựa lý thuyết để khảo sát thế giới nhân

vật trong Bão táp triều Trần.

1.1.2 Nhân vật trong tiểu thuyết lịch sử của Hoàng Quốc Hải

Có rất nhiều quan điểm, trường phái khi xây dựng nhân vật trong tiểuthuyết lịch sử Hoàng Quốc Hải đã không chọn hay rập khuôn theo một quan

điểm nào nhất định Hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần vừa mang

những đặc trưng cơ bản của nhân vật tiểu thuyết, đồng thời là những conngười mang tầm vóc văn hóa bước ra từ trong lịch sử, làm ra lịch sử Do đó

nghiên cứu nhân vật trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa, chúng ta

sẽ thấy rõ một thế giới nhân vật đông, đa chiều, nhiều kiểu từ đời sống chốncung đình của vua, chúa quan lại đến tri thức, tướng – sĩ, bình dân Ở đó hội

tụ, kết hợp giữa nhân vật tiểu thuyết và nhân vật lịch sử mà nhà văn đã sángtạo Từng kiểu, từng loại nhân vật được nhà văn xây dựng theo những nguyêntắc, những mối quan hệ, những đặc tính cơ bản của nhân vật vừa mang đặctrưng của nhân vật tiểu thuyết vừa mang hơi thở của đời sống lịch sử văn hóacòn mang cả hơi thở của thời đại Có thể khái quát như sau:

Thứ nhất, nhân vật trong Bão táp triều Trần được xây dựng từ điểm

nhìn lịch sử Tác giả đã dựa trên nguyên mẫu của lịch sử để xây dựng hệthống nhân vật Đó là những nhân vật có thật đã đi vào sử sách, tâm thức củacon người Việt Nam Họ như những biểu tượng về con người văn hóa: TrầnThái tông, Trần Thánh tông, Trần Nhân tông, Trần Minh tông… Trần QuốcTuấn, Quốc Toản, Trần Quang Khải, Trương Hán Siêu, Chu Văn An, TrầnNguyên Đán… Hay những con người đại diện cho một tầng lớp tri thức trẻcủa thời đại, như: Nguyễn Hiền, Lê Văn Hưu, Đặng Ma Lôi, Bạch Liêu…Rồimột tuyến nhân vật trái chiều có tư tưởng, lối sống không lành mạnh, vụ lợiđược sử sách lưu lại như: Trần Ích Tắc, Trần Kiện, Lê Tắc… Sa đọa, trụy lạc,ươn hèn, bất tài như: Dụ tông, Nhật Lễ, Nguyên Dục, Dương Khương… Lấyđiểm nhìn của lịch sử để xây dựng những nhân vật lịch sử, nhà văn còn phảimày mò, tìm kiếm, sưu tầm những nguồn tin, thông tin từ giả sử, từ huyềnthoại nhân gian Triều đại nhà Trần cách thời đại của tác giả sống và viết tácphẩm hơn bảy thế kỉ, nguồn tin này rất khó nhưng tác giả đã nghiên cứu, đàosâu, để hệ thống, khảo sát, khi đưa vào tác phẩm đạt độ tin cậy cao Đọc tác

phẩm ta mới thấy được công lao nghiên cứu miệt mài, một sự lao độngnghiêm túc để tìm và xử lý các nguồn thông tin Bằng cách này, tác giả đã bồiđắp cho những đứa con tinh thần thêm da, thêm thịt, trọn vẹn và hoàn chỉnhhơn khi nó được bước từ nhân vật lịch sử sang nhân vật tiểu thuyết Chẳnghạn các huyền thoại, giai thoại về Huyền Trân Công chúa, về mối tình củanàng với Trần Khắc Chung, vế tình yêu của nàng với quốc vương Chế Mân…Chính sử chỉ để lại vài dòng ngắn ngủi nhưng nguồn tư liệu trong nhân dân vềnàng quả là phong phú Cái tài và hay của nhà văn là đã xử lí các nguồn thôngtin, tinh lọc đến độ đáng tin cậy nhất

Thứ hai, Hoàng Quốc Hải xây dựng hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần theo nguyên tắc của nhân vật tiểu thuyết Bên cạnh những nhân vật

theo nguyên mẫu lịch sử, giả sử, huyền thoại dân gian thì hệ thống nhân vật

mà Hoàng Quốc Hải sáng tạo ra cũng mang màu sắc cá nhân, có sự hư cấu

Có những nhân vật được hư cấu một phần về tính cách hay ngoại hình, hànhđộng, việc làm Có thể nói nhà văn đang làm nhiệm vụ tiểu thuyết hóa lịch sử

để làm cho lịch sử đầy đủ, trọn vẹn, gần gũi với công chúng hơn Cũng cónhững nhân vật được hư cấu hoàn toàn để điểm tô cho bức tranh cuộc sốngtrong tác phẩm thêm hoàn chỉnh, các sự kiện thêm lôgic, liên hoàn Chẳnghạn việc nhà văn hư cấu thêm những chi tiết về nhân vật Huyền Trân Côngchúa học tiếng Chàm, văn hóa Chàm, lễ nhạc, nghệ thuật Chàm… Tất cả chỉ

để phụ họa thêm cho vẽ đẹp, tài năng của một quốc sắc thiên hương và qua đónhư một sự quảng bá về con người, văn hóa của Đại Việt Rồi nhân vật An Tư

xả thân mình, nơi trại giặc khi đất nước lâm nguy “Quốc gia hữu sự - thất phuhữu trách”, hành động của một người con gái chân yếu tay mền đã làm chongười người, nhà nhà cảm động Thôi thúc ý chí phục thù, diệt thù để đánhđuổi bọn giặc cướp nước ra khỏi bờ cõi Nàng như một tấm gương lẫy lừnggóp phần rạng ngời thêm ý chí của con em nhà Trần, làm vang dội thêm hào

khí Đông A Hay một nhân vật hoàn toàn được hư cấu như nhân vật Hoàngtiên sinh Một bậc thức giả ẩn mình nơi núi rừng để giữ mình vì thời thế loạnlạc nhưng lại chịu xuất hiện đúng lúc nhà Trần cần có một vị quân sư đểhoạch định giúp Thủ Độ tiến hành những bước chuyển giao triều đại Yến Ly

- con gái nhà Tống vong quốc mang ơn nhà Trần đã tự xưng là nghĩa nữThăng Long, đã hết mình xả thân trong cuộc kháng chiến chống quân NguyênMông Nhà văn xây dựng nhân vật này như muốn biểu hiện một tinh thần áiquốc vĩ đại Yến Ly giúp đỡ Đại Việt trước vì ơn sau cũng vì thù Mối thù của

cả hai quốc gia Một mũi tên bắn trúng hai đích Việc hư cấu trong tiểu thuyếtlịch sử dưới ngòi bút Hoàng Quốc Hải không làm lịch sử mờ đi mà ngược lại

đó chính là một phương diện làm tường minh hóa lịch sử, bổ khuyết cho lịch

sử Lưu giữ các giá trị văn hóa, lịch sử của một thời đại bằng hình tượng vănhọc quả là một cái nhìn mới mẻ của nhà văn Tạo điều kiện cho thế hệ trẻhôm nay và mai sau nhìn về lịch sử mà cha ông đã tạo dựng khỏe khoắn vàmềm mại hơn khi nhìn vào những sự kiện khô cứng trên trang sử Nhìn lạichiều dài văn hóa trên trục biến thiên của thời đại để nhận ra sự phát triển,

giao thoa từng thời kì Tiểu Thuyết lịch sử Bão táp triều Trần của Hoàng

Quốc Hải đã làm được điều này

Thứ ba, để bức tranh cuộc sống dưới thời nhà Trần thêm trọn vẹn, hoàn

chỉnh Hoàng Quốc Hải đã giành nhiều trang viết về một kiểu nhân vật phụ.Kiểu nhân vật này được kết hợp hài hòa giữa sự thật lịch sử và nghệ thuật hưcấu Họ như tô điểm thêm bức tranh cuộc sống nơi làng quê, thôn ấp, hay làmgia tăng sự quyền quý cho gia chủ ở chốn quyền môn Nhà văn đã xây dựngkiểu nhân vật này tương đối đông đảo: chua chát, thẳng thắn, bộc trực nhưngười đàn bà họ hàng với Trần Thị Dung Trung thành với chủ như TrịnhHuyền đối với Chiêu Thánh, Kim Liên với An Tư, Lão Bộc với Trần Liễu,Giã Tượng, Yết Kiêu với Quốc Tuấn, Lão Dương với Nhân tông Hay chất

phát, giàu đức hi sinh mà lam lũ, bần hàn như bà lão bán nước bên sông có cảchồng và hai con đều ra đi vì tiếng gọi non sông, đất nước…

Với một cái nhìn khái quát, có thể thấy nhà văn đã rất dụng công để tạo

ra một thế giới nhân vật đông đảo, đầy đủ mọi thành phần cùng chung sốngtrong một thời đại dài 175 năm Ở đó mỗi kiểu nhân vật có những mối quan

hệ, tính cách, lối sống, hoàn cảnh, số phận đều được nhìn nhận, đánh giá, ởnhững góc độ khác nhau, phù hợp với những giai đoạn lịch sử khác nhau Xãhội nào thì con người ấy Quả là một sự lao động và sáng tạo không mệt mỏicủa nhà văn Hoàng Quốc Hải

1.2 Quan hệ và nghi lễ giao tiếp giữa các nhân vật

Thế giớ nhân vật trong Bão táp triều Trần, rất đông đảo Từ vua chúa,

quan lại quý tộc đến tri thức, bình dân Thế giới nhân vật đó phản ánh đầy đủbức tranh cuộc sống muôn màu, đa sắc với nhiều mối quan hệ, như: vua – tôi;tướng – sĩ; quý tộc – bình dân và lễ nghi giao tiếp giữa các nhân vật Từ gócnhìn văn hóa, các quan hệ ấy đã phần nào phục dựng văn hóa, nghi lễ giaotiếp của văn hóa Đại Việt cách đây hơn 700 năm

1.2.1 Quan hệ vua – tôi

Xã hội phong kiến là xã hội coi trọng các mối quan hệ, cũng như lễnghi giao tiếp Xã hội phong kiến Việt Nam chịu ảnh hưởng sâu sắc từ tưtưởng đến cách quản lý xã hội của Trung Quốc Dưới thời nhà Trần cũngkhông ngoại lệ Nho giáo vẫn được xem là tư tưởng chính thống trong việctrị vì và quản lí xã hội Vì thế quan hệ Vua – tôi là một trong ba mối quan hệchính của tam cương, ngũ thường Ba mối quan hệ này gắn chặt với tráchnhiệm, bổn phận của người con trai Trong ba mối quan hệ đó, quan hệ vua -tôi là quan trọng nhất, được đặt lên hàng đầu “Quân xử thần tử, thần bất tửbất trung” Trung quân gắn liền với ái quốc Vấn đề này đã trở thành một sợichỉ xuyên suốt dòng văn học trung đại Việt Nam, đặc biệt là văn học từ thế kỷ

X đến thế Kỷ XV Và đó cũng là một nội dung lớn trong hành trình văn hóaĐại Việt Nhà văn Hoàng Quốc Hải đã vận dụng dòng tư tưởng này rất tài

tình trong quá trình viết Bão táp triều Trần

Quan hệ vua - tôi trong Bão táp triều Trần, được nhà văn khai thác ở

phương diện lễ nghi giao tiếp Mỗi một thời đại, mỗi một vương triều lại gắnliền với những cung cách, thái độ, ứng xử, giao tiếp trong nghĩa vua - tôikhác nhau Qua cách ứng xử, giao tiếp đó bộc lộ được bản chất của vua cũngnhư tôi Quan hệ vua – tôi dưới thời nhà Trần là quan hệ hai chiều Vua sánggắn với tôi hiền Vua vô đạo quân sẽ bất trung

Vua Lý Huệ tông và Thủ Độ là mối quan hệ biểu hiện cho thời kì suysụp của một Triều đại Huệ tông bệnh hoạn, ươn hèn, trong triều Thủ Độ thaotúng, bên ngoài xã hội loạn lạc Tệ hại hơn, Lý Huệ tông làm vua nhưng mọiquyền hành, quyết định là ở Thủ Độ Đến mức thần lấy lí do vua ốm đau màgiam lãnh cung Không cho mọi người thân thăm mon, gặp gỡ kể cả vợ con,cận thần, thân tín Trong con mắt Thủ Độ nhìn Huệ tông bằng thái độ xemthường, kinh miệt “phải thừa nhận một điều là bệ hạ bất tài nên không thâutóm được triều đình Bệ hạ cũng mỏng đức nên không sai khiến được thiênhạ” [16, tr42] Trong sâu thẳm đáy lòng của Thủ Độ dấy lên sự khinh ghét,tởm lợm vì một đấng quân vương ngu dốt, vô lại Mặc dù Thủ Độ ý thức rất

rõ thái độ ứng xử với đấng quân vương như thế là bạo ngược, đi ngược lại vớiđạo đức thánh hiền

Ngược lại, với những vị vua sáng sẽ gắn với tôi hiền Nhà Trần lênngôi chấn hưng lại xã hội Trần Cảnh tuy chỉ là một đứa trẻ nhưng sớm bộc lộ

tư chất của một đấng minh quân Được mọi người kính trọng, nể phục Từthầy huấn giảng đến các đại thần rường mối của triều đình, không phân biệttuổi tác, quan hệ thân tộc Họ luôn giữ đúng mực, đúng lễ vua – tôi Quan sưphó khi dạy Trần Cảnh học theo lối “hình danh”, người không bằng lòng nên

có những chất vấn Hành động “vòng tay đáp”, với thái độ “sợ hãi” của quan

sư phó cho ta thấy được ông nhận thức sâu sắc vị trí của Trần Cảnh Dướithời Thái tông, vua không vì uy danh của mình mà hạch sách bề tôi, quan hệkhông chỉ là “vua xử thần tử” mà Thái tôn còn là một ông vua có tâm thiện

Vì vậy trong, ứng xử đối đãi với bề tôi rất thân tình, gần gũi Trong chuyếnthăm thú Thăng Long đến An Bang, quân – thần cùng nhau đàm đạo thi phú,chia sẽ những nỗi niềm Chính những việc làm nhỏ nhặt đó mà khoảng cách,quan hệ giữa vua - tôi được xích lại Trần Cảnh với Lê Tần, Khuê Kình, nghĩa

là vua – tôi, tình là bạn bè, song đối với họ lúc nào cũng ý thức sâu sắc đạolàm tôi Thủ Độ người trực tiếp mở nghiệp nhà Trần, người biết lợi dụng lịch

sử để thâu tóm thiên hạ Đưa Trần Cảnh lên ngôi, song đối với đức quântrưởng lúc nào ông cũng thủ lễ, hoàn toàn khác với những gì ông ứng xử vớiHuệ tông năm xưa Thái độ ứng xử rất khiêm nhường khi Thái tông đến cungThủy Tĩnh “Quân vào bẩm có hoàng thượng tới dinh Ông liền lật đật chạy rađón mãi cổng ngoài Ông đon đả nói: chẳng hay bệ hạ có việc gì ngự giá đếnnhà thần Hạ thần không biết trước để làm lễ cung nghinh Thật đắc tội” [16,tr321] Nguyên do có cuộc gặp gỡ bởi cuộc đàm đạo giữa vua và Khuê Kìnhmột bề tôi tận trung, dám nói những lời nói thẳng, nói thật, nói đúng với Tháitôn về Thủ Độ “Từ lâu thần vẫn áy náy một điều Rằng bệ hạ còn rất trẻ Màquyền hành lại tập trung quá nhiều trong tay thái sư…” Vì có một bề tôilương đống nên Thái tôn muốn chính Khuê Kình cùng đi với mình tới cungThủy Tỉnh nói lại cho Thủ Độ nghe Tới nơi Thái tôn như một người giám sátcâu chuyện Khuê Kình nói với Thủ Độ Nghe một tướng trẻ kề cận vua tôi cónhững lời tâm huyết Thủ Độ rất cảm kích ông nói với nhà vua “đúng nhưKhuê Kình nói Bấy lâu hạ thần thường lo đến trọng trách quốc gia Thần chịu

cố mệnh của tiên quân, khuông phò bệ hạ từ ngày thơ ấu Chỉ mong bệ hạsớm trưởng thành để trao lại quyền bính (…) Nghe Thủ Độ nói vua xúc động

đến ứa nước mắt Thế nước đứng được là nhờ những đấng bề tôi lương đốngnhư các Khanh” [16, tr322] Mối quan hệ vua – tôi trong xã hội phong kiến làmối quan hệ có vai trò quyết đến vận mệnh, thịnh suy của quốc gia.

Nhà văn Hoàng Quốc Hải đưa ra nhiều kiến giải để chứng minh chođiều đó Những kiến giải của tác giả được gửi vào các nhân vật, trong cáchoàn cảnh giao tiếp, ứng xử phù hợp với từng hoàn cảnh khác nhau Một hômkhác Thái tôn lại ghé tư gia của Thủ Độ, trước là thăm hỏi sau là xác minh lờiđồn từ khu mật viện rằng Trần Thị Dung tích trữ khí giới, lương thực Mớithấy vua cả hai người đã vội ra nhà tân khách cung nghinh Thủ Độ giơ tayvái Thái độ kính cẩn đó khiến Thái tôn phải thốt lên “Sao ít lâu nay chú cứhay giữ lễ một cách thái quá Đã bảo lễ ở chốn triều trung, còn về nhà phảitheo gia đạo” [17, tr176]

Dưới thời các Vua Thái tông, Thánh tông, Nhân tông, Minh tông, quan

hệ vua – tôi, được xem là huyết mạch, là rường mối quốc gia Bề tôi khôngchỉ có ngoại tộc mới biểu hiện bằng lễ nghi mà ngược lại những bề tôi giữtrọng trách lớn của triều đình lại là người trong hoàng tộc, thân tình với quântrưởng lại càng gương mẫu, lấy lễ nghi làm trọng để bên ngoài, kẻ dưới noitheo mà coi trọng phép nước Thái Sư Thủ Độ không chỉ giữ lễ đối với TrầnCảnh là bậc chú - cháu Đến thời Thánh tôn là bậc ông - cháu, vẫn lấy phépnước, lễ nghi làm trọng “Đành rằng tình vẫn là ông cháu nhưng nghĩa lại làvua tôi, nên phải giữ lễ cháu ạ” [17, tr249] Có thể nói thời nhà Trần lễ nghi,phép nước luôn được đặt lên hàng đầu Ngay cả Tuệ Trung thượng sĩ khi đãxuất gia thì vẫn lấy phép nước làm trọng “Tình anh em thì phải giữ nhưng lễvua – tôi cũng không thể sơ khoáng được, bởi đó là phép nước Bệ hạ cóthương mà miễn lễ thần chỉ dám nhận ở trong nhà thôi” [17, tr310] Hay saunày Hưng Đạo đại vương với Thánh tông là anh em thúc bác, với Nhân tôngông là bố vợ Nhưng trước thượng hoàng và quan gia ông luôn giữ lễ “Quan

gia nể tình rộng lượng là quyền của quan gia, còn đạo làm tôi Quốc Tuấn nàyđâu dám” [18, tr34]; Trần Nhật Duật cũng đã khẳng định “ (…) Muốn giữ kỉcương thì lễ phải là điều nghiêm cẩn bảo tồn Lễ mà tùy tiện thì luật dễ bịkhinh nhờn Bệ hạ nên nhớ tình tôn tộc là ở trong nhà Và chỉ ở trong nhàthôi”; Quốc Tuấn cũng từng trần tình với thượng hoàng Thánh tôn “Lễ là khởiđầu cho mọi rường mối, bệ hạ có yêu mà miễn thứ, thần cũng không dámvâng theo” [18, tr325] Hay trong ba cuộc kháng chiến chống quân NguyênMông mối quan hệ vua – tôi là cơ sở để cố kết toàn quân, cũng cố sách lược,cũng cố lực lượng để giành thắng lợi vẽ vang Chiến tranh lùi xa nhưngnhững nhân cách lớn, những giá trị nhân bản thì mãi mãi trường tồn cùng thờigian Một tấm lòng trung với vua với nước đáng để tự hào như thế Không chỉ

có những chiến công vang dội, những sơn hào hải vị, những vàng bạc châubáu, có lúc chỉ là một nắm cơm trắng đơn sơ của những người dân lao độngcũng biểu hiện một tấm lòng trung nghĩa Đó là Trần Lai có nắm cơm trắng,thấy vua từ sáng chưa ăn gì vì lo vận nước, hắn muốn dâng vua nhưng lại sợkhông xứng khi mời vua ăn đồ ăn của sĩ tốt Phạm tội khi quân Ngược lạiThánh tôn đón lấy nắm cơm chia mọi người “ai nấy đều rưng rưng nướcmắt”, Trong lòng Thánh tôn đầy cảm kích “may có ngươi cứu ta khỏi đói, tấmlòng trung ấy sao ta quên được” Như vậy không chỉ là tôi đối với quân mà để

có bề tôi trung thành tất yếu quân phải là bậc lương đống, mẫn tuệ

Dưới góc nhìn văn hóa, quan hệ vua – tôi, thời nhà Trần còn được lồngghép vào trong cốt cách, nhân cách của hàng loạt đấng bề tôi lương đống:Trần Khắc Chung, Trần Nhuệ và Trần Đương,… tình nguyện đem tấm thânvào trại giặc, Trần Bình Trọng “Thà làm quỷ đất nam chứ không làm vươngđất bắc”; Trần Quồc Toản “Phá cường địch, báo hoàng ân”, Nguyễn Hiền, LêVăn Hưu, Chu An, Nguyên Đán, Khát Chân những bề tôi đã cống hiến cả

cuộc đời cho sự nghiệp nhà Trần, hay lão Dương đã vì cõng thượng hoàngNhân tông mà mang thương tật suốt đời vv…

Mặt khác, trong Bão táp triều Trần, nhà văn cũng rất khách quan chỉ ra

những góc khuất, bí ẩn, tạo nên mần loạn cho xã hội, làm mất lòng tin ở nhândân chính cũng bắt nguồn từ mối quan hệ Vua – tôi Khởi đầu từ Vua Dụtông, ăn chơi trác táng kéo theo một lũ bề tôi tham quyền, trục lợi, vơ vét củanhân dân Rồi tên Nhật Lễ ngoại tộc, ngu dốt, coi thường kỉ cương, cậy uyquyền làm cho quân thần oán trách mà lật đổ Đến Nghệ tông, cái tâm hướngthiện song lại không chịu nghe ý kiến, góp ý của bề tôi cũng dẫn đến nhiều sailầm, kẻ sĩ không phục

Nhà văn đã khai thác triệt để những mặt mạnh của lễ giáo phong kiến đểgóp phần thúc đẩy sự tiến bộ của xã hội Trong đó lễ nghi là một yếu tố đượcxem là hàng đầu để đưa luật vào cuộc sống Đó là một biểu hiện văn hóa điểnhình trong dòng chảy văn hóa Đại Việt

1.2.2 Quan hệ tướng – sĩ

Bên cạnh quan hệ Vua - tôi, trong Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải

còn đề cập đến một mối quan hệ quan trọng khác Đó là quan hệ tướng – sĩ.Mối quan hệ này có tính chất then chốt, cơ bản làm nên những chiến cônghiển hách, vang dội trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên Mông Ởthời nhà Trần mối quan hệ giữa tướng – sĩ, phân theo thứ bậc, được quy định

từ vị trí, ngôn phong, quân phục, theo luật lệ của lễ giáo phong kiến Song vềmặt trách nhiệm dưới thời nhà Trần ở họ từ tướng đến sĩ, trên dưới một lòng

vì sự nghiệp chung của tổ quốc Về mặt tình cảm họ không phân biệt thứ bậccao thấp trong ứng xử, đối đãi Tướng - sĩ thời nhà Trần xem nhau như tìnhanh, em, như máu thịt, tay chân của mình

Những vị tướng đều thấm nhuần tư tưởng Nho giáo trên đối với vua hếtmực trung thành, dưới với sĩ tốt xem như tình thân Có như vậy mới trên dưới

một lòng cố kết, tạo thành một sức mạnh vạn năng chiến thắng mọi kẻ thù.

Trong thế giới nhân vật đông đảo của Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải

giành nhiều tâm huyết, công sức để phục dựng, xây dựng lại bức tượng đàibất tử về hình tượng tướng - sĩ dưới thời nhà Trần Đó là những vị tướng donhà trời phái xuống giúp nhà Trần bảo vệ bờ cõi, xây dựng đất nước thịnhvượng, trường tồn Một lực lượng tướng - sĩ vô cùng đông đảo: Trần Thủ Độ,Nguyễn Nộm, Đoàn Thượng cùng thuộc cấp Trần Quốc Tuấn với số binh sĩ,tinh binh hùng mạnh hơn cả lính triều đình, tiếp đó là Lê Tần, Khuê Kình,Quang Khải, Trần Khánh Dư, Trần Nhật Duật,Trương Hán Siêu, Phạm NgũLão, Trần Quốc Tuấn, Trần Bình Trọng, Trần Khát Chân, vv… những conngười này đã trở thành bất tử, ghi danh mãi mãi vào dòng chảy thời gian Họ

đã cùng nhau đồng cam cộng khổ, vào sinh ra tử, quyết tâm vì sự nghiệp nhàTrần Hưng Đạo đại vương là một điển hình, hội tụ mọi phẩm chất của mộtbậc trí tướng, dũng tướng, và nhân tướng Tài năng thao lược của đại vương

đã đi vào sử sách, lưu danh từ đông sang tây Vó ngựa Mông Nguyên vànhững bậc đại tướng đều kiếp sợ, đề phòng và bái phục Con người đó còn cómột trái tim nhân hậu biết lo nỗi lo của dân biết cảm cho nỗi niềm, hoàn cảnhcủa từng binh sĩ Tình cảm, trách nhiệm của một người làm tướng được ôngthổi hồn vào trong lời hịch bất hủ “Tướng tướng sĩ” Lời văn thốt ra từ đáylòng, huyết quản trong một đêm thức trắng Tấm lòng đó, tư tưởng đó đãđược binh lính dưới thời nhà Trần thấm nhuần, thuộc lòng, đó là bài hịch thúcquân để làm nên những trận chiến oanh liệt, những khúc khải hoàn bất hủtrường tồn mãi với dòng chảy thời gian.Trong quân doanh, hay trên chiếntrường bên cạnh nghiêm khắc đối với chư tì tướng – sĩ, ông thật sự gần gũi,thân tình, tôn trọng, chịu lắng nghe, tham vấn Mỗi lúc thế nước lâm nguy,tuy được toàn quyền quyết định việc quân nhưng lúc nào ông cũng cho quân

sĩ cùng hội bàn tìm kế sách Ông thật sự trân trọng các kiến giải, các mưu

lược, ý kiến họ đưa ra Mối quan hệ tướng – sĩ dưới thời nhà Trần là một mốiquan hệ có tầm quyết định trực tiếp tới ba cuộc kháng chiến kình chống quânNguyên Họ là bức tượng đài bất tử tạo nên hào khí Đông A.

1.2.3 Quan hệ giữa quý tộc với người bình dân

Xã hội nào cũng tồn tại nhiều mối quan hệ, xã hội phong kiến ngoàiquan hệ nghĩa vua – tôi; tướng – sĩ, thì quan hệ giữa quý tộc và bình dân làmỗi quan hệ phổ biến, đông đảo nhất Thông thường trong xã hội phong kiếnđây là mối quan hệ trái chiều, họ là hai giai cấp đối kháng nhau, bất đồng.Thế nhưng mối quan hệ này ở thời nhà Trần dưới cái nhìn của Hoàng QuốcHải chúng ta thấy giữa họ mặc dù thân phận không tách bạch nhưng về mặttình cảm thì ranh giới giữa họ đã được xóa nhòa Ở đó chủ tớ gần gũi, thânthiện, yêu thương, chia sẽ với nhau mọi nỗi niềm trong cuộc sống Có khi họcòn vì nhau mà không tiếc sinh mạng của mình Tất cả tình cảm nhà văn đãgửi vào trong từng nhân vật Đó là Trịnh Huyền với Chiêu Thánh Từ một hầugái nơi cung cấm Trịnh Huyền đã không tiếc cuộc đời mình khi làm gián điệpcho Lý Huệ tông Sau đó lại theo Chiêu Thánh sống một cuộc đời lam lũ Haicon người, hai địa vị xuất thân khác nhau nhưng thực tâm Chiêu Thánh đãxem Trịnh Huyền như người chị em sớm tối có nhau Ngược lại Trịnh Huyềnbên cạnh hiểu được tấm chân tình đó nhưng trong sâu thẳm nàng vẫn xemmình là bề tôi, là kẻ hầu người hạ Trong mọi ứng xử nàng đều câu nệ, giữđúng lễ nghĩa, trung thành tuyệt đối với Chiêu Thánh Mối quan hệ của An

Tư và Kim Liên cũng vậy, họ là chủ tớ phân ngôi rõ ràng song trong ứng xửgiao tiếp lại rất thoải mái

Những gia đình quý tộc quyền quý như Trần Liễu với lão Bộc, gần gũi,tôn trọng, chân tình, trung thực Trần Quốc Tuấn, phu nhân với Yết Kiêu, DãTượng, xem như ruột thịt trong nhà, ngược lại họ trung thành tuyệt đối, xảthân vì chủ không sợ hiểm nguy Gia đình Quốc Toản với Như Hổ quý trọng

đến mức lúc tiểu tướng lâm chung trên chiến trường còn lạy sống Như Hổ đểthay mình về quê chăm sóc mẹ già, cai quản gia binh , An Tư với Kim Liên,Huyền Trân với Nhũ Mẫu, Thúy Quỳnh, Bích Huệ, em gái Bích Huệ, vớisong thân, bà lão cụt tay bán nước ven sông Hay Nương Thị với Tì nữ ChiêmThành Ngay cả hoàng thượng với các bô lão tại Hội nghị Diên Hồng… Nhàvăn đã đặt các nhân vật trong mối quan hệ trái chiều nhưng thống nhất Biểuhiện cho một xã hội công bình, nét đẹp văn hóa đó nhà văn như mong muốnđược phục dựng, bảo tồn trong xã hội xô bồ của đời sống ngày hôm nay.

1.3 Đời sống tinh thần của nhân vật

Xây dựng hệ thống nhân vật trong Bão táp triều Trần, dưới góc nhìn

văn hóa nhà văn Hoàng Quốc không chỉ dừng lại ở việc đánh giá công lao haytội trạng của các nhân vật mà tác giả còn quan tâm, đi sâu khám phá conngười ở góc độ đời sống tinh thần bên trong của họ Mỗi nhân vật mỗi tính

cách, một lối sống ở Bão táp triều Trần, nhà văn đã khắc họa thành công bức

tranh đời sống tinh thần của các nhân vật hết sức phong phú, đủ các kiểungười Qua khảo sát chúng tôi đi vào từng kiểu lối sống gắn với từng kiểunhân vật cụ thể: Lối sống mộc mạc – dung dị, thanh cao - nghĩa khí Lối sốngthực dụng - vụ lợi, sa đọa – trụy lạc

1.3.1 Lối sống mộc mạc – dung dị , thanh cao - nghĩa khí

1.3.1.1 Lối sống mộc mạc – dung dị

Lối sống mộc mạc - dung dị, là một nét đẹp văn hóa của con người Việt

Nam Đó là một lối sống đơn sơ, giản dị, giữ nguyên bản chất tự nhiên vốn

có Trong Bão táp triều Trần, Hoàng Quốc Hải đã giành nhiều trang viết cho

kiểu loại nhân vật có lối sống này Ở họ tuy nguồn gốc xuất thân, địa vị xã hộikhác nhau, nhưng điều cốt yếu hội tụ, gặp gỡ đó là sự chân chất, mộc mạc.Coi thường vật chất, bổng lộc, quyền uy Sống một cuộc đời đạm bạc nhưng

vui vẻ, thoải mái chốn lâm tuyền, họ mong muốn được trở về với thiên nhiênhoang dã, gần gũi với cuộc sống đời thường.

Xây dựng nhân vật Hoàng tiên sinh, một con người có kiến thức uyênthâm, tài năng xuất chúng mặc dù tiên sinh không xuất thân khoa bảng songsức học của ông đến các bậc tôn trưởng, tăng thống cũng phải ngưỡng mộ.Sinh ra giữa thời buổi loạn lạc, vua tối, ông lên núi dụng lều đọc sách Sốngmột cuộc đời giản dị, chân chất ở chốn lâm tuyền “Sống chung với lâm tuyền,thảo mộc và muông thú, ông thấy yên tâm hơn là sống giữa cái xã hội nhầynhụa với bầy thú đội lốt người” [16, tr57] Cuộc sống với nếp nhà tranh, cùngvới tiểu đồng sớm tối tự lao động, kiếm sống nuôi thân Với tài năng uyênthâm, Hoàng tiên sinh được Thủ Độ hạ mình tới thỉnh cầu, làm quân sư, dùngdằng mãi tiên sinh chấp thuận song khi được quan đại thần hậu đãi ban củacải, châu báu, vàng bạc, gấm vóc, tiên Sinh đều khước từ Ông đã thốt lên mộtcâu với sự khiêm nhường, khiến cho người đối diện cảm thấy ái ngại “Ở đờikhông ai không muốn ăn ngon, mặc đẹp Nhưng người xưa đã dạy: y phụcxứng kì đức” Xây dựng một nhân vật Hoàng tiên sinh trong bối cảnh xã hộiloạn lạc cuối nhà Lý, nhà văn như muốn phản ảnh tới mặt trái của xã hội.Hoàng tiên sinh đối lập với lũ tham quan, nịnh thần, cơ hội trong buổi bất ổnnày Qua đó nhà văn cũng muốn gửi gắm bức thông điệp, trong cuộc sống dùphải đối diện với những hoàn cảnh ngặt nghèo con người cũng luôn ý thức,lưu giữ và phát huy những nét đẹp văn hóa trong tâm hồn

Lối sống mộc mạc, dung dị còn được nhà văn thể hiện ở nhân vậtPhùng Tá Thang Là một bậc cư sĩ, học thức hơn đời thông hiểu tam giáo, cửulưu Khi được mời vào triều làm thầy huấn dạy cho Thái tôn, Vua đã có nhã ýmời thầy về ngay nội điện, để tiện việc học hành, đàm đạo Tiên sinh từ chốivới lí do không quen chốn đô hội Ông chỉ muốn sống một mình tĩnh lặng,vua lại sắp xếp ở điện Cao Minh nhưng ông vẫn một mực từ chối và cuối

cùng ông xin được ở Chùa Thắng Nghiêm Cuộc sống nơi cửa chùa u tịch,làm bạn với cỏ cây hoa lá Nơi ông sinh hoạt hằng ngày chỉ là ngôi thảođường dưới gốc bồ đề, ba gian nhà nhỏ Vật dụng chỉ là một tấm nệm cỏ,chiếu cói, một chiếc bàn cuốn thư, một chiếc ghế triện Trước cuộc sống, sinhhoạt quá dỗi sơ sài Thái tôn đã cho người ban các vật dụng cho thầy nhưngông đã từ chối Trả lời nhà vua trong cung cách ung dung, thư thái “Tiên sinhvén nhẹ tay áo thụng, vuốt hàm râu mỉm cười Đội ơn bệ hạ… mọi thứ đã cónhà chùa chu cấp Ngay thiền sư đạo hữu cũng nài nỉ thần ở nhà phươngtrượng nhưng bần đạo vốn quen cảnh lâm tuyền, đạm bạc” [16, tr189] Xã hộinào cũng có những con người không tham sang, hám lợi Cuộc sống mộc mạc– dung dị không chỉ là nét văn hóa đẹp mà qua đó còn thầy được tư chất, đức

độ, của con người

Tìm hiểu về kiểu nhân vật có lối sống mộc mạc - dung dị, trong Bão

táp triều Trần chúng ta cũng không thể quên một vị vua được xem là bậc

minh quân, có nhiều đóng góp quan trọng bậc nhất trong triều đại nhà Trần,Vua Nhân tông Sau khi kết thúc nạn ngoại xâm, trao quyền nhiếp chính chocon, vào hẳn núi non Yên Tử sống một cuộc đời thuần chất dân dã với núinon, cây cỏ Sáng lập nên phái Thiền Trúc Lâm Một đời làm vua xông phatrận mạc, khi lui về lại tìm về tiếng mõ câu kinh, cuộc sống mộc mạc đếnkhông ngờ Nhân tôn đã từng tâm sự với Nhữ Hài khi người đời có kẻ dị nghịviệc đi tu của người “Ôi cái thân tứ đại thì có khác gì nhau giữa vua chúa vớichúng dân (…) Từ khi xuất gia ta bỏ hài nhung, hài gấm, chỉ đi dép cỏ, bỏ áolông, áo gấm, vận xô gai, bỏ trà thơm, uống nước vối, hoặc chẽ gỗ mai phahãm làm nước uống thay trà, bỏ thịt cá, sơn hào hải vị dùng cơm chay” Ngòibút của nhà văn như đang định vị tư chất của con người trong mối quan hệvới những giá trị văn hóa, những nét đẹp trong đời sống tinh thần của conngười Nhà văn xây dựng nhân vật của mình trong bối cảnh xã hội đương đại

hiện nay, bên cạnh ca ngợi các nhân vật, tác giả còn mong muốn con ngườitrong xã hội chúng ta, dù cuộc sống có xô bồ thì hãy biết đâu là hạnh phúc.Vật chất chưa phải là tất cả để quyết định cuộc sống Có khi đời sống tinhthần mới là căn cơ để tạo dựng hạnh Phúc Chiêu Thánh là một kiểu nhân vậtđiển hình có ý tưởng này Từ bỏ ngôi cao chức trọng, từ bỏ cuộc sống đủ đầychốn cung đình bởi ở đó giàu sang nhưng làm cho tâm con người bất ổn Cókhi đến điên loạn, chán chường với những thường luân bại lí, được che dấubởi cái vỏ bọc giàu sang Nàng đã quyết định chọn nơi cửa phật để nương nấuquãng đời còn lại Những người nơi hoàng tộc, có mối quan hệ tình thân nhưThủ Độ bố dượng, Thị Dung mẹ ruột bao lần muốn giúp đỡ nhưng nàng mộtmực khiếu từ Cuộc sống của một nữ chúa bây giờ là mấy gian nhà tranh, chủ

tớ, trồng dâu nuôi tằm dệt lụa nuôi sống nhau Lấy câu kinh tiếng bỏ làm lẽsống ở đời Nhưng chính từ cuộc sống mộc mạc - dung dị đó mà nàng ngộ ranhiều điều, nhiều lẽ sống mới Để rồi chính từ đò nàng tìm lại được chínhmình, tìm lại được tiếng nói của hạnh phúc lứa đôi với Lê Tần, tìm lại đượccảm giác làm mẹ, làm vợ mà trước đây người ta đã gắn cho nàng hết quyềnlàm mẹ, nên bị tước quyền làm vợ

Xây dựng những nét tính cách, quan điểm sống của các nhân vật nhàvăn như muốn thổi hồn mình vào trong đó Để từ họ phát biểu giá trị cuộcsống, giá trị của văn hóa tinh thần được kết tinh trong mỗi con người

1.3.1.2 Lối sống thanh cao - nghĩa khí

Bên cạnh lối sống mộc mạc – dung dị, nhà văn Hoàng Quốc Hải cònchú trọng xây dựng kiểu nhân vật có lối sống tinh thần, thanh cao - nghĩa khí.Viết về lịch sử nhà Trần 175 năm, kiểu nhân vật này được xuất hiện tần sốcao trong trang văn của Hoàng Quốc Hải Mỗi lát cắt lịch sử, mỗi hoàn cảnh,lại xuất hiện những bậc anh hào nghĩa khí, những con người có lối sống thanhcao, coi thường danh lợi

Trở lại với nhân vật Hoàng tiên sinh để thấy được con người có lốisống thanh cao - nghĩa khí xứng bậc trượng phu Sinh ra không phải chốnkhuê môn, không qua thi cử, sống phải thời loạn lạc, nhố nhăng ông quyết giữmình, giữ đạo cho trong sạch Vì cái tâm hướng thiện, thương dân trong cảnhđói rách, lầm than ông đã từng dâng sớ hạch tội bọn dối vua hại nước, và cả

kế sách chấn hưng quốc gia, dân tộc, không được nhà vua đáp ứng Bởi CaoTôn vô đạo, ngày càng sa đọa, cuộc sống xa xỉ Trước tình cảnh đó ông giậnquân trưởng ngu tối, tham bẩn, ông đã lên núi dựng lều đọc sách Thực tế tiênsinh đang cố tình né tránh chốn bụi trần, vẫn đục Không chỉ có Hoàng tiênsinh mà còn có nhân vật Phùng Tá Chu, một quan đại thần từ thời nhà Lý,nhân vật Chu An, nhân vật Trần Nguyên Đán Ở họ hội tụ những giá trị chuẩnmực của đạo đức thánh hiền, nghĩa vua tôi Khi bề trên, vua không ra vua,quan không ra quan, họ sẵn sàng từ bỏ mọi thứ, để giữ mình trong sạch, lắngđục để khơi trong Xây dựng nhân vật từ góc nhìn văn hóa, ở vấn đề này nhàvăn đã khai thác triệt để con người ở phương diện đạo đức, lễ giáo Họ lànhững đệ tử trung thành của đạo Khổng, đồng thời ở họ còn kết tinh cái tâmthiện của giáo lý nhà phật

Phùng Tá Chu đã từng chống đối nhà Trần chủ mưu cần vương khôiphục nhà Lý, song số vận của nhà Lý đã hết Thời thế thay đổi Trần Cảnh lênngôi, Thủ Độ biết được những việc làm của ông song không truy xét màngược lại còn trọng dụng bởi cái tài, cái đức, cái tâm trung thành của ông.Hiểu được tấm chân tình của vua mới, biết trọng dụng kẻ sĩ, quý trọng ngườitài không phân biệt tôn thất, Phùng Tá Chu thầm thán phục Ông đã toàn tâmphục vụ nhà Trần bởi đức lớn của Thái tôn Thế nhưng một cuộc bão táp nơicung đình diễn ra đó là chuyện cướp vợ của anh là Trần Liễu tức Thuận Thiên(đã có mang) cũng là chị gái của Chiêu Thánh về làm hoàng hậu, để có connối dõi bởi Trần Cảnh và Chiêu Thánh đã ngoài hai mươi tuổi vẫn chưa sinh

hạ được sau lần sinh thứ nhất hoàng tử bị chết yểu Cuộc loạn luân nơi cungđình đã làm cho cả hoàng cung bàng hoàng, các đại thần hối hả vào triều kiếnđức vua nhưng cửa điện đóng, kéo sang cung Thủy Tĩnh Thủ Độ không tiếp.Không chấp nhận sự thật “Cảnh đồi phong bại tục của Hoàng gia” QuanThừa chỉ đã bản lĩnh dâng sớ vạch tội Trần Thủ Độ, xin cáo quan, không đợinhà vua xét định Bỏ kinh thành ra đi Hành động của một bậc hiền nhân, khíphách, con người không chấp nhận những việc làm phi đạo lí Quả là nghĩakhí, sự ra đi của ông như một bài học xương máu cho kẻ sĩ, cho đấng bề trên.Đồng thời sự ra đi của ông còn là hồi chuông cảnh tỉnh để chốn cung đình rút

ra những bài học Cho kẻ bề trên soi xét lại chính mình

Chu An là một điển hình cho lối sống thanh cao – nghĩa khí Là mộtbậc tri thức, uyên thâm, tài cao đạo trọng Chu An được vua Minh tông mời

về dạy cho quan gia nhằm khai sáng con đường trị nước Lúc đầu Dụ tôngcòn chăm nghe, chăm hỏi, chăm học, nhưng từ khi đức Minh tông băng hà

Dụ tông bắt đầu kết bè, kết đãng, với lũ thần tử đồi bại, thả lõng kỉ cương, coithường phép nước Chu An hết lời căn ngăn, song vô ích Cả hai tháng nay

Dụ tông còn tự ý bỏ học Chán chường trong những cảnh chướng tai gai mắt,Chu An đã liều thân dâng sớ xin chém bảy tên quyền gian, quyền cao chứctrọng loại đầu triều được vua sủng ái Ác nghiệt thay cả một thời gian Dụ tôngkhông lui tới tòa Kinh Diên Sự nhẫn nại của Chu An đã không còn, ôngquyết định trả lại mọi thứ vua ban Vận lại y phục thủa hàn vi cất bước ra đikhỏi nhà bái đường Để lại hình ảnh “chiếc mũ treo bên cánh cổng, hai chiếudải rủ xuống như hai cánh tay buông xuôi” [21, tr21], hình ảnh đập vào mắtHiển Từ Thái Hậu, bà nuối tiếc một con người tài ba, rồi thốt lên “Âu cũng làbài học cho ta và con ta nữa, bà thành thật nghĩ như vậy Và tận đáy sâu lòngmình bà kính trọng người thầy học này Con người vừa lẫm liệt, vừa caongạo, vừa khí phách tiết tháo của một bậc nho giả, bậc thức giả” [21, tr21]

Nhà văn như nghiễm nhiên đứng ngoài cuộc để cho những con người trongcuộc nhìn nhận đánh giá về nhân cách, nghĩa khí của Chu An “Khi vào bữa,nhìn mâm cơm đạm bạc, Trần Nguyên Đán càng kính phục tư cách caothượng của Chu tiên sinh Thà đạm bạc ở một xó rừng sâu hẻo lánh để giữ lấyphẩm giá còn hơn là cao lương mỹ vị ở cái triều đình vô đạo, với cả một lũbất lương” Dưới góc nhìn văn hóa Chu An là con người dường như toàn bích

cả tài năng, chí khí và đạo đức, trở thành một hình mẫu lý tưởng của trí thứcphong kiến

Ngoài những nhân vật trên trong Bão táp triều Trần, tác giả còn đưa ra

hàng loạt tấm gương nghĩa khí Thời đại nhà Trần dù trong hoàn cảnh nào,thịnh vượng hay lâm nguy, hình ảnh những tấm gương nghĩa khí luôn xuấthiện, và xuất hiện đúng thời điểm mà lịch sử cần đến họ Trần Khánh Dư, mộtcon người thất thế, tìm đến chốn góc rừng kiếm ăn qua ngày như một kẻ tiềuphu Thế nhưng khi thế nước lâm nguy, lại nghe những lời hèn nhát của một

số người tôn thất trong gia tộc Khánh Dư không cam lòng dù bỏ lỡ phiên chợ

để bán than kiếm cơm qua ngày Với nghĩa khí của một trang nam tử, vẻ quắcthước của một vị tướng, đưa hết dũng khí của mình phản bác lại ý kiến củaTrần Ích Tắc đồng thời khẳng định “Thiên binh, thiên tướng, thiên tử gì nếuđem quân vào đất người cũng đều là giặc, là cướp Giặc vào nhà, cướp vàonhà là phải đánh đuổi nó ra” [18, tr213] Nghĩa khí của một bậc đại anh hùng,lòng tự tôn dân tộc như hừng hực dâng lên trong tâm can của Khánh Dư Tiếpnối Khánh Dư, khi đất nước trong nạn quân thù xâm chiếm đã biết bao conngười Đại Việt đầy nghĩa khí, sẵn sàng xông pha chốn dặm trường quên đitấm thân muôn quý: An Tư liều mình làm mồi cho giặc, Nguyễn Nhuệ khi đi

sứ vào trại giặc với phong thái đầy cứng cõi, một mực bảo vệ thể diện quốcgia Là một con người nghĩa khí, khi đứng trước tướng giặc ông vẫn hiênngang cho tới hơi thở cuối cùng “Trước khi bước ra khỏi trướng, Nguyễn

Nhuệ còn nhổ vào mặt Thoát – Hoan” Khắc Chung anh hùng, liều thân mìnhvào Trại giặc Một Yến Ly đầy nghĩa khí trọng tình cảm, đã hi sinh rất anhdũng để trả ơn Thăng Long, báo thù cho nhà Tống Một Nguyễn Hiền tiếp sứđầy bản lĩnh, tư chất của một bậc tri thức, thâm túy, mưu lược, khí phách.Một Trần Bình Trọng kiên cường “thà làm quỷ nước nam chứ làm làm vươngđất bắc” Một Quốc Toản mưu trí, dũng luợc, nghĩa khí, khi chỉ là một thiếuniên không được dự bàn việc quân đã bóp nát quả cam trong tay lúc nàokhông biết… Lối sống nghĩa khí vẫn xuất hiện ngay khi vua không còn là vua

lương đống, quan trên như những thứ cặn bã hại dân Trong Vương triều sụp

đổ vẫn có nhưng trang thanh niên hào kiệt, sống có lí tưởng, đầy nghĩa khí.

Chẳng hạn như Khắc Chấn, như hai anh em con trai cụ Đồ Tuấn

Nhà văn đã làm cho bức tranh cuộc sống thêm sắc màu khi nhìn conngười từ góc độ đời tư, từ đời sống tinh thần của họ Đời sống tinh thần làthước do nhân cách, là biểu hiện văn hóa của mỗi con người

1.3.1 Lối sống thực dụng - vụ lợi, sa đọa – trụy lạc

1.3.1.1 Lối sống thực dụng – vụ lợi

Đối lập với lối sống mộc mạc – dung dị, nghĩa khí – thanh cao, nhà văncòn đi sâu khám phá ở những kiểu nhân vật có lối sống thực dụng – vụ lợi.Lớp nhân vật này là mặt trái bổ khuyến cho bức tranh đời sống tinh thần củacon người trở nên hoàn thiện hơn

Trong tập Bão táp cung đình, nhà văn đã lột trần bộ mặt thật sống hai

mặt đầy thực dụng của Nguyễn Nộm Vốn dĩ Nguyễn Nộm đã từng thề thốttrước quân lính “Ta thề không đội trời chung, không thể không băm vằm TrầnThủ Độ làm muôn mảnh” [16, tr134] Với mục tiêu ban đầu là phối hợp quânĐoàn Thượng diệt Trần, sau đó diệt Đoàn để chiếm đoạt thiên hạ Nhưng Thủ

Độ đã đi trước một bước không hề kình chống với quân của Nộm, ngược lạicho quan thừa chỉ về tận bản doanh sắc phong cho Nộm là Hoài Đạo Vương

Mối thù tưởng như không đội trời chung theo lời thề của hắn phút chốc vớichút tước trật cùng với bổng lộc Nộm đã bị quy phục, thích thú, chịu làm taychân cho Thủ Độ đem quân diệt Đoàn Thượng Là một người làm tướng màtiếng nói không có uy tín, trọng lượng, trong giây lát đã bị quyền uy, tiền tài,địa vị che mờ tất cả Bởi vậy Ma Lôi linh hồn trong phe Nộm được Nộm tindùng sớm nhận ra tướng mình không là bậc lương đống đã bỏ ra đi.

Tiêu biểu cho lối sống vụ lợi – thực dụng, trong Bão táp triều Trần là

những quan lại, thân tộc trong hoàng gia và những người thân cận với triềuđình Với vẻ bề ngoài trung thành nhưng không ai biết được bản chất giandối, thực dụng, sống vụ lợi hám danh Đến với những trang văn giành viết vềloại người này, nhà văn đứng trên lập trường, quan điểm một nhà tiểu thuyếtđương đại làm sống lại những con người trong quá khứ Không phải vì thế mà

có cái nhìn lệch lạc, ở đây nhà văn không tuyên án mà chỉ ra để cho lịch sử vànhững người trong cuộc tự phán xét, kết án họ Đó là một lũ bán nước cầuvinh, ăn bỗng lộc của triều đình, nhưng đến lúc nước gặp nguy nan thì lẫntránh, hàng giặc Đới hèn thay còn làm tên dẫn đường đi bắt sống nhữngtướng của Triều đình trong đó họ là dòng tộc, là máu mủ Khi cả nước từdân đến vua đang ngày đêm chiến đấu để bảo vệ sinh linh, giống nòi thì TrầnKiện, Lê Tắc đã dẫn thân và quân lính đến hàng giặc, làm tay sai cho giặc.Ngòi bút của nhà văn viết tới đây như rớm máu Bởi phải nói ra sự thật ươnhèn, phụ bạc, quay lưng, bán đứng dân tộc, làm cho cái hào khí Đông A cómột vết dơ khó tẩy rửa Một điều làm nhục quốc thể đó là tiếp sau Trần Kiện,

Lê Tắc hàng giặc, khí thế chiến đấu của giặc có phần mạnh lên thì làm chobao kẻ hoang mang, lũ lượt các tên trong hoàng thân quốc thích kéo nhau rahàng giặc “Vũ Đạo hầu cùng hai con trai, Văn Nghĩa hầu Trần Tú Hoãn vàMinh Thành hầu Lại thêm con trai của Hoãn là Minh Trí hầu cùng con rể làTrung Hoài hầu cùng quyến thuộc đều về hàng Thoát – Hoan Tệ hại hơn là

Chiêu Quồc Vương Trần Ích Tắc, em ruột Thượng Hoàng Trần Thánh tông đãđem con trai Nghĩa Quốc hầu và bọn Trần Lộng, Phạm Cự Địa, Lê Diễn,Trịnh Long cùng cả gia quyến về hàng Thoát – Hoan [18, tr505] Thời nàocũng vậy, có kẻ trung người gian, việc hàng loạt người thuộc hoàng thân quốcthích ra hàng giặc là ươn hèn, là nỗi đau, vết dơ, cho cả dân tộc Nhưng lớnnhất là nỗi quốc nhục về việc làm thực dụng, cơ hội, vụ lợi của Trần Ích Tắcđáng cho lịch sử phải kết án ông Trong hoàn cảnh nguy cấp nhất vì thế giặcmạnh, Ích Tắc lại muốn mượn cơ hội để leo lên ngồi chiếc ghế “QuốcVương” Vụ lợi đến nỗi vẽ cả tranh em gái An Tư để tặng cho tướng giặc Tất

cả chỉ vì mưu cầu đường danh lợi cá nhân Kết thúc cuộc kháng chiến chốngNguyên – Mông lần thứ hai thắng lợi vẽ vang Cả quân cướp nước và quânbán nước đều bị truy đuổi ra khỏi bờ cõi Đại Việt Thế nhưng hành động củachúng mãi là một vết nhơ khó tẩy rửa trong lòng người, trong hoàng tộc Từ

đó Ích Tắc bị miệt thị tới mức, lịch sử gọi ông là “ả Trần”

Cuộc kháng chiến chống Nguyên Mông lần ba nổ ra, lũ bán nước saumột thời gian sống lưu vong, chờ thời, nay được nhà Nguyên dùng vào việclập ra một chính quyền bù nhìn phong Ích Tắc làm quốc vương trở về nước.Một lần nữa chúng lại bán đứng dân tộc lần hai Nhà văn đã miêu tả vẻ híhửng, phấn chấn, của tên Lê Tắc trên đường trở lại quê hương “Vừa đi đường

Lê Tắc vừa nghĩ tới ngày mai tươi đẹp cùng hưởng phú quý với Chiêu QuốcVương” [19, tr300] Với lũ gian thần này cuộc sống đối với chúng chỉ vì cái

bả vinh hoa, mà quên đi nòi giống, danh dự, quốc thể dân tộc Nhà văn miêu

tả cảm xúc phấn chấn của hắn chính là nhà văn đang cùng lịch sử, dân tộcvạch rõ tội trạng của y Không chỉ giành những trang văn viết về những kẻphản quốc trong con dân Đại Việt, nhà văn còn cho thấy phía giặc cũng cónhững kẻ chuyên tự đắc, tự phụ song lúc lâm nguy tới thì dám bỏ đồng đội,anh em để thoát thân Đó là Trương Văn Hổ “Hải thuyền vạn hộ”, lãnh mệnh

Hốt - Tất - Liệt chở lương, dẫn quân bằng đường biển cung ứng cho TrấnNam Vương Thoát – Hoan, song gặp nguy nam trên miền biển Đại Việt, y sẵnsằng bỏ quân, bỏ lương, tìm đường thoát thân Một hành động thể hiện y làcon người hèn nhát, thực dụng, vô lại Đây không chỉ là biểu hiện của conngười cá nhân vụ lợi, thờ ơ trước vận mệnh dân tộc đất nước, sự thiếu ý thứcdân tộc mà là sự thể hiện một mặt trái về nhân cách văn hóa của con ngườitrong cuộc sống.

1.3.2.2 Lối sống sa đọa – trụy lạc

Song song với lũ gian thần có lối sông thực dụng - vụ lợi, lối sống sađọa - trụy lạc cũng được nhà văn phản ánh vào bức tranh đời sống tình thần

trong triều Trần Hàng loạt nhân vật từ ta đến địch, vua đến quan, từ cha đến

con, lần lượt cứ dẫm lên vết xe đổ của nhau Tất cả được ngòi bút nhà vănphanh phui, lột trần Từ Nguyễn Nộm, Trần Liễu đến Thoát Hoan, từ Dụ tôngđến Trâu Canh, Từ Nguyên Dục đến Nhật Lễ, Dương Khương Một bức tranhtối - sáng, ẩn hiện mờ ảo, được nhà văn lần dở đưa ra ánh sáng mà sử sách chỉđiểm qua

Hốt Tất Liệt đi vào trang văn của Hoàng Quốc Hải không như những gìhắn tự đắc là thiên tử nhà Đại Nguyên, bước chân của chúng đi đến đâu là uydanh, lẫy lừng tới đó Hắn xuất hiện trong trang văn của Hoàng Quốc Hải làmột tên cướp nước, đại gian, thiếu văn hóa, mất nhân tính Nhà văn đã tế vikhi giành những trang tuyệt bút miêu tả đời sống tinh thần đầy trụy lạc, sađọa, của y Ông miêu tả tỉ mỉ từ việc tắm rửa, kì cọ, vuốt ve, mơn trớn, yphục, ăn uống tẩm bổ, xông hương thơm, và mây mưa, hành lạc của y Quả làmột quá trình nhiều công đoạn Công đoạn nào cũng biểu hiện sự gian ác, mấtnhân tính của một tên hôn quân, bạo chúa Để thỏa thích khoái lạc hắn đã hạikhông biết bao nhiêu cuộc đời các thiếu nữ lương thiện, việc mây mưa củahắn chỉ diễn ra một lần đối với một thiếu nữ rồi thải Trong lúc đối với y “Tất

cả bọn con gái dù Hán, Tạng, Mông… cũng vậy cả thôi, cũng như những conngựa, con cừu trên thảo nguyên chứ y không còn rung động nữa Việc mâymưa đối với y bây giờ cũng như việc ăn uống, bài tiết” [19, tr199]

Lối sống vô văn hóa đó không chỉ ở quân cướp nước mà cả những đấngbậc trong vương triều Trần, như Dụ tông, Nhật Lễ, Nguyễn Dục, Trâu Canh,Dương Khương… nhất là khi nhà Trần đã đi vào gia đoạn suy vong Tệ nạnxẩy ra khắp nơi, gian thần, lộng thần xuất hiện như nấm Dưới thời Dụ tôngtriều đại nhà Trần là như thế Vua sa vào ăn chơi sa đọa Sa đọa nhất tronglịch sử 175 năm hình thành, phát triển của nhà Trần Cũng chính lối sống sađọa của Dụ tông đã trực tiếp kéo cơ nghiệp nhà Trần từ hoàng kim tới bờ vực

thẳm Mở đầu cuốn Vương triều sụp đổ, nhà văn cho Chu An, một con người

văn chất hơn đời giới thiệu về người học trò độc nhất của mình “Dụ tông,ham chơi, biếng học, kết bè kết đảng với lũ thần tử, đồi bại, thả lỏng kỉcương, khing nhờn phép nước, sa vào con đường đọa lạc” Cuộc đời làm vuacủa Dụ tông chỉ chìm đắm trong hoan lạc, dục tình Tiếp tay cho y có một bèđảng ranh ma, quỷ quyệt như Trâu Canh tên thầy thuốc chuyên bào chếnhững phương thuốc kích dục dâng vua, Nguyễn Thanh Lương luôn tìm cáchđục khoét vơ vét của cải của dân lành bằng cách tăng hàng trăm thư thuế, MaiĐức Thọ, tên hoạn quan, cai quản mĩ nữ bắt vô số con gái lương dân…BùiKhoan bầy trò cờ bạc, rượu chè dơ dáy ngay trong cung thất, khiến nhà vua

bê tha, ngu muội… Một lũ từ quân đến thần đều vô đạo Chúng còn bất nhânthay khi lập mưu bày kế cho Dụ tông diễn vở kịch “ăn năn, hối cãi, tu tâm,dưỡng tính” lấy tình máu mũ lừa bịp để xoa dịu nỗi đau đớn, căm uất tronglòng thái hậu vì có một bè đảng gian thần trong triều nội, hầu cận một tên vuatối

Tay đã nhúng chàm khó lòng rút ra, Dụ tông cùng bè đảng thoát khỏi

án trảm bảy tên gian thần như sớ Chu Văn An dâng và cả đương kim hoàng

thượng như lời phán xét của thái hậu Chúng tiếp tục sẩy chân trên con đường

sa đọa không thể dừng lại Bọn chúng thao túng, lấn lướt các bậc trung thần

Dụ tông càng ngày càng đắm chìm trong sắc dục Dụ tông cùng bè đảng lên

kế hoạch xây cất cung thất Mặc cho dân tình đói rách, khổ cực, hạn hán mấtmùa Quan lại tiếp tục đục khoét Dân tình chết do phu, phen, tạp dịch, chết vìxây cung thất Lại chết vì đói kém còn nhiều hơn gấp bội Vua vẫn điềmnhiên hưởng lạc, hành lạc Y cũng có thói vũ phu của một tên bạo chúa, tronglúc mây mưa: đấm, đánh, hành hạ mỹ nữ là chuyện thường tình Bọn gianthần đứa bận trục lợi, hoạn quan và Trâu Canh lo món quà dâng vua ngàykhánh thành “đội bát tiên” Thế là, cung thất, mỹ nữ, tiền bạc, thần dược của

Dụ tông đều được bọn phản phúc chuẩn bị chu tất Dụ tông bước sang tuổi bamươi đáng lẽ là cái thời sung sức nhất của người đàn ông thì y lại hết sinhlực Nhà văn chỉ vạch tội mà không định tội lỗi của một lũ từ quân đến thần.Như một lẽ tất yếu ở đời, làm việc gì bất lương, trái đạo tâm sẽ không yên.Nhà văn như để cho chúng tự trừng phạt, và định tội những việc làm củamình Đầu tiên, tên Trâu Canh bỏ đi Tiếp đến Dụ tông phải tự đối mặt vớilương tâm Tội lỗi cứ ám ảnh, hiện về, ban ngày ở long sàng có quân chầuchực Dụ tông vẫn hốt hoảng trong mê sảng “đuổi, đuổi hết bọn trẻ con đi.Kìa! Sao cứ để chúng nhao nhao đòi nhảy bổ vào ta Kìa kìa, chúng nó đấymột…hai …ba, hai mươi bốn đứa cả thẩy Đứa nào ruột gan cũng rỗng hết,bụng đầy máu Chúng đòi ta trả mật cho nó… lấy đâu ra hai mươi bốn cái mậttrả cho bọn này! Trời ơi!” [21, tr182] Quân lương đống thì thần lương đống,quân vô đạo thần vô đạo, không chỉ Dụ tông, cả một bọn Trâu Canh, Mai ĐứcThọ, Nguyễn Thanh Lương cũng sa đọa – trụy lạc không kém Đức Minhtông thật kém đức khi có hai người con trai đều đi vào lối sống bê tha.Nguyên Dục cũng không kém Kết cục Dụ tông không thể kéo dài sự sống,Nguyên Dục qua đời, các tên gian thần đều chết Những cái chết bi thiết mà

không ai thương tiếc, động lòng Nhà văn đã khái quát lên bức tranh cuộcsống cuối mùa của nhà Trần quá ảm đạm, lê lương, đau đớn Trái ngược vớithời Đông A đã đi vào sử sách Nhật Lệ, tên ngoại tộc lên ngôi vua, cùng tênphường hát Dương Khương lại tiếp tục vết xe đổ của Dụ tông Tất cả đều cókết cục bi thảm Vẽ lại bức tranh đời sống tinh thần như vậy nhà văn muốnkhái quát cái nhìn đa diện về một xã hội, một thời đại góp phần phục dựngbức tranh văn hóa Đại Việt thời đại nhà Trần.

Chương 2 KHÔNG – THỜI GIAN NGHỆ THUẬT TRONG

BÃO TÁP TRIỀU TRẦN TỪ GÓC NHÌN VĂN HÓA

2.1 Hình tượng không gian

Không gian nghệ thuật luôn đồng hành cùng với tác phẩm nghệ thuật

Không gian trong Bão táp triều Trần không chỉ là một dạng không gian duy

nhất Bằng khả năng bao quát, điểm nhìn đa chiều, cùng với vốn kiến thứcvăn hóa sâu rộng, kết hợp với năng lực tưởng tượng phong phú, Hoàng QuốcHải đã phục dựng lại không gian triều đại nhà Trần từ góc nhìn văn hóa bằngdiện mạo của một xã hội mang đậm không khí sử thi – không khí của thời đạiĐông A Nghiên cứu tác phẩm ở góc nhìn văn hóa chúng tôi xin giới thuyếtmột số vấn đề có liên quan

2.1.1 Giới thuyết khái niệm

Không gian nghệ thuật là hình thức tồn tại của thế giới nghệ thuật Bất

cứ một tác phẩm nghệ thuật nào cũng có hình tượng không gian Không gian

là nền cảnh biểu hiện cho một bức tranh xã hội, găn liền với quan điểm nghệthuật và cách thể hiện của nhà văn Không gian nghệ thuật là sự sáng tạo củangười nghệ sĩ nhằm biểu hiện con người và thể hiện một quan điểm nhất định

về cuộc sống Từ điển thuật ngữ văn học do nhóm tác giả Lê Bá Há – Trần

Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi chủ biên quan niệm “không gian nghệ thuật làhình thức bên trong của hình tượng nghệ thuật thể hiện tính chỉnh thể của nó

Sự miêu tả, trần thuật trong nghệ thuật bao giờ cũng xuất phát từ một điểmnhìn, diễn ra trong trường nhìn nhất định, qua đó thế giới nghệ thuật cụ thể,cảm tính bộc lộ toàn bộ quãng tính, tiếp nối, cao, thấp, xa, gần, rộng, dài tạothành viễn cảnh nghệ thuật Không gian nghệ thuật gắn với cảm thụ khônggian, nên mang tính chủ quan” [26, tr180] Khảo sát không gian nghệ thuật

trong Bão táp triều Trần từ góc nhìn văn hóa, chúng tôi nêu thêm một số luận điểm về không gian văn hóa để thấy được sự kết hợp hài hòa giữa văn hóa và

văn chương, giữa lịch sử và tiểu thuyết

Trong lĩnh vực văn hóa khái niệm không gian được hiểu với một hàmnghĩa có phần rộng hơn: “Văn hóa thường có địa chỉ phát sinh ban đầu rất rõrệt, càng về sau càng có xu hướng mở rộng phạm vi ảnh hưởng Mức độ mởrộng phạm vi ảnh hưởng tùy thuộc vào hai yếu tố chính: một là sức sống nộithân ban đầu của những giá trị văn hóa được tạo ra Hai là khả năng thích ứngcủa những giá trị văn hóa ấy tại những địa chỉ được truyền bá tới Nếu có sựtương hợp cả hai yếu tố này thì không gian ảnh hưởng của các hệ thống giá trịvăn hóa sẽ càng ngày càng rộng lớn” [74, tr18]

Cách hiểu trên đây về hình tượng không gian nghệ thuật và không gian

văn hóa là cơ sở để chúng tôi khảo sát không gian nghệ thuật trong Bão táp

triều Trần từ góc nhìn văn hóa.

2.1.2 Các không gian văn hóa trong Bão táp triều Trần

Tiểu thuyết Bão táp triều Trần Hoàng Quôc Hải đã phục dựng không

gian văn hóa gắn với đời sống sinh hoạt, sự sinh tồn của con người Hơn thếmỗi loại không gian văn hóa ở trong bộ tiểu thuyết tái hiện một thời khắc củalịch sử Mỗi loại không gian được phục dựng, tái hiện một thời đại oai hùngcủa lịch sử, gắn liền với những con người bất tử, những giá trị văn hóa trườngtồn Nghiên cứu hình tượng không gian dưới góc nhìn văn hóa chúng tôi đivào một số hình thức không gian tiêu biểu, như: Không gian kinh thành,không gian trang ấp – láng quê, không gian thiên nhiên - chùa chiền, khônggian chiến trận

2.1.2.1 Không gian kinh thành

Bão táp triều Trần là bộ tiểu thuyết lịch sử không chỉ ghi lại những

biến cố lịch sử, sự hưng vong, hùng cường, mạnh yếu của nhà Trần trong