Ứng dụng công nghệ thông tin vào tổ chức dạy học ngoại khoá chương dòng điện trong các môi trường lớp 11trung học ph

Qua tìm hiểu thực tế dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” ở các trường THPThiện nay, chúng ta nhận thấy với điều kiện cơ sở vật chất hiện nay trang thiết bị thí nghiệm còn thi

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

- -PHẠM VĨNH THỦY

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

VÀO TỔ CHỨC DẠY HỌC NGOẠI KHOÁ

CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG”

LỚP 11 TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ GIÁO DỤC HỌC

VINH – 2008

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH

- -PHẠM VĨNH THỦY

ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN

VÀO TỔ CHỨC DẠY HỌC NGOẠI KHOÁ

CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG”

LỜI CẢM ƠN

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tôi xin chân thành cảm ơn:

PGS TS Mai Văn Trinh người trực tiếp giao đề tài, tận tình hướng

dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn.PGS TS Nguyễn Quang Lạc, PGS TS Phạm Thị Phú, PGS TS HàHùng, TS Nguyễn Đình Thước đã quan tâm đóng góp nhiều ý kiến quý báucho luận văn

Tôi cũng xin tỏ lòng biết ơn Ban giám đốc, các thầy giáo, cô giáo vàbạn bè đồng nghiệp ở TTGD Thường xuyên, một số trường THPT trên địabàn huyện Cẩm Thủy - tỉnh Thanh hóa, các thầy giáo, cô giáo khoa đào tạosau đại học, khoa Vật lý trường Đại học Vinh đã tạo điều kiện giúp đỡ tôitrong quá trình nghiên cứu và hoàn thiện luận văn

Nhân dịp này tôi tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với gia đình, bạn bè, cùng cácbạn học viên lớp cao học 14 vật lý đã động viên, tạo điều kiện giúp đỡ tôi trongquá trình học tập và hoàn thành luận văn

Vinh, ngày 10 tháng 12 năm 2008

Phạm Vĩnh Thủy

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Mục đích nghiên cứu 3

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3

4 Giả thuyết khoa học 4

5 Nhiệm vụ nghiên cứu 4

6 Phương pháp nghiên cứu 4

7 Đóng góp của luận văn 5

8 Cấu trúc của luận văn 5

Chương 1: CƠ SỞ CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁ VỀ VẬT LÝ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1 Hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học ở trường THPT 6

1.1.1 Khái niệm 6

1.1.2 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa vật lý 7

1.1.3 Nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa vật lý 7

1.1.4 Đặc điểm của giờ học ngoại khóa vật lý 8

1.2 Nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp hướng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý 9

1.2.1 Nội dung ngoại khóa về vật lý 9

1.2.2 Các hình thức hoạt động ngoại khóa vật lý 9

1.2.3 Phương pháp hướng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý … 17

1.2.4 Thực hiện hoạt động ngoại khóa ……… 19

1.2.5 Lập kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa ………… 20

1.3 Đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa vật lý 20

1.3.1 Nhận thức chung về tổ chức hoạt động ngoại khóa vật lý 20

1.3.2 Mục tiêu đánh giá ……… 20

1.3.3 Tiêu chí đánh giá ……… 21

1.4 Tổ chức hoạt động ngoại khóa với sự trợ giúp của CNTT …… 21

1.4.1 Đổi mới PPDH với sự trợ giúp của CNTT và truyền thông 21

1.4.2 Vai trò của CNTT với hoạt động ngoại khóa 22

1.5 Kết luận chương 1 ……… 25

Chương 2: ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀO DẠY HỌC NGOẠI KHOÁ CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG” 2.1 Phân tích mục tiêu, nội dung chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11 THPT ……… 27 2.1.1 Yêu cầu về nội dung kiến thức, kỹ năng HS cần nắm được

khi học chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11

THPT 28

2.2 Thực trạng dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp11 THPT ở TTGDTX Cẩm Thủy 31

2.2.1 Về đội ngũ GV và phương pháp dạy 34

2.2.2 Tình hình học sinh và phương pháp học 36

2.2.3 Những khó khăn, hạn chế của HS khi học chương “Dòng điện trong các môi trường” và hướng khắc phục 37

2.3 Ứng dụng công nghệ thông tin xây dựng một số bài dạy ngoại khóa cho HS lớp 11 THPT 40

2.3.1 Ý tưởng của việc xây dựng bài ngoại khóa với sự trợ giúp của CNTT 40

2.3.2 Phương pháp tổ chức dạy học ngoại khóa chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11THPT 42

2.3.3 Chuẩn bị dữ liệu để xây dựng bài ngoại khóa 44

2.4 Xây dựng một số bài ngoại khóa chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11 THPT 44

2.5 Xây dựng bài giảng điện tử tổng kết nội dung của chương “Dòng điện trong các môi trường” thông qua trò chơi “Hái hoa” 55

2.6 Kết luận chương 2 ……… 61

Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 3.1 Đối tượng của thực nghiệm sư phạm 62

3.2 Mục đích của thực nghiệm sư phạm 62

3.3 Nhiệm vụ của thực nghiệm sư phạm 62

3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm 63

3.5 Phân tích, đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm 63

3.6 Đánh giá chung qua đợt thực nghiệm sư phạm 67

3.7 Kết luận chương 3 ……… 68

Kết luận chung ……… 71

Tài liệu tham khảo ……… 73

Mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay khoa học công nghệ (KHCN) đang phát triển rất nhanhchóng đã tác động và làm thay đổi hầu hết các lĩnh vực: chính trị, kinh tế,văn hóa, giáo dục khoa học xã hội v.v Trên thế giới Đối với Việt Nam,năm 2000 Bộ chính trị đã ra chỉ thị 58 – CT/TW về đẩy mạnh và phát triểncông nghệ thông tin (CNTT) nhằm phục vụ công nghiệp hóa - hiện đại hóađất nước Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ X đã khẳng định: “Giáodục đào tạo cùng với KHCN là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lựcthúc đẩy CNH- HĐH đất nước” Mục tiêu của giáo dục là đào tạo những conngười có đạo đức trong sáng, có ý chí kiên cường xây dựng và bảo vệ Tổquốc… Có tri thức khoa học hiện đại, có tư duy sáng tạo, có kỹ năng thựchành giỏi, là người thừa kế xây dựng CNXH vừa hồng vừa chuyên như lờidạy của Bác Hồ

Chiến lược phát triển giáo dục 2001 – 2010, ở mục 5.2 ghi rõ: “Đổimới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục Chuyển từ việc truyền thụ trithức thụ động thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duytrong quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tựthu nhận thông tin một cách có hệ thống và có tư duy logic, phân tích tổnghợp, phát triển năng lực của mỗi cá nhân, tăng cường tính chủ động, tính tựchủ của HS trong quá trình học tập…” [19]

Điều 28 mục 2 của luật giáo dục năm 2005 cũng quy định: “Phươngpháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sángtạo của HS, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡngphương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tácđộng đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”.

Để đáp ứng nhu cầu đào tạo nguồn nhân lực cho xã hội, một yêu cầucấp bách đòi hỏi ngành giáo dục phải kế thừa những thành tựu của phươngpháp dạy học truyền thống, đồng thời phát huy những thế mạnh của phươngpháp dạy học (PPDH) hiện đại, đặc biệt là ứng dụng PTDH hiện đại Việcđưa CNTT vào trường học đã và đang từng bước được thực hiện ngày càng

có hiệu quả Từ năm 1993 Bộ giáo dục đã có chủ trương đưa máy vi tính(MVT) vào trường học để dạy tin học nhằm hỗ trợ giảng dạy các môn học

và quản lý trong nhà trường

Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp có vị trí và ý nghĩa đặc biệt quantrọng đối với hoạt động tự giáo dục, tự rèn luyện của học sinh vì nó có nộidung phong phú, hình thức giáo dục đa dạng, hấp dẫn, phạm vi tiến hànhrộng rãi hơn Do đó hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp rèn luyện cho HSnhững kỹ năng, những năng lực giao tiếp chuẩn bị cho các em có điều kiện

tự khẳng định vai trò chủ thể trong học tập, lao động và hoạt động giao lưu,hoạt động xã hội trong thời gian học tập ở trường phổ thông cũng như ở cácmôi trường làm việc sau này

Lý luận dạy học đã khẳng định tổ chức học tập trên lớp và tổ chức họctập ngoài giờ lên lớp là hai bộ phận hợp thành thể thống nhất trong quá trìnhgiáo dục HS, nhằm thực hiện mục tiêu đào tạo của nhà trường, những đặcđiểm của hai hình thức này có ý nghĩa quan trọng làm cơ sở để tổ chức thựchiện các hoạt động nhận thức cho HS Do vậy các biện pháp tổ chức học tập

ngoài giờ lên lớp phải được đặt trong mối quan hệ biện chứng thống nhấtgiữa hai hoạt động, học tập chính khóa và học tập ngoại khóa.

Gần đây công tác ngoại khóa, ở các trường phổ thông ngày càng đượcchú trọng, được đưa vào kế hoạch giảng dạy giáo dục của nhà trường Tuynhiên, khi thực hiện còn mang tính tự phát, lúng túng trong soạn thảo nộidung và cách tổ chức Việc tổ chức các hoạt động ngoại khóa nói chung vàvật lý nói riêng là rất cần thiết Trong chương trình vật lý phổ thông chương

“Dòng điện trong các môi trường” có nội dung trừu tượng nhưng có nhiềuứng dụng thực tế trong đời sống hằng ngày, đồng thời nó làm cơ sở cho việcnghiên cứu các nội dung tiếp theo của chương trình vật lý Qua tìm hiểu thực

tế dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” ở các trường THPThiện nay, chúng ta nhận thấy với điều kiện cơ sở vật chất hiện nay trang thiết

bị thí nghiệm còn thiếu thốn, hầu hết các GV chỉ sử dụng phương phápthuyết trình, HS tiếp thu một cách thụ động, ít có điều kiện thực hiện cácthao tác chân tay, không khơi được tính năng động sáng tạo, tự chủ tronghọc tập … Trong đó vật lý là môn “Khoa học thực nghiệm” kiến thức vật lýgắn liền với cuộc sống và kỹ thuật

Ngày nay CNTT phát triển đã trở thành gần gũi với đông đảo GV và

HS, đặc biệt là Internet là kho chứa thông tin, dữ liệu phong phú GV có thểkhai thác kho dữ liệu này vào đổi mới PPDH là môi trường thuận lợi để GV

và HS mở rộng kiến thức

Xuất phát từ những lý do trên tôi chọn đề tài: Ứng dụng công nghệ

thông tin vào tổ chức dạy học ngoại khóa chương “Dòng điện trong các môi trường” ở lớp 11 THPT.

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu cơ sở lý luận về việc ứng dụng (CNTT) tổ chức dạy họcngoại khóa Xây dựng một số bài ngoại khóa cho chương “Dòng điện trong

các môi trường” với sự hỗ trợ của CNTT nhằm: Kích thích hứng thú của HS,phát huy tính tích cực khả năng sáng tạo của các em trong quá trình dạy họcvật lý.

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

* Đối tượng:

- Nội dung chương trình và PPDH vật lý ở trường THPT

- Hoạt động dạy và học của GV và HS trong tiến trình tổ chức dạyhọc ngoại khóa

- MVT và các phần mềm ứng dụng hỗ trợ quá trình dạy học

* Phạm vi:

Nghiên cứu sử dụng MVT và các thiết bị đa phương tiện để hỗ trợ xâydựng bài ngoại khóa và sử dụng chúng vào dạy học chương “Dòng điệntrong các môi trường” vật lý lớp 11 THPT ban cơ bản

4 Giả thuyết khoa học

Bằng việc xây dựng các bài ngoại khóa với sự trợ giúp của CNTT đápứng những yêu cầu và sử dụng chúng một cách hợp lý trong dạy học sẽ gópphần nâng cao chất lượng dạy học chương “Dòng điện trong các môitrường” lớp 11 THPT

5 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận, cơ sở thực tiễn về hoạt động ngoại khóa(HĐNK) Vật lý ở trường THPT

- Nghiên cứu chương trình sách giáo khoa vật lý 11 THPT

- Tìm hiểu thực tế triển khai dạy học ngoại khóa ở TTGDTX và một

số trường THPT trên địa bàn huyện Cẩm Thủy, tỉnh Thanh hóa

- Đề xuất tổ chức dạy học ngoại khóa, để thực hiện giảng dạy có hiệuquả nội dung chương “Dòng điện trong các môi trường”

- Đánh giá tác dụng phát huy năng lực tư duy, hình thành các kỹ năngcủa HS.

6 Phương pháp nghiên cứu

* Nghiên cứu lý thuyết:

- Nghiên cứu các văn kiện của Đảng và nhà nước, của Bộ GD&ĐT vềđổi mới PPDH

- Nghiên cứu SGK Vật lý lớp 11 và các tài liệu tham khảo

- Nghiên cứu về tâm lý học, giáo dục học và lý luận dạy học Vật lý,đặc biệt về hướng dẫn ngoại khóa, các chương trình giải trí truyền hình,mạng Internet Qua đó lựa chọn nội dung, hình thức tổ chức, phương phápthực thi các bài học ngoại khóa, các tình huống dự kiến

- Nghiên cứu các tài liệu về ứng dụng MVT và các thiết bị đa phươngtiện vào dạy học Vật lý để xây dựng bài học ngoại khóa

* Nghiên cứu thực tiễn:

Dự giờ, phỏng vấn, để tìm hiểu các PPDH chương: “Dòng điện trongcác môi trường” Từ đó đánh giá mức độ nhận thức của HS, nhu cầu nhậnthức từ cuộc sống xung quanh của các em

* Thực nghiệm sư phạm:

Đánh giá hiệu quả sư phạm của việc tổ chức dạy học ngoại khóa đã

đề xuất, kiểm tra tính đúng đắn của giả thuyết nghiên cứu

7 Đóng góp của luận văn

- Góp phần làm sáng tỏ cơ sở lý luận của việc tổ hoạt động ngoại khóavật lý, đặc biệt là ứng dụng CNTT xây dựng nội dung, phương pháp tiếnhành các buổi ngoại khóa vật lý

- Xây dựng một số bài thuộc chương “Dòng điện trong các môitrường” và trình chiếu trên Powerpoint phục vụ cho hoạt động ngoại khóa,

góp phần kích thích hứng thú nhận thức của HS, phát huy tính tích cực tựlực, khả năng sáng tạo của các em trong quá trình học tập môn vật lý.

8 Cấu trúc của luận văn

- Phần mở đầu

- Phần nội dung

Chương 1: Cơ sở lý luận của việc tổ chức hoạt động ngoại khóa về vật

lý ở trường phổ thông

Chương 2: Ứng dụng công nghệ thông tin vào dạy học ngoại khóa vật

lý chương “Dòng điện trong các môi trường” cho HS lớp 11 THPT

Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

- Kết luận

- Tài liệu tham khảo

- Phụ lục

Chương 1

CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG NGOẠI

KHÓA VỀ VẬT LÝ Ở TRƯỜNG PHỔ THÔNG 1.1 Hoạt động ngoại khóa trong hệ thống các hình thức tổ chức dạy học

ở THPT

1.1.1 Khái niệm

Để đạt mục tiêu đổi mới của dạy học vật lý ở trường phổ thông,phương pháp dạy học vật lý (PPDHVL) phải tiếp tục đổi mới, đa dạng hóacác hình thức tổ chức dạy học (học trong các giờ chính khóa và trong các giờ

tự chọn, học trong lớp, học ngoài lớp…) kết hợp học tập cá nhân và học tậphợp tác với các hình thức khác nhau (cặp, nhóm, lớp) Các hình thức dạy họcnày không những tạo điều kiện để thực hiện dạy học phân hóa nội tại, màcòn rèn luyện cho HS kĩ năng làm việc tập thể trong việc thực hiện nhiệm vụđược giao

Vật lý học là môn học giữa lý thuyết và thực hành có mối liên hệ chặtchẽ với nhau, nếu chỉ dạy đơn thuần lý thuyết trên lớp HS sẽ nắm bắt tri thứchết sức mơ hồ không nắm rõ bản chất của sự vật hiện tượng liên quan, bởivậy để HS tiếp nhận tri thức một cách có hệ thống thì HĐNK vật lý là mộttrong những hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cần được tổ chức có kếhoạch Được tiến hành theo nguyên tắc tự nguyện ở ngoài giờ học chính

khóa, góp phần bổ sung và mở rộng hiểu biết về kiến thức vật lý nhằm pháttriển tư duy cho HS khi học môn vật lý, tổ chức HĐNK về vật lý có tác dụnglớn về mặt giáo dưỡng, giáo dục kỹ thuật tổng hợp.

Giáo dục ngoại khóa hàm chứa nhiều hoạt động rộng rãi bao gồm cáclĩnh vực: Chính trị, xã hội, văn hóa và khoa học công nghệ, nghệ thuật, thểdục thể thao, công tác ngoại khóa nói chung và công tác ngoại khóa vật lýnói riêng ở trường THPT thuộc lĩnh vực văn hóa và khoa học Do đó hoạtđộng giáo dục ngoại khóa (ngoài giờ lên lớp) thực hiện các nhiệm vụ sau:

+ Giúp HS nắm vững kiến thức và hoàn thiện những kiến thức trọngtâm, khó hiểu và trừu tượng của một chương, một phần; Giúp HS biết vậndụng những tri thức đã học tiếp cận với thực tế nhằm giải quyết các vấn đề

mà thực tiễn đặt ra, hiểu biết rõ hơn về khoa học, kỹ thuật

+ Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp tạo cho HS sự hứng thú vàlòng ham muốn hoạt động phù hợp với lứa tuổi, rèn luyện cho các emphương pháp, kỹ năng giao tiếp ứng xử có văn hóa, bồi dưỡng tính năngđộng tích cực, thói quen, ý chí tự học Mặt khác HĐNK rèn luyện cho HSkhả năng giải quyết tình huống, phân tích, năng lực thuyết trình một vấn đề

1.1.2 Tác dụng của hoạt động ngoại khóa Vật lý

HĐNK nói chung, HĐNK về Vật lý nói riêng luôn đem lại nhiều tácdụng, sau đây là một số tác dung cơ bản:

- HĐNK về vật lý góp phần củng cố, đào sâu, mở rộng chuẩn hóa hệthống kiến thức Vật lý đã học trên lớp và những kiến thức mới;

- Gây hứng thú học tập cho HS trong học môn vật lý (khơi dậy tính tò

mò, ham hiểu biết, lòng say mê nghiên cứu khoa học niềm vui thành công);

- Giúp HS hiểu sâu sắc hơn về vai trò của vật lý trong đời sống hằngngày, từ đó góp phần giáo dục tư tưởng, kỹ thuật tổng hợp cho HS;

- Do hoạt động chính khóa có thời gian hạn hẹp nên HĐNK làm tăngtính vận dụng của kiến thức tạo điều kiện gắn lý thuyết với thực tiễn;

- Phát huy khả năng sáng tạo và tính tự lực của HS;

- Xây dựng cho các em phong cách làm việc tập thể, tạo cho các em

có thói quen phân công trao đổi bàn bạc và ý thức trách nhiệm với côngviệc;

- Phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu vật lý cho HS [4]

1.1.3 Nguyên tắc của hoạt động ngoại khóa vật lý

- Để HĐNK đạt kết quả thì phải tuân theo các nguyên tắc sau:

- HĐNK vật lý phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo đối với cấp học,phù hợp với chương trình đổi mới giáo dục Căn cứ hoàn cảnh cụ thể củatừng trường để xác định nội dung, chương trình, lựa chọn phương thức tổchức HĐNK một cách phù hợp;

- HĐNK vật lý yêu cầu nhà giáo dục phải biết thể hiện mình trong vaitrò là người cố vấn cho HS thiết kế thi công hoạt động và tự đánh giá hoạtđộng của mình và tập thể;

- HĐNK vật lý phải đảm bảo nguyên tắc tự nguyện, tự chọn của họcsinh không ép buộc từ đó mới tạo sự lý thú, chủ động tính tích cực sáng tạocủa HS trong mọi hoạt động;

- HĐNK vật lý thể hiện tính khoa học rõ nét nên bắt đầu từ khâuchuẩn bị đã phải tính đến tính khả thi của hoạt động;

- HĐNK vật lý phải bám sát thời sự kinh tế, chính trị xã hội của địaphương, phải xuất phát từ điều kiện hoàn cảnh cụ thể của nhà trường, nóimột cách khái quát là mang tính thực tiễn và đáp ứng phần nào yêu cầu củathực tiễn [12, 14]

1.1.4 Đặc điểm của giờ học ngoại khóa Vật lý

- HĐNK vật lý có các đặc điểm sau:

- GV hướng dẫn HS thực hiện công việc được giao;

- Dựa vào tính tự nguyện, tự giác không bắt buộc mà phát huy tínhtích cực, tự lực của HS, từ đó giúp các em bộc lộ được tài năng của mình;

- Nội dung luôn thể hiện tính mới mẻ

- Hình thức tổ chức phong phú có sức cuốn hút các em;

- Thông qua buổi ngoại khóa động viên khích lệ kịp thời đối với HS;

- Không hạn chế số lượng HS tham gia HĐNK, có thể hoạt động theođơn vị lớp, theo nhóm có thể huy động cả trường tham gia;

- Không phân biệt HS giỏi, kém tham gia nhưng cần chú ý hạt nhânnòng cốt của buổi ngoại khóa;

+ Hình thức tổ chức các buổi ngoại khóa phải phong phú đa dạngtránh sự rườm rà [3]

1.2 Nội dung, hình thức tổ chức và phương pháp hướng dẫn hoạt động ngoại khóa Vật lý

1.2.1 Nội dung ngoại khóa về vật lý

- Nội dung HĐNK vật lý cung cấp kiến thức nhằm bổ sung kiến thứccho dạy học chính khóa, củng cố đào sâu mở rộng kiến thức trong chươngtrình vật lý Bổ sung về mặt lý thuyết mà HS còn thiếu, chưa nắm vữnghoặc còn mơ hồ, nâng cao lòng say mê Thích tìm hiểu về thế giới vật lý và

kỹ thuật, phát triển tính độc lập sáng tạo rèn luyện kỹ năng kỹ xảo cho cácem

Xây dựng nội dung ngoại khóa vật lý như sau:

- Nghiên cứu các lĩnh vực riêng biệt của vật lý học được áp dụngtrong kỹ thuật và trong đời sống hằng ngày như kỹ thuật điện, vô tuyến điệncác ứng dụng của nam châm điện…

- Đào sâu kiến thức vật lý và kỹ thuật;

- Thiết kế, chế tạo và lắp ráp các dụng cụ vật lý;

- Xây dựng bức tranh khái quát về vật lý [9].

1.2.2 Các hình thức hoạt động ngoại khóa vật lý

HĐNK vật lý ở trường phổ thông bao gồm nhiều hình thức như:HĐNK có tính chất cá nhân, hoạt động theo các nhóm, hoạt động theo lớp

có cùng nội dung và chương trình, HĐNK có tính chất quần chúng rộng rãi.Trên thực tế tùy vào không gian của lớp học, số lượng HS, và nội dung kiếnthức mà đưa ra hình thức hoạt động cụ thể

1.2.2.1 Hoạt động ngoại khóa có tính chất cá nhân

HS tự đọc sách báo về vật lý và kỹ thuật, hoặc truy cập vào cácwebsite có nội dung về vật lý và kỹ thuật, là hình thức HĐNK tự lập và dễthực hiện, qua việc đọc sách báo về vật lý và kỹ thuật ngoài việc góp phầngây hứng thú, tăng hiểu biết về khoa học, nó là một trong những yếu tốchuẩn bị cần thiết cho HĐNK Hình thức này bổ sung rất nhiều cho các giờhọc chính khóa, là một nguồn cung cấp kiến thức quan trọng từ đó tập cho

HS hình thành thói quen đọc sách báo và nghiên cứu tài liệu

- Nếu có điều kiện tổ chức một “Tủ sách ngoại khóa vật lý”, biện pháp

để xây dựng vận động các em yêu thích khoa học, thích khám phá thế giớivật lý gửi tặng những cuốn sách phổ biến khoa học

- Có thể tổ chức những buổi “Sinh hoạt khoa học” trong buổi sinh hoạt

đó HS có thể báo cáo về những vấn đề liên quan đến nội dung chương trìnhđang học mà họ yêu thích, để làm được điều đó phải có sự chuẩn bị thật kỹlưỡng về mặt nội dung [3, 11]

1.2.2.2 Hoạt động ngoại khóa theo nhóm

Nhóm ngoại khóa vật lý là hình thức HĐNK cơ bản ở trường phổ thông,đây là hình thức có tổ chức nhưng nó không phức tạp lắm, mỗi nhóm ngoạikhóa không quá 15 HS Qua hoạt động theo nhóm theo một chương trình đã

định sẵn HS sẽ thu nhận được một số kiến thức bổ sung, đào sâu củng cốnhững kiến thức và kỹ năng đã có HĐNK theo nhóm tạo cho HS biết cách

áp dụng kiến thức hiểu biết của mình vào thực tiễn tạo điều kiện cho các emtham gia trực tiếp vào quá trình sáng tạo

Tổ chức ngoại khóa theo nhóm cần dựa vào tính tự nguyện, hứng thú của

HS trên cơ sở yêu thích công việc Từ đó khả năng của các em sẽ được pháttriển, hình thức này là hình thức dạy học phát huy tính tập thể mà trong đó

HS dưới sự chỉ đạo của GV các em tự do trao đổi những ý tưởng, nhữngkiến thức, hình thành kỹ năng kỹ xảo nêu cao tính đồng đội các thành viêntrong nhóm không chỉ có trách nhiệm với việc học của mình mà còn có tráchnhiệm quan tâm đến việc học của các bạn khác trong nhóm

Để duy trì hoạt động đều đặn của nhóm cần phải xây dựng hạt nhân củanhóm, hạt nhân thường đóng vai trò là nhóm trưởng, HS được chọn làm hạtnhân là những HS có hứng thú về vật lý, nhiệt tình cao đối với đề tài nhómđang làm có khả năng tổ chức và thu hút sự đoàn kết trong nhóm và có họclực tốt, kiến thức vững vàng Tuy nhiên, nhóm trưởng không nhất thiết phảigiỏi nhất trong nhóm

Học tập theo nhóm có nhiều hình thức nhưng thông thường có hai dạng:

- Học tập theo nhóm thống nhất: Theo hình thức này thì tất cả HS đềuthực hiện nhiệm vụ như nhau

- Học tập theo nhóm phân hóa: Những nhóm khác nhau thực hiện cácnhiệm vụ khác nhau trong khuôn khổ đề tài chung của cả lớp

Tổ chức học tập theo nhóm để đạt kết quả tốt thì một nguyên tắc bất dibất dịch là phải bảo đảm tính nghiêm túc, nhẹ nhàng, tránh sự nặng nề,không tùy tiện

Nội dung HĐNK vật lý có thể thành lập ra những nhóm có chức năngkhác nhau, nhóm “vật lý lý thuyết”, nhóm “vật lý kỹ thuật”, nhóm chế tạodụng cụ thí nghiệm vật lý.

* Nhóm nghiên cứu lý thuyết

Nhiệm vụ của nhóm là sưu tầm tài liệu vật lý liên quan đến vấn đềđang học, từ đó giúp các em hiểu bài một cách sâu sắc hơn nghiên cứu giảithích những hiện tượng mà do thời lượng trên lớp GV không thể đi sâuđược, sưu tầm những bài toán vật lý hay, thảo luận tìm tòi những phươngpháp giải tốt nhất, tối ưu nhất Nhóm có thể tìm hiểu quá trình phát triển củavật lý, kỹ thuật, tiểu sử các nhà vật lý Nội dung hoạt động của nhóm ngoạikhóa “vật lý lý thuyết” phải mới lạ so với hoạt động chính khóa, không đơnthuần chỉ là kiểm nghiệm hoặc áp dụng dưới dạng quá đơn giản các kiếnthức đã học

Vật lý nói chung và chương “Dòng điện trong các môi trường” nóiriêng thường hấp dẫn đối với HS từ đó cần xác định nội dung phù hợp cácbước tổ chức hợp lý sao cho HS từng bước thu được kết quả cao Kết quảhoạt động của nhóm có thể được báo cáo theo từng các nhân hoặc cả nhóm

Cần khuyến khích động viên kịp thời bằng những lời động viên, đánhgiá kịp thời của GV Tuyên dương các em trước lớp hoặc đăng kết quả trênbảng tin của nhà trường là hình thức mang tính chất giáo dục, giáo dưỡng có

ý nghĩa động viên, là động lực kích lệ gây niềm tin cho các em

được học trên lớp, những buổi sinh hoạt ngoại khóa phải tiến hành ôn tập và

bổ sung lý thuyết cho các nhóm viên, xen kẽ với các buổi thực hành Để đạtđược kết quả theo ý muốn, GV cần chú ý phối hợp với những tổ chứcchuyên môn ở địa phương, qua đó nhóm ngoại khóa có thể dựa vào nhữngnhà chuyên môn có kinh nghiệm mà hoạt động có hiệu quả hơn Ngoài ranên tổ chức những nhóm phục vụ yêu cầu nền sản xuất và sinh hoạt ở địaphương Chính các nhóm kỹ thuật này làm nòng cốt cho việc liên hệ giữa bàihọc với thực tế kỹ thuật, GV chọn một phương diện kỹ thuật hẹp nào đó chonhóm như mạch điện đơn giản trong nhà, kỹ thuật vô tuyến.v.v Hoạt độngcủa nhóm do GV vật lý lãnh đạo, được tập trung chủ yếu vào đề tài vật lý,

kỹ thuật thuộc diện rộng để có thể liên hệ tốt công tác HS trong nhóm vớiviệc dạy học vật lý Đặc biệt hấp dẫn với HS là công tác ngoài lớp có ýnghĩa xã hội công ích như: Việc đặt đường dây điện trong phòng thí nghiệmvật lý, hoặc tự mình lắp đặt được đường dây điện trong gia đình, tự động hóachuông điện trong phòng thí nghiệm

* Nhóm “Chế tạo dụng cụ thí nghiệm”

Hoạt động tích cực của nhóm này sẽ mang lại nhiều lợi ích vì dụng cụthí nghiệm vật lý đặc biệt là dụng cụ phục vụ cho thí nghiệm thực hành đồngloạt cho HS có tầm quan trọng trong việc học tập môn vật lý Để có nhiềudụng cụ thí nghiệm cho HS thực hành thì phải tổ chức cho HS tham gia chếtạo dụng cụ Nội dung hoạt động chế tạo dụng cụ thí nghiệm đòi hỏi tínhsáng tạo, vừa nằm trong trọng tâm của chương trình vừa mang tính lý thúđối với HS vừa phục vụ trực tiếp mục tiêu đào tạo Những dụng cụ thínghiệm mà HS nghiên cứu, chế tạo thành công, do sáng kiến hoặc làm theomẫu có sẵn đều có tác dụng giúp nhà trường khắc phục khó khăn thiếu thốndụng cụ thí nghiệm vật lý Trong trường hợp này cần giúp các em chế tạođẹp, dễ bảo quản và có thể để sử dụng lâu dài Như vậy ý nghĩa giáo dục và

thực tiễn càng được phát huy mạnh mẽ Tuy nhiên, bước đầu nhóm thínghiệm này chỉ chế tạo các thí nghiệm đơn giản, dễ làm nhất do GV chỉ địnhhoặc hướng dẫn trong sách báo Sau đó dần dần làm những dụng cụ để thựchiện lại những thí nghiệm đã biểu diễn trên lớp hoặc nghe GV giới thiệunhưng chưa được làm vì thiếu các dụng cụ Trong trường hợp này các thànhviên của nhóm cần hiểu rõ nguyên lý vật lý của các dụng cụ chứ không phảimáy móc sao chép lại nguyên mẫu có sẵn trong sách báo, mà không hiểu gì

về bản chất vật lý trong thiết bị và nguyên tắc hoạt động của các dụng cụ

1.2.2.3 Hoạt động ngoại khóa Vật lý có tính chất quần chúng rộng rãi

Hoạt động này thường tốn nhiều thời gian công sức nhưng dễ thựchiện, đạt hiệu quả cao Hình thức này nếu được chuẩn bị chu đáo và tổ chứchấp dẫn thì có tác dụng rất lớn trong việc gây hứng thú, lòng say mê nghiêncứu vật lý và chế tạo dụng cụ thí nghiệm của HS Đây là hình thức tổ chứctốt để đào sâu, mở rộng kiến thức cho HS trong nhiều lĩnh vực vật lý và đòihỏi sự tham gia đông đảo của HS Hình thức hoạt động có tính chất quầnchúng rộng rãi này làm cho HS yêu thích môn vật lý, kích thích trí tưởngtượng sáng tạo Phải tổ chức sao cho buổi sinh hoạt này thực sự là một ngàyhội là sự kiện đáng ghi nhớ của nhà trường Để làm được điều này thì nộidung của nó phải thật phong phú, súc tích trong đó có những thí nghiệm vui,bài toán thực nghiệm và những nghịch lý của vật lý nên xen kẽ những tiếtmục văn nghệ hoặc những trò chơi giải trí có tính chất khoa học nhằm giúpcho buổi sinh hoạt này thêm tưng bừng náo nhiệt, để đạt được các yêu cầu

đó đòi hỏi GV phải giúp các em soạn thảo chương trình sao cho phù hợp vớitrình độ của HS

HĐNK có tính chất quần chúng rộng rãi như: Hội vui vật lý, triển lãm vật lý,báo tường vật lý

* Hội vui vật lý

Hội vui vật lý là hình thức ngoại khóa dễ phổ biến, sôi động lôi cuốnđược đông đảo HS tham gia, tạo được khí thế trong hoạt động học tập vànghiên cứu Hội vui vật lý có thể được tổ chức theo khối lớp hoặc quy môtoàn trường theo từng chuyên đề như: Hội vui cơ - nhiệt - điện - quang, sựnghiệp các nhà bác học điều khiển tự động v.v Cũng có khi dạ hội vui vềvật lý nói chung gồm nhiều đề tài từ cơ học, cho đến bán dẫn và vật lýnguyên tử thậm chí có thể tổ chức hội vui vật lý kết hợp với các bộ mônkhác như công nghệ, hóa học và sinh học, địa lý v.v Tổ chức hội vui vật lý

có thể làm hai phần: phần nghi lễ hết sức ngắn gọn sau đó chuyển sang phầnvui chơi, cả hai phần này không nên kéo dài quá hai giờ đồng hồ, tùy vàotình hình cụ thể mà có thể kéo dài thêm một ít thời gian

Về các trò chơi trong hội vui vật lý có thể nên hướng vào các loại tròchơi sau đây:

+ Hái hoa: Các câu đố vui, các câu hỏi bài tập định tính về vật lý đượcviết vào mảnh giấy nhỏ sau đó gấp lại để đảm bảo sự bí mật và treo lên cànhhoa đã được trang trí trong phòng vui chơi, người chơi sẽ lên “hái hoa” cócác câu hỏi, câu đố vui đó, ai trả lời đúng sẽ nhận được giải thưởng Để đảmbảo trật tự và nghe người hái hoa trả lời chỉ nên cho một hoặc hai người lên

“hái hoa”

+ Trò chơi đòi hỏi người chơi có sự khéo léo, khéo ước lượng dựa trêncác kiến thức về vật lý, người chơi phải ước lượng được khoảng cách, xácđịnh đúng tọa độ và sự điều khiển khéo léo các thiết bị

+ Có một số trò chơi thông minh nhanh trí như: Tìm chỗ sai trongđoạn viết về nội dung vật lý hay tìm chỗ sai trong các hình vẽ sơ đồ mạchđiện hoặc điền từ phù hợp vào câu hỏi còn thiếu Những trò chơi này so vớinhững hoạt động nói trên không kém phần hấp dẫn Để hội vui đem lạikhông khí thoải mái, sôi động, ban tổ chức hội vui nên thống nhất cách gợi ý

đối với một số câu đố vui hoặc trò chơi khó giúp người hướng dẫn trò chơiđiều khiển linh hoạt và lôi cuốn người chơi đồng đều ở mọi trò chơi.

+ Thi mắc điện, sáng tạo mạch điện, lắp và biểu diễn một số thínghiệm nào đó cũng có thể được coi là một trò chơi trong hội vui vật lý

Ví dụ: Trò chơi mắc điện theo thời gian quy định của ban tổ chức, đòihỏi người chơi phải có thao tác nhanh nhẹn theo kịp tiến độ của thời gian màban tổ chức đưa ra

Loại trò chơi này đòi hỏi người chơi không những tăng tốc độ thao tác

mà còn phải hợp lý hóa các thao tác và có những sáng kiến khác …

+ Hội vui vật lý cũng có thể là thi giải bài tập mỗi lần gồm 6 hoặc 7người cùng giải một bài tập vật lý, nếu ai đưa ra đáp án đúng và nhanh nhấtthì được thưởng

Vấn đề đặt ra ở đây là nội dung các đề thi vui phải chọn sao cho khiđánh giá kết quả được nhanh gọn và chính xác phản ánh đúng nội dung đưa

ra Như vậy không chỉ tiện cho việc đánh giá mà nó còn làm tăng thêm tínhchất hứng thú của trò chơi nhằm bảo đảm cho hội vui thành công:

- Chuẩn bị chu đáo và phong phú về nội dung, tổ chức chặt chẽ hìnhthức phù hợp, trang trí đẹp mang màu sắc của buổi dạ hội vật lý

- Lường trước được những tình huống có thể xảy ra hoặc ngoài sự kiếnnhằm cổ vũ động viên khuyến khích kịp thời, có phần thưởng cho ngườithắng cuộc

Do các trò trơi liên quan đến thí nghiệm, máy móc thiết bị nên cần lắp

và vận hành trước khi tổ chức đảm bảo đủ thời gian quy định Dạ hội hayhội vui vật lý phải gắn chặt với nội dung chính khóa nhưng nó vẫn mangmàu sắc vui chơi thoải mái, ngoài tính hấp dẫn của nội dung cần có nhữnghình thức động viên khích lệ

* Triển lãm về vật lý

Triển lãm về vật lý là hình thức trưng bày những thành quả, những kếtquả hoạt động học tập của mỗi lớp, khối lớp hay toàn trường Triển lãm vật

lý ở trường phổ thông có thể tổ chức nhân dịp các ngày lễ (thành lập trường,ngày thành lập đoàn, ngày nhà giáo Việt nam, ngày sinh các nhà bác học vậtlý) hoặc sau khi học xong một phần nào đó trong nội dung chương trình vật

lý Triển lãm vật lý chỉ đảm bảo thành công khi cuộc triển lãm đó phong phú

về nội dung, trình bày một cách gọn ngàng, đẹp đẽ và khoa học Nội dungtriển lãm có thể là: các dụng cụ, mô hình mà HS chế tạo, vật mẫu sưu tầmđược, đồ dùng phục vụ dạy và học của thầy và trò chế tạo ra Cũng có thểlắp ráp và biểu diễn một số thí nghiệm mang tính hiện đại, khó thực hiện kể

cả những thí nghiệm chưa có điều kiện thực hiện ở trên lớp Đối với một sốthí nghiệm hoặc vật mẫu nào đó nên có hình vẽ, bản hướng dẫn kèm theo.Biểu đồ hình vẽ và tranh ảnh sẽ góp phần làm cho triển lãm thêm phongphú, có thể kết hợp với các bộ môn khác như (công nghệ, hóa học, sinh học),triển lãm có thể kết hợp với hội vui vật lý để đảm bảo tính chất của công tácngoại khóa, trong việc tổ chức triển lãm cần phát huy tốt vai trò của HS, đặcbiệt phát huy tính độc lập sáng tạo

* Báo tường về vật lý

Báo tường về vật lý là một HĐNK hấp dẫn, nhẹ nhàng không phải giớihạn thời gian có thể được tổ chức ở bất kỳ trường phổ thông nào, thường cótác dụng thúc đẩy HS sưu tầm và đọc các sách báo về vật lý Báo tường là nơikhá tốt để các nhóm ngoại khóa thông báo về hoạt động và kết quả học tậpthu được qua tìm hiểu và nghiên cứu của mình, thúc đẩy phong trào thi đuahọc tập chính khóa và ngoại khóa của HS [3,9,11,11]

1.2.2.4 Hoạt động ngoại khóa giảng dạy nội dung chính khóa

Lâu nay giảng dạy và học tập môn vật lý còn gặp nhiều khó khăn: một

số GV khi dạy chưa tạo được tình huống gây hứng thú cho HS, chưa phát huyđược tính tích cực, sáng tạo của HS trong quá trình học tập Mặt khác lâu nay

HS thường chịu ảnh hưởng nặng nề của cách học thụ động thầy đọc trò ghi.Những điều HS có được sau mỗi bài học không phải là kết quả của sự hoạtđộng tích cực, tự lực để chiếm lĩnh kiến thức, do đó dẫn đến HS nắm kiếnthức không chắc chắn

Để HS nắm vững kiến thức thì dạy học vật lý cần phải tiến hành làm thínghiệm chứng minh, với thời gian hạn hẹp của một giờ lên lớp mà phảichuyển tải một khối lượng kiến thức lớn nên có thể không có đủ thời gian làmthí nghiệm cho HS quan sát, hoặc thí nghiệm HS tự làm Để khắc phục điềunày theo chúng tôi cần chọn ra những bài trọng tâm có nội dung bao quát, khó

để tổ chức dạy học ở các buổi ngoại khóa, bởi vì dạy học ngoại khóa chủđộng được thời gian, có điều kiện để làm thí nghiệm cho các em quan sát vàcác em có điều kiện thực hành

Đặc biệt hiện nay MVT, Internet ra đời được sử dụng như một phươngtiện để nâng cao chất lượng giảng dạy và học tập Bởi vậy tổ chức HĐNK với

sự hỗ trợ của MVT sẽ gây được hứng thú lớn đối với HS, giúp HS nắm vữngkiến thức vật lý một cách chắc chắn

HĐNK sẽ giúp GV trong quá trình biểu diễn thí nghiệm và giúp HSkhả năng tự lực, sáng tạo trong vận dụng kỹ năng trong thực hành [14]

1.2.3 Phương pháp hướng dẫn hoạt động ngoại khóa vật lý

Có 3 kiểu định hướng hoạt động trong quá trình tổ chức HĐNK vật lý:định hướng tái tạo, định hướng tìm tòi và định hướng khái quát chương trìnhhóa

* Định hướng tái tạo

Là kiểu định hướng trong đó người dạy hướng HS vào việc huy động

áp dụng những kiến thức, cách thức hoạt động mà HS đã nắm được hoặc đã

được người dạy chỉ ra một cách tường tận nhằm thực hiện được nhiệm vụđược giao, nghĩa là HS chỉ cần tái tạo những hành động đã được người dạychỉ rõ hoặc những hành động trong các tình huống quen thuộc với HS [11].

* Định hướng tìm tòi

Là kiểu hướng dẫn mang tính chất gợi ý của GV cho HS suy nghĩ tìm tòi,phát hiện cách giải quyết vấn đề HS tự tìm tòi cách xác định các hành độngcần thực hiện để đi đến kết quả Kiểu hướng dẫn này có ưu điểm là địnhhướng cho HS khả năng tự lực tìm tòi cách giải quyết vấn đề, do đó làm chonăng lực tư duy của HS được phát triển Kiểu hướng dẫn này có tác dụng lớnđối với HS khá giỏi Đối với HS khác có thể vẫn chưa tự giải quyết được, vìvậy GV cần gợi ý hướng dẫn định hướng cho tư duy của HS để HS có thểtìm được cách giải quyết vấn đề

Đây là kiểu định hướng mà người dạy không chỉ chỉ ra cho HS một cáchtường minh các kiến thức và cách thức hoạt động cần áp dụng Mà ngườidạy còn đưa ra cho HS những gợi ý để cho HS có thể tự tìm tòi hoặc xâydựng những kiến thức và cách thức phù hợp nhằm giải quyết nhiệm vụ họđảm nhận

Theo định hướng này từng HS phải tham gia vào các hoạt động như đọcsách, các tạp chí khoa học vật lý và kỹ thuật theo sự gợi ý của GV vì đây làhình thức hoạt động đơn giản dễ thực hiện, nó là yếu tố cơ bản và cần thiếtcho HĐNK Hình thức hoạt động này bổ sung cho các giờ học chính khóa,nhờ hoạt động này giáo dục cho HS lòng say mê thích học hỏi, tìm tòi kiếnthức trên sách báo hoặc trên các phương tiện thông tin đại chúng như: Ngheđài, xem ti vi, mạng Intener

* Định hướng khái quát chương trình hóa

Đây là kiểu hướng dẫn HS nhằm phát triển tư duy theo đường lối kháiquát của việc giải quyết vấn đề, xử lý hướng ban đầu đòi hỏi sự tìm tòi, giải

quyết vấn đề của HS Nếu HS không thể thực hiện được thì GV phải giúp đỡ

HS phát triển định hướng, khái quát ban đầu “Cụ thể hóa Chi tiết hóa”nhằm thu hẹp phạm vi, mức độ phải tìm tòi giải quyết sao cho vừa sức với

HS Nếu đã thu hẹp phạm vi, mức độ tìm tòi mà HS Vẫn không đáp ứngđược thì GV hướng dẫn chuyển dần sang kiểu định hướng tái tạo, hướng dẫntrình tự các hành động, thao tác hợp lý để theo đó HS tự giải quyết vấn đề đãđặt ra Lúc này HS vẫn không đáp ứng được thì mới thực hiện sự hướng dẫntái tạo đối với mỗi hành động, thao tác cụ thể riêng biệt của trình tự hànhđộng các thao tác đó

Đó là kiểu định hướng trong đó GV gợi ý cho HS kiểu định hướng tìm tòitrên giúp HS nhận thức được khái quát định hướng được chương trình hóatheo các bước dự định hợp lý

1.2.4 Thực hiện hoạt động ngoại khóa

HĐNK mang lại nhiều lợi ích nhưng không nên gây nặng nề đối với HS.Tùy theo hình thức và mức độ nội dung mà tiến hành các buổi HĐNK, nếu

tổ chức hoạt động ngoại khóa theo nhóm căn cứ vào nội dung công việc đểchia thời gian sao cho hợp lý:

Ví dụ: Theo hình thức nhóm “Vật lý kỹ thuật” tổ chức không quá một lầntrong một tuần tỷ lệ các buổi thực hành và lý thuyết có thể thay đổi tùy theo

sự hứng thú của HS tính chất của tài liệu nghiên cứu, tiến trình thực hiệncông việc ở nhà

Nếu tổ chức HĐNK có tính chất quần chúng rộng rãi, nên tổ chức haitháng một lần trong năm học, và thời gian mỗi buổi không quá hai giờ đồnghồ

Lập kế hoạch thời gian các buổi hoạt động nhóm sao cho các kiến thức

về lý thuyết và thực hành hỗ trợ bổ sung cho nhau, tránh tình trạng khi HSchưa có đủ cơ sở lý thuyết vững chắc mà lại tiến hành thực hành hoặc chế

tạo Lập kế hoạch cụ thể các ngày trong tuần ngày nào GV cung cấp lýthuyết, ngày nào thực hành cho từng tổ Việc này đòi hỏi GV tốn nhiều thờigian, nhưng lại đảm bảo có đủ dụng cụ, công cụ cho tất cả các nhóm viên.Trong quá trình thực hiện hoạt động ngoại khóa, cần phải tiến hành cácthủ thuật, biện pháp nhằm lôi cuốn HS vào vấn đề, đề tài nghiên cứu để làmđược điều đó cần trích quỹ thời gian cho HS tham dự các buổi diễn giảng, đitham quan viện bảo tàng, tìm hiểu thực tế, xem phim, nghe các buổi truyềnthanh [11].

1.2.5 Lập kế hoạch tổ chức hoạt động ngoại khóa

Lập kế hoạch nó ảnh hưởng rất nhiều tới hiệu quả của HĐNK Quytrình tổ chức các buổi ngoại khóa căn cứ vào mục tiêu khóa học đòi hỏi phải

có sự đầu tư suy nghĩ, phân chia nội dung trình tự tiến hành và thời giantừng gian đoạn Khi lập kế hoạch GV phải xuất phát từ nhiệm vụ đề ra củanhà trường sao cho phù hợp với chương trình và hứng thú học tập của HS

GV tính toán đến thiết bị của phòng thí nghiệm, dự tính chế tạo những dụng

cụ bổ sung dần cho phòng thí nghiệm trong từng giai đoạn, dự tính về nhucầu nguyên vật liệu và công cụ, cách tổ chức phải tuân theo đúng hình thức

và nội dung như: Bài trí trong phòng (Các phương tiện loa, đài, máychiếu…), nội dung chương trình hoạt động, nội dung báo cáo, lựa chọn cácthí nghiệm biểu diễn, các dụng cụ mô hình, hình ảnh, tranh ảnh, trình kếhoạch với ban giám hiệu, GV chủ nhiệm lớp, tổ chức đoàn của nhà trường,kinh phí cho tổ chức hoạt động để có sự thống nhất từ trên xuống, tất cả cácvấn đề trên chuẩn bị tốt sẽ đem lại kết quả khả quan

1.3 Đánh giá kết quả hoạt động ngoại khóa vật lý

1.3.1 Nhận thức chung về tổ chức hoạy động ngoại khóa vật lý

Tổ chức HĐNK vật lý là việc làm cần thiết đối với bộ môn vật lý nhưng

nó phải phù hợp với đặc điểm HS, lớp học, nhà trường đáp ứng được yêucầu thực tiễn đặt ra

Do đó tổ chức HĐNK vật lý phải có hình thức và nội dung phong phú,linh hoạt khi cần có thể điều chỉnh, thay đổi nội dung và hình thức sao chophù hợp với điều kiện của GV và HS [3]

1.3.2 Mục tiêu đánh giá

Theo yêu cầu đổi mới PPDH nói chung và vật lý nói riêng, HĐNK là việclàm cần thiết:

- Góp phần củng cố đào sâu, mở rộng kiến thức;

- Giúp các em hình thành ý thức tổ chức, năng lực tổ chức, khả năng diễnđạt ngôn ngữ;

- Phát huy được tính tích cực, ý thức tự lực, tự giác trong quá trình họctập ở trường phổ thông;

1.3.3.Tiêu chí đánh giá

Tiêu chí đánh giá phải rõ ràng mới có tác động tích cực tới việc họctập của HS

Tiêu chí đối với cá nhân:

+ Đánh giá về ý thức trách nhiệm, hiệu quả đóng góp vào việc tổ chứcHĐNK;

+ Đánh giá về trình độ tiếp thu mà nội dung HĐNK chuyển tải

Tiêu chí đối với tập thể;

+ Số lượng HS tham gia HĐNK;

+ Số lượng, chất lượng sản phẩm đã làm của nhóm, của lớp;

+ Tinh thần tập thể và ý thức hợp tác trong hoạt động [3.9]

1.4 Tổ chức hoạt động ngoại khóa với sự trợ giúp của CNTT

1.4.1 Đổi mới PPDH với sự trợ giúp của CNTT

Theo quan điểm thông tin, học là một quá trình thu nhận thông tin có địnhhướng, có sự tái tạo và phát triển thông tin; dạy là phát thông tin và giúpngười học thực hiện quá trình một cách có hiệu quả.

Nếu nội dung bài học chỉ được truyền tải tới người học dưới dạng văn bảnthì người học có thể sẽ kém hứng thú Nếu chỉ truyền tin theo một chiều,không có sự hỏi đáp thì thông tin thu được của người học có thể phiến diện,không đầy đủ hoặc bị biến dạng, có khi dẫn đến việc hiểu sai nội dung

Theo quan điểm CNTT, để đổi mới PPDH người ta tìm những “Phươngpháp làm tăng giá trị lượng tin, trao đổi thông tin nhanh hơn, nhiều hơn vàhiệu quả hơn”

Nhờ sự phát triển của khoa học kĩ thuật, quá trình dạy học đã sử dụngPTDH sau đây:

- Phim chiếu để giảng bài với đèn chiếu Overhead

- Phần mềm hỗ trợ giảng bài, minh họa trên lớp với LCD – projector(máy chiếu tinh thể lỏng) hay còn gọi là video – projector

- Phần mềm dạy học (PMDH) giúp HS học trên lớp và ở nhà

- Công nghệ kiểm tra, đánh giá bằng trắc nghiệm trên máy tính

- Sử dụng mạng Internet để dạy học

1.4.2 Vai trò của CNTT với hoạt động ngoại khóa

Trước kia quy mô giáo dục trong xã hội loài người rất nhỏ bé hiệu quả thấp, kinhnghiệm được truyền thụ từ đời này qua đời khác, người này sang người khác qua lờinói hoặc hành động Ngày nay sự có mặt của MVT, Internet đã có tác dụng mạnh mẽđến hoạt động giáo dục - đào tạo Với những ưu điểm về tốc độ xử lý, khả năng lưutrữ thông tin và truy nhập chính xác, khả năng làm việc trong thời gian dài của MVT,

sử dụng với công cụ là PTDH Trong hoạt động dạy – học hứa hẹn cả về tính hiệuquả và tiết kiệm được chi phí, tuy nhiên MVT chưa có khả năng suy luận ứng biếnkhi xuất hiện tình huống mới, chưa có khả năng đúc rút kinh nghiệm và vận dụngkinh nghiệm MVT không có trí khôn và không thể thay thế vai trò của người GVtrong dạy học

Hiện nay trên thế giới đã xuất hiện PPDH tích cực, đặc biệt là những đổi mới cótính chất cách mạng về phương pháp đã đem lại bộ mặt mới cho nền giáo dục, nét nổibật được thể hiện ở PPDH hiện nay là áp dụng những thành tựu khoa học, kỹ thuật vàcông nghệ vào quá trình dạy học nhằm thực hiện mục đích giáo dục đạt hiệu quả cao.Nhờ các công cụ đa phương tiện (multimedia) và MVT như: Văn bản (text), đồhọa (graphic), hình ảnh (image), âm thanh (sound), hoạt cảnh (video) GV xây dựngđược bài giảng sinh động thu hút được sự tập trung của người học, dễ dàng thể hiệnđược các phương pháp sư phạm: PPDH tình huống, PPDH nêu vấn đề, dạy học theochủ đề, thực hiện đánh giá kết quả học tập một cách toàn diện, khách quan hay tổchức các buổi HĐNK Sử dụng CNTT trong hoạt động ngoại khóa GV có điều kiệntốt để tổ chức cho HS trao đổi thảo luận, phát huy tính tích cực, lòng say mê, hứngthú trong học tập GV có thể hướng dẫn cho HS tiếp cận một lượng kiến thức phongphú, sâu rộng và sinh động đặc biệt ứng dụng CNTT trong các buổi ngoại khóa cónhiều ưu điểm trong việc thực hiện chức năng nghe nhìn, giúp học sinh tiếp cận tốthơn với hiện thực khách quan, ngoài ra chúng ta có thể ứng dụng CNTT trong hoạtđộng ngoại khóa dưới các hình thức sau:

- Tìm kiếm thông tin liên quan đến chủ đề ngoại khóa :

Sự kết hợp của MVT với các hệ thống truyền thông (communication), viễnthông (telecommunication), đã tạo ra sự chuyển biến có tính cách mạng trong việc tổchức và khai thác, sử dụng các hệ thống máy tính Mô hình tập trung dựa trên cácmáy tính có phương thức khai thác theo “lô” (batchprocessing) đã được thay thếbởi một mô hình tổ chức sử dụng mới trong đó các máy tính đơn lẻ được kết

nối lại với nhau để thực hiện công việc, một môi trường làm việc chung củanhiều người sử dụng cho phép nâng cao hiệu quả khai thác tài nguyên chung

từ những vị trí địa lý khác nhau [13.18]

Mạng máy tính,Internet, đã được ứng dụng trong giáo dục ở nhiềunước đây là môi trường thông tin vừa là diễn đàn trao đổi, hợp tác có tínhtương tác mạnh Nhiều thí nghiệm mô phỏng, tranh ảnh, video clip, nhữngvấn đề về nội dung, phương pháp và nhiều công trình nghiên cứu khoa họcgiáo dục đã được đưa lên Internet Hiện nay đã có hàng tỉ tài liệu được đưalên mạng, Internet đã trở thành một trong những kho tàng quý báu nhất vềthông tin trên thế giới Internet explorer và thanh search explorer giúp tìmkiếm thông tin một cách nhanh chóng và thuận tiện, để tìm kiếm thông tintrên Internet cần hiểu rõ cách sử dụng công cụ tìm kiếm một cách có hiệuquả, các công cụ thường được dùng nhất là: google, yahoo, Altavisa ở cácđịa chỉ:

http://www.Google.com

http://www.Yahoo.com

http://www Altvisa.com

- Trình diễn thông tin thu thập được:

MVT có khả năng trình bày và biểu diễn thông tin đa dạng, dưới nhiều hìnhthức: có thể đưa vào các hình ảnh tĩnh, động, âm thanh, đặc biệt là các đoạnphim, làm cho bài giảng sinh động hơn,những hiện tượng khó quan sát,những thí nghiệm khó thực hiện, các dữ liệu này sẽ làm tăng tính trực quantrong các buổi ngoại khóa, giúp buổi sinh hoạt ngoại khóa gắn liền với thựctiễn của cuộc sống

Sử dụng MVT GV có thể tổ chức buổi ngọai khóa một cách logic, dẫndắt HS đi sâu vào từng vấn đề cụ thể, GV có thể dùng tư liệu thu được nhưbăng đĩa, hình ảnh, các đoạn video clip cùng chữ viết dưới dạng các câu hỏi,

trò chơi cho chúng lần lượt xuất hiện trên một phông nền có màu sắc đẹp đẽ,không gian ba chiều gây tác động mạnh mẽ đến HS, với phương thức nàycác hình ảnh, sơ đồ, nội dung các câu hỏi lần lượt xuất hiện trên mànhình,âm thanh, lời nói nhạc nền cũng có thể sử dụng phụ họa nhằm tăng tínhsinh động cho buổi ngoại khóa.

* Dạy học với phương tiện hiện đại trên sẽ có ưu thế sau:

- Các PMDH có thể thực hiện các thí nghiệm ảo, tăng tính trực quancho người học, cho phép HS học theo khả năng;

- Các phương tiện hiện đại sẽ tạo ra khả năng để GV trình bày bàigiảng sinh động hơn, dễ dàng cập nhật và thích nghi với sự thay đổi nhanhchóng của khoa học hiện đại;

- Các phương tiện sẽ hỗ trợ, chuẩn hóa các bài giảng mẫu, đặc biệt đốivới những phần khó giảng, những khái niệm phức tạp HS học không bị thụđộng, có nhiều thời gian nghe giảng để đào sâu suy nghĩ v.v Và điều quantrọng hơn là nhiều học sinh được dự và nghe giảng bài của nhiều GV giỏi

Sử dụng CNTT để dạy học, PPDH cũng thay đổi, GV là người hướng dẫn

HS học tập chứ không đơn thuần chỉ là người rót thông tin vào đầu HS GVcũng phải học tập thường xuyên để nâng cao trình độ về CNTT, sử dụngCNTT có hiệu quả trong học tập HS có thể lấy thông tin từ nhiều nguồnphong phú khác nhau như sách, Internet, CD – ROM lúc này HS phải biếtđánh giá và lựa chọn thông tin, không còn chỉ đơn thuần nhận thông tin mộtcách thụ động vì nguồn thông tin vô cùng phong phú

1.5 Kết luận chương 1

Trên đây chúng tôi đã trình bày những cơ sở lý luận của việc tổ chứcHĐNK về vật lý ở trường phổ thông, qua phân tích những vấn đề trên có thểrút ra một số kết luận sau:

Tổ chức tốt HĐNK vật lý phải xuất phát từ mục tiêu đào tạo đối vớilớp học, cấp học, phải phù hợp với chương trình đổi mới của giáo dục phổthông, tùy vào điều kiện hoàn cảnh của từng trường, phải có sự đầu tư kỹlưỡng, có kế hoạch cụ thể nhằm tạo hứng thú trong học tập của HS

Hoạt động ngoại khóa HĐNK nói chung và HĐNK vật lý nói riêngcủng cố đào sâu, mở rộng hệ thống hóa kiến thức vật lý đã học trên lớp, giúp

HS hiểu biết rõ hơn về vai trò của vật lý đối với đời sống xã hội, thông qua

đó góp phần giáo dục tư tưởng và giáo dục kỹ thuật tổng hợp cho HS

Thông qua HĐNK có thể phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu cho HS,xây dựng phong cách tác phong làm việc, tạo cho các em có thói quen phâncông, trao đổi bàn bạc và có ý thức với công việc được giao

HĐNK phải mang tính thực tiễn, và đáp ứng phần nào yêu cầu củathực tiễn

Có nhiều hình thức tổ chức HĐNK vật lý, ở trường phổ thông, tùy vàotình hình cụ thể để đưa ra hình thức phù hợp

HĐNK vật lý là một hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp nhưng nó

rất cần thiết vì làm cho quá trình dạy học thêm phong phú và toàn diện,

HĐNK vật lý đa dạng về hình thức nên làm cho việc học tập của HS thêmsinh động, bổ ích và hứng thú

HĐNK giúp cho HS tiếp thu kiến thức một cách sâu sắc và khó quênhơn, tuy nhiên muốn việc tổ chức HĐNK đạt kết quả cao đòi hỏi người GVphải làm việc với tinh thần và trách nhiệm thật cao, phải nghiên cứu thật kỹ,lựa chọn và soạn thảo nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức phù

hợp có sức lôi cuốn được đông đảo HS tham gia và thực sự phát huy hết tácdụng của công tác ngoại khóa.

Sử dụng CNTT trong HĐNK tạo ra môi trường hoạt động ngoài giờlên lớp khá lý tưởng, giúp GV và HS làm quen với nguồn tri thức mới bênngoài chương trình SGK, có kỹ năng làm việc với máy tính, kỹ năng khaithác thông tin từ nhiều nguồn khác nhau, có một cái nhìn rộng hơn về thếgiới bên ngoài Hiểu biết hơn về bức tranh vật lý của thế giới tự nhiên, tự tìmhiểu, học tập suốt đời nhằm chiếm lĩnh tri thức phục vụ cho cuộc sống

Chương 2 ỨNG DỤNG CÔNG NGHỆ THÔNG TIN VÀO DẠY HỌC NGOẠI KHÓA CHƯƠNG “DÒNG ĐIỆN TRONG CÁC MÔI TRƯỜNG” 2.1 Phân tích mục tiêu, nội dung chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11 THPT

Cấu trúc nội dung chương “Dòng điện trong các môi trường” đượcSGK vật lý 11 ban cơ bản xây dựng trên nguyên tắc kế thừa những kiếnthức mà HS đã được học ở bậc THCS, bổ sung, mở rộng và nâng caokiến thức bằng cách tìm hiểu đầy đủ, sâu sắc hơn về các khái niệm, hiệntượng vật lý trên cả hai mặt định tính và định lượng cụ thể:

- Nêu được tính chất điện chung của các kim loại, sự phụ thuộc củađiện trở suất của kim loại theo nhiệt độ

- Nêu được nội dung chính của thuyết electron về tính dẫn điện củakim loại, và công thức tính điện trở suất của kim loại, nêu được cấp độlớn của các đại lượng đã nói đến trong thuyết này

Giải thích được một cách định tính các tính chất điện chung của kim loạidựa trên thuyết electron về tính dẫn điện của kim loại

- Mô tả được hiện tượng nhiệt điện; cấu tạo của cặp nhiệt điện

- Trả lời được câu hỏi thế nào là chất điện phân, hiện tượng điện phân,nêu được bản chất của dòng điện trong chất điện phân và trình bày đượcthuyết điện li

- Phát biểu được các định luật Fa-ra-đây về điện phân

- Vận dụng được kiến thức để giải thích các ứng dụng cơ bản của hiệntượng điện phân, và làm các bài tập có vận dụng định luật Fa-ra-đây.

- Phân biệt được sự dẫn điện không tự lực và sự dẫn điện tự lực trongchất khí

- Phân biệt được hai quá trình dẫn điện tự lực quan trọng trong chấtkhí là hồ quang điện và tia lửa điện

- Trình bày được các ứng dụng chính của quá trình phóng điện trongchất khí

- Nêu được bản chất của dòng điện trong chân không

- Nêu được bản chất và những ứng dụng của tia catôt

- Trả lời được chất bán dẫn là gì? nêu những đặc điểm của chất bándẫn

- Trả lời được hai loại hạt tải điện trong bán dẫn là gì? lỗ trống là gì?

- Trả lời được chất bán dẫn loại n và loại p là gì?

- Trả lời được lớp chuyển tiếp p-n là gì?

- Trả lời được Tranzito n-p-n là gì?

2.1.1 Yêu cầu về nội dung kiến thức, kỹ năng HS cần nắm được khi dạy học chương “Dòng điện trong các môi trường” lớp 11 THPT

Dòng điện trong các môi trường là một trong những phần quan trọngcủa chương trình vật lý lớp 11, mặc dù chương trình này các em đã đượctiếp cận ở chương trình vật lý THCS nhưng những kiến thức phần lớn mangtính trừu tượng nên chương “Dòng điện trong các môi trường” ở lớp 11THPT vẫn là một mội dung khó đối với HS

Chương “Dòng điện trong các môi trường” ở lớp 11 THPT được phân

bố các tiết lý thuyết, bài tập, thực hành, tổng kết chương gồm (12 tiết)

- Dòng điện trong Kim loại (1 tiết)

- Dòng điện trong chất điện phân (2 tiết)

- Bài tập (1 tiết).

- Dòng điện trong chất khí (2 tiết)

- Dòng điện trong chân không (1 tiết)

- Dòng điện trong chất bán dẫn (2 tiết)

- Nêu được điện trở suất của kim loại tăng theo nhiệt độ

- Nêu được hiện tượng nhiệt điện là gì

- Nêu được hiện tượng siêu dẫn là gì

- Nêu được bản chất của dòng điện trong chất điện phân

- Nêu được nội dung của thuyết điện li

- Hiểu hiện tượng điện phân, bản chất dòng điện trong chất điện phân,phản ứng phụ trong hiện tượng điện phân, hiện tượng dương cực tan

- Tham gia thiết kế các phương án thí nghiệm trong bài học

- Mô tả được hiện tượng dương cực tan

- Phát biểu được định luật Fa-ra-đây về điện phân và viết được hệthức của định luật này

- Nêu được một số ứng dụng của hiện tượng điện phân

- Nêu được bản chất của dòng điện trong chất khí, mô tả được sự phụthuộc của dòng điện vào hiệu điện thế

- Trình bày được hiện tượng nhân số hạt tải điện trong quá trìnhphóng điện qua chất khí.

- Mô tả được cách tạo tia lửa điện và nêu được nguyên nhân hìnhthành tia lửa điện khi quan sát GV làm thí nghiệm với máy Rum-cop

- Nêu được điều kiện tạo ra tia lửa điện

- Nêu được cách tạo hồ quang điện, điều kiện tạo ra hồ quang điện vàứng dụng của hồ quang điện

- Hiểu được bản chất và tính chất dòng điện trong chân không

- Trình bày được cấu tạo và tính chất cơ bản của Điôt chân không

- Trình bày được bản chất và tính chất của tia âm cực

- Nêu được điều kiện để có dòng điện trong chân không và đặc điểm

về chiều của dòng điện này

- Nêu được dòng điện trong chân không được ứng dụng trong các ốngphóng điện tử

- Hiểu được các tính chất điện đặc biệt của chất bán dẫn

- Hiểu được cơ chế tạo thành các hạt tải điện (electron tự do và lỗtrống) trong bán dẫn tinh khiết và bán dẫn pha tạp

- Hiểu được sự hình thành lớp chuyển tiếp p-n và giải thích được tínhchất chỉnh lưu của lớp chuyển tiếp p-n

- Nêu được bản chất của dòng điện trong chất bán dẫn loại p và bándẫn loại n, phân biệt được bán dẫn loại n và bán dẫn loại p

- Nêu được đặc điểm cơ bản của dòng điện chạy qua lớp chuyển tiếpp-n, ứng dụng trong điôt bán dẫn và mạch chỉnh lưu dùng bán dẫn

- Trình bày được tóm tắt cấu tạo, nguyên lí hoạt động của tranzito,hiểu được hiệu ứng tranzito

- Sử dụng thuyết electron tự do để giải thích các tính chất dẫn điện củakim loại

- Rèn luyện kĩ năng logic toán học để xây dựng các công thức vật lý

- Thiết kế các phương án thí nghiệm để kiểm tra dự đoán

- Quan sát GV tiến hành thí nghiệm biểu diễn, từ đó rút ra kết luậncủa bài học

- Rèn luyện cho HS kĩ năng giải thích các hiện tượng vật lý: Sét, hồquang điện

- Rèn luyện cho HS kĩ năng tự thu thập thông tin khi đọc tài liệu

- Phân tích dữ liệu, đồ thị

- Vận dụng tính chất tia âm cực để giải thích tóm tắt hoạt động củaống phóng tia lửa điện tử và đèn hình

- Giải thích hiện tượng vật lý: giải thích cơ chế hình thành electron tự

do và lỗ trống trong bán dẫn tinh khiết và trong bán dẫn pha tạp

- Giải thích được nguyên tắc cấu tạo và nguyên lí hoạt động củatranzito, hiểu được hiệu ứng tranzito

- Vận dụng các định luật Fa-ra-đây để giải được các bài tập về hiệntượng điện phân

- Tiến hành thí nghiệm để xác định được tính chất chỉnh lưu của điôtbán dẫn và đặc tính khuếch đại của tranzito

- Có ý thức vận dụng những hiểu biết chương “Dòng điện trong cácmôi trường ” vào đời sống thực tiễn của cuộc sống để giải thích các hiện