Vận dụng tiếp cận cấu trúc hệ thống để dạy kiến thức chương III sinh trưởng và phát triển sinh học 11 cơ bản

Giả thiết khoa học Nếu vận dụng hợp lý tiếp cận cấu trúc - hệ thống trong quá trình dạyhọc sinh học 11 THPT cơ bản, có thể đổi mới phương pháp dạy học theohướng tổ chức cho học sinh hệ t

Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành khóa luận, tôi đã nhận được sự giúp đỡ rất tận tình của thầy giáo hướng dẫn khoa học PGS TS Nguyễn Đình Nhâm Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy.

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sinh học - Trường Đại học Vinh, cán bộ Trung tâm thư viện trường Đại học Vinh, giáo viên và học sinh trường THPT Đông Sơn 2 (Thanh Hoá), THPT Hoàng Lệ Kha (Thanh Hóa), THPT Thạch Thành 3 (Thanh Hoá).

Tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, bạn bè đã động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu.

Xin chúc các thầy, các cô và các bạn sức khoẻ, hạnh phúc.

Vinh, tháng 5 năm 2010

Tác giả

Nguyễn Thị Thảo

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 2

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

4 Đối tượng nghiên cứu 3

5 Giả thiết khoa học 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Những đóng góp mới của đề tài 7

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU 9

Chương 1 CƠ SƠ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA QUAN ĐIỂM TIẾP CẬN HỆ THỐNG TRONG DẠY HỌC 9

1.1 Lịch sử vấn đề nghiên cứu 9

1.1.1 Trên thế giới 9

1.1.2 Ở Việt Nam 10

1.2 Cơ sở lý luận của quan điểm tiếp cận cấu trúc - hệ thống trong dạy học 11

1.2.1 Khái niệm hệ thống 11

1.2.2 Khái niệm tiếp cận hệ thống 13

1.2.3 Tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu sinh học 15

1.2.4 Tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học 16

1.2.5 Ưu điểm của việc vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học 18

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài 19

1.3.1 Tình hình nghiên cứu việc vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống trong dạy học 19

1.3.2 Thực trạng sử dụng phương pháp vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống ở trường phổ thông 19

DẠY HỌC KIẾN THỨC CHƯƠNG III “SINH TRƯỞNG

VÀ PHÁT TRIỂN” - SINH HỌC 11 CƠ BẢN 22

2.1 Phân tích nội dung chương Sinh trưởng và phát triển 22

2.1.1 Mục tiêu chương 22

2.1.2 Phân tích cấu trúc và nội dung chương sinh trưởng va phát triển 23

2.1.3 Thành phần kiến thức đặc trưng 26

2.2 Con đường logic để tổ chức dạy học theo kiểu tiếp cận cấu trúc -hệ thống 28

2.3 Quy trình vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học 30

2.4 Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để dạy học kiến thức chương III “Sinh trưởng và phát triển” - sinh học 11 cơ bản 33

2.5 Thiết kế giáo án giảng dạy một số bài trong chương “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (Ban cơ bản) 49

Bài 34 Sinh trưởng ở thực vật 49

Bài 37 Sinh trưởng và phát triển ở động vật 56

Bài 38 Các yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ở động vật 62

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 72

3.1 Mục đích thực nghiệm 72

3.2 Nội dung thực nghiệm 72

3.3 Tổ chức thực nghiệm 72

3.4 Kết quả thực nghiệm 73

3.4.1 Phân tích định lượng 73

3.4.2 Phân tích định tính 81

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 83

TÀI LIỆU THAM KHẢO 85

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay Giáo dục đã trở thành một lực lượng sản xuất trực tiếp thamgia quyết định vào việc tạo ra những con người có đủ phẩm chất và năng lực

để xây dựng và phát triển nền công nghiệp hoá và hiện đại hoá

Trong thời đại ngày nay, khi mà sự phát triển của khoa học kỷ thuật vớimột tốc độ chóng mặt, thông tin khoa học ngày càng khám phá với một sốlượng gấp bội, nhất là lĩnh vực sinh học Đây là một môn khoa học thựcnghiệm gắn liền với đồi sống con người Trong hệ thống chương trình sinhhọc phổ thông, thì sinh học cơ thể được nghiên cứu theo hướng chuyên sâutheo một trật tự lôgic nhất định Tinh thần đó cần phải quán triệt ở tất cả cáckhâu từ mục tiêu, nội dung, phương pháp, phương tiện, Trong đó phươngpháp, biện pháp dạy học phải được xem là khâu quan trọng hàng đầu

Xác định đúng vai trò của nó nên Đại hội đảng đã cụ thể hoá tại Hộinghị lần thứ 6 - Ban chấp hành Trung ương Đảng khoá IX: “Đổi mới vềphương pháp dạy học ở tất cả các cấp học, bậc học, kết hợp tốt giữa học vàhành, gắn nhà trường với xã hội, áp dụng phương pháp dạy học hiện đại đểbồi dưỡng cho học sinh những năng lực tư duy sáng tạo, năng lực giải quyếtvấn đề” Định hướng trên đã được pháp chế hoá trong Luật giáo dục điều 28.2nêu rõ: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác,chủ động, sáng tạo của học sinh phù hợp với với từng đặc điểm riêng của từnglớp học, môn học bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụngkiến thức học vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứngthú học tập cho học sinh”

Chương trình sinh học phổ thông mới do Bộ Giáo dục và Đào tạo banhành tháng 11 năm 2002 đã được thiết kế theo tiếp cận hệ thống, từ sinh học tếbào  sinh học cá thể  sinh học trên cơ thể (quần thể  quần xã  hệ sinh thái

quá trình, quan hệ chung cho mọi cơ thể sống, không phân biệt từng nhóm đốitượng vi sinh vật, động vật, thực vật Riêng ở lớp 11 chương trình sách giáokhoa được trình bày theo cấu trúc sinh học cơ thể thực vật rồi đến sinh học cơthể động vật ở mỗi dấu hiệu đặc trưng cơ bản của cơ thể sống bao gồm: chuyểnhoá vật chất và năng lượng, cảm ứng, sinh trưởng và phát triển, sinh sản Điềunày gây ra khó khăn cho việc hình thành những kiến thức đặc trưng chung chođộng vật và thực vật Đề tài này muốn khắc phục khó khăn đó bằng cách chọncon đường lôgic hợp lý để tổ chức dạy chương trình sinh học.

11 Vì chương trình sinh học trung học cơ sở thì học sinh đã được tiếp cận kiếnthức về đời sống thực vật, động vật nên ý định này có thể thực hiện được

Với nội dung kiến thức và đặc điểm tâm sinh lý học sinh lớp 11 thì cầnphải có phương pháp dạy học sao cho khi học sinh nghiên cứu các đối tượng

cụ thể đã biết đặt nó trong hệ thống khái quát Phương pháp này không chỉhình thành ở học sinh tri thức sâu sắc vững chắc mà còn rèn luyện các kỹnăng tư duy ở mức độ khái quát cao

Xuất phát từ lý do trên chúng tôi chọn đề tài: “Vận dụng tiếp cận hệ thống vào dạy chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản).

Do thời gian có hạn nên chúng tôi chỉ có thể đề cập việc áp dụngphương pháp dạy học này cho chương sinh trưởng và phát triển - sinh học 11

2 Mục đích nghiên cứu

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy - học vào quá trình sinh học cơthể sinh học 11 trung học phổ thông nhằm nâng cao hiệu quả, chất lượng dạyhọc theo định hướng hình thành kiến thức khái quát về sự sinh trưởng pháttriển của cơ thể sinh vật

- Tập làm quen với nghiên cứu khoa học, giúp có kinh nghiệm tronggiảng dạy, làm cơ sở cho nghiên cứu khoa học

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

1) Nghiên cứu các tài liệu liên quan đến đề tài để xác định cơ sở lý luậnvào dạy học chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản).

2) Điều tra thực trạng dạy học sinh học nói chung, nhận thức của giáoviên và học sinh về tiếp cận hệ thống theo yêu cầu của chương trình và vậndụng tiếp cận đó để tổ chức dạy chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 -THPT (ban cơ bản)

3) Phân tích cấu trúc nội dung chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH

11 - THPT (ban cơ bản)

4) Nghiên cứu và đề xuất các nguyên tắc vận dụng tiếp cận cấu trúc

-hệ thống trong dạy học chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT(ban cơ bản) và các biện pháp dạy học triển khai tiếp cận đó để hình thành ởhọc sinh các khái niệm về sinh trưởng và phát triển

5) Thiết kế giáo án theo hướng vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống

để tổ chức hoạt động nhận thức nhằm phát huy tính tích cực, chủ động chohọc sinh trong tiếp thu tri thức mới

6) Thực nghiệm sư phạm, đánh giá hiệu quả của việc vận dụng tiếp cận

hệ thống trong quá trình dạy học

7) Xử lý kết quả thực nghiệm

4 Đối tượng nghiên cứu

4.1 Nội dung chương trình: Nghiên cứu cấu trúc chương trình SH - 11THPT, tập trung chú ý vào chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 -THPT (ban cơ bản), xác định những kiến thức cơ bản và mối quan hệ giữasinh trưởng và phát triển

4.2 Điều tra tình hình vận dụng tiếp cận hệ thống vào dạy học sinh họcnói chung và chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơbản), nói riêng của giáo viên dạy sinh ở các trường THPT

4.3 Điều tra thực trạng khả năng tiếp thu kiến thức chương: “Sinhtrưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản) của học sinh THPT.

5 Giả thiết khoa học

Nếu vận dụng hợp lý tiếp cận cấu trúc - hệ thống trong quá trình dạyhọc sinh học 11 THPT cơ bản, có thể đổi mới phương pháp dạy học theohướng tổ chức cho học sinh hệ thống hóa, khái quát hóa nội dung, hình thànhcác kiến thức đại cương về sự sinh trưởng và phát triển ở cấp độ cơ thể

6 Phương pháp nghiên cứu

6.1 Phương pháp nghiên cứu lý thuyết

- Nghiên cứu về các văn kiện và đường lối, chủ trương của Đảng vàNhà nước trong công tác giáo dục nói chung và công cuộc đổi mới phươngpháp giảng dạy tích cực hoá người học, lấy học sinh làm trung tâm

- Nghiên cứu các tài liệu sách báo, công trình nghiên cứu có liên quanđến đề tài.Các tài liệu về công tác tự lực nghiên cứu tài liệu sách giáo khoanói chung và việc vận dụng tiếp cận hệ thống trong tổ chức hoạt động học tậpchương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản)

- Nghiên cứu cấu trúc nội dung chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH

11 - THPT (ban cơ bản)

- Nghiên cứu cơ sở lý luận về thiết kế giáo án và quy trình tổ chức cácbài học theo tiếp cận hệ thống

6.2 Phương pháp điều tra quan sát sư phạm

- Điều tra về phương pháp giảng dạy của giáo viên và khả năng vậndụng tiếp cận hệ thống vào hoạt động giảng dạy học tập kiến thức “Sinhtrưởng và phát triển”

- Điều tra chất lượng học tập của học sinh thông qua phiếu điều tra,tham khảo giáo án, dự giờ giáo viên, điều tra kết quả điểm thông qua các bàikiểm tra làm cơ sở thực tiễn đề tài

6.3 Phương pháp thực nghiệm sư phạm

- Mục đích thực nghiệm: bước đầu kiểm chứng những giá trị và hiệuquả của việc vận dụng tiếp cận Cấu trúc - hệ thống do mình thiết kế vào dạyhọc chương: “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản) trên một

số đối tượng cụ thể mà bản thân có thể tiến hành được

- Quá trình thực nghiệm:

* Chọn trường lớp thực nghiệm

* Bố trí thực nghiệm

* Nghiên cứu thực nghiêm:

+) Thực nghiệm thăm dò: Tiến hành thực nghiệm thăm dò ở một số lớp

để chọn phương án thực nghiệm hiệu quả và sữa chữa sơ bộ về giáo án

+) Thực nghiệm chính thức: Tiến hành trên 2 nhóm đối tượng là lớp

ĐC và TN với trình độ tương đương nhau Một giáo viên trực tiếp giảng dạy 2nhóm đối tượng này Giáo án thực nghiệm là giáo án soạn theo vận dụng tiếpcận cấu trúc - hệ thống Giáo án đối chứng là giáo án do giáo viên trường sởtại soạn

- Kiểm tra sau thực nghiệm: Tiến hành kiểm tra ngay sau khi dạyxong các bài thực nghiệm và đối chứng Công cụ kiểm tra là trắc nghiệmkhách quan

- Phân tích kết quả thực nghiệm:

+) Phân tích kết quả trong thực nghiệm

 Phân tích kết quả trước thực nghiệm

 Phân tích kết quả sau thực nghiệm

+) Phân tích định tính các bài kiêm tra

 Về chất lượng lĩnh hội kiến thức

 Về năng lực tư duy và khả năng vận dụng kiến thức

 Về độ bền kiến thức tiến hành sau khi thực nghiệm được một hoặchai tháng

 Về kỹ năng nghiên cứu tài liệu sách giáo khoa.

- Kết luận về kết quả thực nghiệm

6.4 Phương pháp xử lý số liệu

- Các số liệu điều tra cơ bản được xử lý thống kê toán học trên bảngexcel, tính số lượng và phần trăm số bài đạt các loại điểm và tổng số bài cóđiểm 5 trở lên làm cơ sở định hướng, đánh giá chất lượng lĩnh hội kiến thức

từ đó tìm ra nguyên nhân ảnh hưởng đến chất lượng học tập Các số liệu xácđịnh chất lượng của lớp ĐC và TN được chi tiết hoá trong đáp án bài kiểm tra

và điểm chấm theo thang điểm 10, chi tiết đến 0,25 điểm

i x n n

i x n

10 1

) (





 +) Độ lệch tiêu chuẩn: Biểu thị mức độ phân tán của các giá trị quanhgiá trị trung bình:

DC TN

Td=

DC

DC

TN TN

DC TN

n

S n S

X X

2 2

DC phương sai cảu lớp đối chứng

nTN số bài kiểm tra của lớp TN

nDC số bài kiểm tra của lớp ĐC Giá trị tới hạn của Td là T tra trong bảng phân phối Student với 

0,05 nếu Td Tthì sự sai khác của các giá trị trung bình TN và ĐC là có ýnghĩa

7 Những đóng góp mới của đề tài

7.1 Hệ thống hóa cơ sở lý luận về tiếp cận cấu trúc - hệ thống làm cơ

sở cho việc vận dụng vào dạy học SH 11 - THPT

7.2 Xây dựng các con đường logic vận dụng tiếp cận hệ thống trongviệc phân tích chương trình, nội dung sách giáo khoa SH 11 - THPT; Lựa

chọn biện pháp tổ chức dạy học, hình thành cho học sinh các khái niệm đạicương về sự sinh trưởng và phát triển ở cấp cơ thể.

7.3 Thiết kế và thực hiện một số bài học thể hiện biện pháp tổ chứchoạt động dạy học theo tiếp cận cấu trúc - hệ thống

NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

Sự xuất hiện của "Lý thuyết hệ thống tổng quát", một lý thuyết thuộcdạng những quan điểm khoa học chung mang tính hình thức và phổ quát, đãthúc đẩy mong muốn của cộng đồng khoa học muốn tiến tới phổ quát hoá cáccông cụ nhận thức khoa học và tiến tới sự nhận thức được đặc trưng mangtính luận điểm của toàn bộ các phổ quát Một trong những nhiệm vụ chính củatiếp cận này là làm rõ và phân tích các quy luật, các quan hệ qua lại đối vớicác lĩnh vực khác nhau của hiện thực Do vậy cách tiếp cận hệ thống đã được

sử dụng trong lý thuyết đã nêu mang tính chất liên ngành, bởi vì nó tạo ra cơhội đem những quy luật và những khái niệm từ một lĩnh vực nhận thức sangmột lĩnh vực khác

Khái niệm "hệ thống” đã được các nhà triết học trong lịch sử quan tâmxem xét, song chỉ đến khi triết học Mác ra đời mới mang lại cho nó một quanniệm thật sự khoa học Đặc biệt, hiện nay "hệ thống” được coi như một phạmtrù triết học có nội dung phong phú, mang ý nghĩa phương pháp luận trongnhận thức và hoạt động thực tiễn

Khái niệm “hệ thống" đã có tất cả các hệ thống triết học cũng như các

hệ thống tự nhiên Nó xuất hiện ngay từ triết học thời cổ đại Chính vì các sự

vật, hiện tượng trong thế giới có sự ràng buộc, phụ thuộc, quy định lẫn nhaunên đã hình thành khái niệm “tổng thể” một tập hợp nhất định Cái tổng thể

ấy được cụ thể hóa trong triết học Arixtốt với tính cách là giống, loại Ôngviết: “ các loại kể cả giống là cái dùng để quy cái tập hợp thành một thựctại” Arixốt thể hiện cái tổng thể ấy bằng một phạm trù - cái toàn thể Theoông “cái toàn toàn thể là cái mà ở đó không thể thiếu bất kỳ một bộ phận nào,

mà trong thành phần của nó thì mỗi bộ phận lại là cái toàn thể bao gồm các sựvật và hình thành nên một thể thống nhất”

C Mác là người đầu tiên đứng trên lập trường duy vật biện chứng đểnghiên cứu một trong các hệ thống vật chất phức tạp - xã hội loài người.C.Mác viết Sự phát triển hệ thống thành chỉnh thể như thế sẽ tạo ra yếu tố của

nó, tạo ra hệ thống, quá trình, sự phát triển của nó, “dù cho khái niệm hệthống được xác định theo nhiều cách khác nhau, thì người ta vẫn thường hiểurằng, hệ thống là một tập hợp những yếu tố liên hệ với nhau, tạo thành sựthống nhất ổn định và tính chỉnh thể, có những thuộc tính và những quy luậttích hợp”

Lý thuyết hiện đại về hệ thống được phát triển mạnh mẽ trong nhữngthập niên gần đây, là cơ sở cho phương pháp tư duy biện chứng, có ý nghĩa tolớn đối với việc nghiên cứu các hệ thống phức tạp của tự nhiên, sự sống, các

hệ sinh thái, kinh tế, xã hội, cũng như đối với các hoạt động thực tiễn trongcác lĩnh vực tổ chức, điều khiển và quản lý

1.1.2 Ở Việt Nam

Ở Việt Nam cũng đã có nhiều công trình nghiên cứu về lý thuyết hệthống và tiếp cận hệ thống “Phân tích hệ thống và ứng dụng” (Hoàng Tụy,1987), “Về hệ thống và tính ỳ hệ thống” (Phan Dũng, 1996), “Lý thuyết hệthống” (Trần Đình Long, 1999), “Sự hình thành và phát triển lý thuyết hệthống” (Nguyễn Văn Thanh, 2000) “Phạm trù hệ thống trong lịch sử triết học”(Nguyễn Ngọc Khá - tạp chí Triết học số 3, 1997)

Ngoài ra, còn có nhiều công trình nghiên cứu khác như: Nguyễn ĐìnhHòe và Vũ Văn Hiếu trong cuốn sách “Tiếp cận hệ thống trong nghiên cứumôi trường và phát triển” - NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội - 2007 đã đưa racách tiếp cận hệ thống trong việc ra quyết định về môi trường và phát triển, cóhai cách tiếp cận là tiếp cận cứng và tiếp cận mềm.

Lý thuyết hệ thống cũng đã được vận dụng trong lĩnh vực nghiên cứusinh học và xây dựng giáo trình sinh học, xây dựng các đề tài luận án như:

“Những vấn đề cải cách giáo dục đại cương trường phổ thông nước Việt Namdân chủ cộng hoà”(Nguyễn Như Ất, 1993), “Tiếp cận hiện đại hoạt động dạyhọc” (Đỗ Ngọc Đạt, 1997) “Giáo dục môi trường qua dạy học sinh thái”(Dương tiến Sĩ, 1999), “Vận dụng tiếp cận hệ thống phân tích nội dung sinhthái học bậc trung học phổ thông tích hợp môi trường” (Phan Đức Duy, thôngbáo khoa học, số 2 năm 1999)

“Vận dụng lý thuyết tiếp cận cấu trúc - hệ thống để nâng cao chấtlượng dạy học sinh học” (Nguyễn Phúc Chỉnh, 2002) “Sử dụng tiếp cận hệthống hình thành khái niệm trong chương trình sinh học 11”(Đỗ Thị Hà,2002), “Quán triệt tư tưởng cấu trúc - hệ thống và tư tưởng tiến hoá trong dạyhọc sinh học ở trường phổ thông” (Dương Tiến Sĩ, 2007)

Lý thuyết hệ thống còn được ứng dụng trong cả lĩnh vực dạy học “Xâydựng và sử dụng bảng hệ thống trong dạy học sinh học lớp 10 THPT” (TrầnHoàng Xuân, 2003), “Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống khi dạy sinh học

11 thí điểm phân ban” (Nguyễn Thị Nghĩa, 2009) “Vận dụng quan điểm hệthống trong thiết kế và dạy học bài ôn tập chương phần sinh học tế bào lớp 10

Theo L.V Bertalanffy, hệ thống là tập hợp các yếu tố liên kết với nhautạo thành một chỉnh thể thống nhất và tương tác với môi trường.

Dựa trên định nghĩa của L.V.Bertalanffy, Hoàng Tụy đã định nghĩa: Hệthống là một tổng thể gồm nhiều yếu tố (bộ phận) quan hệ và tương tác vớinhau và với môi trường xung quanh một cách phức tạp theo ông phải xem xétđối tượng hay hệ thống được nghiên cứu trong tổng thể yếu tố tác động đến

nó, tức là trong môi trường Môi trường và hệ thống tác động qua lại trongkhông gian và thời gian Mọi hệ thống đều có xu hướng tiếp cận đến mục tiêu

là một trạng thái cân bằng nào đó Hệ thống có sự tác động đồng bộ, có phốihợp, có tổ chức của các bộ phận tạo nên hiệu quả lớn hơn rất nhiều so vớiphép cộng đơn thuần các tác động Cấu trúc - hệ thống đặc trưng bởi mốiquan hệ giữa các phần tử và các bộ phận của hệ thống

Theo Đào thế Tuấn, hệ thống là các tập hợp có trật tự bên trong haybên ngoài, của các yếu tố có liên hệ với nhau

Theo quan điểm triết học, khái niệm hệ thống được hiểu hệ thống làmột tổ hợp các yếu tố cấu trúc liên quan chặt chẽ với nhau trong một chỉnhthể, trong mối quan hệ qua lại giữa các yếu tố cấu trúc đã cho đối tượng trởthành một chỉnh thể trọn vẹn

Nhìn chung, mọi sự vật tồn tại trong những hệ thống nhất định, cónghĩa là các hệ thống tồn tại một cách khách quan tuy nhiên, định nghĩa kháiniệm hệ thống lại mang tính chủ quan tuỳ theo từng cách tiếp cận, điều đógiải thích tại sao có nhiều cách định nghĩa khác nhau về hệ thống

Tuy có nhiều cách định nghĩa khác nhau về “Hệ thống” nhưng nhữngđịnh nghĩa đó đều có những điểm chung, đó là tập hợp những yếu tố liên hệvới nhau tạo thành sự thống nhất ổn định và tính chỉnh thể có những thuộctính và tính quy luật tổng hợp Điều cơ bản nhất của hệ thống đó là các yếu tốliên hệ và quan hệ với nhau theo những quy luật xác định của tự nhiên Chínhnhững mối quan hệ này đã tạo nên những tính chất khác nhau của hệ thống

Như vậy, có thể định nghĩa một cách khái quát, hệ thống là các phần tử

có mối liên hệ và quan hệ với nhau có sự tác động chi phối lên nhau theonhững quy luật nhất định để trở thành một chỉnh thể, làm xuất hiện nhữngthuộc tính mới của hệ thống mà những thuộc tính này không thể có ở từngyếu tố riêng lẻ

1.2.2 Khái niệm tiếp cận hệ thống

Lý thuyết hệ thống ra đời và nhanh chóng trở thành một công cụ nghiêncứu của các nhà khoa học và nó đã được áp dụng một cách có hiệu quả trongrất nhiều lĩnh vực khác nhau của cuộc sống, trong đó có lĩnh vực sinh học vàdạy học sinh học ở trường THPT

Tiếp cận cấu trúc - hệ thống là phương pháp luận để nghiên cứu lýthuyết các cấp tổ chức sống trong giới hữu cơ

Hệ thống mang tính khách quan nhưng tiếp cận cấu trúc - hệ thống lạimang tính chủ quan Tiếp cận cấu trúc - hệ thống là phân tích cấu trúc và tổnghợp hệ thống một cách khoa học, phù hợp với quy luật tự nhiên Như vậy sựthống nhất giữa hai phương pháp phân tích cấu trúc và tổng hợp hệ thốngtrong đó điều cơ bản nhất là phải phân tích đối tượng nghiên cứu thành cácyếu tố cấu trúc và tổng hợp các yếu tố đó lại trong một chỉnh thể trọn vẹn theoquy luật của tự nhiên như sau:

- Phương pháp phân tích hệ thống

Khi tiếp cận hệ thống ta thường sử dụng phương pháp tiếp cận phântích tức là cách tiếp cận chia tách hệ thống về cấu trúc hoặc chức năng đểnghiên cứu sâu hơn, chi tiết hơn các thông số và đặc tính của hệ thống giúp đisâu nghiên cứu các thành phần ngày càng cơ bản hơn của vật chất của sựsống, kinh tế và xã hội, và những phân tích nghiên cứu như vậy đã cho tahiểu biết sâu sắc về cấu trúc các thành phần cơ bản đó của nhiều loại đốitượng khác nhau

Phương pháp nghiên cứu các đối tượng bất kỳ, vạch ra cấu trúc, cácquy luật vận động và phát triển của nó với tính cách là một hệ thống rồi phântích hệ thống đó Khi phân tích hệ thống ta phải:

1) Xác định rõ những yếu tố, những bộ phận bên trong hệ thống vớinhững cái bên ngoài hệ thống (môi trường), các yếu tố, các bộ phận cấu thành

hệ thống

2) Phân chia hệ thống thành các hệ con, phân tích vị trí chức năng củachúng trong hệ thống, chú ý đến thứ bậc trong cấu trúc của hệ thống

3) nghiên cứu đầy đủ cả những mối liên hệ giữa các yếu tố, hệ con của

hệ thống và những mối liên hệ của hệ thống với môi trường, mỗi loại liên hệ

ấy có vị trí và chức năng nhất định trong một cấu trúc cụ thể

4) Thông qua việc phân tích các mối liên hệ bên trong và bên ngoài hệthống, nghiên cứu phương thức tác động qua lại giữa các yếu tố, các bộ phậncấu thành hệ thống, giữa hệ thống với môi trường tìm ra tính chỉnh thể (thuộctính) của hệ thống Đó là nguyên tắc quan trọng nhất của phân tích hệ thống

5) Để nhận thức hoạt động cần làm rõ các quá trình điều khiển của hệthống

6) Phân tích hệ thống không chỉ nhằm nghiên cứu cấu trúc của hệthống, mà còn nghiên cứu cả quá trình phát triển của nó

- Phương pháp tổng hợp hệ thống:

Tổng hợp và phân tích là hai mặt không thể tách rời trong quá trình tiếpcận cấu trúc - hệ thống Phương pháp phân tích hệ thống đi từ cái toàn thể đếncái bộ phận thì phương pháp tổng hợp hệ thống lại là những thao tác đi từ cái

bộ phận đến cái toàn thể thông qua việc xác định cấu trúc hệ thống

Tiếp cận hệ thống tập trung vào các đối tượng được nghiên cứu với cácthành phần khác trong hệ thống chứa nó Tiếp cận phân tích tạo điều kiện chotổng hợp hệ thống vì nếu không nghiên cứu đi sâu vào chỉnh thể thì khó mô tảđược bức tranh toàn cảnh của chỉnh thể Tổng hợp hệ thống lại chỉ ra hướngcho sự phân tích tiếp theo Cứ như vậy nhận thức ngày càng tiến sâu vào bảnchất của sự vật, hiện tượng

Tóm lại tiếp cận hệ thống định hướng phương pháp luận của nhận thứckhoa học chuyên hoá mà cơ sở của nó là nghiên cứu các đối tượng như là các

hệ thống Tiếp cận cấu trúc - hệ thống cho phép thiết lập các vấn đề tươngứng của khoa học cụ thể và xây dựng các chiến lược nghiên cứu các vấn đề

đó một cách hiệu quả các vấn đề đó

1.2.3 Tiếp cận hệ thống trong nghiên cứu sinh học

Theo quan điểm hệ thống và dựa vào kết quả nghiên cứu của nhiều lĩnhvực khoa học có thể xác định tính hệ thống của sinh giới tồn tại một cáchkhách quan như sau:

- Mọi sự vật hiện tượng đều tồn tại trong những hệ thống xác địnhtrong đó có hệ thống sinh giới (hệ sống)

- Hệ sống luôn vận động và phát triển trong mối quan hệ giữa các yếu

tố trong hệ thống và giữa hệ thống với môi trường của nó, tách rời môi trườngcác hệ sống không tồn tại được

- Hệ sống là những hệ mở thường xuyên trao đổi chất và năng lượngvới môi trường

- Hệ sống luôn có xu hướng tự điều chỉnh để tạo ra trạng thái cân bằngtương đối trong một môi trường xác định ở một thời điểm nhất định Trạngthái cân bằng đó là trạng thái cân bằng vì môi trường của các hệ sống luônthay đổi

- Hệ thống sinh giới tồn tại ở các cấp độ tổ chức từ nhỏ đến lớn, từ cấp

độ phân tử đến hệ sinh thái và sinh quyển Trong đó các bộ phận của hệthống lớn có thể trở thành toàn thể của hệ nhỏ ở cấp độ nhỏ hơn Các nhàkhoa học đều thống nhất giới hữu cơ có ba cấp độ chính, đó là: hệ nhỏ, hệtrung và hệ lớn

Cấp độ tổ chức sống

Hệ nhỏ: Phân tử, tế bào

Hệ trung: Mô, cơ quan, hê cơ quan, cơ thể

- Sinh giới tồn tại nhiều hệ thống khác nhau Ví dụ: hệ thống Thực vật,

hệ thống Động vật, hệ thống các dấu hiệu đặc trưng của cơ thể sống, v.v , cónghĩa là có nhiều cơ cấu, hệ thống, và sinh giới cũng có hiện tượng chồngchất cơ cấu Ví dụ, nếu xét một cá thể sinh vật thì bản thân nó là một hệ thốngcủa các cơ quan và hệ cơ quan, nhưng nó lại là bộ phận của một loài (hệthống phân loại), hoặc là bộ phận của quần thể Việc phân chia các hệ thốngkhác nhau như vậy là do cách tiếp cận khác nhau

1.2.4.Tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học

1.2.4.1 Các nguyên tắc vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học sinh học

Vận dụng tiếp cận hệ thống trong dạy học sinh học nói chung và sinhhọc 11 nói riêng phải dựa trên 3 nguyên tắc sau:

- Nguyên tắc mối quan hệ giữa hệ lớn và hệ con: Hệ thống được đặctrưng bởi các quan hệ giữa các phần tử và bộ phận của hệ thống, đó khôngphải là phép cộng đơn giản các hệ con với nhau mà là sự tác động đồng bộ cóphối hợp, có tổ chức của các bộ phận có thể tạo nên hiệu quả lớn hơn rấtnhiều so với với phép cộng đơn thuần các tác động Khi nhiều phần tử kết hợpthành một hệ thống thì sẽ phát sinh nhiều tính chất mới mà từng phần tử ấyđều không có được

- Nguyên tắc mối quan hệ giữa các hệ con với nhau: Mỗi hệ lớn gồmnhiều hệ con, thì mỗi hệ con đều có mục tiêu riêng của nó và nó có xu hướngtiến đến trạng thái cân bằng riêng Mục tiêu của các hệ con sẽ có tác độngthống nhất cơ bản Các hệ con không độc lập mà liên quan mật thiết có sự tácđộng qua lại

- Nguyên tắc hệ mở (mối quan hệ giữa hệ lớn và môi trường): phải xétđối tượng hay hệ thống được nghiên cứu trong tổng thể các yếu tố tác động

đến nó, tức là trong môi trường Môi trường tác động lên hệ thống và ngượclại hệ thống cũng tác động lên môi trường, góp phần làm thay đổi môi trường;

Sự tác động đó phải xem xét trong không gian và thời gian

1.2.4.2 Tiếp cận cấu trúc hệ thống trong phân tích cấu trúc nội dung, xác định thành phần kiến thức bài học

Sự thống nhất giữa hai phương pháp phân tích cấu trúc và tổng hợp hệthống đã sản sinh ra các phương pháp tiếp cận hệ thống Tiếp cận cấu trúc -

hệ thống là xem xét một đối tượng nghiên cứu như là một hệ thống lớn baogồm những hệ thống con Hệ con bao gồm những hệ nhỏ hơn, giữa các bộphận trong một hệ con và giữa các hệ con với nhau cũng như giữa hệ lớn vớimôi trường cũng có những mối tương tác xác định Nhờ mối tương tác này

mà hệ thống có những thuộc tính mới, những chất lượng mới vốn không có ởnhững bộ phận riêng lẻ, chưa từng có trước đó và không phải là số cộng đơngiản các tính chất của các bộ phận Đó là những chất lượng mới mang tínhtoàn vẹn hay tính tích hợp của hệ thống Toàn hệ thống là một chỉnh thể cókhả năng tự điều chỉnh, tự thân vận động và phát triển

Vận dụng tiếp cận cấu trúc hệ thống để phân tích cấu trúc nội dung củakiến thức thì phải thực hiện đồng thời hai thao tác là phân tích cấu trúc vàtổng hợp hệ thống:

- Phân tích cấu trúc: Phân tích đầy đủ các yếu tố cấu trúc của đối tượngnghiên cứu, sự phù hợp giữa các yếu tố cấu trúc với hệ thống, sự phù hợpgiữa các yếu tố cấu trúc với các chức năng của nó, giữa hệ thống sống vớimôi trường

- Tổng hợp hệ thống: Sau khi phân tích cấu trúc của hệ thống thì cầnphải tổng hợp các yếu tố đó lại trong một chỉnh thể trọn vẹn theo một quy luậtcủa tự nhiên

Việc xây dựng nội dung sách giáo khoa, đặc biệt là chương trình sinhhọc lớp 11 đều dựa trên quan điểm, cấu trúc hệ thống, do đó nội dung kiến

thức trong từng chương, từng bài đều mang tính hệ thống Trong dạy họcngười giáo viên cần phải biết phân tích cấu trúc của các chương, các bài, tìm

ra mối quan hệ bản chất của các thành phần kiến thức, của các nội dung cơbản Trên cơ sở đó giáo viên có những cách trình bày bài giảng một cách khoahọc, giúp học sinh hiểu bài một cách dễ dàng

1.2.4.3 Tiếp cận cấu trúc- hệ thống trong thiết kế bài giảng

Sau khi phân tích cấu trúc nội dung và xác định thành phần kiến thức,giáo viên có thể sắp xếp nội dung các kiến thức cần trình bày, xác định cácbước lên lớp các hoạt động chính của thầy và trò trong bài học Đó là hệthống các thao tác của thầy và trò nhằm giúp học sinh hiểu bài theo mộtlogic hệ thống

1.2.5 Ưu điểm của việc vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học

- Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học có hiệu quả đối với

cả việc dạy và học

+) Đối với giáo viên, khi vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để phântích cấu trúc nội dung của các kiến thức trong từng bài, từng chương hay từngđơn vị kiến thức, giáo viên sẽ thiết lập được mối quan hệ bản chất giữa cácthành phần kiến thức, từ đó có biện pháp dạy học thích hợp, trình bày giảnggiải một cách khoa học, hướng học sinh tiếp thu kiến thức theo một hệ thốngnhất định

+) Đối với học sinh, khi giáo viên truyền đạt kiến thức theo một hệthống, học sinh sẽ nắm được đầy đủ mọi mặt của một sự vật hiện tượng (cácthành phần cấu trúc mối quan hệ tương tác và quy luật vận động của chúng)

Do đó nắm được bản chất của đối tượng Hơn nữa, học sinh còn hiểu đượcmối quan hệ qua lại của các khái niệm trong một phạm vi lớn, cho nên có thểxâu chuỗi được kiến thức của các bài học

Học sinh hiểu sâu hệ thống các khái niệm, quá trình, quy luật sinh học,

từ đó phân biệt rõ sự khác nhau giữa các cấp độ cơ thể với các cấp độ tổ chứcsống khác, giữa các sinh vật trong cùng một cấp độ

- Sử dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học khắc phục khuynhhướng đi sâu nghiên cứu từng bộ phận chi tiết của hệ sống mà không để ý đếncấu trúc và chức năng, tính toàn thể của hệ thống, chỉ nhìn thấy trạng thái tĩnh

mà không nhìn thấy trạng thái động của hệ thống

Tiếp cận cấu trúc hệ thống giúp khái quát hoá, hệ thống hoá các tri thứchình thành tri thức khái niệm, thuộc tính quy luật sinh học

Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy kiến thức cho học sinh,ngoài việc giúp học sinh nắm được kiến thức một cách hệ thống còn góp phầnrèn luyện và phát triển năng lực tư duy, đặc biệt là tư duy hệ thống cho học sinh

1.3 Cơ sở thực tiễn của đề tài

1.3.1 Tình hình nghiên cứu việc vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống trong dạy học

Hiện nay, nước ta cũng như các nước trên thế giới đều tiến hành cảicách giáo dục mà trọng tâm là đổi mới phương pháp dạy học Hệ thống cácphương pháp dạy học được nhiều nhà giáo dục quan tâm là các phương phápdạy học tích cực

Từ năm 1987 lại đây, nước ta có nhiều công trình nghiên cứu về cácbiện pháp dạy học tích cực được thực nghiệm ở các môn học, cấp học đã xácđịnh được hiệu quả và tính khả thi

Tiếp cận hệ cấu trúc - hệ thống là một trong những biện pháp dạy họctích cực, mang lại hiệu quả khá cao trong dạy học Ở nước ta đã có rất nhiềucông trình nghiên cứu về phương pháp dạy học này

1.3.2 Thực trạng sử dụng phương pháp vận dụng tiếp cận cấu trúc

-hệ thống ở trường phổ thông

Để phục vụ cho hướng nghiên cứu của đề tài, chúng tôi đã tìm hiểuthực trạng vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học sinh học củagiáo viên tại các trường phổ thông bằng cách soạn thảo phiếu thăm dò ý kiến.

Chúng tôi phát phiếu thăm dò 25 giáo viên thuộc các trường: THPTHoàng Lệ Kha (Thanh Hóa), THPT Đông Sơn 2 (Thanh Hóa), THPT ThạchThành 3 (Thanh Hóa) về tình hình sử dụng các phương pháp dạy học và thuđược kết quả ở bảng sau:

Bảng 1: Kết quả điều tra tình hình vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ

thống vào dạy học của giáo viên

Các công việc

Mức độ

Số ý kiến

Tỉ lệ

%

Số ý kiến

Tỉ lệ

%

Số ý kiến

Tỉ lệ

% Phân tích cấu trúc nội

dung của từng chương,

từng phần

Phân tích cấu trúc nội

Sơ đồ hóa các bước lên

lớp tùy theo nội dung

được giáo viên chú trọng, có đến 52% giáo viên không thực hiện công việcnày khi dạy học Việc vận dụng tiếp cận cấu trúc hệ thống vào các bài ôn tậpchương ít được thực hiện (24% giáo viên thực hiện thường xuyên và 64%giáo viên thực hiện không thường xuyên).

Trao đổi với các giáo viên ít sử dụng, không sử dụng phương pháp tiếpcận cấu trúc hệ thống trong dạy học chúng tôi rút ra một số nguyên nhân sau:

- Giáo viên chưa hứng thú với phương pháp này vì để chuẩn bị cho mộttiết học giáo viên cần đầu tư nhiều thời gian, công sức cho khâu chuẩn bị bài

- Khi sử dụng phương pháp này tốn nhiều thời gian để tiến hành đầy đủcác bước lên lớp nhưng thời gian của một tiết học là có hạn nên giáo viên longại “Cháy giáo án”

- Ngoài ra còn có một số trở ngại về tâm lý của giáo viên như: bất cứ sựđổi mới nào cũng chứa đựng những rủi ro do chưa được chuẩn bị đầy đủ vềmặt lý luận và kĩ năng áp dụng các phương pháp dạy học mới Lo ngại khi ápdụng phương pháp mới có thể không thành công bằng phương pháp thuyếtgiảng truyền thống, đặc biệt là giai đoạn bắt đầu đổi mới Về tư duy có nhiềungười cho rằng không cần đổi mới gì mình vẫn sống yên ổn vị trí công tácvẫn không thay đổi mình đã trong biên chế nhà nước cứ “Trung bình chủnghĩa” là yên trí làm việc đến lúc về hưu

+) Đối với học sinh: Những câu hỏi đơn giản chỉ đòi hỏi ghi nhớ sựkiện thì đa số học sinh làm tốt, còn những câu hỏi mang tính tổng quát, thểhiện mối quan hệ về cấu trúc và chức năng của các thành phần, các câu hỏi sosánh giữa các đối tượng, suy luận thì tỉ lệ học sinh làm đúng rất thấp

Tóm lại, qua quá trình điều tra tình hình thực tế vận dụng tiếp cận cấutrúc - hệ thống vào dạy học, chúng tôi nhận thấy hầu như giáo viên chưa nắm

rõ quan điểm tiếp cận cấu trúc - hệ thống, do dó chưa vận dụng quan điểmnày vào quá trình dạy học Từ cơ sở thực tiễn trên đây khẳng định việc nghiêncứu đề tài này là rất thiết thực

Chương 2 VẬN DỤNG TIẾP CẬN CẤU TRÚC - HỆ THỐNG ĐỂ DẠY HỌC KIẾN THỨC CHƯƠNG III “SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN”

Sau khi học xong chương này học sinh phải:

+) Trình bày được cơ sở chung về tế bào học của quá trình sinh trưởng,phát triển của Động vật, Thực vật

+) Phân biệt được sự khác nhau cơ bản trong quá trình sinh trưởng,phát triển của Động vật so với Thực vật

+) Trình bày được sự ảnh hưởng của các yếu tố bên ngoài, bên trongđến sinh trưởng, phát triển của Thực vật, Động vật

+) Trình bày được mối quan hệ giữa sinh trưởng và phát triển

+) Ứng dụng được các kiến thức đã học vào thực tiễn sản xuất, điềuchỉnh tốc độ sinh trưởng, phát triển của vật nuôi, cây trồng nhằm tăng năngxuất, cải thiện năng xuất của giống và sức khoẻ con người

- Mục tiêu kĩ năng:

Học xong chương này học sinh rèn luyện được các kĩ năng sau:

+) Kĩ năng thực hành:

Tiếp tục phát triển kĩ năng quan sát, đánh giá, nhận xét khi xem phim

về sinh trưởng và phát triển ở Động vật

+) Kĩ năng tư duy:

Tiếp tục phát triển kĩ năng tư duy thực nghiệm, quy nạp, chú trọng pháttriển tư duy lý luận, như phân tích, so sánh, tổng hợp, khái quát hoá đặc biệt

kĩ năng nhận biết nêu và giải quyết các vấn đề nảy sinh trong học tập và trongthực tiễn cuộc sống.

+) Bồi dưỡng quy luật thống nhất:

Mối quan hệ biện chứng giữa sinh trưởng và phát triển củng cố niền tinvào khả năng của khoa học hiện đại trong việc nhận thức bản chất tính quyluật của các hiện tượng sinh học

+) Quan điểm biện chứng về vận động và phát triển

+) Có ý thức vận dụng các tri thức, kĩ năng học được vào cuộc sống,lao động và học tập Thấy được mối quan hệ giữa thiên nhiên và con ngườisức mạnh của khoa học kĩ thuật xây dựng ý thức tự giác và thói quen bảo vệthiên nhiên bảo vệ môi trường sống

2.1.2 Phân tích cấu trúc và nội dung chương sinh trưởng và phát triển

Phân tích logic cấu trúc, nội dung chương trình dạy học là cơ sở quantrọng cho việc vận dụng tiếp cận hệ thống để tổ chức hoạt động nhận thức chohọc sinh Việc phân tích logic cấu trúc nội dung dạy học cần đi đôi với việccập nhật hoá và chính xác hoá kiến thức, đặc biệt chú ý tính kế thừa và pháttriển hệ thống khái niệm qua mỗi bài, mỗi chương Cấu trúc chương sinhtrưởng và phát triển được biên soạn thể hiện tính logic chặt chẽ

- Logic thể hiện ở sự sắp xếp các bài

Chương này gồm 7 bài, chia thành 2 phần:

Phần A: Sinh trưởng và phát triển ở thực vật

Bài 34: Sinh trưởng ở thực vật - Khái niệm sinh trưởng ở thực

Bài 36: Phát triển ở thực vật có hoa - Khái niệm phát triển

- Nhân tố chi phối sự ra hoa

- Mối quan hệ sinh trưởng vàphát triển

- Ứng dụng kiến thức sinhtrưởng và phát triển

Phần B: Sinh trưởng và phát triển ở động vật

Bài 37: Sinh trưởng và phát triển ở

động vật

- Khái niệm sinh trưởng và pháttriển ở động vật

- Phát triển không qua biến thái

- Phát triển qua biến thái: Biếnthái hoàn toàn và biến thái khônghoàn toàn

Bài 38-39: Các nhân tố ảnh hưởng

đến sinh trưởng và phát triển của

động vật

- Nhân tố bên trong:

+ Nhân tố di truyền

+ Các hoocmon

- Nhân tố bên ngoài

- Một số biện pháp điều khiểnsinh trưởng và phát triển ở độngvật và người

Bài 40: Thực hành - Xem phim sinh trưởng và phát

triển ở động vật

Sự sắp xếp các bài thể hiện mối liên hệ với nhau, kiến thức bài trước là

cơ sở, nền tảng để hình thành kiến thức mới ở các bài sau Khi mối liên hệ

này bị vi phạm thì việc tiếp thu tri thức gặp nhiều khó khăn vì muốn nghiêncứu cái chưa biết cần gắn nó vào cái đã biết.

- Logic về mặt kiến thức

Hệ thống kiến thức chương sinh trưởng và phát triển trình bày theo mộttrình tự từ dễ đến khó, từ đơn giản đến phức tạp, từ tổng hợp sơ bộ qua quátrình so sánh để cuối cùng khái quát ở mức cao hơn Các sự vật, hiện tượng,quá trình không xem xét riêng lẻ, cục bộ mà đặt trong mối liên hệ với nhau, đi

từ kiến thức cơ sở đến liến thức chuyên ngành Các khái niệm được nhắctrong tình huống mới khơi dậy tính tò mò, hứng thú học tập của học sinh Tạođiều kiện để học sinh nắm vững và phát triển các khái niệm sau này

VD: Ở lớp 10, học sinh đã được tìm hiểu các khái niệm sinh trưởng ở

vi sinh vật Tiếp đến ở lớp 11, các khái niện này được nhắc lại trên đối tượngkhác đó là thực vật, động vật

Thành phần kiến thức được trình bày theo thứ tự sau:

+) Kiến thức về cấu tạo tổ chức sống: Là kiến thức làm cơ sở để hiểubản chất của các quá trình sống

+) Kiến thức đại cương về quá trình, quy luật: Thông qua các mặt nộidung để thấy được nguyên nhân, chiều hướng, phương thức hoạt động của cácquá trình Thấy được sự thống nhất giữa cấu trúc và chức năng, mối quan hệmật thiết giữa cơ thể và môi trường

+) Kiến thức ứng dụng vào thực tiễn sản xuất: nắm vững kiến thức cơbản là cơ sở để hiểu các biện pháp kỹ thuật nhằm nâng cao năng suất vật nuôi,cây trồng, bảo vệ môi trường, góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống conngười

VD: Sau khi tìm hiểu đặc điểm cấu tạo của các loại mô phân sinh thìhọc sinh mới hiểu được bản chất của quá trình sinh trưởng sơ cấp và sinhtrưởng thứ cấp ở thực vật Trên cơ sở đó ứng dụng kiến thức vào thực tiễnnhư tính tuổi của cây để đề ra kế hoạch khai thác gỗ hợp lý

Trong từng bài cụ thể logic kiến thức thể hiện đổi mới phương phápdạy học một cách sâu sắc Bố cục bài học hướng vào hoạt động tích cực, chủđộng của học sinh Như mở đầu bài, mục hoặc mục cuối bài, mục là các câulệnh yêu cầu học sinh giải quyết Đặt học sinh vào tình huống có vấn đề yêucầu học sinh phải tư duy Đặc biệt ở chương này có sự tăng cường kênh hình,tranh, ảnh màu minh họa giúp học sinh dễ nắm kiến thức hơn là tập chung vàoviệc mô tả, diễn giải các khái niệm

Logic kiến thức thể hiện sự kết hợp giữa hệ thống kiến thức hàngngang và hệ thống hàng dọc giúp học sinh dễ tiếp nhận kiến thức và dễnghiên cứu hơn

+ Hệ thống hàng ngang: Giống như các chương khác trong chươngtrình sinh học 11, chương sinh trưởng và phát triển nghiên cứu bản chất quátrình sinh trưởng và phát triển riêng cho động vật và thực vật

+ Hệ thống hàng dọc: Kiến thức được xây dựng trên quan điểm tiếnhoá giúp học sinh thấy được các chiều hướng tiến hoá của sinh giới cấu tạo cơthể ngày càng phức tạp, tổ chức ngày càng cao, thích nghi ngày càng hợp lý

2.1.3 Thành phần kiến thức đặc trưng

Qua phân tích cấu trúc nội dung của chương “Sinh trưởng và pháttriển” SH 11 - THPT (ban cơ bản) ta thấy có các thành phần kiến thức sau:

2.1.3.1 Kiến thức khái niệm

Khái niệm là những kiến thức khái quát về dấu hiệu, thuộc tính chungnhất của từng nhóm sự vật, hiện tượng, quá trình cùng loại và những mốiquan hệ bản chất tất yếu của sự vật hiện tượng, quá trình khác nhau

Trong chương này có các khái niệm sau:

Bài 34: Sinh trưởng ở thực vật, mô phân sinh, sinh trưởng sơ cấp, sinhtrưởng thứ cấp

Bài 35: Khái niệm hoocmon thực vật

Bai 36: Khái niệm phát triển ở thực vật, hoocmon ra hoa, xen kẽ thế hệ,thể giao tử, thể bào tử

Bài 37: Khái niệm sinh trưởng, phát triển ở động vật, biến thái, pháttriển qua biến thái, phát triển không qua biến thái

Kiến thức khái niệm trong chương này chủ yếu là các khái niệm đạicương, phản ánh dấu hiệu chung về cấu trúc sống, các hiện tượng sống, quátrình sống cũng như mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng

2.1.3.2 Kiến thức quy luật

Đây là những kiến thức phản ánh chiều hướng hoàn thiện dần về cácmặt Quá trình sinh trưởng và phát triển cũng tuân theo các quy luật:

- Sự sinh trưởng và phát triển của sinh vật trải qua nhiều giai đoạn, mỗigiai đoạn có đặc điểm riêng, giai đoạn trước là cơ sở cho giai đoạn sau, không

bỏ qua giai đoạn nào, không thể đảo ngược

- Ở thực vật: Sinh trưởng diễn ra liên tục, suốt đời cá thể

- Ở động vật: Đa số các loài sự sinh trưởng chỉ diễn ra đến giai đoạnnào đó rồi dừng lại Quá trình sinh trưởng diễn ra không đồng đều giữa cácgiai đoạn phát triển và các giai đoạn khác nhau

2.1.3.3 Kiến thức về quá trình sinh học

Quá trình sinh học là những kiến thức phản ánh diễn biến của hiệntượng sinh học theo trình tự từ điểm bắt đầu đến điểm kết thúc Kết quả là từnhững chất tham gia qua quá trình biến đổi thành những chất trung gian vàcho sản phẩm cuối cùng

Ở chương này có thể chia kiến thức quá trình sinh học thành 2 loại:

- Quá trình hình thành cấu trúc sống như: Quá trình hình thành cơ quansinh dưỡng, cơ quan sinh sản, cơ quan cảm ứng

- Quá trình hoạt động sống: Quá trình sinh trưởng, phát triển: Từ hợp tửđến cơ thể trưởng thành, rồi cho giao tử mới tăng kích thước

2.1.3.4 Kiến thức ứng dụng

Là những kiến thức cơ bản sẽ vận dụng vào đời sống, sản xuất được thểhiện qua từng nội dung, từng bài học trong chương Đây là chương có khốilượng kiến thức ứng dụng vào sản xuất trồng trọt, chăn nuôi rất lớn.

- Xác định đúng thời vụ nuôi trồng, xác định đúng thời điểm thu hoạchphù hợp đối với cây trồng, vật nuôi dựa trên đặc điểm sinh trưởng, phát triểncủa sinh vật và điều kiện sống của chúng

- Nắm được các giai đoạn và sự ảnh hưởng của các nhân tố đến quátrình sinh trưởng và phát triển của sinh vật để đưa ra chế độ chăm sóc hợp lýnhằm nâng cao năng suất vật nuôi, cây trồng, bảo vệ môi trường

2.2 Con đường logic để tổ chức dạy học theo kiểu tiếp cận cấu trúc

- hệ thống

- Con đường thứ nhất: Trật tự xem xét nội dung theo bố cục sách giáokhoa Theo đó sau khi dạy phần A (nội dung về sinh trưởng và phát triển ởthực vật), lần lượt đến phần B (nội dung sinh trưởng và phát triển ở động vật).Cuối cùng tổng kết rút ra kiến thức cở bản về sinh trưởng và phát triển ở cấp

Khái niệm về tổ chức sống cấp độ cơ thể chỉ được hình thành khi tàiliệu sách giáo khoa khái quát hệ thống hoá theo hướng xem những kiến thức

về hoạt động sống cụ thể biểu hiện ở TV, ĐV là kiến thức chuyên khoa, làm

cơ sở rút ra cơ chế, quy luật, quá trình sống đặc trưng cho hệ sống cấp độ cơthể Hình thành các khái niệm sinh học đại cương về hệ cơ thể theo định

hướng trên có thể tổ chức gia công tài liệu, sách giáo khoa bằng logic quynạp, hoặc diễn dịch, hoặc quy nạp và diễn dịch theo từng phần Qua việc tìmhiểu lý thuyết vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học và các tàiliệu của những công trình nghiên cứu trước, chúng tôi thấy rằng, trình tự phântích nội dung kiến thức và dạy các kiến thức theo tiếp cận cấu trúc - hệ thốngđược thực hiện theo logic tổng - phân - hợp như sau:

- Tổng hợp sơ bộ: Trước một bài học hoặc trước từng đơn vị kiến thứchay từng chương giáo viên giới thiệu khái quát nội dung của từng phần hoặcchương đó để học sinh có được những hiểu biết tổng thể, ban đầu về đốitượng nghiên cứu, làm cơ sở định hướng cho quá trình phân tích tiếp theo

Ở bước này giáo viên có thể dùng tranh ảnh, sơ đồ, để giới thiệuchung về đối tượng chuẩn bị nghiên cứu

- Phân tích cấu trúc: Tiến hành trong khi dạy kiến thức mới bằng sơ đồ,bảng biểu nội dung, Phân tích từng thành phần của đối tượng, mô tả cấutrúc, chức năng của mỗi thành phần trong hệ thống đó

Giáo viên sử dụng các câu hỏi, bài tập, tranh ảnh, để đi sâu phân tích,

mô tả các thành phần (cấu trúc, chức năng) của đối tượng

- Tổng hợp hệ thống: Sau khi đã phân tích cấu trúc, giáo viên tổng hợplại hệ thống để học sinh thấy được mối quan hệ giữa các thành phần trong hệthống (Cấu trúc và chức năng), giữa hệ thống với môi trường, Từ đó họcsinh có cái nhìn đầy đủ, nắm được bản chất của đối tượng nghiên cứu

Dùng câu hỏi, bài tập để tìm ra mối quan hệ qua lại giữa cấu trúc vàchức năng của mỗi thành phần cấu trúc, mối quan hệ giữa các thành phần vớinhau, giữa hệ thống với môi trường

Khi tiến hành cho học sinh lĩnh hội kiên thức cách lựa chọn con đườnglogic nào là tuỳ thuộc vào các yếu tố như: Cách thể hiện nội dung của tài liệusách giáo khoa, trình độ của học sinh, quản lý kế hoạch dạy học của các cấpquản lý, kinh nghiệm năng lực của giáo viên Do thời gian thực nghiệm sư

phạm có hạn nên khi thực hiện đề tài này chúng tôi đã tiến hành theo conđường logic thứ nhất.

2.3 Quy trình vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học

Để vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống vào dạy học, chúng tôi đưa raquy trình gồm 4 bước cơ bản sau:

Bước 1

Bước 2

Bước 3

Bước 4

Bước 1 Xác định mục tiêu bài học

Xác định mục tiêu là việc làm cần thiết có tính chiến lược trong khi tiếnhành một tiết dạy Theo quan điểm “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm”,phát huy vai trò của chủ thể tích cực chủ động của người học thì mục tiêu đề

ra là cho học sinh, do học sinh thực hiện Giáo viên phải hình dung được làcho học sinh, một cụm bài hay một chương, một phần của chương trình, họcsinh của mình phải nắm được những kiến thức gì, kỹ năng gì, hình thành thái

độ gì, ở mức độ nào đối với số đông học sinh trong lớp, đối với số học sinhgiỏi và số học sinh kém

Xác định mục tiêu bài học

Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống

để phân tích cấu trúc nội dung kiến thức

Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống

để xây dựng các bước lên lớp

Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập

để xây dựng các bước lên lớp

Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập

để tổ chức hoạt động nhận thức

Do vậy khi xác định nội dung bài học thì giáo viên phải nắm vững nộidung kiến thức trong cả chương, phần, phải thấy được bài học đang nằmtrong hệ thống, học sinh cần nắm được kiến thức, kỹ năng gì mới có thể giảiquyết được những vấn đề tiếp theo Từ đó đưa ra mục tiêu của bài học.

Theo Gronlund (1985) khi viết mục tiêu cần dựa vào 5 tiêu chí sau:

- Mục tiêu phải định rõ mức độ thành công của học sinh Theo quanđiểm “Dạy học lấy học sinh làm trung tâm” cần chỉ rõ học xong bài này họcsinh cần phải đạt được cái gì, chứ không phải trong bài này giáo viên phảilàm gì

- Mục tiêu phải nói rõ “Đầu ra” của bài học chứ không phải là tiến trìnhbài học

- Mục tiêu không đơn thuần là chủ đề của bài học mà là cái đích bàihọc cần đạt được

- Mỗi mục tiêu chỉ nên phản ánh một đầu ra để thuận tiện cho việc đánhgiá kết quả bài học Nếu bài học có nhiều mục tiêu thì nên trình bày riêngtừng mục tiêu với mức độ phải đạt về mỗi mục tiêu đó

- Mỗi đầu ra trong mục tiêu nên điễn đạt bằng một động từ được lựachọn để xác định rõ mức độ học sinh phải đạt bằng hành động Những động

từ như “Hiểu được”, “Trình bày được”, thuờng thích hợp cho những mụctiêu chung Để xác định những mục tiêu cần dùng những động từ như “Phântích, khái quát, so sánh, chứng minh, áp dụng, quan sát, ”

Bước 2: Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để phân tích cấu trúc nội

dung kiến thức

Việc xây dựng nội dung dạy học là trách nhiệm của các nhà khoa học

và các nhà sư phạm nhưng chính giáo viên là người chỉ đạo, tổ chức cho họcsinh chiếm lĩnh

Việc xác định nội dung là công việc rất quan trọng, giáo viên cần phảinghiên cứu tài liệu chuyên môn, xem xét lại, làm mới mẻ kiến thức chuyên

môn của bản thân nhờ đọc tài liệu chuyên môn mới nhất có liên quan đến tàiliệu Giáo viên cần nghiên cứu sâu nội dung sách giáo khoa, chuẩn bị sử dụng

nó một cách sáng tạo như một phương tiện dạy học quan trọng Bên cạnh đó,cần nghiên cứu các tài liệu tham khảo: Sách hướng dẫn giảng dạy, các tạp chí

về lý luận dạy học bộ môn, các sách tổng kết kinh nghiệm giảng dạy Ở đâygiáo viên có thể tìm thấy những gợi ý, những kích thích cho những suy nghĩ

về mặt tổ chức - phương pháp dạy học

Chương trình sinh học phổ thông nói chung và chương trình sinh học

11 nói riêng được xây dựng theo quan điểm hệ thống Vì vậy kiến thức trongtừng chương, từng bài, từng phần cũng được trình bày theo hệ thống Tuynhiên vì còn bị chi phối bởi việc bố trí dàn bài nội dung cho hợp lý với từngtiết học trên lớp Nên cách trình bày trong sách giáo khoa còn chưa thể hiện

rõ tính hệ thống Nhiệm vụ của giáo viên là phải phân tích cấu trúc nội dungkiến thức trong bài quán triệt quan điểm hệ thống Muốn vậy phải vận dụngtiếp cận cấu trúc - hệ thống để phân tích các kiến thức đó Như đã nói ở phần

cơ sở lý luận, tiếp cận cấu trúc hệ thống là tổng hợp của hai phương phápphân tích cấu trúc và tổng hợp hệ thống Đối với một đối tượng nghiên cứu,cần xem xét nó như một hệ thống Do đó phải phân tích đầy đủ các yếu tố cấutrúc nên hệ thống, mối quan hệ giữa các yếu tố với nhau và với hệ thống, giữa

hệ thống với môi trường, sau đó tổng hợp các yếu tố đó trong một chỉnh thểtrọn vẹn, phù hợp với quy luật khách quan

Bước 3: Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để xây dựng các bước

lên lớp

Sau khi đã phân tích cấu trúc nội dung kiến thức theo quan điểm hệthống, giáo viên nên lựa chọn phương pháp dạy học thích hợp, quy hoạchlogic các bước lên lớp, sắp xếp các hoạt động của thầy và trò một cách hợp lý,nhằm dẫn dắt học sinh tiếp thu kiến thức một cách logic hệ thống

Bước 4: Thiết kế hệ thống câu hỏi, bài tập để tổ chức hoạt động

nhận thức

Sau khi đã có logic hợp lý của các bước lên lớp, giáo viên thiết kế cáccâu hỏi, bài tập, yêu cầu ứng với từng bước lên lớp để tổ chức cho học sinhlĩnh hội kiến thức

2.4 Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để dạy học kiến thức chương III “Sinh trưởng và phát triển” SH 11 - THPT (ban cơ bản)

2.4.1 Vận dụng tiếp cận cấu trúc - hệ thống để dạy học bài 34: “Sinh trưởng ở thực vật”

Bước 1: Xác định mục tiêu kiến thức

Sau khi học xong bài này học sinh phải:

- Nêu được khái niệm sinh trưởng ở thực vật

- Xác định được các mô phân sinh ở thực vật và chức năng của chúng

- Phân biệt được sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp

- Giải thích được sự hình thành vòng năm

- Trình bày được các nhân tố ảnh hưởng đến sinh trưởng và phát triển ởthực vật

- Rèn luyện kỹ năng tư duy: +) Quan sát, phân tích, tổng hợp kiến thức+) Phân tích, so sánh, khái quát