Vai trò của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong sản xuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 trên địa bàn xã quỳnh liên

Để đẩy nhanh tiến trình phát triển kinh tế trên địa bàn nhằm nâng cao đờisống của người dân, Đảng bộ và nhân dân xã nhà coi đây là nhiệm vụ bức xúc vàcần đẩy mạnh CNH- HĐH nông nghiệp nô

TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

KHOA NÔNG LÂM NGƯ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

KỸ SƯ NGÀNH KHUYẾN NÔNG VÀ PHÁT TRIỂN NÔNG THÔN

Người thực hiện: Lê Hữu Sơn

Lớp: 48 KN&PTNT Người hướng dẫn: KS Nguyễn Thị Hương Giang

Vinh, tháng 7/2011

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan luận văn này do chính tôi thực hiện dưới sự hướng dẫn củagiảng viên K.S Nguyễn Thị Hương Giang, số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận vănnày hoàn toàn trung thực và chưa được sử dụng trong nghiên cứu và bảo vệ trong mộtcông trình khoa học nào, các thông tin tài liệu trích dẫn trong luận văn được ghi rõ nguồngốc Mọi sự giúp đỡ cho việc hoàn thành luận văn đều đã được cảm ơn

Nếu sai tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm

Vinh, tháng 7 năm 2011

Sinh viên

LÊ HỮU SƠN

LỜI CẢM ƠN

Khóa luận tốt nghiệp là một công trình ngiên cứu khoa học nhỏ của tân kỹ

sư tương lai Thành quả này được đúc rút từ các kiến thức mà thầy cô đã truyền thụ trong những năm ngồi trên ghế nhà trường Trong thời gian thực tập tôi đã được

sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân, tổ chức giúp tôi hoàn thành khóa luận này.

- Chân thành cảm ơn:

Ban giám hiệu trường Đại học Vinh, ban c0hủ nhiệm khoa Nông-Lâm-ngư, Các thầy cô Cán bộ ngành Khuyến nông &PTNT đã giảng dạy, hướng dẫn và truyền đạt kiến thức cho tôi trong suốt thời gian học tập 2007-2011.

Kỹ sư Nguyễn Thị Hương Giang, bộ môn Khuyến nông &PTNT Trường Đại học Vinh đã hết lòng hướng dẫn và giúp đỡ trong quá trình thực hiện luận văn tốt nghiệp.

- Xin gửi lời cám ơn sâu sắc đến tất cả các ban sinh viên cùng khóa đã giúp

đỡ tôi trong quá trình học tập và thực hiện luân văn tôt nghiệp

Nghệ An, tháng 7/2011 SVTH LÊ HỮU SƠN

MỤC LỤC

Trang

LỜI CAM ĐOAN i

LỜI CẢM ƠN iii

MỤC LỤC iv

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT vii

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU viii

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ ix

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục tiêu nghiên cứu 3

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn 4

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 6

1.1 Cơ sở lý luận 6

1.1.1 Khái niệm về cơ cấu cây trồng 6

1.1.2 Khái niệm về cơ cấu cây trồng hợp lý 6

1.1.3 Khái niệm về chuyển đổi cơ cấu cây trồng 7

1.1.4 Khái niệm về hệ thống cây trồng 10

1.1.5 Vai trò của cơ cấu cây trồng hợp lý và chuyển đổi cơ cấu cây trồng 12

1.1.6 Những yếu tố chi phối sự lựa chọn cơ cấu cây trồng 13

1.2 Cơ sở thực tiễn 20

1.2.1 Trên thế giới 20

1.2.2 Ở Việt Nam 22

CHƯƠNG II ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 25

2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 25

2.1.1 Đối tượng 25

2.1.2 Phạm vi nghiên cứu 25

2.2 Nội Dung Nghiên Cứu 25

2.4 Phương pháp nghiên cứu 25

2.4.1 Phương pháp thu nhập số liệu 25

2.4.1.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp 25

2.4.1.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp 26

2.4.2 Phương pháp xử lý và phân tích số liệu 26

2.5 Điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu 28

2.5.1 Điều kiện tự nhiên 28

2.5.1.1 Vị trí địa lý 28

2.5.1.2 Địa hình 29

2.5.1.3 Khí hậu 29

2.5.2 Điều kiện kinh tế - xã hội 30

2.5.2.1 Tình hình phân bố và sử dụng đất đai của xã Quỳnh Liên 30

2.5.2.1 Tình hình dân số và lao động của xã 32

2.5.2.3 Tình hình phát triển kinh tế của xã 33

2.5.2.4 Tình hình cơ sở hạ tầng 35

2.5.2.5 Điều kiện về xã hội 37

CHƯƠNG 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN 39

3.1 Hiện trạng cơ cấu cây trồng, hiệu quả kinh tế của chuyển đổi cơ cấu cây trồng vụ đông trong sản xuất nông nghiệp của xã Quỳnh Liên 39

3.1.1 Cơ cấu cây trồng vụ đông xuân trước khi chuyển đổi 39

3.1.2 Cơ cấu cây trồng sau khi chuyển đổi 39

3.1.2.1 Về diện tích 40

3.1.2.2 Thời vụ 42

3.1.3 Ưu điểm và hạn chế trong sản xuất vụ Đông Xuân 2010 42

3.1.3.1 Ưu điểm 42

3.1.3.2 Thuận lợi và khó khăn 43

3.1.3.3 Nhiệm vụ và giải pháp 45

3.1.4 Vai trò của việc chuyển đổi cơ cấu 45

3.1.4.1 Vai trò kinh tế 45

3.1.4.2 Vai trò về xã hội và môi trường 49

3.1.5 Phương hướng chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý mang lại hiệu quả cao tại xã Quỳnh Liên 51

3.1.6 Bài học kinh nghiệm 54

3.2 Các nhóm hộ điều tra 54

3.2.1 Tính cở bản của nhóm 54

3.2.2 Một số giải pháp góp phần thực thi cơ cấu cây trồng mới 56

3.2.2.1 Đổi mới cơ chế chính sách, tăng cường năng lực quản lý nhà nước để xây dựng nên một quan hệ sản xuất phù hợp 56

3.2.2.2 Khoa học kỹ thuật 57

3.2.2.3 Mở rộng và tìm kiếm thị trường 57

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 59

1 Kết luận 59

2 Kiến nghị 59

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 61

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG SỐ LIỆU

Bảng 2.1 Tình hình sử dụng đất đai của xã Quỳnh Liên qua 2 năm 2006 và năm

2010 30

Bảng 2.2 Tình hình dân số và lao động của xã Quỳnh Liên năm 2006 và 2010 32

Bảng 2.3 Tình hình phát triển kinh tế của xã Quỳnh Liên năm 2006 và năm 2010 34

Bảng 2.4 Tình hình cơ sở hạ tầng của xã Quỳnh Liên năm 2009 36

Bảng 3.1 Cơ cấu cây trồng vụ đông xuân của ngóm hộ diều tra năm 2010 39

Bảng 3.2 Cơ cấu cây trồng vụ đông xuân 2010 40

Bảng 3.4 HiÖu qu¶ kinh tÕ trªn 1 ha cña mét sè lo¹i c©y trång chÝnh 46

năng suất cao trên địa bàn xã Quỳnh Liên 52

Bảng 3.5 Cơ cấu thu nhập bình quân/hộ 55

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 1: Các thành phần của hệ thống nông nghiệp 10

Sơ đồ 2: Những khó khăn trong phát triển sản xuất và chuyển đổi cơ cấu cây trồngtại xã Quỳnh Liên 51

Sơ đồ 3: Những giải pháp khắc phục khó khăn nhằm phát triển các loại cây trồngnăng suất cao trên địa bàn xã Quỳnh Liên 52Biểu đồ 3.1 Cơ cấu cây trồng vụ đông xuân 40

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Sự tồn tại và hưng thịnh của loài người gắn liền với hoạt động nông nghiệp

Vì hoạt động kinh tế đầu tiên của con người là những hoạt động nhằm thoả mãnnhững nhu cầu căn bản nhất như: ăn, uống trước khi nghĩ đến các hoạt động khác

“Con người có thể sống mà không có điện, có xe máy, ôtô… nhưng không thể sốngthiếu lương thực” Thực tế phát triển kinh tế từ tình trạng lạc hậu đến văn minh vàtiến bộ, ở bất kỳ nước nào dù là nước giàu hay nước nghèo, nông nghiệp đều có vịtrí quan trọng Nông nghiệp là ngành sản xuất vật chất chủ yếu của nền kinh tế,cung cấp những sản phẩm thiết yếu cho con người tồn tại, cung cấp nguyên liệu chocông nghiệp và tái sản xuất nông nghiệp Việt Nam là nước có điểm xuất phát thấp

từ một nuớc nông nghiệp mang tính tự cung tự cấp thì bây giờ nhiều sản phẩm nôngnghiệp đã có mặt trên thị trường thế giới và có được những vị trí nhất định như sảnlượng gạo xuất khẩu đứng thứ nhất; Lạc đứng thứ 3; điều, hạt tiêu đứng thứ 2;…trên thế giới Có thể nói nông nghiệp đã phần nào đóng vai trò tiên phong trongcông cuộc phát triển kinh tế, ổn định xã hội.[8]

Như chúng ta đã biết Việt Nam là một quốc gia có tỉ lệ dân số hoạt độngtrong ngành sản xuất nông nghiệp lớn, chiếm khoảng 76% Thu nhập chính của họvẫn là từ nông nghiệp Trong quá trình phát triển kinh tế nhiều thế kỷ qua, nôngnghiệp luôn giữ vị trí quan trọng Với trình độ phát triển của khoa học kỹ thuật nhưhiện nay, nhất là trong nông nghiệp thì chưa có một ngành nào có thể thay thế vị trínày được Bên cạnh việc góp phần làm tăng truởng kinh tế và giải quyết được rấtnhiều vấn đề của cuộc sống thì nông nghiệp ở Việt Nam còn thể hiện một nền vănhoá lâu đời của dân tộc ta – nền văn minh lúa nước

Nói đến sản xuất nông nghiệp là nói đến đất đai, cây trồng, vật nuôi và cácđiều kiện nguồn lực khác… Trong đó đất đai là tư liệu sản xuất chủ yếu và đặc biệtkhông thể thay thế được Nó có vai trò quyết định đến sự sinh tồn của con người vàmọi sinh vật sống trên Trái đất [7] Hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của KHKT

đã cho ra đời nhiều loại giống mới cho năng xuất cao và phẩm chất tốt Tuy nhiên,thiên nhiên luôn vận hành và biến đổi không ngừng tạo ra những đặc diểm khácnhau giữa các vùng miền, giữa các thời điểm khác nhau; cùng với sự gia tăng dân số

và các tác động của thời tiết như sự nóng dần lên của Trái đất,… làm cho các nguồnlực để phát triển sản xuất ngày càng bị hạn chế Do vậy để sản xuất có hiệu quả thìviệc xây dựng cơ cấu cây trồng hợp lý, có khả năng tận dụng hết lợi thế so sánh củatừng vùng miền mang ý nghĩa hết sức to lớn và giữ vai trò quyết định trong sảnxuất.

Xây dựng cơ cấu cây trồng hợp lý thì phải lựa chọn và bố trí cây trồng mộtcách hợp lý nhất, các loại cây trồng sẽ hỗ trợ nhau cùng phát triển (cây trồng trước

là tiền đề để phát triển cây trồng sau) Ví dụ: Các loại cây trồng họ đậu (đậu tương,đậu xanh, lạc,…) có tác dụng cải tạo hỗ trợ đất cung cấp thêm dinh dưỡng cho đất,

vì vậy có thể trồng xen ngô, cây hòa thảo góp phần giảm quá trình xói mòn và thoáihóa đất Việc bố trí cây trồng phù hợp với điều kiện tự nhiên của từng địa phươngnhư địa hình, khí hậu, đất đai và các yếu tố kinh tế - xã hội,… sẽ tạo điều kiện chođối tượng gieo trồng phát triển tốt và cho năng suất sản xuất cao hơn, ổn định mứcsống, cải thiện và nâng cao trình độ sản xuất thâm canh cho người dân

Trong quá trình xây dựng và bố trí cơ cấu cây trồng cần tính toán đến yếu tốnguồn lực, đặc biệt là nguồn giống, giống quyết định đến năng xuất, phẩm chất vàhiệu quả của cả quá trình sản xuất

Trong những năm gần đây, phong trào xây dựng cánh đồng cho thu nhập caonhờ chuyển đổi cơ cấu cây trồng hợp lý đã phổ biến khắp các tỉnh thành trong cảnước Đặc biệt là các tỉnh thuộc đồng bằng sông Hồng như: Vĩnh Phúc, Thái Bình,Nam Định, Ninh Bình, Hưng Yên… Phong trào xây dựng cánh đồng đạt trên 50triệu/ha/năm đã được phát động mạnh mẽ và thu được nhiều kết quả đáng kể Điểnhình như xã Vũ Lạc, huyện Kiến Xương, tỉnh Thái Bình đã thành công trong việcxây dựng cánh đồng đạt 150 – 200 triệu/ha/năm; Phú Thọ đạt 100 – 150triệu/ha/năm;…

Trên địa bàn tỉnh Nghệ An, phong trào này cũng được phát triển mạnh mẽ,điển hình có các huyện như Quỳnh Lưu, Diễn Châu, Yên Thành, Nghi Lộc,… thựchiện các công thức rau quanh năm cho thu nhập từ 80 – 100 triệu/ha/năm, lãi từ 25– 40%.[1]

Quỳnh Liên là một xã nằm ở vùng bãi ngang của huyên Quỳnh Lưu, có tới62,4% dân cư sống bằng nghề sản xuất nông nghiệp, nền kinh tế xã nhà đang phát

triển chậm, đời sống nhân dân còn ở mức thấp, việc tiếp cận với các tiến bộ KHKTcòn hạn chế nên việc xây dựng lại cơ cấu cây trồng, tăng thu nhập còn gặp nhiềukhó khăn Để đẩy nhanh tiến trình phát triển kinh tế trên địa bàn nhằm nâng cao đờisống của người dân, Đảng bộ và nhân dân xã nhà coi đây là nhiệm vụ bức xúc vàcần đẩy mạnh CNH- HĐH nông nghiệp nông thôn, ứng dụng nhanh các tiến bộKHKT vào sản xuất trong đó đẩy nhanh phát triển nông nghiệp hàng hóa, do đóviệc xây dựng các mô hình và chuyển đổi cơ cấu trong nông nghiệp trên địa bàn làđặc biệt cần thiết.

Như vậy, qua phân tích tính cấp thiết của vấn đề ở trên cho thấy mỗi điềukiện sản xuất ở mỗi vùng khác nhau là khác nhau, cần có những cơ cấu cây trồng cụthể hợp lý khác nhau thì mới mang lại hiệu quả cao trong sản xuất Hầu hết các môhình được triển khai và mang lại hiệu quả song chúng ta chưa tiến hành đánh giáhiệu quả so sánh trước và sau khi thực hiện tạo cơ sở cho nhân dân tin tưởng tiếpthu học hỏi và tổ chức nhân rộng

Xuất phát từ những yêu cầu trên, được sự nhất trí của trường Đại học Vinh,cùng với sự hướng dẫn của cô giáo Nguyễn Thị Hương Giang, tôi đã liên hệ vàđược nhận về thực tập tại Phòng NN & PTNT huyện Quỳnh Lưu và tiến hành

nghiên cứu đề tài: “Vai trò của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong sản xuất

nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 trên địa bàn xã Quỳnh Liên, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An”

Trong cuốn KLTN này, tuy đã hết sức cố gắng song do trình độ và kinhnghiệm còn hạn hẹp, bước đầu tham gia nghiên cứu còn có nhiều bỡ ngỡ cùng vớinhững hạn chế của đối tượng nghiên cứu nên khó tránh khỏi những thiếu sót Dovậy, tôi rất mong nhận được sự thông cảm và đóng góp ý kiến của quý Thầy cô vàbạn đọc để nghiên cứu của tôi được hoàn thiện hơn nữa Đây chính là những bài họckinh nghiệm quý báu cho quá trình công tác của tôi sau này

2 Mục tiêu nghiên cứu

2.1 Mục tiêu tổng quát

Mục tiêu của đề tài này là nghiên cứu vai trò của việc chuyển đổi cơ cấu câytrồng trong sản xuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 trên địa bàn xã QuỳnhLiên, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An Trên cơ sơ đó để đề xuất một số giải pháp

nhằm quy hoạch, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý để góp phần tăng năng suất và hiệuquả trong sản xuất nông nghiệp, qua đó nâng cao chất lượng cuộc sống của ngườidân vùng nghiên cứu.

2.2 Mục tiêu cụ thể

- Nghiên cứu cơ cấu cây trồng trong sản xuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010

- Tìm hiểu nguyên nhân sự thay đổi cơ cấu cây trồng vụ đông xuân

- Lợi ích của việc chuyển đổi:

+ Kinh tế+ Xã hội+ Môi trường

- Xác định thuận lợi, khó khăn trong quá trình chuyển đổi

- Đưa ra công thức cơ cấu cây trồng phù hợp có lợi cho địa phương

3 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

3.2 Ý nghĩa thực tiễn

- Xác định được hướng chuyển dịch cơ cấu cây trồng hợp lý, xây dựng đượcmột số cơ cấu cây trồng thích hợp theo hướng sản xuất hàng hoá và phát triển nôngnghiệp bền vững của xã Quỳnh Liên

- Thông qua việc xác định những ưu điểm và hạn chế của cơ cấu cây trồngtại xã Quỳnh Liên đề xuất giải pháp về cơ cấu cây trồng mới có hiệu quả kinh tế caohơn, góp phần nâng cao đời sống nhân dân địa phương

- Đánh giá hiệu quả kinh tế, xã hội và môi trường của việc chuyển đổi cơ cấucây trồng trong sản xuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 tại địa bàn cũng nhưnhững hạn chế

- Làm tiền đề xây dựng một nền nông nghiệp phát triển bền vững, đa dạnghóa sản phẩm nói chung và nông sản vụ đông xuân nói riêng

- Tăng cường phát huy những tiềm năng sẵn có về diều kiện tự nhiên, kinhtế- xã hội, tập quán sản xuất, nguồn lao động dồi dào của địa phương kết hợp vớiviệc áp dụng triệt để tiến bộ KHKT sản xuất, từng bước hiện đại hóa nông nghiệpnông thôn Tạo ra sức cạnh tranh trong quá trình mở cửa hội nhập vào nền kinh tếthị trường khu vực và trên thế giới giai đoạn hiện nay

CHƯƠNG I: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN

1.1 Cơ sở lý luận

1.1.1 Khái niệm về cơ cấu cây trồng

Cơ cấu cây trồng là thành phần các giống và loài cây trồng có trong mộtvùng ở một thời điểm nhất định, nó liên quan tới cơ cấu cây trồng nông nghiệp, nóphản ánh sự phân công lao động trong nội bộ ngành nông nghiệp, phù hợp với điềukiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của mỗi vùng, nhằm cung cấp được nhiều nhấtnhững sản phẩm phục vụ cho nhu cầu của con người (Đào Thế Tuấn,1984) [13];(Cao Liêm, Trần Đức Viên, 1990) [23]

Cơ cấu cây trồng là một trong những nội dung quan trọng của một hệ thốngbiện pháp kỹ thuật gọi là chế độ canh tác Ngoài cơ cấu cây trồng, chế độ canh tácbao gồm chế độ luân canh, làm đất, bón phân, chăm sóc, phòng trừ sâu bệnh và cỏdại Cơ cấu cây trồng là yếu tố cơ bản nhất của chế độ canh tác, vì chính nó quyếtđịnh nội dung của các biện pháp khác

Cơ cấu cây trồng còn là thành phần của một nội dung rộng hơn gọi là cơ cấusản xuất nông nghiệp Sản xuất nông nghiệp như trên bao gồm nhiều ngành sảnxuất như trồng trọt, chăn nuôi, chế biến nông sản (Đào Thế Tuấn, 1978) [10]

Xác định cơ cấu cây trồng còn là nội dung phân vùng sản xuất nông nghiệp.Muốn làm công tác phân vùng sản xuất nông nghiệp, trước hết phải xác định cơcấu cây trồng hợp lý nhất đối với mỗi vùng Đây là một công việc không thể thiếuđược nếu chúng ta xây dựng một nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa lớn (Đào ThếTuấn, 1962) [24]

1.1.2 Khái niệm về cơ cấu cây trồng hợp lý

Cơ cấu cây trồng hợp lý là sự định hình về mặt tổ chức cây trồng trên đồngruộng về số lơượng, tỷ lệ, chủng loại, vị trí và thời điểm, có tính chất xác định lẫnnhau, nhằm tạo ra sự cộng hưởng các mối quan hệ hữu cơ giữa các loại cây trồngvới nhau để khai thác và sử dụng một cách tiết kiệm và hợp lý nhất các nguồn tàinguyên cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội (Đào Thế Tuấn, 1978) [10]

Theo Đào Thế Tuấn (1989) [11], Lý Nhạc, Phùng Đăng Chinh và CTV(1987) [17], cơ cấu cây trồng hợp lý là cơ cấu cây trồng phù hợp với điều kiện tựnhiên, kinh tế - xã hội của vùng Cơ cấu cây trồng hợp lý còn thể hiện tính hiệu quả

của mối quan hệ giữa cây trồng được bố trí trên đồng ruộng, làm cho sản xuấtngành trồng trọt phát triển toàn diện, mạnh mẽ vững chắc theo hướng sản xuấtthâm canh gắn với đa canh, sản xuất hàng hoá và có hiệu quả kinh tế cao Cơ cấucây trồng là một thực tế khách quan, nó đơược hình thành từ điều kiện tự nhiên,kinh tế - xã hội cụ thể và vận động theo thời gian.

Cơ cấu cây trồng hợp lý còn biểu hiện là việc phát triển hệ thống cây trồngmới trên cơ sở cải biến hệ thống cây trồng cũ hoặc phát triển hệ thống cây trồngmới, trên cơ sở tổ hợp lại các công thức luân canh, tổ hợp lại các thành phần câytrồng và giống cây trồng, đảm bảo các thành phần trong hệ thống có mối quan hệtương tác với nhau, thúc đẩy lẫn nhau, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế về điều kiệnđất đai, tạo cho hệ thống có sức sản xuất cao, bảo vệ môi trường sinh thái (Lê DuyThước, 1991) [16]

Dựa trên quan điểm sinh học Đào Thế Tuấn (1978) [10] cho rằng, bố trí cơcấu cây trồng hợp lý là chọn một cấu trúc cây trồng trong hệ sinh thái nhân tạo, làmthế nào để đạt năng suất sơ cấp cao nhất Về mặt kinh tế, cơ cấu cây trồng hợp lýcần thỏa mãn yêu cầu chuyên canh và tỷ lệ sản phẩm hàng hóa cao, bảo đảm việc

hỗ trợ cho ngành sản xuất chính và phát triển chăn nuôi, tận dụng nguồn lợi tựnhiên, ngoài ra còn phải đảm bảo việc đầu tư lao động và vật tư kỹ thuật có hiệuquả kinh tế cao

Xác định cơ cấu cây trồng hợp lý ngoài việc giải quyết tốt mối liên hệ giữa câytrồng với điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội, cần phải dựa trên phương hướng sản xuấtcủa vùng Phương hướng sản xuất quyết định cơ cấu cây trồng, nhưng cơ cấu câytrồng lại là cơ sở hợp lý cho các nhà hoạch định chính sách xác định phương hướngsản xuất (Phạm Chí Thành và ctv, 1996), (Đào Thế Tuấn,1984) [13]

1.1.3 Khái niệm về chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Như chúng ta đã biết, các điều kiện tự nhiên trên Trái đất là có hạn và ngàycàng bị khai thác triệt để trong khi dân số vẫn ngày càng tăng Mặt khác, sự nónglên của Trái đất trong mấy năm trở lại đây đang diễn ra mạnh mẽ đã ảnh hưởng rấtlớn đến tình hình diễn biến thời tiết khí hậu của nhân loại, điều này sẽ ảnh hưởngtrực tiếp đến sự phát triển kinh tế nhất là kinh tế nông nghiệp của mọi quốc gia trênthế giới Bởi điều này tác động mạnh đến đất đai và các yếu tố nguồn lực phục vụ

cho sản xuất nông nghiệp Do vậy việc bố trí CCCT, mùa vụ cũng sẽ gặp phảinhững khó khăn nhất định Đây là vấn đề hết sức quan trọng nên cần có hướng giảiquyết tốt nhất để không làm suy giảm sự phát triển của nền kinh tế.

Chuyển đổi cơ cấu nông nghiệp nông thôn là một phạm trù mang tính khoahọc và thực tiễn, biểu thị khả năng quản lý và kiểm soát nền kinh tế trên từng địabàn lãnh thổ và trên phạm vi cả nước Trong chiến lược phát triển kinh tế xóa đóigiảm nghèo của Đảng và Nhà nước đã đề ra trong giai đoạn 2001-2010 thì sựchuyển dịch cơ cấu sản xuất là một trong những mũi nhọn đưa kinh tế đất nướcngày càng phát triển đi lên

Nội dung cốt lõi của cơ cấu biểu hiện vị trí, vai trò của từng bộ phận và mối quan hệtương tác lẫn nhau giữa chúng trong tổng thể Một cơ cấu có tính ổn định tương đối và đượcthay đổi để ngày càng hoàn thiện, phù hợp với điều kiện khách quan, điều kiện lịch sử, xãhội nhất định Cơ cấu cây trồng lệ thuộc rất nghiêm ngặt vào điều kiện tự nhiên, các nguồntài nguyên và điều kiện kinh tế - xã hội Việc duy trì hay thay đổi cơ cấu không phải là mụctiêu mà chỉ là phương tiện để tăng trưởng và phát triển sản xuất Cơ cấu cây trồng được xácđịnh trên cơ sở bố trí mùa vụ, chế độ luân canh cây trồng, thay đổi theo những tiến bộ khoahọc kỹ thuật, giải quyết vấn đề mà thực tiễn sản xuất đòi hỏi và đặt ra cho ngành sản xuấttrồng trọt những yêu cầu cần giải quyết

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là sự thay đổi theo tỷ lệ % của diện tích gieotrồng, nhóm cây trồng, của cây trồng trong nhóm hoặc trong tổng thể và nó chịu sựtác động, thay đổi của yếu tố tự nhiên, kinh tế - xã hội Quá trình chuyển đổi cơ cấucây trồng là quá trình thực hiện bước chuyển từ hiện trạng cơ cấu cây trồng cũ sang

cơ cấu cây trồng mới (Đào Thế Tuấn,1978) [10 ]

Nguyễn Duy Tính (1995) [14] cho rằng, chuyển đổi cơ cấu cây trồng là cảitiến hiện trạng cơ cấu cây trồng có trước sang cơ cấu cây trồng mới nhằm đáp ứngnhững yêu cầu của sản xuất Thực chất của chuyển đổi cơ cấu cây trồng là thực hiệnhàng loạt các biện pháp (kinh tế, kỹ thuật, chính sách xã hội) nhằm thúc đẩy cơ cấucây trồng phát triển, đáp ứng những mục tiêu của xã hội Cải tiến cơ cấu cây trồng

là rất quan trọng trong điều kiện mà ở đó kinh tế thị trường có nhiều tác động ảnhhưởng đến sản xuất nông nghiệp

Chuyển đổi cơ cấu cây trồng chính là phá vỡ thế độc canh trong trồng trọtnói riêng và trong nông nghiệp nói chung, để hình thành một cơ cấu cây trồng mớiphù hợp và có hiệu quả kinh tế cao, dựa vào đặc tính sinh học của từng loại câytrồng và điều kiện cụ thể của từng vùng Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải được bắtđầu bằng việc phân tích hệ thống canh tác truyền thống Chính từ kết quả đánh giáphân tích đặc điểm của cây trồng tại khu vực nghiên cứu mới tìm ra các hạn chế vàlợi thế, so sánh để đề xuất cơ cấu cây trồng hợp lý Khi thực hiện chuyển đổi cơ cấucây trồng cần phải đảm bảo các yêu cầu sau:

- Phải căn cứ vào yêu cầu thị trường

- Phải khai thác hiệu quả các tiềm năng về điều kiện tự nhiên và điều kiệnkinh tế - xã hội của mỗi vùng

- Bố trí cơ cấu cây trồng phải biết lợi dụng triệt để những đặc tính sinh họccủa mỗi loại cây trồng, để bố trí cây trồng phù hợp với các điều kiện ngoại cảnh,nhằm giảm tối đa sự phá hoại của dịch bệnh và các điều kiện thiên tai khắc nghiệtgây ra

- Chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải tính đến sự phát triển của khoa học kỹthuật và việc áp dụng các thành tựu khoa học kỹ thuật vào sản xuất nông nghiệp

- Về mặt kinh tế, việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng phải đảm bảo có hiệu quảkinh tế, sản xuất ra nhiều sản phẩm hàng hóa có giá trị kinh tế cao

Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cây trồng là tìm ra các biện pháp nhằm nâng caonăng suất, chất lượng nông sản bằng cách áp dụng các tiến bộ kỹ thuật vào hệ thốngcây trồng hiện tại hoặc đưa ra những hệ thống cây trồng mới Hướng vào các hợpphần tự nhiên, sinh học, kỹ thuật, lao động, quản lý, thị trường, để phát triển cơ cấucây trồng trong những điều kiện mới nhằm đem lại hiệu quả kinh tế cao nhất (LêMinh Toán, 1998) [26]

Nghiên cứu cải tiến cơ cấu cơ cấu cây trồng phải đánh giá thực trạng, xác định

cơ cấu cây trồng phù hợp với thực tế phát triển cả về định lượng và định tính, dự báođược mô hình sản xuất trong tương lai; phải kế thừa những cơ cấu cây trồng truyềnthống và xuất phát từ yêu cầu thực tế, hướng tới tương lai để kết hợp các yếu tố tựnhiên, kinh tế - xã hội (Lê Trọng Cúc và ctv, 1995) [28], (Trương Đích, 1995) [27]

Nghiên cứu cơ cấu cây trồng là một trong những biện pháp kinh tế kỹ thuật nhằmmục đích sử dụng có hiệu quả các nguồn tài nguyên, nâng cao năng suất cây trồng

và chất lơượng sản phẩm, (Nguyễn Duy Tính, 1995) [14]

1.1.4 Khái niệm về hệ thống cây trồng

Theo Zandstra và ctv, (1981)[12], HTCT là hoạt động sản xuất cây trồngtrong nông trại bao gồm tất cả các hợp phần cần có để sản xuất một tổ hợp các câytrồng và mối quan hệ giữa chúng với môi trường Các hợp phần này bao gồm tất cảcác yếu tố vật lý, sinh học, kỹ thuật, lao động và quản lý

HÖ thèng n«ng nghiÖp

HÖ thèng chÕ biÕn

HÖ thèng trång trät

HÖ thèng ch¨n nu«i

Đầu vào Đầu ra

Môi trường, điều

kiện tự nhiên, kinh

tế- xã hội

HÖ thèng c©y trång

c©y trång

C«ng thøc lu©n canh

Năng suất, chất lượng, giá cả

lượng cao và tỷ lệ hàng hoá lớn, đảm bảo phát triển tốt chăn nuôi và các ngành kinh

tế hỗ trợ, sử dụng hợp lý lao động, vật tư, phương tiện

Theo Zandstra và ctv, (1981)[12], HTCT là các hình thức đa canh bao gồm:trồng xen, trồng gối, trồng luân canh, trồng thành băng, canh tác phối hợp, vườnhỗn hợp, Công thức luân canh là tổ hợp trong không gian và thời gian của các câytrồng trên một mảnh đất và các biện pháp canh tác dùng để sản xuất chúng

Theo Nguyễn Duy Tính, (1995)[14], HTCT là một thể thống nhất trong mối quan

hệ tương tác giữa các loài cây trồng, giống cây trồng được bố trí hợp lý trong khônggian và thời gian

Do đặc tính sinh học của cây trồng và môi trường luôn biến đổi nên HTCTmang đặc tính động Vì vậy nghiên cứu HTCT không thể dừng lại ở một không gian

và thời gian rồi kết thúc mà là việc làm thường xuyên để tìm ra xu thế phát triển,yếu tố hạn chế và những giải pháp khắc phục để chuyển đổi HTCT nhằm mục đíchkhai thác ngày càng có hiệu quả nguồn tài nguyên thiên nhiên, tăng hiệu quả kinh tế

- xã hội phục vụ cuộc sống con người (Đào Thế Tuấn, 1984)[13]

Các nghiên cứu trong việc hoàn thiện hệ thống canh tác, hệ thống cây trồng cầndùng phương pháp phân tích hệ thống để tìm ra điểm hẹp hay chỗ thắt lại của hệthống Đó là chỗ có ảnh hưởng không tốt đến hoạt động của hệ thống cần được tácđộng sửa chữa, khai thông để hệ thống hoàn thiện hơn, có hiệu quả kinh tế cao hơn(Đào Châu Thu, 2004)[15]

Hoàn thiện hệ thống hoặc phát triển HTCT mới, trên thực tế là sự tổ hợp lạicác công thức luân canh, tổ hợp lại các thành phần cây trồng và giống cây trồng,đảm bảo các thành phần trong hệ thống có mối quan hệ tương tác với nhau, thúcđẩy lẫn nhau, nhằm khai thác tốt nhất lợi thế về điều kiện đất đai, tạo cho hệ thống

có sức sản xuất cao, bảo vệ môi trường sinh thái (Lê Duy Thước, 1991)[16]

Nghiên cứu để xây dựng một hệ thống mới đòi hỏi một trình độ cao hơn, trong đócần có sự tính toán cân đối kỹ càng, tổ chức sắp xếp sao cho mỗi bộ phận của hệthống dự kiến nằm đúng vị trí trong mối quan hệ tương tác của các phần tử trong hệthống, có thứ tự ưu tiên để đạt được mục tiêu của hệ thống một cách tốt nhất (ĐàoChâu Thu, 2004)[15]

Để có kế hoạch sản xuất của một vùng hay một đơn vị sản xuất, việc đầu tiênphải đề cập đến là loại cây, diện tích, loại giống, loại đất, số vụ trong năm, để cuốicùng có một tổng sản lượng cao nhất trong điều kiện tự nhiên và xã hội nhất định cótrước (Phùng Đăng Chinh, Lý Nhạc, 1987)[17].

1.1.5 Vai trò của cơ cấu cây trồng hợp lý và chuyển đổi cơ cấu cây trồng

Những năm 60 - 70 của thế kỷ XX, Đào Thế Tuấn cùng các CTV ở ViệnKhoa học Nông nghiệp Việt Nam đã tiến hành nghiên cứu về cơ cấu cây trồng vùngđồng bằng châu thổ sông Hồng và đã đưa ra nhận định về những yêu cầu cần đạtđược của một cơ cấu cây trồng thích hợp là phải:

Khai thác tốt nhất các điều kiện khí hậu và tránh hoặc giảm được những táchại của thiên tai đối với cây trồng

Khai thác tốt nhất các điều kiện đất đai, bảo vệ và bồi dưỡng độ phì của đất Khai thác tốt nhất các đặc tính sinh học của cây trồng (khả năng cho năngsuất cao, phẩm chất tốt, ngắn ngày, thích ứng rộng, khả năng chống chịu cao) nhằmđạt được hiệu quả sản xuất cao nhất

Tránh đơược tác hại của sâu bệnh, cỏ dại và các tác nhân sinh học khác vớiphương pháp sử dụng ít nhất các biện pháp hoá học

Đảm bảo tỷ lệ sản phẩm hàng hoá cao, đảm bảo hiệu quả kinh tế cao

Đảm bảo hỗ trợ cho các ngành sản xuất chính và phát triển chăn nuôi, tậndụng các nguồn lợi thiên nhiên (Đào Thế Tuấn, 1989) [11]

Cơ cấu cây trồng hợp lý có vai trò quan trọng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấusản xuất nông nghiệp nhằm tăng năng suất cây trồng, tăng giá trị hàng hoá, tăng thunhập của người dân bản địa Do vậy, xác định cơ cấu cây trồng phải dựa trên cơ sở:

- Các yếu tố khí hậu như chế độ nhiệt, chế độ mưa, bão

- Các yếu tố đất đai nhươ thành phần cơ giới, thành phần hóa học và đặcđiểm địa hình của đất

- Yếu tố cây trồng, bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý là chọn loại cây trồng tậndụng được tốt nhất các điều kiện khí hậu, đất đai và tài nguyên khác

- Bố trí cơ cấu cây trồng là xây dựng một hệ sinh thái nhân tạo Mối quan hệgiữa các sinh vật và cây trồng trong cộng sinh, ký sinh Vì vậy, cải tiến cơ cấu cây

trồng tạo nên những quan hệ tỷ lệ mới phù hợp nhất, có hiệu quả, phát triển bềnvững hệ sinh thái (Phạm Chí Thành, Trần Đức Viên, 2000) [18].

Như vậy, nghiên cứu chuyển đổi cơ cấu cây trồng có ý nghĩa rất quan trọng

để xây dựng một nền nông nghiệp đa dạng, tạo nhiều nông sản hàng hoá cũng nhưcác loại cây trồng có giá trị kinh tế cao Chuyển đổi cơ cấu cây trồng là giải quyếtviệc làm cho lao động ở nông thôn

1.1.6 Những yếu tố chi phối sự lựa chọn cơ cấu cây trồng

* Khí hậu và cơ cấu cây trồng: Có thể nói trong các yếu tố ngoại cảnh thì

yếu tố khí hậu có tác động mạnh mẽ nhất đến cây trồng và cơ cấu cây trồng, đặcbiệt là yếu tố nhiệt độ và độ ẩm

- Nhiệt độ và cơ cấu cây trồng: Từng loại cây trồng, bộ phận của cây (rễ, thân,hoa, lá…), các quá trình sinh lý của cây (quang hợp, hút nước, hút khoáng…) sẽ pháttriển tốt ở nhiệt độ thích hợp và chỉ an toàn ở một nhiệt độ nhất định Viện sĩ Nôngnghiệp Đào thế Tuấn đã nêu ra: cần phân biệt cây ưa nóng và cây ưa lạnh và cần nắmđược tình hình nhiệt độ các tháng trong năm; thời gian nóng bố trí cây ưa nóng, thời gianlạnh bố trí cây ưa lạnh Phân loại cây trồng theo yêu cầu nhiệt độ có thể lấy mốc 20oC đểphân biệt cây ưa nóng và cây ưa lạnh Cây ưa nóng là những cây sinh trưởng tốt và rahoa, kết quả tốt ở nhiệt độ trên 20oC như các cây lúa, lạc, mía…, cây ưa lạnh là nhữngcây sinh trưởng tốt và ra hoa, kết quả tốt ở nhiệt độ dưới 20oC như khoai tây, su hào, bắpcải…những cây trung gian là những cây sinh trưởng, ra hoa và kết quả tốt ở nhiệt độxung quanh 20oC (Lý Nhạc và ctv, 1987) [17]

Để hoàn thành chu kỳ sinh trưởng, mỗi cây trồng cần đạt được tổng tích ônnhất định Tổng tích ôn này phụ thuộc vào thời gian sinh trưởng và yêu cầu nhiệt độcao hay thấp của mỗi cây

- Lượng mưa, ẩm độ không khí và cơ cấu cây trồng: Nước cần cho sự sinhtrưởng, phát triển của cây, nước mưa cung cấp phần lớn lượng nước mà cây yêucầu, đặc biệt là ở những vùng không có hệ thống thuỷ lợi, nước mưa ảnh hưởng đếncác quá trình canh tác như làm đất, thu hoạch Vì vậy, khi xác định cơ cấu cây trồngphải chú ý đến lượng nước mưa (Trần Đức Hạnh và ctv, 1997) [19]

Cần nắm được lượng nước cây cần cho một chu kỳ sinh trưởng, đồng thờikhả năng cung cấp nước hàng năm và lượng nước cung cấp hàng tháng của mưa để

bố trí cơ cấu cây trồng Tuy nhiên để bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý cần nắm đượctình hình diễn biến ẩm độ trong năm, vì ẩm độ không khí có ảnh hưởng đến sinhtrưởng, phát triển và năng suất cây trồng.

- Ánh sáng và cơ cấu cây trồng: ánh sáng cung cấp năng lượng cho quá trìnhtổng hợp chất hữu cơ của cây, ánh sáng là yếu tố biến động ảnh hưởng đến năngsuất Cần phân biệt cây trồng theo yêu cầu về cường độ chiếu sáng và khả năngcung cấp ánh sáng từng thời gian trong năm để bố trí cơ cấu cây trồng cho phù hợp

Căn cứ vào diễn biến của các yếu tố khí hậu trong năm hoặc trong một thời

kỳ, đồng thời căn cứ vào yêu cầu về nhiệt độ, ẩm độ, lượng mưa, ánh sáng của từngloại cây trồng để bố trí cơ cấu mùa vụ, cơ cấu cây trồng thích hợp nhằm né tránhđược các điều kiện bất thuận, phát huy được tiềm năng năng suất của cây (Trần ĐứcHạnh và ctv, 1997) [19]

*Đất đai và cơ cấu cây trồng

Đất đai là nguồn lợi tự nhiên cung cấp năng lượng và vật chất cho cây trồng

và con người, đất đai là tư liệu sản xuất đặc biệt trong sản xuất nông nghiệp Đất vàkhí hậu hợp thành phức hệ tác động vào cây trồng Do vậy cần phải nắm được đặcđiểm mối quan hệ giữa cây trồng với đất thì mới xác định được cơ cấu cây trồnghợp lý

Về mặt cơ cấu cây trồng người ta đề cập đến tính thích ứng và tính biến độngnăng suất của cây trồng Các tính thích ứng quyết định khả năng sống của cây trồngđối với các mức (độ mặn, độ chua, ngập nước hay ẩm…) Khi cây đã có đủ điềukiện thích ứng thì năng suất được quyết định bởi chế độ nước và hàm lượng chấtdinh dưỡng trong đất

Tuỳ thuộc vào địa hình, thành phần cơ giới, chế độ nước, tính chất lý hoá tính củađất để bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý

* Cây trồng và cơ cấu cây trồng

Giống cây trồng là một nhóm cây trồng có đặc điểm kinh tế, sinh học và cáctính trạng hình thái giống nhau, cho năng suất cao, chất lượng tốt ở các vùng sinhthái khác nhau và điều kiện kỹ thuật phù hợp Vì vậy, giống cây trồng phải mangtính khu vực hoá, tính di truyền đồng nhất và không ngừng thoả m•n nhu cầu củacon người (Nguyễn Văn Hiển, 2000) [20]

Cây trồng là thành phần chủ yếu của các hệ sinh thái nông nghiệp Nội dungcủa việc bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý là chọn loại cây trồng nào để lợi dụng đượctốt nhất các điều kiện về khí hậu và đất đai Mặt khác, cây trồng là những nguồn lợi

tự nhiên sống, nhiệm vụ của nông nghiệp là phải sử dụng nguồn lợi tự nhiên ấy mộtcách tốt nhất, nghĩa là dành cho chúng các điều kiện đất đai và khí hậu thích hợpnhất

Muốn bố trí cơ cấu cây trồng hợp lý chúng ta cần phải nắm vững yêu cầu củacác loài và giống cây trồng đối với các điều kiện khí hậu, đất đai và khả năng củachúng sử dụng các điều kiện ấy ( Lý Nhạc, Phùng Đăng Chinh và ctv (1987) [17]

* Quần thể sinh vật và cơ cấu cây trồng

Xây dựng cơ cấu cây trồng là xây dựng hệ sinh thái nhân tạo, ngoài thànhphần sống chủ yếu là cây trồng, còn có các thành phần khác như cỏ dại, sâu, bệnh,các vi sinh vật, các động vật… các thành phần sống này cùng với cây trồng tạo nênmột quần thể sinh vật, chúng chi phối sự sinh trưởng, phát triển của cây trồng

Theo các tác giả Lý Nhạc, Phùng Đăng Chinh (1987) [17] thì khi bố trí cơcấu cây trồng cần chú ý đến các mối quan hệ theo nguyên tắc:

- Lợi dụng mối quan hệ tốt giữa các sinh vật với cây trồng

- Khắc phục, phòng tránh hoặc tiêu diệt mầm mống tác hại đối với cây trồng

do các vi sinh vật gây nên

Trong quần thể cây trồng, quần thể chủ đạo của cơ cấu cây trồng có nhữngđặc điểm chủ yếu sau:

- Mật độ của quần thể do con người quy định trước từ lúc gieo trồng

- Sự sinh sản, tử vong và phát tán không xảy ra một cách tự phát mà chịu sựđiều khiển của con người

- Sự phân bố không gian tương đối đồng đều vì do con người điều khiển

- Độ tuổi của quần thể cũng đồng đều vì có sự tác động của con người

Trong cơ cấu cây trồng cũng xảy ra sự cạnh tranh cùng loài hoặc khác loài.Khi gieo trồng một loại cây trồng thì vấn đề cạnh tranh cùng loài rất quan trọng.Cần xác định mật độ gieo trồng và các biện pháp điều chỉnh quần thể để giảm sựcạnh tranh trong loài Sự cạnh tranh khác loài cũng xảy ra khi ta trồng xen hoặc

giữa cây trồng với cỏ dại Vì vậy khi xác định cơ cấu cây trồng cần chú ý các vấn đềsau:

- Xác định thành phần cây trồng và giống cây trồng thích hợp với điều kiện

cụ thể của cơ sở sản xuất

- Bố trí cây trồng theo thời vụ tốt cũng tránh tác hại của cỏ dại, sâu, bệnh,Dịch sâu bệnh hại phát triển theo lứa và theo mùa, tác hại của chúng xảy ra nghiêmtrọng trong thời kỳ sinh trưởng, phát triển nhất định của cây trồng Do vậy xác địnhthời vụ tốt cũng có khả năng né tránh được tác hại của sâu bệnh

* Hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng

Sau khi xác định cơ cấu cây trồng cần tính toán hiệu quả kinh tế Cơ cấu câytrồng mới cần phải đạt hiệu quả kinh tế cao hơn cơ cấu cây trồng cũ Để đạt hiệuquả kinh tế cao thì các loại cây trồng trong cơ cấu cây trồng đều phải đạt năng suấtcao

Đặc điểm của sản xuất nông nghiệp là phải sản xuất đa dạng, ngoài cây trồngchủ yếu, cần bố trí cây trồng bổ sung để tận dụng điều kiện tự nhiên - xã hội củavùng và của cơ sở sản xuất Về mặt kinh tế cơ cấu cây trồng cần phải đạt được cácyêu cầu sau đây:

- Bảo đảm yêu cầu chuyên canh và tỷ lệ sản phẩm hàng hoá cao

- Đảm bảo việc hỗ trợ cho ngành sản xuất chính và phát triển chăn nuôi, tậndụng các nguồn lợi tự nhiên

- Đảm bảo việc đầu tư lao động và vật tư kỹ thuật có hiệu quả kinh tế cao

- Đảm bảo giá trị sử dụng và giá trị cao hơn cơ cấu cây trồng cũ

Việc đánh giá hiệu quả kinh tế của cơ cấu cây trồng có thể dựa vào một sốchỉ tiêu năng suất, giá thành, thu nhập (giá trị bán sản phẩm sau khi được trừ đi chiphí đầu tư) và mức lãi (% của thu nhập so với đầu tư) Khi đánh giá trị kinh tế của

cơ cấu cây trồng cần dựa vào năng suất bình quân của cây trồng và giá cả thu muacủa thị trường Tuy nhiên, cũng cần chú ý đến những điều kiện ảnh hưởng đến giáthành sản phẩm như khí hậu, thời tiết, vị trí địa lý và các điều kiện xã hội khác (LýNhạc, Phùng Đăng Chinh và ctv, 1987) [17]

* Nông hộ và cơ cấu cây trồng

Theo Viện sĩ Đào Thế Tuấn (1997) [21] nông hộ là đơn vị kinh tế tự chủ vàđóng góp phần to lớn vào sự phát triển sản xuất nông nghiệp của nước ta trongnhững năm qua Tất cả những hoạt động nông nghiệp và phi nông nghiệp ở nôngthôn chủ yếu được thực hiện thông qua nông hộ Do vậy, quá trình chuyển đổi cơcấu cây trồng thực chất là sự cải tiến sản xuất nông nghiệp ở các hộ nông dân Do

đó nông dân là đối tượng nghiên cứu chủ yếu của khoa học nông nghiệp và pháttriển nông thôn

Kinh tế nông hộ là kinh tế của hộ nông nghiệp sống ở nông thôn, bao gồm cảthu nhập từ hoạt động sản xuất nông nghiệp và phi nông nghiệp Hộ nông dân là các

hộ gia đình có tư liệu sản xuất chủ yếu là ruộng đất, sử dụng chủ yếu lao động giađình trong sản xuất nông nghiệp, nằm trong một hệ thống kinh tế rộng hơn, nhưng

về cơ bản được đặc trưng bằng việc tham gia hoạt động trong thị trường với mộttrình độ ít hoàn chỉnh Hộ nông dân có những đặc điểm cơ bản sau:

- Hộ nông dân là một đơn vị kinh tế cơ sở, vừa là một đơn vị sản xuất, vừa làmột đơn vị tiêu dùng

- Quan hệ giữa tiêu dùng và sản xuất biểu hiện ở trình độ phát triển của hộ từ

tự cấp hoàn toàn đến sản xuất hàng hoá hoàn toàn Trình độ này quyết định đếnquan hệ giữa nông hộ với thị trường

- Các hộ nông dân ngoài hoạt động nông nghiệp còn tham gia vào các hoạtđộng phi nông nghiệp với mức độ khác nhau, nên khó giới hạn được thế nào là một

hộ nông dân thuần tuý Vì vậy, hộ nông dân tái sản xuất giản đơn nhờ vào ruộng đấtthông qua cải tiến cơ cấu cây trồng, nhờ đó mà tái sản xuất mở rộng trong nôngnghiệp, phục vụ lợi ích chung của xã hội nên cần thiết phải có chính sách x• hội đầu

tư thích hợp Hộ nông dân không phải là một hình thái sản xuất đồng nhất mà là tậphợp các kiểu nông hộ khác nhau, có mục đích và cơ chế hoạt động khác nhau Căn

cứ vào mục đích và cơ chế hoạt động của nông hộ để phân biệt các kiểu hộ nôngdân khác nhau

- Kiểu nông hộ hoàn toàn tự cấp: ở kiểu hộ này, người nông dân ít có phảnứng với thị trường, nhất là thị trường lao động và vật tư

- Kiểu nông hộ chủ yếu tự cấp, có trao đổi một phần nông sản lấy hàng tiêudùng, có phản ứng ít nhiều với giá cả (chủ yếu giá vật tư).

- Kiểu nông hộ bán phần lớn sản phẩm nông sản, có phản ứng nhiều với thịtrường

- Kiểu nông hộ hoàn toàn sản xuất hàng hoá, có mục đích thu lợi nhuận.Mục tiêu sản xuất của các hộ quyết định sự lựa chọn sản phẩm kinh doanh,

cơ cấu cây trồng, quyết định mức đầu tư, phản ứng với giá cả vật tư, lao động vàsản phẩm của thị trường

Cũng theo Viện sĩ Đào Thế Tuấn, quá trình phát triển của các hộ nông dântrải qua các giai đoạn từ thu nhập thấp đến thu nhập cao

- Giai đoạn nông nghiệp tự cấp: Nông dân trồng một cây hay một vài câylương thực chủ yếu, ít đầu tư thâm canh, năng suất thấp, gặp nhiều rủi ro

- Giai đoạn kinh doanh tổng hợp và đa dạng: Khi mới chuyển sang sản xuấthàng hoá, nông dân bắt đầu sản xuất những loại cây trồng phục vụ cho nhu cầu củathị trường, thị trường cần loại nông sản gì thì sản xuất cây trồng đó; sản xuất đacanh nên giảm bớt rủi ro

Tóm lại, hộ nông dân chuyển từ sản xuất nông nghiệp tự cấp, tự túc sang sảnxuất hàng hoá gắn với thị trường tiêu thụ ở các mức độ khác nhau tuỳ thuộc vàotrình độ, điều kiện kinh tế - xã hội và các chính sách của Nhà nước hỗ trợ, thúc đẩynông nghiệp phát triển Trong sản xuất nông nghiệp hiện nay, để áp dụng thànhcông một tiến bộ kỹ thuật mới hay một phương thức canh tác mới… vào sản xuấtnhằm nâng cao năng suất, chất lượng nông sản và giá trị thu nhập/đơn vị diện tíchcanh tác thì cần phải có chính sách đầu tư, hỗ trợ, trợ giá của Nhà nước

* Chính sách và cơ cấu cây trồng

Để thúc đẩy quá trình chuyển đổi cơ cấu cây trồng một cách có căn cứ khoahọc, phù hợp với nhu cầu của thực tiễn và xu thế phát triển của x• hội cần có chínhsách về khoa học - công nghệ để thông qua nghiên cứu, nhằm thiết lập ngay trênđồng ruộng của người nông dân những mô hình chuyển đổi cơ cấu cây trồng có hiệuquả; đồng thời chuyển giao các tiến bộ kỹ thuật cho nông dân nhằm nhân rộng môhình Bên cạnh đó cũng cần có những cơ chế chính sách về tài chính để hỗ trợ chongười nông khi mới bắt đầu thực hiện việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng, cũng như

chính sách khen thưởng để khuyến khích những hộ, địa phương chuyển đổi cơ cấucây trồng thành công, có hiệu quả.

Quá trình phát triển kinh tế sẽ dẫn đến mức độ phân hoá giàu nghèo ngàycành mạnh, có sự chênh lệch về thu nhập giữa nông thôn và thành thị, để hạn chếtình trạng này cần thiết phải phát triển công nghiệp nông thôn, thâm canh, tăng vụ

để sản xuất hàng hoá Đa dạng cây trồng để đa dạng hoá các sản phẩm nông nghiệp

là quá trình chủ yếu để cải tiến cơ cấu cây trồng nhằm đáp ứng nhu cầu của thịtrường nông sản ngày càng tăng

Quá trình đa dạng hoá cây trồng là do sự phát triển của kinh tế hộ quyết định

và còn tuỳ thuộc vào từng vùng, nhưng vấn đề khó khăn về vốn đầu tư cho sản xuất

là yếu tố quyết định cơ bản Các hộ nghèo kinh doanh rất đa dạng, chỉ khi họ giàulên mới tập trung vào một số ngành nghề nhất định Như vậy, chuyên môn hoá chỉ

có thể xảy ra khi trình độ sản xuất hàng hoá đã phát triển đến mức cao (Đào ThếTuấn, 1997) [21]

Một khó khăn khác làm cho nông dân ngần ngại không dám đầu tư vào sảnxuất và chuyển đổi cơ cấu cây trồng là thiếu thị trường tiêu thụ nông sản Do đó, đểtìm kiếm, mở rộng thị trường, Nhà nước cần có chính sách để tạo môi trường lànhmạnh, sòng phẳng trong phát triển thị trường và đầu tư xây dựng cơ sở hạ tầng nhưđường giao thông, mạng lưới điện và thông tin…

Sự phân hoá của nông hộ và trình độ sản xuất chênh lệch của các kiểu nông

hộ ảnh hưởng rất lớn đến cải tiến cơ cấu cây trồng Các kiểu nông hộ khác nhau cótrình độ tiếp thu và áp dụng các tiến bộ kỹ thuật ở mức độ khác nhau Trình độ làyếu tố quan trọng trong việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng của các nông hộ trong giaiđoạn đầu của sản xuất nông nghiệp hàng hoá, khi kỹ thuật áp dụng chưa phải cầnnhiều vốn thì việc đa dạng hoá sản xuất là một xu thế cần thiết cho sự phát triển

* Thị trường và cơ cấu cây trồng

Theo Robert S Pindyck, Daniel L Rubingeld (Kinh tế học vĩ mô, NXBThống kê, Hà Nội, 1999) (dẫn Hồ Gấm, 2003) [22] thì thị trường là tập hợp nhữngngười mua và người bán tác động qua lại lẫn nhau dẫn đến khả năng trao đổi Thịtrường là trung tâm của các hoạt động kinh tế

Thị trường cạnh tranh hoàn hảo là thị trường có nhiều người mua và ngườibán, không có một cá nhân nào có ảnh hưởng đáng kể đến người mua và người bán.Trong thị trường cạnh tranh hoàn hảo thường phổ biến một giá duy nhất là giá thịtrường Thị trường cạnh tranh không hoàn hảo là những người bán khác nhau có thểđặt giá khác nhau cho cùng một loại sản phẩm, khi đó giá thị trường được hiểu làgiá bình quân phổ biến.

Thị trường là động lực thúc đẩy cải tiến cơ cấu cây trồng hợp lý Theo cơ chếthị trường thì cơ cấu cây trồng phải làm rõ được các vấn đề: trồng cây gì, đối tượngphục vụ là ai Thông qua sự vận động của giá cả thị trường có tác động định hướngcho người sản xuất nên trồng cây gì, với số lượng chi phí như thế nào để đáp ứngđược nhu cầu của xã hội và thu được kết quả cao Thông qua thị trường, người sảnxuất điều chỉnh quy mô sản xuất, cải tiến cơ cấu cây trồng, thay đổi giống cây trồng,

cơ cấu mùa vụ cho phù hợp với thị trường

Thị trường có tác dụng điều chỉnh cơ cấu cây trồng, chuyển dịch theo hướngngày càng đạt hiệu quả cao hơn Cải tiến cơ cấu cây trồng chính là điều kiện, là yêucầu để mở rộng thị trường Khu vực nông thôn là thị trường cung cấp nông sản hànghoá cho toàn xã hội và là thị trường tiêu thụ sản phẩm của ngành công nghiệp, cungcấp nông sản cho ngành dịch vụ và đó cũng là nơi cung cấp lao động cho các ngànhnghề trong nền kinh tế quốc dân Do vậy, thị trường và sự cải tiến cơ cấu cây trồng

có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Thị trường là động lực thúc đẩy cải tiến cơ cấucây trồng, song nó có mặt hạn chế là nếu để cho phát triển một cách tự phát sẽ dẫnđến sự mất cân đối ở một giai đoạn, một thời điểm nào đó Chính vì vậy cần cónhững chính sách của Nhà nước điều tiết kinh tế vĩ mô để phát huy mặt tích cực vàhạn chế mặt tiêu cực của thị trường

Kinh tế hàng hoá là một hình thức tổ chức kinh tế trong đó sản phẩm sản xuất radùng để mua bán, trao đổi trên thị trường, giá trị của sản phẩm hàng hoá phải thông quathị trường và được thị trường chấp nhận (dẫn theo Hồ Gấm, 2003) [22]

1.2 Cơ sở thực tiễn

1.2.1 Trên thế giới

Chúng ta không chỉ biết đến những nước có tỷ trọng ngành nông nghiệp lớnchú trọng đến việc chuyển đổi CCCT nhằm tăng năng suất sản lượng mà ở hầu hết

các nước đều quan tâm đến vấn đề này Chiến lược này diễn ra rầm rộ rộng khắpcác châu lục có nền sản xuất nông nghiệp.

- Châu Âu là nơi nghiên cứu hệ thống những cây trồng đặc biệt là chế độcanh tác sớm nhất trên thế giới Lịch sử của nông nghiệp gắn liền với lịch sử hìnhthành, phát triển và hoàn thiện CCCT cho từng vùng khí hậu nông nghiệp và đất đaidặc thù Quá trình nghiên cứu ở đây đã dược chú trọng phát triển , vì vậy ở Châu

Âu năng suất, sản lượng nông nghiệp rất cao và đa dạng Ở thế kỷ XIII đến thế kỷXVII, Châu Âu đã nghiên cứu chế độ canh tác chủ yếu là 3 khu luân chuyển là ngũcốc – ngũ cốc – bỏ hóa, năng suất không cao Đến cuối thế kỷ XIX thì hệ thốngcanh tác đa dạng hơn và CCCT hơp lý đem lại năng suất cao hơn, xuất hiện nhiềuloại giống mới cho năng suất và phẩm chấtt tốt hơn ( lúa, ngô, khoai tây,….)[2]

- Ở Châu Á, váo cuối thập kỷ 60, các nhà nghiên cứu viện Lúa Quốc tế IRRI

đã thấy rằng : Giống lúa mới thấp cây, đứng lá có tiềm năng cho sản lượng cao hơnnhưng chỉ có thể giải quyết vấn đề lương thực ở một phạm vi hạn chế nào đó.Chonên những năm sau đó, các nhà khoa học nông nghiệp ở các nước Châu Á tập trung

đi sâu vào nghiên cứu toàn bộ hệ thống cây trồng trên đất lúa theo hướng lấy lúalàm cây trồng chính và sau đó tăng cường các loại cây hoa màu trồng cạn khác vàvấn đề luân canh, xen canh, gối vụ ngày càng được nghiên cứu và phát triển.[3]

- Cuộc cách mạng xanh ở Ấn Độ, cây lúa mỳ ngắn ngày xuất hiện tạo điềukiện mở rộng diện tích, tăng vụ, tăng tổng sản lượng lương thực và thức ăn gia súc

Nước ta có du nhập giống lúa mỳ này vào trồng thử nhưng vì mùa đông ởBắc Bộ độ ẩm >80%, lúa mỳ phát sinh bệnh gỉ sắt, sản lượng đạt thấp, khi thuhoạch lại gặp mưa phùn làm cho hiệu quả kinh tế càng giảm Điều này chứng tỏ loạicây trồng phát triển và cho năng suất cao trên mỗi điều kiện tự nhiên ở mỗi vùng làkhác nhau

- Nhật Bản là một nước có điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội xuất phát khágiống nước ta, địa hình đồi núi là dặc trưng của nước này chiếm 3/4 diện tích,dân sốđông, diện tích đất nông nghiệp/ người thấp nhất thế giới (380m2 /người).Nhật Bản

đã coi nông nghiệp là mặt trận quan trọng hàng đầu ,làm tiền đề cho sự phát triểncủa những ngành nghề khác, cho nên đến những năm 50 của thế kỷ XX, Nhật Bản

đã đầu tư phát triển nông nghiệp theo hướng bố trí đa dạng hóa các loại cây trồng,

cho đến những năm 80, Nhật Bản không những sản xuất đủ lương thực đủ ăn màcòn dự trữ được khoảng 6 triệu tấn nông sản [4]

- Ở Philipin với tổng nhiệt độ khoảng 98000C (1năm), không có tháng nàodưới 200C, thuộc nhiệt đới Từ trước tới nay nhân dân vẫn có tập quán làm 2 vụ cây

xứ nóng ở đất có tưới.Gần đây nhờ có các giống ngắn ngày phù hợp và được xácđịnh là có thể trồng 3 – 4 vụ/năm [5]

Như vậy tùy vào điều kiện khác nhau của từng vùng miền, từng chế độ thâmcanh chăm sóc mà phù hợp với từng loại giống cây trồng khác nhau và hiệu quảmang lại cũng khác nhau Do đó cần xác định chính xác đặc điểm lợi thế so sánhcủa từng nơi khác nhau để xác định lựa chọn và bố trí CCCT sao cho hợp lý, manglại năng suất, sản lượng cao nhất trong sản xuất

1.2.2 Ở Việt Nam

Trong những năm gần dây, chủ trương chuyển đổi CCCT, mùa vụ đã đượctriển khai và thực hiện rộng khắp các địa phương trong cả nước.Nhiều mô hình ởnhiều địa phương đã mang lại hiệu quả lớn Nhiều hộ nông dân đã giàu lên nhờ thựchiện tốt việc chuyển đổi này và áp dụng đúng,đầy đủ về các tiến bộ về KHKT vàosản xuất của mình Một số mô hình chuyển đổi có hiệu quả ở nước ta:

- Mô hình chuyển đổi CCCT ở Hà Tĩnh : Mô hình chuyển vườn ra đồngtrồng cây ăn quả tại xóm Mỹ Triều, Thạch Tâm, qua một thời gian dài chỉ độc canhcây lúa hiệu qủa mang lại rất thấp, sau khi đánh giá điều kiên nguồn lực và tiếnhành thử nghiệm thì cho thấy điều kiện này phù hợp với một số loại cây ăn quả đặcbiệt là cây cam Xã đã mạnh dạn đầu tư và đem vào trồng loại cây này thay vì chỉđộc canh cây lúa và đã cho hiệu quả kinh tế cao với thu nhập 80-85 triệu/ha/năm

Hiện nay đã được nhân rộng ra một số địa phương lân cận và cũng cho hiệuquả tương tự [9]

- Tại Nghệ An: Trong những năm trước đây, sản xuất tại Nghệ An cơ bảnđược 2 vụ/ năm Nhưng những năm gần đây, do có nhiều giống mới phù hợp cónăng suất cao nên Nghệ An đã có thêm sản xuất vụ Đông (3 vụ /năm) và đến nay,

vụ Đông đã hoàn toàn trở thành vụ sản xuất chính trong năm.Nhiều cây trồng vớidiện tích lớn đã góp phần không nhỏ vào phát triển nông nghiệp nông thôn của tỉnh

nhà Trong đó đáng kể nhất là cây ngô và cây rau đông đã mang lại thu nhập caocho người dân và thu nhập chung cho cả tỉnh.[6]

-Tại xã Quỳnh Liên: Nhờ chuyển đổi CCCT phù hợp trên trên địa bàn xãQuỳnh Liên,… Sau khi bố trí lại cây trồng và áp dụng đúng quy trình KTKH trongsản xuất lạc phủ nilon, ngô, khoai lang, su su, rau màu đã mang lại hiệu quả thunhập rất lớn, góp phần vào sự tăng trưởng kinh tế của huyện nhà và nâng cao mứcsống cho người dân địa phương

Hiện nay khi Việt Nam đã là thành viên chính thức của Tổ chức Thươngmại Thế giới (WTO), nền nông nghiệp Việt Nam đã và đang có những bước pháttriển nhờ có những cơ hội lớn, song cũng gặp không ít khó khăn và thách thức Mặtkhác, trước những biến động của thời tiết khí hậu cùng với sự gia tăng dân số,nguồn tài nguyên thiên nhiên có xu hướng bị khai thác cạn kiệt, đất đai bị thái hóa

do trình độ thâm canh và ý thức sản xuất của người dân cùng với sự quản lý cònthiếu và yếu của các bên liên quan Thêm vào đó là quá trình đô thị hóa diễn ranhanh nên đã tác động mạnh đến quá trình phát triển nông nghiệp nông thôn hiệnnay

Khoa học kỹ thuật ngày càng được chú trọng và quan tâm đầu tư phát triển,nhiều nghiên cứu mới được ra đời và ứng dụng có hiệu quả vào thực tế sản xuất.Trước tình hình đó, Đảng và Nhà nước cũng đã quan tâm nhận thức rõ và có nhữngchủ trương, chính sách mới nhằm đầu tư cả về chiều rộng và chiều sâu trong sảnxuất nông nghiệp như mở rộng quy mô sản xuất, thay đổi cơ cấu cây trồng hợp lý,đầu tư cơ sở hạ tầng kỹ thuật,…nhằm ổn định phát triển sản xuất, tăng năng suất,nâng cao mức sống cho người dân, đồng thời tận dụng đúng và đầy đủ tiềm nănglợi thế của từng vùng miền trong cả nước

Tuy nhiên, do điểm xuất phát của nền kinh tế nước ta thấp nên cho đến nayvẫn còn trên 76% dân số và làm việc trong lĩnh vực nông nghiệp Trình độ dân trítuy đã được nâng cao song chưa đồng đều Do vậy việc xác định phương cách pháttriển kinh tế như thế nào cho phù hợp để xóa đói giảm nghèo, nâng cao mức sốngcủa toàn xã hội là vấn đề đã, đang và cần được đẩy mạnh

Trong những năm gần đây, để phù hợp với xu thế phát triển chung của đấtnước, tỉnh Nghệ An nói chung và huyện Quỳnh Lưu nói riêng cũng đã không

ngừng vượt khó, tận dụng hết tiềm lực và khả năng của mình để đầu tư phát triểnsản xuất, đặc biệt là lĩnh vực nông nghiệp nông thôn nhằm chuyển dịch cơ cấu kinh

tế theo hướng phát triển, ổn định xã hội Huyện cũng đã đạt được nhiều thành cônglớn song vẫn còn gặp nhiều khó khăn trong quá trình thực hiện Do đó cần có sựquan tâm, hỗ trợ hơn nữa của các cấp ủy Đảng, chính quyền từ Trung ương đến địaphương Việc chuyển đổi này thành công sẽ là cơ hội để giải quyết vấn đề xã hộikhác của địa phương như: Tạo công ăn việc làm, nâng cao dân trí, giảm trừ các tệnạn xã hội,…Nghĩa là nó rất thiết thực và cần được triển khai sâu rộng đến tận hộdân một cách nhanh, mạnh, toàn diện và triệt để

CHƯƠNG II ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU 2.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Thời gian thực hiện nghiên cứu đề tài từ 21/2/2011 đến 23/06/2011

2.2 Nội Dung Nghiên Cứu

Đề tài nghiên cứu: “Vai trò của việc chuyển đổi cơ cấu cây trồng trong sảnxuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 tại địa bàn xã Quỳnh Liên, huyện QuỳnhLưu, tỉnh Nghệ An”, Vì vậy nội dung nghiên cứu gồm:

- Điều tra, đánh giá các điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội của xã QuỳnhLiên

- Điều tra, đánh giá cơ cấu cây trồng trước khi chuyển đổi

- Hiệu quả của việc chuyển đổi

- Những thuận lợi, khó khăn trong quá trình chuyển đổi

- Các giải pháp để có cơ cấu cây trồng hợp lý

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Phương pháp thu nhập số liệu

2.4.1.1 Phương pháp thu thập số liệu thứ cấp

- Thừa kế các nghiên cứu liên quan đến đề tài “Vai trò của việc chuyển đổi

cơ cấu cây trồng trong sản xuất nông nghiệp vụ đông xuân năm 2010 trên địa bàn

xã Quỳnh Liên, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An”

- Báo cáo của UBND huyện Quỳnh Lưu,UBND xã Quỳnh Liên,HTX nôngnghiệp,…

- Tìm hiểu qua mạng, sách báo,…

- Một số tài liệu của Sở NN & PTNT tỉnh Nghệ An

2.4.1.2 Phương pháp thu thập số liệu sơ cấp

*Một số công cụ phương pháp PRA sau đây được sử dụng trong quá trình thu

- Thảo luận nhóm: Nhóm gồm 4 người dân tham gia thực hiện chuyển đổi

cơ cấu cây trồng đại diện cho mỗi thôn được chọn, dùng SOWT để thảo luận nhằmđánh giá và tìm hiểu điểm mạnh, điểm yếu, cơ hội, rủi ro khi người dân trên địabàn thực hiện chuyển đổi

- Quan sát trực tiếp: Dùng tri giác quan sát ngoài thuộc địa, thông tin quansát được ghi chép lại phục vụ cho mục tiêu nghiên cứu đề tài: Những vấn đề nàygồm môi trường sinh thái, môi trường xã hội và các vấn đề khác có kiên quan

- Điều tra nông hộ: Đó là việc dùng bảng hỏi để phỏng vấn hộ sản xuất vềhiệu quả kinh tế, xã hội khi thực hiện chuyể đổi cơ cấu cây trồng mới Các vấn đềliên quan đến sản xuất, tiêu thụ nông sản phẩm sản xuất được từ mô hình mới, sứckhỏe và môi trường xung quanh được hỏi và ghi chép cụ thể

* Phương pháp mô tả hệ thống

* Phương pháp so sánh( năm 2006 và 2010)

* Phương pháp chuyên gia.

* Phương pháp hồi cố

2.4.2 Phương pháp xử lý và phân tích số liệu

* Phương pháp xử lý số liệu: dùng phần mềm Excel, dùng các công thức

tính trong Word

* phương pháp phân tích số liệu:

- Phân tích định tính: Là phương pháp tiếp cận nhằm mô tả và phân tích cácđặc điểm về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và môi trường của địa phương cùng

các vấn đề có liên quan Phương pháp này được áp dụng để giải thích, phân tíchnhững thay đổi trong sản xuất và đời sống của người dân.

- Phân tích định lượng: Giải thích vấn đề thông qua các số liệu thống kêđồng thời sử dụng để so sánh các chỉ tiêu về kinh tế giữa các loại cây trồng và sosánh trước và sau khi thực hiện chuyển đổi cơ cấu cây trồng tại địa phương

Sử dụng phương pháp này để phân tích đánh giá hiệu quả kinh tế của từngloại đối tượng cây trồng theo các tiêu chí sau:

Hiệu quả kinh tế là một phạm trù phức tạp, nó thể hiện bảng hiệu số giữa giátrị sản lượng thu được và phân chi phí đầu tư

Chi phí sản xuất (IC):

1

Trong đó:

Pi là giá trị của chi phí vật chất và dịch vụ để là ra sản phẩm và dịch vụ

Qi là chi phí vật chất và dịch vụ để là ra sản phẩm và dịch vụ

- Giá trị sản xuất (GO):

Là chỉ tiêu tổng hợp bằng tiền mặt, phản ánh kết quả lao động sản xuất câytrồng trên một đơn vị diện tích (ha)

LN = GO – IC

2.5 Điều kiện cơ bản của khu vực nghiên cứu

2.5.1 Điều kiện tự nhiên

2.5.1.1 Vị trí địa lý

Quỳnh Liên là một xã vùng màu ven biển, nằm ở trung tâm của huyệnQuỳnh Lưu, có ranh giới tiếp giáp như sau:

+ Phía bắc giáp xã Quỳnh Phương

+ Phía nam giáp xã Quỳnh Bảng

+ Phía tây giáp xã Quỳnh Xuân

+ Phía đông giáp xã Biển Đông

Bản đồ hành chính huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An.

Là xã có địa bàn khá rộng, trải dài dọc trên tuyến đường 537B Đất sảnxuất cơ

Cấu cây trồng chủ yếu dọc trên 10 thôn; là xã có vị trí địa lý rất thuận lợi, có

hệ thống giao thông thủy lợi, cơ sở hạ tầng tốt nên việc sản xuất Lạc,ngô,su su,raumàu các loại và thị trường tiêu thụ thuận lợi

2.5.1.2 Địa hình

Đất đai bằng phẳng, không có độ dốc, giao thông đi lại thuận tiện cho sảnxuất canh tác Ngoài ít diện tích đất nuôi trồng thủy sản và quy hoạch phát triểnkhu du lịch biển; với diện tích trên 2/3 diện tích đất canh tác trải dài trên cánh đồngrộng của 10/10 thôn; đất chủ yếu là cát màu có độ màu mỡ cao rất thích hợp vớitrồng Lạc, Ngô, su su và rau màu các loại

2.5.1.3 Khí hậu

Quỳnh Liên nằm ở vị trí vĩ tuyến 19 độ vĩ bắc nên chịu ảnh hưởng của vùngkhí hậu chuyển tiếp vừa có mùa đông lạnh của khí hậu miền Bắc, vừa có khí hậunóng của Miền Trung Diễn biến khí hậu của địa phương nói riêng và cả vùng BắcTrung Bộ nói chung là rất khắc nghiệt bởi sự phân bố của lượng mưa, thời giannắng; sự phân bố của nhiệt độ rất không đồng đều, lúc thì quá cao, lúc thì quá thấpnên gây rất khó khăn cho sản xuất nông nghiệp nói chung và việc trồng Lạc, ngô vàcác loại rau màu khác nói riêng Vì đây là những sinh vật sống phụ thuộc rất nhiềuvào điều kiện khí hậu và thủy văn, trong khi đó nền sản xuất của địa phương cũngchưa trang bị được nhiều cơ sở vật chất phục vụ cho sản xuất để chủ động hơn nhưtưới, tiêu, làm nhà kính, nhà lưới

Xã nằm trong vùng Bắc Trung bộ nên chịu ảnh hưởng của khí hậu nhiệt đớigió mùa phân chia theo mùa thời tiết rất rõ rệt, mùa nắng nóng từ tháng 4 đến tháng

7, mùa mưa từ giữa tháng 8 đến tháng 10 và mùa đông lạnh từ tháng 11 đến tháng 2năm sau

Mùa nóng có nhiệt độ bình quân từ 30 – 40 0C, có gió tây Nam (gió Lào) khônóng thổi tới gây ra khô hạn, cây trồng bị chết Mùa lạnh có gió đông Bắc lạnh nhiệt

độ bình quân 10-180C và có mưa phùn cũng ảnh hưởng đến sản xuất nông nghiệpnhư mùa vụ, sản sinh sâu bệnh Mùa mưa tập trung lượng mưa chủ yếu trong cảnăm gây ra ngập úng, ngoài ra còn chịu ảnh hưởng lớn của vài trận bão lớn đều gâykhó khăn cho các hoạt động sản xuất

Lượng mưa trung bình là : 1.690mm/năm, khả năng bốc hơi thường lớn hơnlượng mưa từ 1,9 đến 2 lần Như vậy lượng mưa không đủ cho bốc hơi

Độ ẩm khí hậu bình quân 85%, những ngày khô có thể xuống 56%

Chính vì vậy mà người nông dân phải chạy đua với thời tiết và ràng buộc vềthời gian trong việc thực hiện đúng thời vụ gieo trồng và thu hoạch mới mang lại

hiệu quả cao trong sản xuất nông nghiệp

2.5.2 Điều kiện kinh tế - xã hội

2.5.2.1 Tình hình phân bố và sử dụng đất đai của xã Quỳnh Liên

Bảng 2.1 Tình hình sử dụng đất đai của xã Quỳnh Liên qua 2 năm 2006 và

Năm 2010/2006

Bình quân Tổng diện tích tự

nhiên 702,63 100.00 702,63 100.00 100.00 100.00I.Đất NN 403,23 53,38 403,23 53,38 100.00 100.00

1.1 Đất SX nông

nghiệp 302,67 75,06 302,67 75,06 100.00 100.00Đất trồng cây hàng

Nguồn: Ban địa chính xã Quỳnh Liên

Xã Quỳnh Liên có tổng diện tích tự nhiên là 702,63ha, đất đai được phân bốvào nhiều mục đích sử dụng khác nhau, sao cho phù hợp với điều kiện của từngvùng, từng loại hình dịch vụ và từng loại cây con.

Qua bảng 2 cho thấy, tình hình sử dụng đất đai ở xã Quỳnh Liên qua 3 nămhầu như không có sự biến động nhỏ ở tất cả các mục đích sử dụng Trong tất cả cácloại đất thì đất nông nghiệp chiếm diện tích lớn 403,23 ha trong tổng diện tích đất

tự nhiên

Tuy nhiên hàng năm với tốc độ đô thị hóa của xã thì đất nông nghiệp đã bịcắt bớt dùng vào xây dựng các công trình cơ sở hạ tầng thiết yếu, công trình giaothông thủy lợi Nhưng hàng năm diện tích đất nông nghiệp vẫn tăng do chủ yếu là

mở rộng đất lâm nghiệp ở các vùng đất chưa được sử dụng trước đây Đặc biệt làchuyển đổi cơ cấu kinh tế xã được Tỉnh quy hoạch phát triển khu du lịch nên đấtnông nghiệp, đất rừng phòng hộ chuyển đổi trên 26,55ha Hàng năm đất nôngnghiệp tiếp tục biến động như xây dựng đường giao thông ven biển, xây dựng trungtâm NTTS nên hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp theo thống kê sử dụng đất đai

xã Quỳnh Liên được phân bổ như sau:

* Đất nông nghiệp: 403,23ha chiếm 53,38%

Trong đó:

- Đất sản xuất nông nghiệp: 302,67ha chiếm 75,06%

- Đất lâm nghiệp chỉ còn 43,15 ha chiếm 10,70%

- Đất nuôi trồng thủy sản: 57,41 ha = 14,23% và đất chưa sử dụng đưa vàosản xuất chỉ còn 153,18ha chiếm 21,80%

Qua đó ta có thể thấy diện tích trồng lạc và một số hoa màu khác (Ngô,vừng, dưa, đậu, rau ) là phần diện tích đất trồng cây hàng năm khác, hiện nay thìchủ yếu là diện tích lạc Loại đất chủ yếu là cát màu và đất cát ven biển thích hợpvới các loại cây hoa màu hàng năm, và thích nghi phát triển diện tích