Ứng dụng công nghệ thông tin vào tổ chức dạy học ngoại khoá chương tử trường ở lớp 11 trung học phổ thông

Vị trí, tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trờng phổ thông...6 1.1.1.. - Thiết kế đợc Website "Từ trờng Trái Đất" và trình diễn trênPowerpoi

Lª tiÕn thµnh

øng dông c«ng nghÖ th«ng tin vµo tæ chøc

ë líp 11 Trung häc phæ th«ng

luËn v¨n th¹c sÜ gi¸o dôc

Vinh - 2007

Lª tiÕn thµnh

øng dông c«ng nghÖ th«ng tin vµo tæ chøc

Tác giả trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, Khoa đào tạo Sau đại học,khoa Vật lí Trờng Đại học Vinh đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tác giả trongsuốt thời gian học tập, triển khai nghiên cứu đề tài và hoàn thành luận văn.

Với những tình cảm chân thành và trân trọng nhất, tác giả xin đợc bày

tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với thầy giáo hớng dẫn TS Mai Văn Trinh đã tậntình giúp đỡ tác giả trong suốt thời gian nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Cuối cùng, tác giả xin bảy tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, đồngnghiệp và bè bạn đã động viên, giúp đỡ tác giả trong quá trình học tập và triểnkhai thực hiện đề tài

Vinh, tháng 12 năm 2007

Lê Tiến Thành

Häc sinh Khoa häc tù nhiªn M¸y tÝnh ®iÖn tö S¸ch gi¸o khoa Trung häc phæ th«ng

§èi chøng Thùc nghiÖm Thùc nghiÖm s ph¹m

Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài 2

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu 2

4 Giả thuyết khoa học 3

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

6 Phơng pháp nghiên cứu 3

7 Đóng góp của luận văn 4

8 Cấu trúc luận văn 4

Chơng 1 Cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật lý ở trờng phổ thông 6

1.1 Vị trí, tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trờng phổ thông 6

1.1.1 Vị trí của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trờng phổ thông 6

1.1.2 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa vật lý 8

1.2 Những nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa vật lý 8

1.3 Các đặc điểm của giờ học ngoại khóa vật lý 9

1.4 Nội dung, các hình thức tổ chức và phơng pháp hớng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý 10

1.4.1 Nội dung ngoại khóa về vật lý 10

1.4.2 Các hình thức hoạt động ngoại khóa vật lý 11

1.4.3 Phơng pháp hớng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý 19

1.4.4 Thực hiện hoạt động ngoại khóa 21

1.5 Lập trình kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa 22

1.6 Đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa vật lý 23

1.6.1 Nhận thức chung về tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý .23

1.6.2 Mục tiêu đánh giá 23

1.6.3 Tiêu chí đánh giá 23

Kết luận chơng 1 29

cho HS lớp 11 THPT 26

2.1 Yêu cầu về nội dung kiến thức, kỹ năng HS cần nắm đợc khi học chơng Từ tr“ ờng ở lớp 11 ban khoa học tự nhiên THPT” 26

2.1.1 Các kiến thức về “Từ trờng” 26

2.1.2 Các kiến thức về t ơng tác từ 27

2.1.3 Về kỹ năng 28

2.2 Tìm hiểu thực tế dạy học chơng Từ tr“ ờng lớp 11 THPT ở các” trờng THPT ở Huyện Lộc Hà - Hà Tĩnh 28

2.2.1 Về đội ngũ GV và phơng pháp dạy học 30

2.2.2 Tình hình HS và ph ơng pháp học 31

2.2.3 Những khó khăn, hạn chế của HS khi học ch ơng “Từ tr - ờng” và h ớng khắc phục 32

2.3 ứng dụng công nghệ thông tin xây dựng nội dung một số bài dạy ngoại khóa cho HS lớp 11 THPT 35

2.3.1 Xây dựng nội dung một số bài dạy ngoại khóa ch ơng “Từ tr ờng” lớp 11 THPT 35

2.3.2 Ph ơng thức tổ chức dạy ngoại khóa ch ơng “Từ tr ờng” lớp 11 THPT 35

2.4 Xây dựng website " từ trờng trái đất " hộ trợ hoạt động ngoại khoá 37

2.4.1 Nội dung kiến thức cần xây dựng 43

2.4.2 Giới thiệu tổng quan website 37

2.4.3 Nội dung cơ bản của website " Từ trờng Trái Đất" 46

2.4.4 Xây dựng tiến trình dạy học ngoại khoá bài "Từ tr ờng Trái Đất" 42

Kết luận chơng 2 57

Chơng 3 Thực nghiệm s phạm 59

3.1 Mục đích của thực nghiệm s phạm 59

3.2 Nhiệm vụ của thực nghiệm s phạm 59

3.3 Đối tợng của thực nghiệm s phạm 59

3.4 Phơng pháp thực nghiệm 59

3.5 Phân tích và đánh giá kết quả TNSP 60

3.6 Đánh giá chung qua đợt thực nghiệm s phạm 63

Tài liệu tham khảo 67

Mở đầu

1 Lí do chọn đề tài

Bớc v o thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n ớc, Đảng v Nhào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n ào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nnớc ta theo lời dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn coi con ngời l vốn quýào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nnhất, l nguồn lực h ng đầu của đất nào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n ào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n ớc, cần đợc coi trọng, nuôi dỡng vào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nphát triển không ngừng

Để thực hiện thắng lợi sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, cần giáodục thế hệ trẻ th nh những con ngào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n ời “ năng động sáng tạo, có năng lực giảiquyết vấn đề”, những con ngời tự tin, có trách nhiệm, h nh động phù hợp vớiào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nnhững giá trị nhân văn và công bằng xã hội, do đó cần thực hiện một kiểu dạyhọc “hớng tập trung vào HS, trên cơ sở hoạt động của HS”

Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp có vị trí và ý nghĩa đặc biệt quantrọng đối với hoạt động tự giáo dục, tự rèn luyện của HS, vì nó có nội dungphong phú, các hình thức giáo dục đa dạng, hấp dẫn, phạm vi tiến h nh rộng rãiào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nhơn Do đó hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp rèn luyện cho HS những kỹnăng, những năng lực giao tiếp để chuẩn bị cho các em có điều kiện tự khẳng

định vai trò chủ thể trong học tập, lao động và hoạt động giao lu, hoạt động xãhội trong thời gian học tập ở trờng phổ thông cũng nh ở các môi trờng làm việcsau này

Lý luận dạy học đã khẳng định tổ chức học tập trên lớp và tổ chức họctập ngoài giờ lên lớp l hai bộ phận hợp thành thể thống nhất trong quá trìnhào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất ngiáo dục HS, nhằm thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trờng Những đặc điểmcủa hai hình thức này có ý nghĩa quan trọng làm cơ sở để tổ chức thực hiệncác hoạt động nhận thức cho HS Do vậy các biện pháp tổ chức học tập ngoàigiờ lên lớp phải đợc đặt trong mối quan hệ biện chứng thống nhất giữa haihoạt động: Học tập ngoại khóa và học tập chính khoá

Đặc điểm của HS ở lứa tuổi trung học phổ thông (THPT) ham hiểu biết,thích khám phá những điều mới lạ, thích thể hiện mình trớc tập thể, đặc biệt làrất có khả năng trong các hoạt động mang tính kỹ thuật, lao động tập thể

Gần đây công tác ngoại khóa ở các trờng phổ thông ngày càng đợc chútrọng, đợc đa vào kế hoạch giáo dục của nhà trờng Tuy nhiên, khi thực hiệncòn mang tính tự phát, lúng túng trong soạn thảo nội dung và tổ chức Việc tổchức các hoạt động ngoại khóa nói chung và vật lý nói riêng là cần thiết.Trong chơng trình vật lý phổ thông phần Từ trờng” có nội dung trừu tợng nh-

ng rất gần với thực tế đời sống hàng ngày, đồng thời nó làm cơ sở cho việc

nghiên cứu các nội dung tiếp theo của chơng trình vật lý Qua tìm hiểu thực tếdạy học phần "Từ trờng” ở các trờng THPT, chúng ta nhận thấy với điều kiệncơ sở vật chất hiện nay trang thiết bị thí nghiệm còn thiếu thốn, hầu hết GVchỉ sử dụng phơng pháp thuyết trình, HS tiếp thu một cách thụ động, ít có điềukiện thực hiện các thao tác chân tay, không khơi đợc tính năng động sáng tạo,

tự chủ trong học tập… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”, trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,kiến thức vật lý gắn liền với cuộc sống và kỹ thuật

Ngày nay CNTT đã phát triễn mạnh mẽ và trở thành gần gũi với đông

đảo GV và HS Đặc biệt Internet chứa kho dữ liệu phong phú, là môi trờng để

GV và HS mở rộng kiến thức ngoài giờ học chính khoá

Xuất phát từ những lý do trên chúng tôi chọn đề tài:“ứng dụng công nghệ thông tin vào tổ chức dạy học ngoại khóa chơng Từ trờng ở lớp 11 THPT”.

2 Mục đích nghiên cứu của đề tài

Nghiên cứu và bổ sung hoàn thiện cơ sở lý luận về việc ứng dụng CNTTvào tổ chức dạy học ngoại khóa chơng Từ trờng ở lớp 11 THPT nhằm: Kíchthích hứng thú của HS, phát huy tính tích cực khả năng sáng tạo của các emtrong quá trình dạy học vật lý

3 Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

- Các hình thức tổ chức ngoại khóa có tác dụng nâng cao hiệu quả dạy

và học chơng Từ trờng

- Hoạt động dạy và học của GV và HS trong tiến trình tổ chức dạy họcngoại khóa

4 Giả thuyết khoa học

Bằng việc ứng dụng CNTT vào tổ chức ngoại khóa khi dạy chơng ’’Từtrờng” sẽ tăng hứng thú học tập, mở rộng kiến thức của HS góp phần nâng caochất lợng dạy học chơng này

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn về hoạt động ngoại khóa vật

lý ở trờng THPT

- Nghiên cứu chơng trình sách giáo khoa vật lý THPT chơng Từ trờng

- Tìm hiểu thực tế triển khai dạy học ngoại khóa ở trờng THP

- Đề xuất tổ chức dạy học ngoại khóa để thực hiện giảng dạy có hiệuquả nội dung chơng “Từ trờng”.

- Thực nghiệm s phạm tính khả thi, sự hứng thú nhận thức của HS

- Đánh giá tác dụng phát huy năng lực t duy, hình th nh các kỹ năng của HS.ào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n

6 Phơng pháp nghiên cứu

- Nghiên cứu lý thuyết:

+ Nghiên cứu các văn kiện của Đảng, nhà nớc về đổi mới PPDH ở trờngphổ thông

+ Nghiên cứu về tâm lý học, giáo dục học và lý luận dạy học vật lý

Đặc biệt về hớng dẫn ngoại khóa, các chơng trình giải trí truyền hình, mạngInternet Qua đó lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức, phơng pháp thực thicác b i học ngoại khóa, các tình huống dự kiến.ào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n

- Nghiên cứu thực tiễn:

Dự giờ, kiểm tra để tìm hiểu các PPDH chơng “Từ trờng”, từ đó đánhgiá mức độ nhận thức của HS, nhu cầu nhận thức từ cuộc sống xung quanhcủa các em

- Thực nghiệm s phạm:

Đánh giá hiệu quả s phạm của việc tổ chức dạy học ngoại khóa đã đềxuất, kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết nghiên cứu

7 Đóng góp của luận văn

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc tổ chức HĐNK vật lý,

đặc biệt là việc ứng dụng CNTT vào thiết kế hình thức, xây dựng nội dung,phơng pháp tiến hành các buổi ngoại khoá vật lý

- Thiết kế đợc Website "Từ trờng Trái Đất" và trình diễn trênPowerpoint phục vụ cho hai hình thức hoạt động ngoại khoá là nói chuyệnchuyên đề về "Từ trờng Trái Đất" và tổng kết nội dung chơng "Từ trờng"thông qua trò chơi "Đờng lên đỉnh Olympia" đồng thời đề xuất tiến trình thựchiện, góp phần kích thích hứng thú nhận thức của HS, phát huy tính tích cực tựlực, khả năng sáng tạo của các em trong quá trình học môn vật lý

8 Cấu trúc luận văn

- Phần mở đầu

- Phần nội dung

Chơng 1: Cơ sở lý luận việc tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật lý ở

tr-ờng phổ thông.

Chơng 2: ứng dụng công nghệ thông tin v o tổ chức dạy học ngoại ào tổ chức dạy học ngoại

khóa vật lý chơng "Từ trờng cho HS lớp 11 THPT.”

Chơng 3: Thực nghiệm s phạm.

- Kết luận

- T i liệu tham khảoào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất n

- Phụ lục

Chơng 1 Cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động ngoại

khóa về vật lý ở trờng phổ thông

1.1 Vị trí, tác dụng của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trờng phổ thông

Vật lý là môn học mà giữa lý thuyết và thực hành gắn kết hết sức chặtchẽ Nếu chỉ dạy đơn thuần lý thuyết trên lớp HS sẽ nắm bắt tri thức hết sứctrừu tợng; nhng nếu chỉ dạy thực hành, không chú trọng lý thuyết thì HS sẽhiểu mơ hồ và không nắm đợc bản chất sự vật hiện tợng Bởi vậy để cho HStiếp nhận tri thức một cách có hệ thống, thì hoạt động ngoại khóa vật lý là mộttrong những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cần đợc tổ chức có kếhoạch, có phơng hớng xác định Đợc HS tiến hành theo nguyên tắc tự nguyện

ở ngoài giờ lên lớp nội khoá, dới sự hớng đạo của GV trong nội dung chơngtrình mà GV giảng dạy Qua đó bổ sung và mở rộng hiểu biết về kiến thức vật

lý, góp phần gây hứng thú và phát triển t duy cho HS khi học tập môn vật lý.Việc tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý có tác dụng lớn về mặt giáo dỡng,giáo dục và giáo dục kỹ thuật tổng hợp

1.1.1 Vị trí của hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trờng phổ thông

Theo văn bản quy định của Bộ Giáo dục đào tạo (2005) thì nhà trờng phổthông có ba hình thức đào tạo đó là: Dạy học trên lớp, giáo dục kỹ thuật tổnghợp và hớng nghiệp dạy nghề, công tác giáo dục ngoài giờ lên lớp Khi đề cập

đến vấn đề nêu trên, các tác giả Đặng Thành Hng, Hà Thế Ngữ, Thái DuyTuyên, Đặng Vũ Hoạt, Phạm Hữu Tòng đều cho rằng căn cứ vào số lợng HS,thời điểm, không gian, phơng tiện, đặc điểm, tính chất hoạt động của GV và

HS, mục tiêu của bài học để phân biệt các hình thức tổ chức dạy học Các tácgiả đều thống nhất quan điểm: “Tổ chức quá trình học tập phải phù hợp vớimục đích, nội dung bài học, nhằm làm cho bài học đạt kết quả tốt nhất … trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,”

Trong trờng THPT hiện nay ngoài các buổi lên lớp chính khoá, thì côngtác giáo dục ngoại khóa là hình thức giáo dục thu hút đông đảo HS tham gia

Công tác giáo dục ngoại khóa hàm chứa nhiều hoạt động rộng rãi gồmcác lĩnh vực: chính trị, xã hội, văn hoá và khoa học, nghệ thuật, thể dục thểthao Công tác ngoại khóa nói chung và công tác ngoại khóa vật lý nói riêng ở

trờng THPT thuộc lĩnh vực văn hóa và khoa học Do vậy hoạt động giáo dụcngoại khóa (giáo dục ngoài giờ lên lớp) phải thực hiện những nhiệm vụ sau

đây:

- Nhiệm vụ giáo dục nhận thức: Giúp HS nắm vững và hoàn thiện

những kiến thức trọng tâm, đặc biệt là khó hiểu và trừu tợng của một chơng,một phần Còn giúp HS biết vận dụng những tri thức đã học tiếp cận với thực

tế nhằm giải quyết những vấn đề mà đời sống thực tiễn đang đặt ra, hiểu biết

rõ hơn về khoa học, kỹ thuật, về chính trị xã hội

- Nhiệm vụ giáo dục về ý thức thái độ: hoạt động giáo dục ngoài giờ

lên lớp tạo cho HS sự hứng thú và lòng ham muốn hoạt động phù hợp với lứatuổi, lôi cuốn các em tham gia; rèn luyện cho HS những kỹ năng giao tiếp,ứng xử có văn hoá Bồi dỡng tính năng động, tích cực, hăng hái tham gia, cáchoạt động tập thể Mặt khác, hoạt động ngoại khóa còn rèn luyện cho HS khảnăng giải quyết tình huống, kỹ năng làm việc theo nhóm, kỹ năng phân tích

xử lý tài liệu, năng lực thuyết trình một vấn đề

- Nhiệm vụ rèn luyện kỹ năng: Trong các giờ học trên lớp, HS đóng vai

trò là ngời thu nhận kiến thức, tri thức thông tin khoa học về môn học do GV

và các phơng tiện dạy học đem lại Với thời gian hạn chế của số tiết học trênlớp của mỗi môn học, việc chuyển hóa thực sự kiến thức tiếp thu trên lớp chotầng HS chỉ có thể thực hiện đợc ngoài giờ lên lớp Tạo cho HS kỹ năng tổchức, kỹ năng điều khiển, kỹ năng hoà nhập nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ

đợc giao Mục đích là giáo dục toàn diện cho HS có nhân cách con ngời xã hộichủ nghĩa

1.1.2 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa vật lý

Hoạt động ngoại khóa nói chung, hoạt động ngoại khóa vật lý nóiriêng đem lại nhiều tác dụng, dới đây là một số tác dụng chính, cơ bản:

- Hoạt động ngoại khóa vật lý góp phần củng cố, đào sâu, mở rộng,chuẩn hóa hệ thống kiến thức vật lý đã học trên lớp và những kiến thức mới

- Gây hứng thú học tập cho HS trong việc học môn vật lý (khơi dậy tính

tò mò ham hiểu biết, năng lực phát triển và t duy vật lý, sự ham muốn nghiêncứu, niềm vui của sự thành công)

- Giúp HS hiểu biết hơn về vai trò của vật lý đối với đời sống, xã hội,qua đó góp phần giáo dục t tởng và giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho HS

- Do học tập nội khóa thời gian hạn hẹp nên hoạt động ngoại khóa làm

tăng tính vận dụng của kiến thức, tạo điều kiện gắn lý thuyết với thực tiễn.

- Phát triển tính tự lực, phát huy khả năng sáng tạo của HS

- Xây dựng phong cách làm việc tập thể, cách thức hoạt động tập thể,các phẩm chất đạo đức nhân cách HS, tạo cho các em HS có thói quen phâncông, trao đổi bàn bạc và ý thức trách nhiệm với công việc

- Phát hiện, bồi dỡng năng khiếu HS

1.2 Những nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa vật lý

Để tổ chức tốt hoạt động ngoại khóa vật lý mang tính đặc trng riêng vớicác tổ chức ngoại khóa khác, và nhằm thực hiện những nhiệm vụ đã trình bày

ở trên, hoạt động ngoại khóa phải đợc tổ chức, chỉ đạo nghiêm túc về lựa chọnnội dung, quy định loại hình, suy tính phơng thức tổ chức, hình thức tổ chức.Bởi vậy tổ chức hoạt động ngoại khoá vật lý phải tuân thủ theo những nguyêntắc nhất định dới đây:

- Hoạt động ngoại khóa vật lý phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo đốivới lớp học, cấp học Phải phù hợp với chơng trình đổi mới giáo dục phổthông, hoàn cảnh cụ thể của từng trờng để xây dựng chơng trình, xác định nộidung, xây dựng loại hình, lựa chọn phơng thức tổ chức hoạt động

- Trong tiến trình hoạt động ngoại khóa vật lý, nhà giáo dục phải biếtthể hiện mình với vai trò là ngời cố vấn cho HS thiết kế, thi công hoạt động và

tự đánh giá hoạt động của mình và của tập thể

- Hoạt động ngoại khóa vật lý phải bảo đảm nguyên tắc tự nguyện, tựchọn của HS, không bắt ép nh vậy mới tạo nên sự hứng thú, chủ động, tíchcực, sáng tạo của HS trong mọi hoạt động

- Hoạt động ngoại khóa vật lý thể hiện tính hoạt động khoa học rõ nétnên ngay từ khâu chuẩn bị đã phải tính toán đến tính khả thi của hoạt động

HS tự đánh giá đợc hoạt động của chính mình và của tập thể mình

- Hoạt động ngoại khóa vật lý phải bám sát thời sự kinh tế, chính trịxã hội của địa phơng, phải xuất phát từ điều kiện hoàn cảnh cụ thể của nhà tr-ờng Nói một cách khái quát hơn là mang tính thực tiễn và đáp ứng phần nàoyêu cầu của thực tiễn

1.3 Các đặc điểm của giờ học ngoại khóa vật lý

Việc tổ chức hoạt động ngoại khóa có những đặc điểm sau:

- Dựa trên tính tự nguyện, không bắt buộc, phát huy tính tự lực của HS,

kích thích sự hứng thú của HS, có nh vậy mới phát huy đợc tài năng của họ.Tuy nhiên khi tổ chức tiếp thu kiến thức mới thì buộc các em phải tuân thủ kỷluật nh giờ học chính khoá.

- Bồi dỡng tính kế hoạch (GV làm nhiệm vụ hớng dẫn, HS tiếp thu tựgiác thực hiện)

- Nội dung linh hoạt thể hiện tính mới mẻ

- Hình thức tổ chức phong phú, lịch hoạt động cụ thể cho tầng buổingoại khóa làm sao cho hoạt động ngoại khóa có sức lôi cuốn HS

- Liên kết đợc các lực lợng giáo dục: gia đình, nhà trờng, xã hội

- Việc đánh giá kết quả các buổi học ngoại khóa của HS thông qua: + Sản phẩm của buổi ngoại khóa,

+ Tính sáng tạo, tính tích cực và tính hứng thú của HS,

+ Kết quả đợc đánh giá công khai thông qua cả GV và HS,

+ Không cho điểm nhng thông qua các buổi ngoại khóa phải động viên,khích lệ kịp thời đối với HS,

+ Tham gia hoạt động ngoại khóa không hạn chế số lợng HS, có thểhoạt động ngoại khóa theo nhóm, có thể nhiều nhóm, theo đơn vị lớp hoặc tậpthể đông ngời Trong điều kiện cho phép có thể huy động HS toàn trờng thamgia Không phân biệt HS giỏi, kém tham gia, tuy nhiên cần chú ý đến hạt nhânnòng cốt của buổi học ngoại khóa

+ Hình thức tổ chức các buổi học ngoại khóa đa dạng phong phú nhngtránh sự rờm rà

1.4 Nội dung, các hình thức tổ chức và phơng pháp hớng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý

1.4.1 Nội dung ngoại khóa về vật lý

Nội dung ngoại khóa cung cấp kiến thức mới nhằm bổ sung kiến thứccho nội khoá, củng cố kiến thức, đào sâu mở rộng hợp lý các kiến thức trongchơng trình vật lý Bổ sung về mặt lý thuyết mà HS còn thiếu hoặc cha nắmvững, hoặc hiểu sai khi học nội khoá Ngoài ra có thể có tính chất chuyên sâu,hoặc có tính chất tích hợp nội dung (cơ, nhiệt, điện, quang) Chúng đợc xâydựng trên nguyên tắc tự nguyện có mục đích mở rộng nhãn quan của HS, nângcao lòng ham thích hiểu biết về vật lý và kỹ thuật, phát triển tính độc lập và

sáng tạo của HS, rèn luyện kỹ năng, kỹ xảo cho các em.

Có thể xây dựng các nội dung ngoại khóa vật lý nh sau:

- HS đào sâu những kiến thức vật lý và kỹ thuật,

- Nghiên cứu các lĩnh vực riêng biệt của vật lý học đợc áp dụng nh kỹthuật điện, kỹ thuật vô tuyến điện, nghiên cứu về các rơ le điện từ tự động, cácứng dụng của nam châm điện v.v… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,

- Thiết kế, chế tạo và lắp ráp các dụng cụ vật lý kỹ thuật,

- Xây dựng bức tranh khái quát về vật lý

1.4.2 Các hình thức hoạt động ngoại khóa vật lý

Hoạt động ngoại khóa vật lý ở trờng phổ thông bao gồm nhiều hìnhthức, những hình thức thông thờng nhất là: Hoạt động ngoài khóa có tính chấtcá nhân, hoạt động theo các nhóm ngoại khóa, hoạt động ngoại khoá theo lớpcùng nội dung chơng trình, hoạt động ngoại khóa có tính quần chúng rộng rãi.Trên thực tế tuỳ vào không gian lớp học, số lợng HS và nội dung kiến thức mà

định ra những hình thức cụ thể nh sau:

1.4.2.1 Hoạt động ngoại khóa với tính chất cá nhân

HS tự đọc sách báo về vật lý và kỹ thuật:

Đọc sách báo về vật lý và kỹ thuật, truy cập các website có nội dung về

kỹ thuật là hình thức hoạt động ngoại khóa tự lập và dễ thực hiện nhất Có thểnói đọc sách báo về vật lý kỹ thuật ngoài việc góp phần gây hứng thú, tănghiểu biết về khoa học, nó còn là một trong những yếu tố chuẩn bị cần thiết chohoạt động ngoại khóa, đồng thời là một phần công việc của hoạt động ngoạikhóa Ngày nay khi Internet đã trở thành phổ biến thì HS có thể dễ dàng truycập vào website nhất là vào các trang website tiếng việt có nội dung liên quan

đến vấn đề học tập

Hình thức hoạt động ngoại khóa này bổ sung rất nhiều cho các giờ nộikhoá, là một nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, tập cho HS hình thành thóiquen đọc sách báo

Nếu có điều kiện nên tổ chức một “tủ sách ngoại khóa vật lý” Mộttrong những biện pháp để xây dựng tủ sách này là vận động những HS hamthích môn vật lý gửi tặng những cuốn sách phổ biến khoa học

Có thể tổ chức những buổi “sinh hoạt khoa học” Trong buổi sinh hoạt

này HS có thể báo cáo những vấn đề trong nội dung chơng trình đang học mà

họ yêu thích Tuy nhiên, để làm đợc vấn đề này phải đợc chuẩn bị thật kỹ lỡng

về mặt nội dung

1.4.2.2 Hoạt động ngoại khóa vật lý theo nhóm

Nhóm ngoại khóa vật lý và kỹ thuật là hình thức hoạt động ngoại khóacơ bản ở trờng phổ thông Đây là một hình thức có tổ chức nhng không phứctạp lắm Mỗi nhóm ngoại khóa không nên có quá 15 HS Qua hoạt động nhómtheo một chơng trình đã lập ra từ trớc, HS sẽ thu nhận đợc một số kiến thức bổsung, đào sâu và củng cố những kiến thức và kỹ năng đã có Điều đáng ghinhận là hoạt động ngoại khóa nhóm về vật lý tạo cho HS biết cách áp dụngkiến thức của mình vào thực tiễn, tạo điều kiện cho các em tham gia trực tiếpvào quá trình sáng tạo

Tổ chức nhóm ngoại khóa trớc hết cần dựa vào tính tự nguyện và hứngthú của HS Trên cơ sở yêu thích công việc, tài năng của các em sẽ đợc nảy nở

và phát triển Hình thức ngoại khóa theo nhóm là hình thức dạy học phát huytính tập thể mà trong đó HS trong nhóm dới sự chỉ đạo của GV, các em đợc tự

do trao đổi những ý tởng, nguồn kiến thức, hình thành kỹ năng, kỹ xảo Nêucao ý thức tính đồng đội, mỗi thành viên trong nhóm không chỉ có tráchnhiệm với việc học của mình mà còn có trách nhiệm quan tâm đến việc họctập của các bạn khác nhóm Để duy trì và hoạt động đều đặn của nhóm cầnphải xây dựng hạt nhân của nhóm Hạt nhân thờng đóng vai trò nhóm trởng

HS thờng đợc chọn làm hạt nhân là những HS có hứng thú về vật lý, có nhiệttình cao đối với đề tài mà nhóm theo đuổi, có khả năng tổ chức và thu hút sự

đoàn kết trong nhóm và có học lực tơng đối vững vàng, tuy nhiên không nhấtthiết phải giỏi nhất trong nhóm Học tập theo nhóm có nhiều hình thức nhngthông thờng có hai dạng:

- Học tập theo nhóm thống nhất theo hinh thức này thì tất cả HS đều thựchiện những nhiệm vụ nh nhau

- Hình thức học tập theo nhóm phân hóa thì những nhóm khác nhau thựchiện những nhiệm vụ khác nhau trong khuôn khổ đề tài chung của cả lớp.Cuối cùng tổ chức học tập theo nhóm có kết quả thì một nguyên tắc bất

di, bất dịch là phải bảo đảm tính nghiêm túc, nhẹ nhàng, tránh sự nặng nề,

nh-ng khônh-ng tuỳ tiện Tuy nhiên nặnh-ng nề hay tuỳ tiện cũnh-ng chỉ manh-ng tính tơnh-ng

đối

Nội dung hoạt động ngoại khóa vật lý có thể thành lập ra những nhóm

có chức năng khác nhau nh: nhóm “vật lý lý thuyết”, nhóm chế tạo dụng cụthí nghiệm vật lý, “nhóm vật lý kỹ thuật”

 Nhóm nghiên cứu lý thuyết

Nhiệm vụ chính của nhóm này là su tầm tài liệu vật lý liên quan đến vấn

đề đang học, để có thể giúp các em hiểu bài sâu hơn, nghiên cứu giải thíchnhững hiện tợng mà do thời lợng GV lên lớp không thể đi sâu đợc Su tầmnhững bài toán vật lý hay, thảo luận tìm tòi những phơng pháp giải tối u.Nhóm cũng có thể tìm hiểu quá trình phát triển của vật lý, kỹ thuật, tiểu sửcủa các nhà bác học vật lý v Nhóm có thể phụ trách công việc báo t ờng, hoặctập san vật lý Nội dung hoạt động của nhóm ngoại khóa “vật lý lý thuyết”phải mới lạ so với nội khoá, không đơn thuần chỉ kiểm nghiệm, hoặc áp dụngdới dạng quá đơn giản các kiến thức đã học Có thể nói trong vật lý nói chung

và chơng “Từ trờng” nói riêng thờng hấp dẫn đối với HS Cho nên cần xác

định đợc nội dung thích hợp, biết tổ chức sao cho từng bớc HS thu đợc kếtquả Kết quả hoạt động của nhóm có thể báo cáo theo từng cá nhân hoặc cảnhóm Cần khuyến khích, động viên kịp thời bằng những lời nhận xét, đánhgiá của GV, tuyên dơng các em trớc lớp là một động lực khích lệ gây niềm tincho các em Việc giúp đỡ bác học tạo điều kiện cho các em báo cáo ở các buổisinh hoạt của lớp, khối lớp hoặc toàn trờng, đăng kết quả trên bảng tin cũng lànhững hình thức mang tính chất giáo dục, giáo dỡng có ý nghĩa động viên

đáng kể đối với các em

 Nhóm chế tạo dụng cụ thí nghiệm vật lý“ ”

Nên coi nhóm này là loại nhóm ngoại khóa phổ biến nhất trong thực tếcông tác ngoại khóa vật lý

Hoạt động tích cực của nhóm này sẽ mang lại nhiều lợi ích Nh chúng

ta đã biết dụng cụ thí nghiệm vật lý, đặc biệt là dụng cụ phục vụ cho thínghiệm thực hành đồng loạt cho HS có tầm quan trọng trong việc học vật lý.Muốn có nhiều dụng cụ thí nghiệm cho HS thực hành thì phải tổ chức cho HStham gia chế tạo dụng cụ Nội dung hoạt động chế tạo dụng cụ thí nghiệm đòihỏi sáng tạo, nằm trong trọng tâm của chơng trình, vừa mang tính thích thú

đối với HS, vừa phục vụ trực tiếp cho mục tiêu đào tạo Những dụng cụ thínghiệm mà HS nghiên cứu, chế tạo thành công do sáng kiến hoặc làm theomẫu có sẵn, đều có tác dụng giúp nhà trờng khắc phục khó khăn thiếu dụng cụthí nghiệm vật lý Trong trờng hợp nh vậy cần giúp các em chế tạo đẹp, dễ bảo

quản và có thể sử dụng đợc lâu dài Nh vậy ý nghĩa giáo dục và thực tiễn càng

đợc phát huy mạnh mẽ Vấn đề giữ lại những hình ảnh hoạt động và sản phẩmcủa các nhóm ngoại khóa ở trong phòng thí nghiệm gần nh là một nguyên tắc.Các sản phẩm nh nam châm vĩnh cữu, nam châm điện, la bàn mà các em chếtạo ra trong ngoại khóa chơng “Từ trờng” cần đợc giữ gìn và bảo quản Bớc

đầu nhóm ngoại khóa này chỉ tiến hành làm những dụng cụ đơn giản nhất đểthực hiện đợc những thí nghiệm do GV chỉ định hoặc hớng dẫn trong sáchbáo Sau đó nhóm dần dần sẽ làm những dụng cụ để thực hiện lại những thínghiệm đã biểu diễn trên lớp; hoặc đợc nghe GV giới thiệu, nhng cha đợc làmvì thiếu dụng cụ Trong trờng hợp này những thành viên của nhóm cần hiểu rõnguyên lý vật lý của các dụng cụ, chứ không phải máy móc sao chép lạinguyên văn những mẫu có sẵn trong sách báo mà không hiểu gì về bản chấtvật lý trong thiết bị và hoạt động của mỗi dụng cụ

GV cần giúp các em sử dụng công cụ, biết cách gia công các vật liệuthông thờng nh gỗ, kim loại, nhựa v.v Trong điều kiện nếu có thể, nên phốihợp với những phụ huynh HS biết nghề, mời họ tới hớng dẫn một vài lần cho

HS trong nhóm

 Các nhóm vật lý kỹ thuật “ ”

Đây là hoạt động ngoại khóa thu hút đợc đông đảo HS tham gia, bởi vìsản phẩm phong phú, đa dạng dễ gây hứng thú và có tác dụng giáo dục kỹthuật khá trực tiếp Do đó loại hoạt động này cần đợc đề cao và khuyến khích.Nhóm ngoại khóa này có thể hoạt động theo nhiều hớng có tên gọi phong phú

và hấp dẫn nh “Nhà vô tuyến điện trẻ tuổi”, “Nhà thiết kế mạch điện”, nhóm

“Nhà nhiếp ảnh nghiệp d”, nhóm “ứng dụng nam châm”… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,

Những nhóm ngoại khóa này mang nhiều tính chất thực hành chuyênmôn hơn nhóm “chế tạo dụng cụ” Những hoạt động của các nhóm này phảigắn liền hai mặt lý thuyết và thực hành Ngoài một số lý thuyết HS đợc học ởtrên lớp, trong những buổi sinh hoạt ngoại khóa, phải tiến hành ôn tập và bổsung lý thuyết cho các nhóm viên, xen kẽ với những buổi thực hành Để đạt

đợc kết quả theo ý muốn thì GV cần chú ý phối hợp với những tổ chức chuyênmôn ở địa phơng Qua đó nhóm ngoại khóa có thể dựa vào những nhà chuyênmôn có kinh nghiệm mà hoạt động có hiệu quả hơn Ngoài ra nên tổ chứcnhững nhóm phục vụ yêu cầu của nền sản xuất và sinh hoạt ở địa phơng Cácnhóm kỹ thuật này làm nòng cốt cho việc liên hệ bài học vật lý với thực tế của

kỹ thuật, GV nên chọn một diện kỹ thuật hẹp nào đó cho nhóm nh mạch điện

đơn giản trong nhà, kỹ thuật vô tuyến, tự động hoá, cần cẩu điện v.v… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”, Hoạt

động của nhóm do GV vật lý lãnh đạo, đợc tập trung chủ yếu vào đề tài vật lý

và kỹ thuật thuộc diện rộng để có thể liên hệ tốt hơn công tác HS trong nhómvới việc dạy học vật lý Đặc biệt hấp dẫn đối với HS là công tác ngoài lớp có ýnghĩa xã hội công ích nh: việc đặt đờng dây điện trong phòng thí nghiệm vật

lý, việc tự động hóa báo chuông điện trong phòng thí nghiệm

1.4.2.3 Hoạt động ngoại khóa vật lý có tính chất quần chúng rộng rãi

Hoạt động ngoại khóa có tính chất quần chúng rộng rãi nh là: Hội vuivật lý, triển lãm vật lý, báo tờng vật lý

Những hoạt động nêu trên thờng tốn nhiều công sức nhng dễ thực hiện

và có hiệu quả Các hình thức đó nếu đợc chuẩn bị chu đáo và tổ chức hấp dẫnthì có tác dụng rất lớn trong việc gây hứng thú, lòng ham thích nghiên cứu vật

lý và chế tạo dụng cụ thí nghiệm của HS Đây là một hình thức tốt để đào sâu

và mở rộng kiến thức cho HS trong nhiều lĩnh vực vật lý và đòi hỏi sự thamgia của số đông HS Hình thức hoạt động ngoại khóa vật lý có tính chất quầnchúng rộng rãi làm cho HS ham thích vật lý học, kích thích trí tởng tợng sángtạo Nhng phải tổ chức sao cho mỗi buổi hội vui, hay mỗi cuộc triển lãm thực

sự là một ngày hội, là sự kiện đáng ghi nhớ của nhà trờng Muốn vậy nội dungphải phong phú, súc tích trong đó có những thí nghiệm vui, những bài toánthực nghiệm và những nghịch lý của vật lý, nên xen kẽ những tiết mục vănnghệ hoặc những trò chơi giải trí có tính chất khoa học, làm cho buổi dạ hội,hoặc triển lãm vật lý thêm tng bừng náo nhiệt Để đạt đợc những yêu cầu đó

đòi hỏi GV phải giúp các em soạn thảo chơng trình phù hợp với trình độ HS.Những hoạt động ngoại khóa nói trên thờng là kết quả tất nhiên của hoạt độngnhóm ngoại khóa vật lý

* Hội vui vật lý

Hội vui vật lý là hình thức ngoại khóa dễ phổ biến, sôi động lôi cuốn

đ-ợc đông đảo HS tham gia, tạo ra đđ-ợc khí thế trong hoạt động học tập và nghiêncứu Hội vui vật lý có thể đợc tổ chức theo khối lớp, hoặc quy mô toàn trờngtheo từng chuyên đề nh: Hội vui cơ, nhiệt, điện, quang, sự nghiệp các nhà báchọc, điều khiển tự động … trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”, Cũng có khi dạ hội vui về vật lý nói chung gồmnhiều đề tài từ cơ học, cho đến bán dẫn và vật lý nguyên tử, thậm chí có thể tổchức hội vui vật lý kết hợp với các bộ môn khác nh công nghệ hóa và sinhhọc Tổ chức hội vui vật lý có thể có hai phần: Phần nghi lễ thờng hết sức

ngắn gọn, sau đó chuyển ngay sang phần vui chơi Cả hai phần nghi lễ và vuichơi không nên kéo dài quá hai giờ đồng hồ, tuỳ vào tình hình cụ thể mà cóthể kéo dài thêm một ít thời gian

Về các trò chơi trong hội vui, có thể nên hớng vào các loại trò chơi dới

đây:

+ Hái hoa: Các câu đố vui, các câu hỏi bài tập định tính về vật lý đợcviết vào mảnh giấy nhỏ, sau đó gấp lại để bảo đảm sự bí mật và treo lên cànhhoa đã đợc trang trí trong phòng vui chơi Ngời chơi sẽ “hái hoa” có các câu

đố vui đó, ai trả lời đúng sẽ đợc nhận giải thởng Để đảm bảo trật tự và nghengời hái hoa trả lời mỗi lợt chỉ nên hai ngời tham gia “hái hoa”

+ Trò chơi đòi hỏi khéo tay, khéo ớc lợng dựa trên các kiến thức về vật

lý, ví dụ nh trò chơi “Bắn pháo vào lô cốt địch”, “Cần cẩu bốc hàng ở cảng”.Ngời chơi phải ớc lợng khoảng cách, xác định đúng toạ độ và sự điều khiểnthiết bị khéo léo Những trò chơi này trên thực tế đã chứng tỏ là loại trò chơikhá hấp dẫn

+ Một số trò chơi thông minh, nhanh trí, ví dụ nh: Tìm chỗ sai trong

đoạn viết về nội dung vật lý hay tìm chỗ sai trong các hình vẽ sơ đồ mạch

điện Những trò chơi này so với những loại kể trên không kém phần hấp dẫn

Để hội vui có không khí thoải mái, sôi động, ban tổ chức hội vui nên thốngnhất cách gợi ý đối với một số câu đố vui, hoặc trò chơi khó, giúp ngời hớngdẫn trò chơi điều khiển linh hoạt và lôi cuốn ngời chơi đồng đều ở mọi tròchơi

+ Thi mắc điện, sáng tạo mạch điện, lắp và biểu diễn một số thí nghiệmnào đó cũng có thể đợc coi là một trò chơi trong hội vui Chẳng hạn trò chơimắc điện theo thời gian quy định của ban tổ chức, đòi hỏi ngời chơi phải cóthao tác nhanh gọn kịp theo tiến độ thời gian quy định Loại trò chơi này đòihỏi ngời chơi không những tăng tốc độ thao tác mà còn phải hợp lý hóa thaotác và có những sáng kiến khác… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,

+ Thi vui cũng có thể là giải bài tập vật lý Mỗi lần 6 hoặc 7 ngời cùnggiải một bài tập vật lý, ai giải đúng và nhanh nhất thì đợc thởng

Vấn đề đặt ra ở đây là nội dung các đề thi vui phải chọn sao cho khi

đánh giá kết quả đợc nhanh gọn chính xác, phản ánh đợc nội dung lời giải

Nh vậy không chỉ tiện cho việc đánh giá mà còn làm tăng thêm tính chất hứngthú của trò chơi Để đảm bảo cho hội vui thành công:

- Chuẩn bị chu đáo và phong phú về nội dung, tổ chức chặt chẽ, hìnhthức trang trí đẹp mang màu sắc dạ hội vật lý

- Lờng trớc đợc những tình huống ngoài dự kiến, cổ vũ động viênkhuyến khích kịp thời, có phần thởng

Do các trò chơi liên quan đến thí nghiệm, máy móc, thiết bị nên cần lắp

và vận hành trớc khi tổ chức, đảm bảo đủ thời lợng quy định Dạ hội hay hộivui gắn chặt với nội khoá, nhng vẫn mang màu sắc vui chơi, thoải mái Ngoàitính hấp dẫn của nội dung cần có những hình thức động viên khích lệ

* Triển lãm về vật lý

Triển lãm về vật lý là hình thức trng bày những thành quả, kết quả hoạt

động học tập của mỗi lớp, khối lớp hay toàn trờng Triển lãm vật lý ở trờngphổ thông có thể tổ chức nhân dịp các ngày lễ (thành lập trờng, ngày kỷ niệmngày sinh của các nhà bác học vật lý, ngày thành lập đoàn, ngày nhà giáo ViệtNam) hoặc sau khi học xong một phần nào đó trong nội dung chơng trình vật

lý Triển lãm chỉ bảo đảm đợc thành công khi cuộc triển lãm đó phong phú vềnội dung, trình bày đẹp và khoa học Nội dung triển lãm có thể là: dụng cụ, môhình mà HS chế tạo, vật mẫu su tầm đợc, đồ dùng phục vụ dạy và học của thầy

và trò chế tạo ra sách vở, thành tích học tập của HS Cũng có thể lắp và biểudiễn một số thí nghiệm mang tính hiện đại, khó thực hiện kể cả những thínghiệm cha có điều kiện thực nghiệm ở trên lớp Đối với một số thí nghiệmhoặc vật mẫu nào đó nên có hình vẽ, bản hớng dẫn kèm theo Biểu đồ hình vẽ

và tranh ảnh sẽ góp phần làm cho triển lãm phong phú Triển lãm vật lý có thểkết hợp với các bộ môn khác (nh hoá, sinh… trong lúc đó vật lý là môn “khoa học thực nghiệm”,); Triển lãm có thể kết hợp với hộivui vật lý Để đảm bảo tính chất của công tác ngoại khóa, trong việc tổ chứctriển lãm cần phát huy tốt vai trò của HS, đặc biệt phát huy tính độc lập và sángtạo

* Báo tờng về vật lý

Báo tờng về vật lý là một hoạt động ngoại khóa hấp dẫn, nhẹ nhàngkhông phải giới hạn thời gian có thể đợc tổ chức bất kỳ ở mọi trờng phổ thông,thờng có tác dụng thúc đẩy HS su tầm và đọc các sách báo về vật lý Báo tờng

là nơi khá tốt để các nhóm ngoại khóa thông báo về hoạt động và kết quả họctập, tìm hiểu và nghiên cứu của mình Ra báo tờng tốt, nó sẽ thúc đẩy phongtrào thi đua học tập nội khóa và ngoại khóa của HS

1.4.2.4 Hoạt động ngoại khoá giảng dạy nội dung chính khoá.

Lâu nay giảng dạy và học tập môn vật lý còn gặp nhiều khó khăn mộtmặt thì một số GV khi dạy cha tạo đợc tình huống gây hứng thú cho HS, chonên cha phát huy đợc tính tích cực, tìm tòi sáng tạo của HS trong quá trình họctập Mặt khác, HS lâu nay thờng chịu ảnh hởng nặng nề cách học thụ động,thầy nói trò ghi, những điều HS có đợc sau mỗi bài học không phải là kết quảcủa sự hoạt động tích cực, tự lực để chiếm lĩnh kiến thức do đó dẫn đến HS nắmkiến thức không chắc.

Muốn cho HS nắm vững kiến thức, thì dạy học vật lý cần phải tiến hànhlàm thí nghiệm chứng minh Với thời gian hạn hẹp của một giờ lên lớp mà phảichuyển tải một khối lợng kiến thức lớn, nên có thể không có thời gian làm thínghiệm thực hành cho HS quan sát Để khắc phục điều này theo chúng tôi cầnchọn ra những bài trọng tâm có nội dung bao quát, khó, làm thí nghiệm củamỗi chơng tổ chức dạy học ở các buổi ngoại khoá Bởi vì dạy học ngoại khoáchủ động đợc thời gian có điều kiện để làm thí nghiệm cho các em quan sát vàcác em có điều kiện thực hành

Đặc biệt hiện nay máy tính điện tử (MTĐT), Intenet và Web ra đời đãtham gia vào công tác đào tạo con ngời MTĐT và Web cho con ngời khả năngbiến những hiểu biết của mình thành hành động Hiện nay có thể sử dụng mạngmáy tính nh một phơng tiện để nâng cao chất lợng giảng dạy và học tập nhờWebsite giáo dục Bởi vậy tổ chức hoạt động ngoại khoá giảng dạy cung cấpkiến thức mới, một số bài có nội dung trọng tâm, trừu tợng nhiều thí nghiệmcủa từng chơng bằng phơng pháp thí nghiệm với sự hỗ trợ của trang Web sẽ gây

đợc hứng thú cao độ, tích cực, tự lực sáng tạo của HS và sẽ giúp HS nắm vữngkiến thức vật lý một cách chắc chắn Vì hình thức hoạt động này sẽ huy động đ-

ợc tổng lực, năng lực của GV và HS vào công việc Hoạt động ngoại khoá này

sẽ giúp GV trong quá trình biểu diễn thí nghiệm và giúp HS khả năng tự lực,sáng tạo trong vận dụng kỹ năng trong thực hành

1.4.3 Phơng pháp hớng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý

Có 3 kiểu định hớng hành động trong quá trình tổ chức hoạt động ngoạikhóa vật lý đó là: Định hớng tìm tòi, định hớng nhận thức khái quát hóa và

định hớng tái tạo

 Định hớng tìm tòi

Đây là kiểu định hớng mà ngời dạy không chỉ ra cho HS một cách tờngminh các kiến thức và cách thức hoạt động cần áp dụng, ngời dạy chỉ đa racho HS những gợi ý để cho HS có thể tự tìm tòi, huy động hoặc xây dựng

những kiến thức và cách thức thích hợp để giải quyết nhiệm vụ họ đảm nhận.Theo định hớng này từng HS sẽ phải tham gia vào các hoạt động nh đọc sách,tạp chí phổ biến khoa học vật lý và kỹ thuật theo sự gợi ý của GV Đây là hìnhthức hoạt động đơn giản và dễ thực hiện Nó là yếu tố chuẩn bị cơ bản v cầnào thời kỳ công nghiệp hoá, hiện đại hóa đất nthiết cho hoạt động ngoại khóa, có thể nói các hoạt động khác đều phải có yếu

tố này Hình thức hoạt động này bổ sung nhiều cho các giờ học nội khoá.Hình thức này giáo dục cho HS sự ham thích tìm tòi, ham thích đọc các loạisách báo hoặc tự tìm hiểu các kiến thức trên các phơng tiện thông tin đạichúng nh nghe đài, ti vi, mạng Internet

 Định hớng nhận thức khái quát chơng trình hoá

Đó là kiểu định hớng, trong đó ngời dạy cũng gợi ý cho HS kiểu định ớng tìm tòi trên, giúp HS nhận thức đợc khái quát Sự định hớng đợc chơngtrình hóa theo các bớc dự định hợp lý

h-Ngời dạy thực hiện từng bớc việc hớng dẫn HS giải quyết nhiệm vụ mà

họ đảm nhận Sự định hớng ban đầu đòi hỏi HS phải tự lực tìm tòi giải quyếtvấn đề đặt ra Nếu HS không thể thực hiện đợc, thì GV phải giúp đỡ HS pháttriển định hớng, khái quát ban đầu (gợi ý thêm, cụ thể hoá, chi tiết hóa thêmmột bớc) để thu hẹp hơn phạm vi, mức độ phải tìm tòi giải quyết cho vừa sức

HS Nếu đã thu hẹp phạm vi, mức độ tìm tòi mà HS vẫn không đáp ứng đợc thì

GV hớng dẫn chuyển dần sang kiểu định hớng tái tạo Khi cần thiết phảichuyển sang kiểu hớng tái tạo trớc hết là sử dụng hớng dẫn trình tự các hành

động, thao tác hợp lý để theo đó HS tự giải quyết vấn đề đã đặt ra Nếu HS vẫnkhông đáp ứng đợc thì mới thực hiện sự hớng dẫn tái tạo đối với mỗi hành

động, thao tác cụ thể riêng biệt của tình tự hành động thao tác đó

 Định hớng tái tạo

Đây là kiểu định hớng trong đó ngời dạy hớng HS vào việc huy động,

áp dụng những kiến thức, cách thức hoạt động mà HS đã nắm đợc hoặc đã đợcngời dạy chỉ ra một cách tờng tận để HS có thể thực hiện đợc nhiệm vụ mà họ

đảm nhận Nghĩa là HS chỉ cần tái tạo những hành động đã đợc ngời dạy chỉ

rõ hoặc những hành động trong các tình huống quen thuộc với HS

1.4.4 Thực hiện hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa mạng lại nhiều lợi ích, nhng không nên gây nặng

nề cho HS Tuỳ theo hình thức và mức độ nội dung mà tiến hành các buổi hoạt

động ngoại khóa Nếu tổ chức hoạt động ngoại khóa có tính chất quần chúngrộng rãi nên tổ chức hai tháng một lần trong năm học và thời gian mỗi buổikhông nên quá hai giờ đồng hồ Nếu tổ chức ngoại khóa theo nhóm, căn cứnội dung công việc để chia thời gian cho hợp lý Ví dụ: theo hình thức nhóm

“vật lý kỹ thuật” lại phải tổ chức không quá một lần trong một tuần Tỉ lệ cácbuổi lý thuyết và thực hành có thể thay đổi tuỳ theo sự hứng thú của HS, tínhchất của tài liệu nghiên cứu, tiến trình thực hiện công việc ở nhà

Lập kế hoạch thời gian các buổi hoạt động nhóm sao cho các kiến thức

về lý thuyết và thực hành bổ sung cho nhau Tránh khi HS cha có cơ sở lýthuyết vững chắc mà lại tiến hành thực hành hay chế tạo Lên kế hoạch cácngày trong tuần, ngày nào GV cung cấp lý thuyết, ngày nào thực hành chotừng tổ HS, việc đó đòi hỏi GV tốn nhiều thời gian, nhng lại bảo đảm có đủdụng cụ, công cụ, vật liệu cho tất cả các nhóm viên

Trong quá trình thực hiện hoạt động ngoại khóa, cần phải tiến hành cácthủ thuật biện pháp nhằm lôi cuốn HS vào đề tài nghiên cứu Muốn làm đợc

điều đó cần trích quỹ thời gian cho HS tham dự các buổi diễn giảng, đi thamquan viện bảo tàng, đi tìm hiểu thực tế, xem phim, nghe các buổi truyềnthanh

1.5 Lập trình kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa

Việc lập kế hoạch có ảnh hởng rất nhiều tới hiệu quả của hoạt độngngoại khoá Quy trình tổ chức các buổi học ngoại khóa phải căn cứ vào mụctiêu khóa học, đòi hỏi sự tổ chức rành mạch, có đầu t suy nghĩ, lựa chọn phânchia nội dung; trình tự tiến hành và thời hạn của từng giai đoạn Khi lập kếhoạch GV phải xuất phát từ nhiệm vụ đề ra của nhà trờng, phù hợp với chơngtrình và hứng thú học tập của HS GV tính toán đến thiết bị của phòng thínghiệm, dự tính chế tạo những dụng cụ bổ sung dần cho phòng thí nghiệmtrong từng giai đoạn, dự tính về nhu cầu nguyên vật liệu và công cụ Cách tổchức phải tuân thủ đúng hình thức và nội dung nh: việc bài trí phòng (các ph-

ơng tiện loa, đài, máy chiếu), nội dung chơng trình hoạt động, nội dung báocáo, chọn lọc các thí nghiệm biểu diễn, các dụng cụ mô hình, hình ảnh Đệtrình kế hoạch với ban giám hiệu, GV chủ nhiệm lớp, tổ chức đoàn thanh niênnhà trờng, kinh phí cho hoạt động để có sự thống nhất trên xuống Tất cảnhững vấn đề trên nếu chuẩn bị tốt sẽ đem lại kết quả khả quan

1.6 Đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa vật lý

1.6.1 Nhận thức chung về tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý

Tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý là việc làm hết sức cần thiết đốivới bộ môn vật lý, nhng phải phù hợp với đặc điểm HS, lớp học, nhà trờng,

đáp ứng đợc những yêu cầu thực tiễn đặt ra Bởi vậy tổ chức hoạt động ngoạikhóa vật lý phải có hình thức và nội dung phong phú, linh hoạt Khi cần có thể

điều chỉnh, thay đổi nội dung và hình thức thích ứng với điều kiện của GV vàHS

1.6.2 Mục tiêu đánh giá

Theo yêu cầu đổi mới và đặc thù của bộ môn vật lý, việc đánh giá hoạt

động ngoại khóa là công việc cần làm để HS biết đợc những mặt đã đặt đợc,những mặt còn hạn chế về tinh thần, thái độ, nhận thức, nội dung chơng trình,năng lực thực hành mà các em cần rèn luyện

Việc đánh giá là một phơng pháp nhằm khích lệ tinh thần vơn lên của

HS, đặc biệt là trau dồi kiến thức, rèn luyện năng lực để có thể hoàn thànhnhiệm vụ học tập ở trờng phổ thông

1.6.3 Tiêu chí đánh giá

Tiêu chí đánh giá phải rõ ràng mới có tác động tích cực tới việc học tậpcủa HS

Tiêu chí đối với cá nhân:

Đánh giá về ý thức trách nhiệm, hiệu qủa đóng góp vào việc tổ chứchoạt động ngoại khóa

+ Đánh giá về trình độ tiếp thu mà nội dung hoạt động ngoại khóachuyển tải

Tiêu chí đối với tập thể:

+ Số lợng HS tham gia hoạt động ngoại khóa

+ Số lợng mà chất lợng sản phẩm đã làm của nhóm, lớp

+ Tinh thần tập thể và ý thức hợp tác trong hoạt động

1.7 Tổ chức hoạt động ngoại khoá với sự trợ giúp của CNTT

Trớc kia, quy mô giáo dục trong xã hội loài ngời rất nhỏ bé, hiệu quảthấp, kinh nghiệm đợc truyền thụ từ ngời này sang ngời khác qua lời nói hoặchành động Công nghệ in ấn (thế kỷ XIV - XV), sách và các ấn phẩm ra đời,thế giới sách và các ấn phẩm tác động vào thế giới con ngời, tham gia vào việchình thành kiến thức, kỹ năng và nhân cách con ngời

Máy tính điện tử (MTĐT), Internet và Web ra đời đã tham gia vào côngtác đào tạo con ngời Sách và ấn phẩm cho phép con ngời biết biểu đạt hiểubiết của mình dới dạng văn bản, hình ảnh Sự phát triển của MTĐT tạo ra chomỗi quốc gia, mỗi cộng đồng, mỗi cá nhân những cơ hội sử dụng máy tính nhmột phơng tiện để nâng cao chất lợng giảng dạy và học tập nhờ Website giáo dục.

Với những u điểm về tốc độ xử lý, khả năng lu trữ thông tin và truy tìmchính xác, khả năng làm việc trong thời gian dài của MTĐT, sử dụng Websitevới công cụ là MTĐT vào dạy học hứa hẹn cả về tính hiệu quả của chi phí và

sự tiện lợi Tài liệu học tập có thể chuyển đến HS nhiều cách khác nhau thôngqua Website Tuy nhiên, MTĐT cha có khả năng suy luận, ứng biến khi xuấthiện tình huống mới, cha có khả năng đúc rút kinh nghiệm và vận dụng kinhnghiệm MTĐT không có trí khôn và không thể thay thế vai trò của ngời GV

Hiện nay, trên thế giới đã xuất hiện phơng pháp dạy học tích cực, đặcbiệt là những đổi mới có tính chất cách mạng về phơng pháp đã mang lại bộmặt mới cho giáo dục Nét nổi bật của đổi mới phơng pháp dạy học hiện nay

là áp dụng những thành tựu khoa học, kỹ thuật và công nghệ vào quá trình dạyhọc nhằm thực hiện mục đích giáo dục với hiệu quả cao Ngay từ những năm

60 (thế kỷ XX), ngời ta đã dự báo rằng CNTT nói chung, máy vi tính nói riêng

sẽ đóng vai trò rất quan trọng trong tơng lai của đời sống xã hội nói chung,của giáo dục và đào tạo nói riêng

Các nớc phát triển trong khu vực Đông Nam á và thế giới đã tích cựcứng dụng CNTT vào quá trình đào tạo ở các cấp học Song song với việcgiảng dạy môn tin học trong nhà trờng bên cạnh các môn học khác, các nớctrên thế giới đã có nhiều thành công trong việc ứng dụng CNTT để phát triểncác phơng tiện dạy học bộ môn, trong đó có môn vật lý Nớc ta hiện nay bớc

đầu cũng đã tiến hành áp dụng phơng pháp dạy học, chủ yếu trong các trờngTHPT

Sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nớc đang đặt ra cho ngànhgiáo dục - đào tạo nhiệm vụ mới là phải đào tạo đợc những ngời lao động cókhả năng sáng tạo, có khả năng tự học, tự nghiên cứu và học tập suốt đời.Nhiệm vụ đó đặt ra cho các trờng phải tích cực đổi mới nội dung chơng trình

đào tạo, đổi mới phơng pháp giảng dạy và học tập, hiện đại hóa phơng tiệndạy học theo hớng ứng dụng những thành tựu mới của khoa học và công nghệvào dạy học Tuy nhiên, ứng dụng CNTT vào dạy học là một việc làm hết sứckhó khăn, đặc biệt là đối với các trờng THPT hiện nay Ngoài việc đòi hỏi về

phơng tiện, công cụ, thì việc dạy học với sự hỗ trợ của CNTT đòi hỏi GV phải

có những am hiểu nhất định về tin học để xây dựng giáo án và thiết kế bàigiảng điện tử

Nhờ các công cụ đa phơng tiện (multimedia) và MVT nh: văn bản(text), đồ hoạ (graphic), hình ảnh (image), âm thanh (sound), hoạt cảnh(video), GV sẽ xây dựng đợc bài giảng sinh động thu hút sự tập trung của ngờihọc, dễ dàng thể hiện đợc các phơng pháp s phạm: PPDH tình huống, PPDHnêu vấn đề, dạy học theo chủ đề, thực hiện đánh giá kết quả học tập một cáchtoàn diện, khách quan hay tổ chức các buổi dạy học ngoại khoá Sử dụngCNTT trong hoạt động ngoại khoá GV có điều kiện tốt để tổ chức cho HS trao

đổi thảo luận, phát huy tính tích cực, say mê, hứng thú trong học tập GV cóthể hớng dẫn cho HS tiếp cận một lợng kiến thức phong phú, sâu rộng và sinh

động Đặc biệt ứng dụng CNTT trong các buổi học ngoại khoá có nhiều u

điểm trong việc thực hiện chức năng nghe nhìn, giúp HS tiếp cận tốt hơn vớihiện thức khách quan Ngoài ra, chúng ta có thể ứng dụng CNTT trong tổ chứchoạt động ngoại khoá dới các hình thức sau:

- Tìm kiếm thông tin liên quan đến chủ đề ngoại khoá:

Sự kết hợp của máy tính với các hệ thống truyền thông(Communication), viễn thông (Telecommunication) đã tạo ra sự chuyển biến

có tính cách mạng trong việc tổ chức khai thác và sử dụng các hệ thống máytính Mô hình tập trung dựa trên các máy tính có phơng thức khai thác theo

"lô" (Batch Processing) đã đợc thay thế bởi một mô hình tổ chức sử dụng mớitrong đó các máy tính đơn lẻ đợc kết nối lại với nhau để thực hiện công việc.Một môi trờng làm việc chung của nhiều ngời sử dụng cho phép nâng cao hiệuquả khai thác tài nguyên chung từ những vị trí địa lý khác nhau

Mạng máy tính, Internet, Website đã đợc ứng dụng trong giáo dục ởnhiều nớc Đây là môi trờng thông tin vừa là diễn đàn trao đổi, hợp tác có tínhtơng tác mạnh Nhiều công trình nghiên cứu khoa học giáo dục, những th việntranh ảnh, video clip, những thí nghiệm mô phỏng, những vấn đề về nội dung,phơng pháp đã đợc đa lên Website Hiện nay có hành tỉ tài liệu trên mạng,Website đã trở thành một trong những kho tàng quý báu nhất về thông tin trênthế giới Internet Explorer và thanh Search Explorer giúp tìm kiếm thông tinmột cách nhanh chóng và thuận tiện Để tìm kiếm thông tin trên Internet cầnhiểu rõ cách sử dụng công cụ tìm kiếm một cách có hiệu quả Các công cụ th-ờng đợc dùng nhất là Google, Yahoo, Alta Vista ở các địa chỉ:

http://www.google.com, http://www.yahoo.com, http://www.altavisa.com

Để tìm kiếm thông tin liên quan đến chủ đề của buổi ngoại khoá vật lý,

GV có thể khai thác Internet dới nhiều hình thức khác nhau Đó là các websitedạy học vật lý, hình ảnh, phim mô phỏng các quá trình vật lý, phim thínghiệm, phần mềm dạy học vật lý, các phần mềm khác có liên quan đến nộidung học tập

- Trình diễn thông tin thu thập đợc:

Máy vi tính có u điểm hơn so với các phơng tiện truyền thống ở khảnăng trình bày và biểu diễn thông tin đa dạng Những kiến thức cơ bản về cáclĩnh vực khoa học hay những kiến thức chuyên sâu về một lĩnh vực nào đó đều

có thể đợc đa lên Website hoặc các trò chơi trí tuệ mà GV đã xây dựng đểphục vụ cho các buổi học ngoại khoá Có thể đa vào Website các hình ảnhtĩnh, âm thanh, đặc biệt là các đoạn phim Video dới dạng các Video Clip Cấcdữ liệu này sẽ tăng tính trực quan trong các buổi học ngoại khoá, giúp buổisinh hoạt ngoại khoá gắn liền với thực tiễn ở đây, Website trở thành mộtcuốn sách điện tử mà ngời dùng có thể dễ dàng truy cập mọi lúc, mọi nơi.Với Website đã xây dựng HS có thể tự học, tự tìm kiếm thông tin thông quaWeb với một trình tự đã đợc lập sẵn theo ý đồ thiết kế của GV, hoặc HS cóthể tự tìm hiểu các thông tin với nhịp độ phù hợp với khả năng của mỗi cánhân chính thông qua việc tự tìm hiểu trên Website mà GV cung cấp, HS rènluyện đợc khả năng độc lập, tự chủ trong học tập Ngoài ra HS còn đợc rènluyện phơng pháp sử dụng Internet hay kỹ năng sử dụng MVT của mình đểlựa chọn, tìm kiếm và trao đổi thông tin Không chỉ GV, HS có thể sử dụngWebsite để thu thập thêm những thông tin cần thiết cho nội dung mà mình cầntìm hiểu cho một nội dung học tập hoặc cho các buổi nói chuyện chuyên đề

Xuất phát từ những vấn đề trên chúng tôi đã nảy sinh ý tởng và bớc đầu

ứng dụng CNTT vào soạn thảo nội dung một số bài trong chơng “Từ trờng”lớp 11 THPT nhằm để đạt đợc những mục tiêu sau đây:

- Giúp HS nắm vững chính xác, sâu sắc nội dung kiến thức chơng “Từ ờng”

tr Thông qua việc giải quyết các nhiệm vụ đợc giao, sẽ phát huy đợc tínhtích cực, ý thức tự lực, tự giác học tập vật lý của HS Qua việc giải quyếtnhững nhiệm vụ đợc giao sẽ giúp các em nhận thấy đợc giá trị thực tiễn củacác kiến thức chơng “Từ trờng” đối với cuộc sống, từ đó bồi dỡng cho các em

sự ham hiểu biết và có niềm tin vào khoa học

- Trong quá trình tổ chức các buổi ngoại khóa chơng “Từ trờng” lớp 11

có sự hỗ trợ của CNTT sẽ lôi cuốn đợc đông đảo các em tham gia, nâng caohứng thú học tập cho các em trong quá trình học chơng này và các chơng tiếptheo của môn vật lý Với hình thức học tập thể, theo nhóm sẽ xây dựng chocác em môi trờng cộng đồng trong đó có sự hợp tác, giúp đỡ tơng trợ giữa cácthành viên trong nhóm, trong cộng đồng

- Tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý giúp các em hình thành ý thức tổchức, năng lực tổ chức, giao tiếp, khả năng diễn đạt ngôn ngữ vật lý, thói quen

tự lập, khả năng quyết đoán, thói quen tự đánh giá, phát triển nhân cách HSmột cách toàn diện

- Trong quá trình hoạt động ngoại khóa vật lý có sự hỗ trợ của CNTTgiúp cho HS khả năng quan sát không gian, có đầu óc tởng tợng, phát triểntính tự lực khoa học, óc sáng tạo kỹ thuật, nhanh nhẹn trong thao tác kỹ thuật,

đặc biệt là dới dạng các nhóm khoa học kỹ thuật về ứng dụng của từ trờng vàocuộc sống

- Việc xây dựng nội dung các buổi học ngoại khóa chơng “Từ trờng”lớp 11 THPT phải xuất phát trên cơ sở của việc điều tra cơ sở vật chất của nhàtrờng, dựa trên tình hình dạy và học chơng “Từ trờng”, nhu cầu nhận thức của

HS và kế hoạch hoạt động của trờng phổ thông

Trong quá trình tổ chức hoạt động ngoại khóa, dù bằng hình thức nàocũng lôi cuốn đợc đông đảo HS tham gia, kích thích đợc tính hứng thú cho các

em trong quá trình học chơng “Từ trờng” nói riêng và môn vật lý nói chung

Kết luận chơng 1

Trên đây chúng tôi đã trình bày những cơ sở lý luận của việc tổ chứchoạt động ngoại khoá về vật ở trờng phổ thông Qua phân tích những vấn đề

trên có thể rút ra một số chuẩn sau:

Hoạt động ngoại khoá (HĐNK) nói chung và HĐNK vật lý nói riêngcũng cố, đào sâu, mở rộng, chuẩn hoá hệ thống kiến thức vật lý đã học trênlớp Giúp HS hiểu biết hơn về vai trò của vật lý đối với đời sống, xã hội, thôngqua đó góp phần giáo dục t tởng và giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho HS

Thông qua HĐNK có thể phát hiện, bồi dỡng năng khiếu HS; xây dựngphong cách làm việc tập thể, tạo cho các em HS có thói quen phân công, trao

đổi bàn bạc và ý thức trách nhiệm với công việc

Để tổ chức tốt HĐNK vật lý phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo đối vớilớp học, cấp học Phải phù hợp với chơng trình đổi mới giáo dục phổ thông,hoàn cảnh cụ thể của từng trờng Phải có sự đầu t kỹ lỡng, có kế hoạch cụ thểnhằm tạo ra hứng thú học tập của HS

Hoạt động ngoài giờ phải mang tính thực tiễn và đáp ứng phần nào yêucầu của thực tiễn

Có nhiều hình thức để tổ chức HĐNK vật lý ở trờng phổ thông Tuỳ vàotình hình cụ thể để đa ra hình thức thích hợp

Hoạt động ngoại khóa vật lý là một hoạt động giáo dục ngoài giờ lênlớp nhng rất cần thiết vì nó làm cho quá trình dạy học thêm phong phú và toàndiện Hoạt động ngoại khóa vật lý đa dạng về hình thức nên làm cho việc họctập của HS thêm sinh động, bổ ích và hứng thú Hoạt động ngoại khóa giúpcho HS tiếp thu kiến thức một cách sâu sắc và khó quên hơn Tuy nhiên muốnviệc tổ chức hoạt động ngoai khóa có kết quả tốt, thì đòi hỏi ngời GV phải làmviệc với tinh thần trách nhiệm cao, phải nghiên cứu kỹ việc lựa chọn và soạnthảo nội dung, phơng pháp và các hình thức tổ chức để lôi cuốn đợc đông đảo

HS tham gia và thực sự phát huy hết tác dụng của công tác ngoại khóa

Sử dụng CNTT trong hoạt động ngoại khoá tạo ra một môi trờng hoạt

động ngoài giờ lên lớp khá lý tởng với đặc tính tơng tác mạnh, phù hợp vớiviệc triển khai vận dụng các phơng tiện và thiết bị dạy học hiện đại theo hớngtích cực hoá hoạt động của HS, giúp GV và HS làm quen với nguồn tri thứcmới bên ngoài sách giáo khoa, có kỹ năng làm việc với máy tính, kỹ năng khaithác thông tin từ các nguồn khác nhau Với nguồn tri thức đợc khai thác từInternet GV và HS có cái nhìn rộng hơn ra thế giới bên ngoài và bớc đầu hìnhthành thói quen khai thác và sử dụng nguồn thông tin vô tận này để tự tìmhiểu và học tập suốt đời

Chơng 2 ứng dụng công nghệ thông tin dạy học ngoại khóa vật lý chơng “Từ trờng” cho HS lớp 11 THPT

2.1 Yêu cầu về nội dung kiến thức, kỹ năng HS cần nắm đợc khi học

ch-ơng Từ tr“ ờng ở lớp 11 ban khoa học tự nhiên THPT”

Từ trờng là một trong những phần quan trọng của nội dung chơng trìnhvật lý lớp 11 THPT Mặc dù chơng trình này các em đã đợc tiếp cận ở lớp 9THCS nhng kiến thức phần lớn mang tính trừu tợng nên chơng này ở lớp 11THPT vẫn là một nội dung khó đối với HS

Chơng “Từ trờng” ở lớp 11 THPT đợc phân bố các tiết dạy lý thuyết, bàitập, thực hành và tổng kết chơng nh sau (13 tiết):

- Từ trờng (1 tiết)

- Phơng chiều của lực từ tác dụng lên dòng điện (1 tiết)

- Cảm ứng từ Định luật Ampe (1 tiết)

- Từ trờng của một số dòng điện có dạng đơn giản (1 tiết)

- Bài tập về từ trờng (1 tiết)

- Tơng tác giữa hai dòng điện thẳng song song Định nghĩa đơn vị Ampe (1 tiết)

- Lực Lo - ren - xơ (1 tiết)

- Khung dây có dòng điện đặt trong từ trờng (1 tiết)

- Sự từ hoá các chất Sắt từ (1 tiết)

- Từ trờng trái đất (1 tiết)

- Bài tập về lực từ (1 tiết)

- Thực hành: Xác định thành phần nằm ngang của từ trờng Trái Đất (2 tiết)

Nội dung chơng này có thể quy thành 2 nhóm kiến thức: Từ trờng vàlực từ

2.1.1 Các kiến thức về Từ tr“ ờng”

- Hiểu đợc từ trờng là gì và những vật nào gây ra từ trờng Biết cáchphát hiện sự tồn tại của từ trờng trong những trờng hợp thông thờng (từ trờngkhông quá yếu) Phát biểu đợc định nghĩa phơng và chiều của từ trờng tại một

điểm Phát biểu đợc định nghĩa và nêu đợc 4 tính chất cơ bản của các đờng

sức từ.

- Biết cách xác định chiều các đờng sức từ; dòng điện chạy trong dâydẫn thẳng dài; dòng điện chạy trong dây dẫn tròn Biết cách xác định mặtNam hay Bắc của một vòng dây có dòng điện chạy qua

- Từ trờng của nam châm là từ trờng của dòng điện, của các phần cấutạo nên nam châm Từ trờng của trái đất là do các dòng điện khổng lồ tronglòng trái đất và trên tầng cao khí quyển gây ra Có thể coi trái đất là nam châmkhổng lồ Các cực từ của trái đất không trùng mà ở gần cực địa lý của trái đất.Cực từ Nam gần cực Bắc địa lý, cực từ Bắc gần cực từ Nam địa lý Do đặc

điểm này mà ngời ta chế tạo ra la bàn để xác định phơng hớng Từ trờng làmột dạng đặc biệt của vật chất, có đặc tính cơ bản là tác dụng lên nam châmthử đặt trong nó Chính dựa vào đặc tính này mà ngời ta nhận biết đợc từ tr-ờng

Tóm lại, nhóm thứ nhất (từ trờng) bao gồm các vấn đề: khái niệm từ ờng, véctơ cảm ứng từ, đờng cảm ứng từ, khái niệm từ trờng đều, từ trờng củanhững dòng điện trong các mạch có dạng khác nhau, từ trờng Trái Đất

tr-2.1.2 Các kiến thức về tơng tác từ

Phần này HS hiểu sâu sắc thêm những kiến thức đã đợc học ở lớp 9

- Tơng tác giữa nam châm với nam châm và tơng tác giữa dòng điện vớinam châm, tơng tác giữa dòng điện với dòng điện, gọi là tơng tác từ

- Hai nam châm đặt gần nhau thì hút hoặc đẩy nhau (các cực từ cùngtên đẩy nhau, các cực từ khác tên hút nhau)

Vì xung quanh dòng điện có từ trờng nên dòng điện tác dụng lên namchâm đặt gần nó, dòng điện làm cho các chất sắt bị nhiễm từ Sắt bị nhiễm từmạnh hơn thép, sắt bị khử từ rất nhanh, còn thép thì giữ đợc từ tính lâu hơn(sau khi ngắt dòng điện)

Phát biểu đợc những đặc tính phơng chiều và viết đợc biểu thức:

- Lực điện từ tác dụng lên một phần tử dòng điện (theo định luật xơ)

La-pla Lực tơng tác giữa hai dòng điện chạy trong hai dây dẫn song song

- Ngẫu lực từ tác dụng lên một khung dây dẫn có dòng điện, ứng dụngcủa lực từ Nếu dòng điện trong khung không đổi chiều thì khung sẽ khôngquay liên tục, nó chỉ dao động rồi dừng lại ở vị trí mặt phẳng trung hòa Muốn

khung dây quay liên tục thì khi khung quay qua mặt phẳng trung hòa, dòng

điện trong khung phải đợc đổi chiều Hai ứng dụng quan trọng của tơng tác từ

là điện kế khung quay và động cơ điện một chiều HS phải nắm vững nguyêntắc cấu tạo, nguyên tắc hoạt động của chúng, đặc biệt là vai trò cổ góp điện.Ngoài ra, HS cần nắm vững nguyên tắc cấu tạo, nguyên tắc ống nói, ống nghetrong máy điện thoại và một số ứng dụng của nam châm điện Tóm lại, nhómthứ hai (Lực từ) bao gồm các vấn đề: Hiểu đợc định nghĩa của đơn vị Ampe,lực từ tác dụng lên một đoạn dây dẫn mang dòng điện, lực từ tác dụng lên mộtkhung dây mang dòng điện (Momen ngẫu lực từ) Lực từ tác dụng lên một hạtmang điện chuyển động (Lực Lorenx), dụng cụ ứng dụng của lực từ

So với tơng tác tĩnh điện thì tơng tác từ phức tạp hơn Tơng tác tĩnh điện

là tơng tác giữa hai hạt mang điện đứng yên, lực tĩnh điện giữa hai hạt mang

điện có phơng là đờng thẳng qua hai hạt đó Lực từ giữa hai hạt mang điệnchuyển động đợc xác định không phải chỉ bằng điện tích của các hạt mà cònbằng cả trạng thái chuyển động của các hạt đó Vì vậy thông số xác định lực

từ lớn hơn thông số xác định lực tĩnh điện

2.1.3 Về kỹ năng

- HS có khả năng giải thích đợc các hiện tợng có tính chất định tính của

“từ trờng” Sự tơng tác giữa nam châm và dây dẫn có dòng điện chạy qua sự

t-ơng tác của các cực từ nam châm Giải thích hiện tợng nhiễm từ của sắt vàthép

- HS có khả năng biểu diễn bằng hình vẽ các đờng cảm ứng từ, xác định

đợc chiều lực từ Giải đợc các bài tập về lực từ

- HS có khả năng làm thí nghiệm tơng tác của các cực nam châm, vẽ từphổ của các đờng cảm ứng từ, về nam châm điện và xác định tên cực từ namchâm cha đợc đánh dấu

2.2 Tìm hiểu thực tế dạy học chơng Từ tr“ ờng lớp 11 THPT ở các tr” ờng THPT ở Huyện Lộc Hà - Hà Tĩnh

* Để có cơ sở đề xuất phơng án dạy học ngoại khóa chơng “Từ trờng”lớp 11 THPT bằng việc sử dụng công nghệ thông tin ở trờng THPT NguyễnVăn Trỗi và THPT Mai Thúc Loan thuộc huyện Lộc Hà chúng tôi đã tìm hiểutrên các mặt sau:

- Tìm hiểu cơ sở vật chất thiết bị thí nghiệm vật lý, các phơng pháp vàhình thức dạy học của GV, sinh hoạt ngoại khóa của HS

- Phơng pháp dạy học (đặc biệt chú ý chơng “Từ trờng”).

- Các hoạt động ngoại khóa vật lý

* Kết quả điều tra:

Phòng học kiên cố

Phòng thực hành

Phòng học

bộ môn Th việnTrờng THPT

- Cần cẩu điện (thiết bị tự làm)

- Thí nghiệm biểu diễn sự tơng tác từ (thiết bị tự làm)+ Trờng THPT Mai Thúc Loan có:

- Cần cẩu điện (thiết bị tự làm)Các thiết bị này đều đã đợc sử dụng trong nhiều năm nên chất lợng củacác phơng tiện và thiết bị không tốt lắm Nhiều dụng cụ thí nghiệm đã có hiệntợng bị h hỏng, trong khi đó số lợng của mỗi thiết bị chỉ là 2 - 3 bộ.

Phơng pháp dạy học chủ yếu là tái hiện, thuyết trình, thông báo

- ít dùng thí nghiệm dạy học Đa số GV đợc hỏi và trả lời không cho HSlàm thí nghiệm trên lớp, có khoảng 30% GV làm thí nghiệm, nhng với nhữngthí nghiệm đơn giản ít mất thời gian, cụ thể ở các bài nh thống kê dới đây

nghiệm

Số GV làm thí nghiệm

- Tơng tác từ của các cực nam châm.

- Hình ảnh từ phổ thể hiện trên sự sắp xếp các mạt sắt rắc trên tấm bìa

- Hình ảnh từ phổ của từ trờng ống dây có dòng điện

- ống dây có dòng điện và có lõi sắt

- ống dây có dòng điện và có lõi thép

- Lực từ có tác dụng lên dây dẫn có dòng điện, khi dây dẫn đặt songsong và vuông góc đờng cảm ứng từ

- Tác dụng từ trờng lên khung dây có dòng điện, động cơ điện, sự tơngtác giữa các nam châm đặt gần nhau, sự nhiễm từ của sắt và thép

Cụ thể qua 20 phiếu trả lời của 20 GV về câu hỏi vì sao đồng chí khônglàm thí nghiệm trên lớp hoặc không làm thí nghiệm trong một số bài chơng

2.2.2 Tình hình HS và phơng pháp học

a Về tình hình HS

Đặc điểm HS hai trờng chúng tôi điều tra tơng đối đa dạng, vừa có HSmiền biển lại vừa có HS nông thôn Thành phần tôn giáo khác nhau, một sốkhông ít HS theo đạo Thiên chúa giáo Phần lớn các em nặng về t duy cảmtính, lời suy nghĩ cho nên trong học tập ít khi lật đi lật lại các vấn đề đã đợctruyền thụ, vì thế trong các buổi học ít đa ra câu hỏi thắc mắc và nếu đa ra câu

hỏi thì cũng thiếu sâu sắc Các em có thói quen tiếp thu một chiều Tuy nhiên,nếu đợc động viên khuyến khích kịp thời thì các em sẽ phấn khởi, nhiệt tình

và tích cực học tập

b Về phơng pháp học tập

Các em không thờng xuyên chuyên tâm học môn vật lý, đặc biệt ngạihọc chơng “Từ trờng” bởi vì kiến thức phần lớn mang tính trừu tợng, cho nêncác em học còn mang tính chất đối phó, cha thực sự có hứng thú với môn họcdẫn đến kết quả học tập cha cao

- HS ngại suy nghĩ, ngại động não, chỉ quen tiếp thu thụ động, thầygiảng rồi đọc cho ghi

- HS không đợc tự mình làm thí nghiệm trên lớp khi nghiên cứu tài liệumới nên không thật hiểu bài, hoặc có hiểu nhng lại chóng quên, khả năng táihiện kiến thức yếu

Từ phân tích đánh giá thực trạng ở trên có thể đi đến kết luận: Muốn HSnắm vững kiến thức vật lý 11 nói chung và chơng “Từ trờng” nói riêng thì việc

tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý đóng vai trò cần thiết trong quá trìnhgiảng dạy nội dung này

2.2.3 Những khó khăn, hạn chế của HS khi học chơng Từ tr“ ờng và h” ớng khắc phục

a Những khó khăn chủ yếu

Qua việc trao đổi với GV và HS, qua các bài làm và xem vở ghi chépcủa các em về chơng “Từ trờng”, chúng tôi thấy các em gặp những khó khănchủ yếu sau:

- Lẽ ra đờng cảm ứng từ chỉ có thể đa ra sau khi có khái niệm về vectơcảm ứng từ Nhng việc khảo sát lực từ (rút ra phơng, chiều của lực từ) có liênquan chặt chẽ với các đờng cảm ứng từ, vì vậy SGK chỉ có thể đa ra trớc kháiniệm về đờng cảm ứng từ Sau khi nghiên cứu kỹ về vectơ cảm ứng từ thì mới

đa ra định nghĩa chính xác về đờng cảm ứng từ

- Để khảo sát lực từ tác dụng lên đoạn dây dẫn mang dòng điện ta phải

đặt đoạn dây dẫn trong từ trờng đều Nhng cho đến đó vẫn cha đa ra đợc địnhnghĩa từ trờng đều vì HS cha có khái niệm về vectơ cảm ứng từ, vì vậy SGKbắt buộc phải đa ra định nghĩa tạm thời về từ trờng đều Các đờng cảm ứng từcủa từ trờng đều là các đờng song song và cách đều nhau (sau khi có khái