Đặc điểm truyện ngắn kỳ ảo của võ thị hảo

Truyện ngắn kỳ ảo với phơng thứcchiếm lĩnh và tái hiện đời sống thông qua sự xuất hiện của các yếu tố kỳ ảo, siêunhiên do đó tỏ ra đắc địa trong việc tái hiện những vùng hiện thực còn kh

Mục lục

Mở đầu

Trang 1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử vấn đề 3

3 Phạm vi nghiên cứu 5

4 Nhiệm vụ nghiên cứu 5

5 Phơng pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp và cấu trúc khoá luận 6

Chơng 1 Nhìn chung về truỵện ngắn kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau 1975 1.1 Về khái niệm truyện ngắn kỳ ảo 7

1.1.1 Khái niệm kỳ ảo và văn học kỳ ảo 7

1.1.2 Khái niệm truyện ngắn kỳ ảo 15

1.2 Truyện ngắn kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau 1975 18

1.2.1 Bối cảnh xã hội và diện mạo văn học sau 1975 18

1.2.2 Truyện ngắn kỳ ảo sau 1975 24

1.3 Nhìn chung về truyện ngắn kỳ ảo trong sáng tác của Võ Thị Hảo 29 Chơng 2 Quan niệm nghệ thuật và những cảm hứng chủ đạo trong truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo 2.1 Quan niệm nghệ thuật của Võ Thị Hảo trong truyện ngắn kỳ ảo 32

2.1.1 Quan niệm về cuộc sống phức tạp đa chiều 36

2.1.2 Quan niệm về thế giới tâm linh bí ẩn của con ngời 43

2.2 Cảm hứng chủ đạo trong truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo 49

2.2.1 Cảm hứng phê phán mặt trái hiện thực 50

2.2.2 Cảm hứng nhận thức lại các giá trị 54

2.2.3 Cảm hứng triết luận về ngời phụ nữ 59

Chơng 3 Những đặc sắc nghệ thuật tiêu biểu trong truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo 3.1 Nghệ thuật xây dựng tình huống kỳ ảo 63

3.2 Nghệ thuật tổ chức không gian-thời gian nghệ thuật 70

3.3 Nghệ thuật xây dựng thế giới nhân vật kỳ ảo 77

3.4 Đặc sắc ngôn ngữ giọng điệu 84

3.4.1 Ngôn ngữ 84

3.4.2 Giọng điệu 88

Kết luận 92

Tài liệu tham khảo 94

Mở đầu 1-Lý do chọn đề tài

1.1 Trong sự phát triển mạnh mẽ của văn xuôi Việt Nam từ sau 1975 đến nay, truyện ngắn là một trong những thể loại gặt hái đợc nhiều thành tựu đáng kể Nhờ tinh thần “dân chủ, đổi mới” văn xuôi nói chung, truyện ngắn nói riêng đợc

“cởi trói” khỏi những khuôn khổ giới hạn cũ để bứt phá thể nghiệm những sáng tạo

mới mẻ Từ sự dịch chuyển cảm hứng, quan nghệ nghệ thuật đến sự thay đổi hệ đềtài chủ đề, truyện ngắn đã khẳng định một nỗ lực lớn lao trong việc cách tân hìnhthức phản ánh và chiếm lĩnh đời sống Nhà văn có quyền tự do và chủ động tronglựa chọn các phơng tiện, cách thức, thủ pháp khác nhau để tái hiện và kiến tạo hìnhtợng Tả thực không phải là con đờng duy nhất để sáng tạo bởi có vô vàn những thủpháp hiện đại đợc ứng dụng hiệu quả nh: dòng ý thức, lắp ghép, giả lịch sử, kỳ ảo.

Từ đó bản thân truyện ngắn đã tự phân thành nhiều loại hình khác nhau theo đặc

tr-ng phơtr-ng thức phản ánh Nghiên cứu mỗi loại hình truyện tr-ngắn này sẽ khám phá

đ-ợc quan niệm t tởng của nhà văn cũng nh những u thế đặc thù của hình thức chiếmlĩnh đời sống mà nó mang lại

1.2 Truyện ngắn kỳ ảo là loại hình truyện ngắn hiện đại ra đời ở phơng Tâyvào khoảng đầu XIX Truyện ngắn kỳ ảo Việt Nam ra đời muộn hơn chịu ảnh hởngnhiều từ truyền kỳ trung đại, phát triển mạnh ở đầu thế kỷ XX với tên tuổi của cácnhà văn Nguyễn Tuân, Thế Lữ, Nhất Linh…sau đó hầu nhsau đó hầu nh vắng bóng do giai đoạnvăn học cách mạng 1945-1975 đặc trng với bút pháp hiện thực chủ nghĩa Sự trở lại

và bừng rộ của loại hình truyện ngắn kỳ ảo sau 1975 có nguyên nhân từ bối cảnhhoà bình và không khí dân chủ của thời đại Truyện ngắn kỳ ảo với phơng thứcchiếm lĩnh và tái hiện đời sống thông qua sự xuất hiện của các yếu tố kỳ ảo, siêunhiên do đó tỏ ra đắc địa trong việc tái hiện những vùng hiện thực còn khuất lấp, ẩntàng mà văn học trớc đó không chuyển tải đợc Vì thế đây là dấu hiệu quan trọngthể hiện sự đổi mới t duy nghệ thuật và hình thức phản ánh của văn xuôi sau 1975

đa đến trạng thái cân bằng cho nhận thức thẩm mỹ của độc giả và giải phóng nănglực sáng tạo của nhà văn Góp phần “lên hơng” cho mảnh đất đầy thử thách, phải kể

đến các nhà văn nh: Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Lu Sơn Minh, Ngô TựLập, Võ Thị Hảo, Phạm Hải Vân, Hoà Vang, Nguyên Đông Thức…sau đó hầu nh Mỗi cây bútvới cá tính sáng tạo riêng đã tô vẽ thêm nhiều màu sắc cho bức tranh truyện ngắngiai đoạn Vì vậy, tìm hiểu sáng tác kỳ ảo của mỗi nhà văn là việc làm cần thiết đểkhẳng định sự trởng thành của ngòi bút và chứng minh u thế đặc biệt của loại hìnhtruyện ngắn độc đáo này

1.3 Võ Thị Hảo là một trong những gơng mặt tiêu biểu của thế hệ nhà vănthứ hai tiên phong trong công cuộc Đổi mới văn học Sáng tác trên nhiều thể loạinhng có lẽ thành công nhất là truyện ngắn ở thể loại này, Võ Thị Hảo đã có nhiều

đóng góp đáng kể cho sự đổi mới cho truyện ngắn sau 1975 nhất là sau 1986 trênnhiều phơng diện: cảm hứng, đề tài, chủ đề, tình huống, nhân vật, giọng điệu…sau đó hầu nh

Cùng với số ít nhà văn cùng thời khác, Võ Thị Hảo đã chứng tỏ đợc tài năng và bảnlĩnh của ngòi bút khi liên tục thử nghiệm và lựa chọn loại hình truyện ngắn kỳ ảo.

Điều đó không những cho thấy đóng góp của Võ Thị Hảo cho sự phát triển của loạihình truyện ngắn kỳ ảo mà còn khẳng định thêm cá tính sáng tạo của nhà văn Tuynhiên, hầu nh các công trình nghiên cứu vẫn cha đề cập và quan tâm thích đáng đếnmảng sáng tác đặc biệt này

1.4 Sự trở lại của truyện ngắn kỳ ảo là một tất yếu của văn học sau 30 nămchiến tranh Nghiên cứu “Đặc điểm truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo” vì thếkhông chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu phong cách và đóng góp riêng của nhà văn đốivới bức tranh chung của truyện ngắn sau 1975 mà còn vơn đến việc khái quátnhững đặc điểm cơ bản đặc thù nhất của truyện ngắn kỳ ảo so với các loại hìnhkhác Do giới hạn của một khoá luận nên đây chỉ là những bớc khám phá đầu tiên

có tính định hớng cho những nghiên cứu hoàn chỉnh về sau

2 Lịch sử vấn đề

Truyện ngắn kỳ ảo hiện đang rất thu hút độc giả mọi nơi và mọi lứa tuổi.Những sáng tác kỳ ảo của Võ Thị Hảo dờng nh luôn đợc đón đợi nồng nhiệt Bởibên cạnh chất liêu trai, kỳ ảo kích thích trí tởng tợng độc giả, truyện của chị cònhấp dẫn với ý vị nhân sinh sâu sắc hàm chứa đằng sau đó Tuy nhiên, những côngtrình nghiên cứu về truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo vẫn còn đang rất ít ỏi Thực

tế những phê bình đánh giá chỉ lẻ tẻ, điểm xuyết trong các bài báo, phỏng vấn hay

ở một số tiểu luận nghiêng về phạm vi rộng hơn

2.1 Đề tài Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam 1975-2000 (Nguyễn

Minh Hồng, luận văn thạc sĩ, Đại học Vinh, 2002) khai thác trên phạm vi rộng.Chủ yếu tìm hiểu vai trò của yếu tố kỳ ảo đối với truyện ngắn ở các phơng diện:xây dựng tình huống, tổ chức không gian - thời gian nghệ thuật, thể hiện nhân vật

và một số môtip nổi bật, vì thế đề tài này khảo sát cái kỳ ảo ở góc độ một phơngthức phản ánh nghệ thuật chứ cha tìm hiểu đặc trng thể loại truyện ngắn kỳ ảo mộtcách cụ thể và rõ nét Vì cái kỳ ảo là phạm trù lớn bao hàm cả văn học kỳ ảo vàtruyện ngắn kỳ ảo Có truyện ngắn xuất hiện cái kỳ ảo nhng cha hẳn là truyện kỳ

ảo Trong đề tài này một số truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo cũng đợc chú ý trênkhía cạnh có nhiều phát hiện mới mẻ về nội dung nhờ tìm đến nghệ thuật kỳ ảo.Song phạm vi khảo sát rộng nên chỉ có một số tác phẩm của nhà văn đợc đề cập

đến

2.2 Bài viết Yếu tố kỳ ảo trong truyện ngắn Việt Nam hiện đại từ sau 1975

của Phùng Hữu Hải (http//:evan.com.vn) khi đề cập đến cảm hứng triết luận về ngời

phụ nữ đã nhấn mạnh đến chùm truyện Tim vỡ, Nàng tiên xanh xao, Hành trang

của ngời đàn bà Âu Lạc của Võ Thị Hảo Tác giả khẳng định nhờ yếu tố kỳ ảo, nhà

văn đã tìm ra những quy luật nghiệt ngã của cuộc đời ngời phụ nữ Qua việc tô đậmnỗi thống khổ và bất hạnh Võ Thị Hảo đã làm bật lên phẩm chất bao dung đô lợngcủa họ Đây là phát hiện sâu sắc về truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo Nhng dogiới hạn bài viết, tác giả chỉ dừng lại ở những dẫn chứng điển hình nhất về cảmhứng sáng tạo mới ở truyện ngắn kỳ ảo nói chung

2.3 Bài Liêu trai hiện đại Việt Nam của PGS.TS Trần Lê Bảo đăng trong

cuốn Văn học Việt Nam sau 1975 những vấn đề nghiên cứu và giảng dạy đãkhoanh vùng đợc những truyện ngắn có màu sắc kỳ ảo bằng tiêu chí “liêu trai” Dùcách định danh cha chính xác nhng tác giả đã bớc đầu chỉ ra đợc những đặc trngtiêu biểu của loại truyện kỳ ảo từ các yếu tố: cốt truyện, nhân vật, hình thức nghệthuật Võ Thị Hảo đợc đánh giá là một trong số các nhà văn tiêu biểu của loại hình

truyện mang màu sắc “ liêu trai” với các truyện ngắn: Dây neo trần gian, Nàng

tiên xanh xao, Tim vỡ, Biển cứu rỗi, Vờn yêu…sau đó hầu nh Mặc dù vậy, việc xác định tiêu chí

kỳ ảo của tác giả còn khá chung chung: “kì sự, kì nhân, kì văn”, không thể phânbiệt với thể loại gần gũi nh truyện truyền kỳ, truyện cổ tích…sau đó hầu nh

2.4 Đề tài Truyện ngắn Võ Thị Hảo trong bối cảnh đổi mới của truyện ngắn

Việt Nam sau 1986 (Nguyễn Thị Hằng, luận án thạc sĩ, Đại học Vinh, 2008) là

công trình nghiên cứu khá toàn diện về truyện ngắn Võ Thị Hảo trên cả hai ph ơngdiện nội dung và hình thức Khi khảo sát đóng góp của truyện ngắn Võ Thị Hảotrên một số phơng diện hình thức nghệ thuật, tác giả cũng đề cập đến đóng góptrong việc gia tăng yếu tố kỳ ảo Đặc biệt tác giả còn tập trung phân tích rõ cácdạng thức tồn tại của yêú tố kỳ ảo trong truyện Võ Thị Hảo thành: cổ tích hoá, liêutrai hoá, giấc mơ lạ kỳ, đối thoại tâm linh, huyền thoại hoá…sau đó hầu nh Chính vì tiếp cận yếu

tố kỳ ảo ở t cách một yếu tố thuộc hình thức nghệ thuật do vậy đề tài không thể baoquát hết toàn bộ đặc trng của truyện ngắn kỳ ảo Võ Thị Hảo một cách cụ thể và chitiết trên từng phơng diện: cảm hứng, quan niệm nghệ thuật, tình huống, nhân vật…sau đó hầu nh

2.5 Thụy Khuê trong bài viết đăng trên “Sóng từ trờng”: Võ Thị Hảo vầng

trăng mồ côi đã cảm nhận đợc màu sắc kỳ ảo, quái đản trong truyện ngắn Võ Thị

Hảo bằng việc khảo sát tập “Biển cứu rỗi”: “Mời hai truyện ngắn với bút pháp chắc

nịch, những nhân vật rờn rợn, điên ngời trong không khí hậu chiến của một đất nớc

muốn vơn lên nhng cứ rũ ra, gục xuống, ôm bụng cời sằng sặc, cời ằng ặc trong bàntay đùa dai của tử thần chơi trò ú tim bóp cổ” Nhận định của Thuỵ Khuê khá sắcsảo đã dẫn dắt ngời đọc vào thế giới bất ổn, đầy bất trắc không thể lờng hết trongtác phẩm Võ Thị Hảo Tuy nhiên, đó mới là những đánh giá ban đầu về một tậptruyện cụ thể do đó cha đủ sức khái quát toàn bộ giá trị đặc sắc trong loạt truyện kỳ

ảo của nhà văn

Ngoài ra còn có một số bài phỏng vấn trao đổi giữa nhà văn Võ Thị Hảo vớiphóng viên các tờ báo, tạp chí Thông qua các cuộc trao đổi trò chuyện nhà văn đãbộc lộ quan điểm t tởng của mình khi sáng tác truyện ngắn kỳ ảo

Nhìn chung, ý kiến đánh giá của các nhà nghiên cứu về truyện ngắn kỳ ảonói chung, truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo nói riêng còn khá ít ỏi và cha thành

hệ thống Những bài viết này mới dừng lại ở cái nhìn ban đầu, có ý nghĩa định hớng

mà cha có công trình nghiên cứu cụ thể, toàn diện Đề tài Đặc điểm truyện ngắn

của Võ Thị Hảo của chúng tôi hớng đến việc tìm hiểu đánh giá đóng góp của Võ

Thị Hảo đối với sự phát triển của truyện ngắn kỳ ảo Mặt khác qua việc vận dụng lýthuyết, thực tiễn nhằm khái quát những đặc điểm cơ bản của loại hình này trong sựphong phú đa dạng của văn học sau 1975

3 Phạm vi nghiên cứu

Chúng tôi tiến hành khảo sát khoảng 30 truyện ngắn kỳ ảo đợc rút ra từ 4 tập

truyện ngắn của Võ Thị Hảo: Goá phụ đen, Ngời sót lại của Rừng Cời, Hồn trinh

nữ, Những chuyện không nên đọc lúc nửa đêm.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

4.1 Đa ra cái nhìn chung về truyện ngắn kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau1975

4.2 Tìm hiểu quan niệm nghệ thuật và những cảm hứng chủ đạo trongtruyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo

4.3 Tìm hiểu những đặc sắc nghệ thuật tiêu biểu trong truyện ngắn kỳ ảocủa Võ Thị Hảo

5 Phơng pháp nghiên cứu

Khóa luận vận dụng phối hợp nhiều phơng pháp nghiên cứu: phơng phápphân loại - thống kê, phơng pháp cấu trúc - hệ thống, phơng pháp so sánh - đốichiếu, phơng pháp phân tích tổng hợp

6 Đóng góp và cấu trúc khoá luận

6.1 Đóng góp của khoá luận

Khoá luận đặt truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo trong bức tranh chung củatruyện ngắn kỳ ảo Việt Nam sau 1975 để nghiên cứu tìm hiểu khái quát những đặc

điểm của truyện ngắn kỳ ảo Võ Thị Hảo trên các phơng diện chính: quan niệmnghệ thuật và cảm hứng chủ đạo, đặc sắc nghệ thuật tiêu biểu

6.2 Cấu trúc khoá luận

Khoá luận ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, đợc triển khai cơbản trên 3 chơng:

Chơng 1: Nhìn chung về truyện ngắn kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau

1975

Chơng 2: Quan niệm nghệ thuật và những cảm hứng chủ đạo trong truyện

ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo

Chơng 3: Những đặc sắc nghệ thuật tiêu biểu trong truyện ngắn kỳ ảo của

Võ Thị Hảo

Chơng 1

Nhìn chung về truyện ngắn kỳ ảo trong văn học

Việt Nam sau 1975

1.1 Về khái niệm truyện ngắn kỳ ảo

Truyện ngắn kỳ ảo trong những năm gần đây đã trở thành đối tợng quan tâm

đặc biệt của giới nghiên cứu và phê bình văn học trong nớc Để tìm hiểu đợc thểloại còn nhiều mới mẻ này, trớc hết cần đặt nó trong mối quan hệ mật thiết với cácphạm trù bao quanh và ôm chứa nó: “cái kỳ ảo” và “văn học kỳ ảo”

1.1.1 Khái niệm kỳ ảo và văn học kỳ ảo

* Khái niệm kỳ ảo“ ”

Cái kỳ ảo (fantastic) là một hình thái nhận thức thẩm mĩ đã nhận đợc sự quantâm đặc biệt của giới nghiên cứu văn học thế giới trong vòng mấy thập kỷ trở lại

đây Dờng nh càng về những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI nh một nghịch

lý, bất chấp sự phát triển vũ bão của các ngành khoa học hiện đại, bên cạnh cácthành tựu kỹ thuật vĩ đại, cái kỳ ảo không những không hề biến mất mà ngày càngxác lập vị thế quan trọng trong đời sống tinh thần nhân loại Dẫu thế giới liên tụcvận động và biến chuyển theo chiều tịnh tiến, nhiều bí ẩn của thiên nhiên và vũ trụ

đã đợc chinh phục song không phải lúc nào con ngời cũng có thể nắm bắt đợc mọi

điều kỳ bí Thực tế sinh động vẫn còn vô vàn bí mật, kỳ ảo đợi chờ chúng ta khámphá Bên cạnh đó hơn bao giờ hết nhân loại lại cần đến một hình thái nhận thứcthẩm mĩ, một loại hình văn học nghệ thuật của những tởng tợng kỳ ảo để tìm lạitrạng thái cân bằng cho đời sống xã hội đang bị nhịp độ căng thẳng và lý tính củanền kinh tế thị trờng làm cho xơ cứng và tha hoá Rõ ràng, cái kỳ ảo phải trở thànhmột bình diện tất yếu trong đời sống tinh thần và tâm linh của con ngời Chừngnào, chúng ta còn có niềm tin và khát vọng khám phá mọi chiều sâu bí ẩn của vũtrụ và chính mình thì cái kỳ ảo vẫn còn lý do để đợc nuôi dỡng và tồn tại

Trong lĩnh vực văn chơng, thuật ngữ “cái kỳ ảo” đợc sử dụng tơng đơng với

“The fantastic” (tiếng Anh) và “le fantastique” (tiếng Pháp) là các thuật ngữ hiệnnay khá phổ biến trên thế giới và có mặt trong một số từ điển thuật ngữ chuyênngành Bên cạnh thuật ngữ này còn có một số thuật ngữ thờng gặp nh “chí dị”

(Liêu trai chí dị), “chích quái” (Lĩnh Nam chích quái), “truyền kỳ” ( Truyền kỳ

mạn lục), “quái dị” ( truyện ngắn quái dị), “kinh dị” (Văn học kinh dị), “thần

bí”(chùm truyện ngắn viễn tởng và thần bí)…sau đó hầu nh đều có thể hiểu theo nghĩa “kỳ ảo”.Vì thế, các loại hình văn học nh truyện kinh dị, truyện huyễn tởng, truyện huyễnhoặc, truyện viễn tởng…sau đó hầu nh có thể đợc xếp vào loại hình có chung một cái tên Latinh

là “fantasticus”, tiếng Pháp là (le) “fantastique”, tiếng Anh là (the) “fantastic” theoquan điểm lý luận phơng Tây Song nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Dân nhấn mạnh:

“các thuật ngữ này mang một tính khu biệt rõ ràng và không bao quát đợc tất cả cáctiểu loại hình nói trên mà thực tế chúng bao hàm trong phạm trù mỹ học

“fantaticus” [10,7]

Có thể thấy dù còn nhiều tranh cãi song các nhà nghiên cứu không thể phủnhận “fantastic” có nội hàm rộng lớn hơn nhiều và việc xác định nó cũng không hề

đơn giản M Renard từng phát biểu cách đây trên 80 năm: “Chà tôi cho rằng việc

đầu tiên phải làm đó là giới hạn lĩnh vực của từ ngữ “kỳ ảo”[37]

Về nguồn gốc, sự ra đời của chữ “fantastic” với t cách là một thuật ngữ vănhọc đợc đánh dấu bằng một sáng tác của nhà văn Đức E.T.A Hoffmann Năm 1828một dịch giả đã dịch tập truyện Fantasiestucke của nhà văn sang tiếng Pháp dới tiêu

đề Những truyện kể kỳ ảo (Contes fantastique) Trong khi Hoffmann ngụ ý những

câu chuyện mình viết ra là cái fantasie hay fantasy (tức chỉ đơn thuần có tính chấttởng tợng phóng túng) thì dịch giả lại gọi chúng là fantastique Từ đó dịch giả đãtiến đến định nghĩa fantastique nh là một thể loại đợc đặc trng bởi tích chất mơ hồ,yếu tố làm cho chúng ta không thể xác định đợc liệu các sự kiện diễn ra trong thếgiới thực hay trong phạm vi của cái siêu nhiên Năm 1829, A.Loeve-Veimars bắt

đầu dịch và cho in tác phẩm của Hoffmann Các nhà phê bình rất đề cao tác phẩmcủa ông và khẳng định Hoffmann là ngời sáng tạo ra loại hình sáng tác h cấu mới

mà Marcel Breuillac miêu tả nh là thể loại trung gian giữa cái huyền diệu và cáihiện thực (theo Lê Nguyên Long) Nh vậy dù xuất hiện trong văn học từ rất sớmsong cho mãi đến năm đầu thế kỷ XIX các học giả mới bắt đầu định hình một lýthuyết về cái kỳ ảo (mà cho đến nay vẫn cha hoàn tất!)

Về mặt từ ngữ, theo từ điển ngôn ngữ Pháp “kì ảo” là tính từ bắt nguồn từtiếng Hi Lạp “fantastikos”, tiếng Latinh “fantasticus” để chỉ những gì đợc tạo nênbởi trí tợng tợng chứ không tồn tại trong thực tế Các từ ngữ Hi Lạp và Latinh trên

đều có liên quan tới từ “fantasia” (tiếng Pháp-fantasie, tiếng Anh fantasy) có nghĩa

là trí tởng tợng phóng túng

Còn theo các từ điển giải nghĩa của Pháp, từ điển thuật ngữ văn học củaRumani, từ điển Pháp - Việt của các soạn giả, nội hàm của thuật ngữ này đợc xác

định “cái kỳ ảo là sản phẩm của trí tởng tợng, đợc tạo ra nhờ khả năng suy tởng ở

đó cái siêu nhân chiếm u thế Đó là những cái không mang tính chân thật, chỉ tuântheo quy luật của tởng tợng, đó là cái kỳ quặc, dị thờng, h ảo, quái dị, siêu nhiên,kinh khủng, huyễn hoặc…sau đó hầu nh”

“Kỳ ảo” trong tiếng Việt là từ ghép Hán Việt “Kỳ” là lạ lùng (kì lạ, kì dị…sau đó hầu nh),

“ảo” là không có thật Cái kỳ ảo là cái lạ lùng, không có thật, không tồn tại trên đờinày, không xác định rõ thực-h…sau đó hầu nh

Từ đây, có thể nhận diện nội hàm khái niệm kỳ ảo trên những nét cơ bản sau:Cái kỳ ảo là một phạm trù t duy nghệ thuật, một hình thái nhận thức thẩm mỹ, nó

đợc tạo ra nhờ trí tởng tợng phóng túng của con ngời đợc biểu hiện bằng các yếu tốsiêu nhiên, phi thờng, kỳ lạ, khác thờng…sau đó hầu nh Nó luôn tồn tại dựa trên trục thực - ảo,tồn tại độc lập không hoà tan vào các dạng thức khác của trí tởng tởng Nó là thành

tố nghệ thuật độc đáo có mặt trong nền nghệ thuật dân gian, văn học viết các thời

đại Đặc biệt cái kỳ ảo là cái không thể cắt nghĩa đợc bằng lí tính từ điểm nhìn củachúng ta với tầm nhận thức hiện tại

* Khái niệm văn học kỳ ảo

Thuật ngữ “cái kỳ ảo” liên quan trực tiếp đến văn học Cái siêu nhiên đợcnhiều ngời nhắc đến và xem nh một yếu tố cần thiết của văn học kỳ ảo

Từ điển các thể loại và khái niệm văn học định nghĩa: “Văn học kì ảo…sau đó hầu nhlàmọi tác phẩm đề cập đến các nhân vật hoặc các hiện tợng siêu nhiên”

Bách khoa toàn th Hoa Kì (đĩa CD 2004) định nghĩa văn học kỳ ảo nh sau: “

Loại văn học tởng tợng để tạo hiệu quả bằng sự khác lạ của bối cảnh (nh một thếgiới khác và thời gian khác) và của nhân vật (nh là những con ngời siêu nhiên và dịthờng)

Hầu hết các từ điển đều thống nhất cho rằng: Văn học kỳ ảo là loại hình vănhọc trong đó có các yếu tố ma quái, quái dị những con ngời không có thật Gắn vớithuật ngữ cái kỳ ảo (the fantastic) vì thế là thuật ngữ văn chơng kỳ ảo (Theliterature of fantastic)

Tuy nhiên cần có sự phân biệt giữa văn học kỳ ảo và cái kỳ ảo trong văn họcvì lẽ không phải bất cứ tác phẩm văn học nào xuất hiện yếu tố siêu nhiên cũng làvăn học kỳ ảo Văn học kỳ ảo xét một cách nghiêm ngặt chỉ ra đời và tồn tại từ nửathế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX Nó có một quá trình phát triển lâu dài và là mộtloại hình tơng đối độc lập Văn học thế giới còn nhắc đến những tác phẩm kỳ ảo

nổi tiếng nh: Cụ già với đôi cánh khổng lồ (G Marquez), Con mèo đen, Trái tim

thú tội (E.A Poe), Ngời đi xuyên tờng (Aymé), Biến dạng, Cái bang thú (Kafka), Cuốn sách cát (Borges)…sau đó hầu nh

Bản chất của thể loại này theo P.G.Castex (Truyện kỳ ảo Pháp từ Nodier đến

Maupassant) “ là sự đột nhập dữ dội của cái huyền bí vào khuôn khổ đời thực”

[9,16] Trong Nghệ thuật và văn học kỳ ảo Louis Vax cho rằng: “truyện kỳ ảo,

trong khi vẫn trú ngụ trong thế giới của chúng ta muốn tự giới thiệu với chúng tanhững con ngời cũng giống chúng ta, nhng bất ngờ phải chứng kiến những điềukhông thể giải thích nổi” [9,13] Còn Roger Caillois, một chuyên gia kỳ ảo xác

định: “Mọi cái kỳ ảo đều là một sự vi phạm trật tự quen thuộc, một sự đảo lộn củacái không thể tiếp nhận trong lòng những quy luật bất biến của đời thờng” Ôngphân biệt rõ “truyện thần tiên diễn ra trong một thế giới mà cái kỳ diệu là điềuthích hợp và ma thuật là nguyên tắc Yếu tố siêu nhiên ở đây không còn mang tínhchất rùng rợn, nó cũng không gây ra sự kinh ngạc bởi vì nó tạo dựng bản chất, quyluật cũng nh không khí chung của thế giới này Trái lại trong cái kỳ ảo, yếu tố siêunhiên xuất nhiên nh là một sự đứt gãy trong chuỗi liên kết vụ trụ Cái kỳ ảo ở đây

trở thành một sự vi phạm không ngăn ngừa đợc, một sự xâm lấn mang tính chất đedoạ, nó phá vỡ tính cố định của thế giới mà trong đó cho đến lúc này mọi quy luậthãy còn là chặt chẽ và bất biến” Nhờ sự phân biệt này đã giúp chúng ta loại trừnhững tác phẩm không thuộc văn học kỳ ảo: thần thoại, cổ tích, truyện dân gian.

Đó là những câu chuyện mà trong đó cả độc giả và tác giả đều ngầm hiểu với nhau

về vai trò của phép lạ, các điều kỳ ảo, công nhiên thừa nhận sự tồn tại của các yếu

tố siêu nhân, thần kì Trong khi đó ở văn học kỳ ảo, con ngời bị đặt trong tình thếkhó khăn đứng trớc sự việc không thể lý giải cắt nghĩa bằng nhận thức thông thờng

Vì thế, theo T.Todorov (Dẫn luận về văn chơng kỳ ảo): “cái kỳ ảo, đó lại do dự

(l-ỡng lự) cảm nhận của một con ngời chỉ biết có các quy luật tự nhiên, đối với cáchiện tợng bên ngoài mang tính siêu nhiên” [33]

Nh vậy, có thể thấy “cái kỳ ảo” về bản chất là sự hiện diện của cái bất khả tritrong khuôn khổ những quy luật đã đợc chấp nhận Văn học kỳ ảo đa ra những bí

ẩn không thể giải thích, làm xáo trộn trật tự tự nhiên và thách thức những đầu ócduy lý thông thờng Đó là thế giới nơi cái thực và cái ảo, cái tự nhiên và cái siêunhiên xâm nhập, đan xen lẫn nhau Trong một tác phẩm kỳ ảo đích thực, nếu yếu tố

“thực” mang đến ý nghĩa xã hội thực tiễn sâu sắc thì yếu tố “ảo” sẽ đem lại hiệuứng tâm lý - thẩm mĩ mạnh mẽ và trực tiếp Yếu tố kỳ ảo có mặt trong lĩnh vựcsáng tạo nghệ thuật của nhân loại từ lâu và là một hình thức ớc lệ nghệ thuật giàukhả năng tái tạo và khám phá hiện thực Nó tạo ra các đột biến nghệ thuật, tạo nênnhững hiệu quả nghệ thuật gián cách độc đáo Nhờ đó yếu tố kỳ ảo trở thành công

cụ tham gia tạo dựng hệ thống các điểm nhìn nghệ thuật mới, có u thế trong mởrộng nhiều chiều kích của không gian, dàn trải và căng thêm chiều sâu của thờigian nghệ thuật Trong văn học kỳ ảo, việc sử dụng các yếu tố kỳ ảo nh một phơngthức nghệ thuật để chiếm lĩnh và tái hiện cuộc sống không hề tách rời các phơngtiện thể hiện nghệ thuật khác Chúng đợc đan kết xoắn quyện vào nhau từ đó giatăng thêm hiệu quả triết lý nghệ thuật, tạo nên độ tin cậy và thuyết phục trong cáchbình giá nhận diện con ngời và cuộc đời

Sở dĩ, văn học kỳ ảo có đợc một hiệu ứng thẩm mĩ mạnh mẽ là do ở loại hìnhnày cái “ảo” thờng xuất hiện bất ngờ trong một thế giới đợc điều hành bởi các quyluật của hiện thực Sự xuất hiện bất ngờ ấy thờng gây nên “cú sốc tâm lý” ở độc giả

và cùng các yếu tố đa trị khác nó làm cho đầu óc tác giả phải làm việc hết côngsuất để tìm ra ý nghĩa đích thực của tác phẩm Thế giới của truyện kỳ ảo vì thế rấtkhác biệt với thế giới của truyện thần kỳ, cổ tích Trong truyện thần kỳ, với công

thức “ngày xửa ngày xa” ngời đọc hoàn toàn yên tâm vì biết rằng câu chuyện đangdiễn ra trong một thế giới siêu nhiên xa lạ Trong cái thế giới đó mọi cái khác th-ờng đều trở thành hợp lý Sự xuất hiện của các vị thần, những mụ phù thuỷ, nhữngcon quái vật hay những đồ vật biết nói…sau đó hầu nh chẳng gây nên chút ngạc nhiên nào, ngời

kể chuyện cũng không cần biện hộ hay giải thích cho sự xuất hiện ấy ChínhV.Propp trong các công trình nghiên cứu về truyện cổ tích thần kì cũng đã khẳng

định rằng truyện cổ tích là sự nói dối hoàn toàn từ đầu đến cuối “ngời kể cũng nhngời nghe không ai coi câu chuyện đó có dính dáng đến hiện thực” và ông dẫn ra ởchuyện cổ tích thần kì Nga kết thúc câu chuyện thờng là câu nói của ngời kểchuyện “thế là hết không thể nói dóc hơn đợc nữa” (V.Ia.Propp, Folklore và thựctại trong Tuyển tập V.Ia Propp tập II ) Sự lặp lại các môtip ớc lệ (môtip điều ớc,thử thách lòng dũng cảm…sau đó hầu nh) đã trở thành các mô thức đọng lại trong vô thức mỗingời tạo nên tâm thế tiếp nhận đặc thù khi bớc vào thế giới riêng biệt ấy Chính cácyếu tố này đã tạo nên “trờng cổ tích” có tác dụng dẫn dắt ngời đọc đi vào thế giớithuần tuý của trí tởng tợng, tạm thời thoát khỏi thế giới hiện thực và khi gấp sáchlại độc giả lại bớc ra khỏi thế giới thần tiên trở về thực tại, tự nhủ vừa đợc phiêu lutrong chốc lát Trong khi đó, ở truyện kỳ ảo, khép sách lại độc giả không hết khỏibăn khoăn, hoang mang chính bởi trong quá trình đọc họ luôn bị ràng buộc và liên

hệ thờng xuyên các sự kiện siêu nhiên với tính hiện thực Cái siêu nhiên khác thờng

là nguồn gốc của mọi ngờ vực vì nó không dễ dàng đợc cắt nghĩa bằng lí tính từ

điểm nhìn và tầm nhận thức thực tại của chúng ta T.Todorov đã chỉ rằng: “Trongmột thế giới thật sự thuộc về ta, thế giới mà ta đã biết, không quỷ thần, tiên nữ,không có ma cà rồng đã xảy ra một sự kiện không thể giải thích đợc bằng nhữngquy luật của chính cái thế giới quen thuộc này Ngời cảm nhận buộc phải lựa chọnmột trong hai giải pháp: hoặc đây chỉ là ảo ảnh của các giác quan một sản phẩmcủa tởng tợng và những quy luật của thế giới này vẫn vậy; hoặc quả thật sự kiện đãxảy ra, nó là bộ phận của toàn bộ thực tế nhng giữa thực tế ấy lại đợc điều hành bởinhững quy luật mà chúng ta không biết” [33,34] Sự xuất hiện của yếu tố kỳ ảotrong một thế giới không còn có thần tiên và phép màu sẽ phải đợc nguỵ trang bằngcác quy luật của cuộc sống tự nhiên làm cho độc giả không biết đâu là thực đâu là

h khiến cho truyện kỳ ảo có đợc hiệu ứng thẩm mĩ mạnh mẽ thôi thúc trí tởng tợng

óc suy nghĩ của độc giả

Nh vậy, văn học kỳ ảo có mầm mống xa xa từ trong văn học dân gian vớinhững câu chuyện cổ tích thần kỳ Song thoát khỏi t duy thần thoại khi sáng tác

nên những tác phẩm kỳ ảo thì cũng là lúc con ngời có ý thức về tính hiện thực và ítnhiều đối lập giữa những h cấu trong truyện với tính hiện thực Tuy vậy, quan sátlịch sử phát triển của loại hình này thì rõ ràng đến cuối XVIII đầu XIX cùng với sựphát triển mạnh mẽ của chủ nghĩa duy lý (rationalism), xã hội mới đủ điều kiện đểtạo ra một lớp nhà văn có ý thức rõ ràng trong việc tạo ra một hình thái ý thức thẩm

mĩ mới là cái kỳ ảo và đi cùng với nó là một loại hình văn học mới là văn học kỳ

ảo Từ đó tạo ra một lớp độc giả thôi tin vào chuyện hoang đờng kỳ diệu, theo dõicâu chuyện bằng con mắt lí tính, có thể chỉ đơn thuần tìm lại cảm xúc sợ hãi hoangmang trớc những hiện tợng siêu nhiên chỉ có đợc ở tuổi ấu thơ “Do vậy, sự ra đờicủa cái kỳ ảo và văn học kỳ ảo vừa nh là một sự cảnh báo đối với sự toàn trị của lítrí cứng nhắc, vừa nh là một sự điều hoà giúp thế giới tâm linh của con ngời giữ đợccân bằng trong thế phản kháng lại sự toàn trị của lí trí làm máy móc hoá con ngời,

đồng thời nh một sự khắc phục các khiếm khuyết của t tởng duy lí trớc các hiện ợng không thể dùng quy luật thông thờng để giải thích ở phơng diện này, cái kỳ

t-ảo và văn học kỳ t-ảo rõ ràng đã mở rộng biên độ của hiện thực, bổ khuyết cho conngời trong cái nhìn về hiện thực” [37]

Văn học kỳ ảo là loại hình văn học đợc khu biệt bằng việc sử dụng các yếu

tố kỳ ảo nh một phơng tiện nghệ thuật chủ đạo để mở rộng bến bờ hiện thực Songtrong quá trình phát triển của nó không phải lúc nào mức độ sử dụng cũng giốngnhau Các nhà văn hiện thực chủ nghĩa đa yếu tố kỳ ảo vào tác phẩm của mìnhtrong vai trò là công cụ phù trợ tôn tạo cho cái thực tiễn, hiện thực vì thế đóng vaitrò chủ đạo, khi ấy chúng ta có “chủ nghĩa hiện thực kỳ ảo” nh sáng tác của

H.Banzac (Miếng da lừa, Thuốc trờng sinh…sau đó hầu nh) hay Gogol (Cái mũi, Bức chân dung) Còn ở chủ nghĩa lãng mạn kỳ ảo thì cái h ảo lại chiếm u thế nh ở truyện của

Hofmann, Edgar Poe ở thời hiện đại, nhiều nhà văn đã có sự kết hợp thành cônggiữa yếu tố thực và ảo, điển hình nhất là các tác phẩm thuộc “chủ nghĩa hiện thực

huyền ảo” Mĩ Latinh mà tiêu biểu là G.Marquez ( Trăm năm cô đơn…sau đó hầu nh)

ở Phơng Đông, với những truyền thống văn hoá riêng biệt cha bao giờ vănhọc kỳ ảo đợc coi là thể loại văn học độc lập Từ thời Hán Ngụy - Lục Triều (TrungQuốc) xuất hiện rất nhiều tác phẩm ghi chép hoặc chủ biên những truyền thuyết lạlùng trong dân gian, thờng gọi là tiểu thuyết chí quái Dù vẫn bị coi là cố tình gợi

sự hiếu kỳ, bị gọi một cách miệt thị là “truyền kỳ” đến đời nhà Đờng nó đã chiếm

đợc địa vị không thể xem thờng trong văn học Trung Quốc Nhà phê bình văn học

đời Minh, Hồ ứng Lân đã viết “Thời Lục Triều hay chép những biến ảo lạ lùng,

nh-ng phần nhiều chép chuyện dân gian hay nhữnh-ng điều bịa đặt chứ khônh-ng phải do trítởng tợng hoàn toàn Chỉ đến đời Đờng ngời ta mới có chủ ý sáng tác những truyện

kỳ ảo, không lệ thuộc, chỉ tuân theo cảm hứng của ngòi bút [24,6] Đến đời Thanh,

xuất hiện kiệt tác Liêu trai chí dị của Bồ Tùng Linh, rồi đến Tiễn đăng tân thoại

của Cù Hựu - những sáng tác đó có ảnh hởng to lớn đến văn học các nớc Việt Nam,Triều Tiên, Nhật Bản, dấy lên cả một dòng văn học kỳ ảo ở Việt Nam, văn học kỳ

ảo đợc bắt nguồn từ những sáng tác của Lý Tế Xuyên (Việt điện u linh), Lê Thánh Tông (Thánh Tông di thảo), Đoàn Thị Điểm (Truyền kỳ tân phả) và đặc biệt từ áng

“thiên cổ kỳ bút” Truyền kỳ mạn lục của Nguyễn Dữ.

Cho đến nay, chung quanh khái niệm “kỳ ảo” và “văn học kỳ ảo” còn không

ít vấn đề phức tạp song chúng ta có thể khẳng định đợc vai trò của “kỳ ảo” và vănhọc kỳ ảo là một loại hình văn học độc lập có những đặc trng riêng, đã đạt đếnnhững thành tựu rực rỡ và hiện vẫn còn tiếp tục phát triển Đó là một loại hình vănhọc lớn bao hàm trong nó nhiều tiểu loại hình, có sức hấp dẫn đối với công chúngbạn đọc trên thế giới

1.1.2 Khái niệm truyện ngắn kỳ ảo

Văn học kỳ ảo bao gồm nhiều thể loại: thơ kỳ ảo, tiểu thuyết kỳ ảo, truyệnngắn kỳ ảo Tuy nhiên thể loại đặc trng nhất là truyện ngắn kỳ ảo Điều này đợc cắtnghĩa từ đặc thù của “cái kỳ ảo” trong văn học

“Cái kỳ ảo đa những sự kiện huyền bí vào trong cuộc đời hoàn toàn hiệnthực” (M.Jarrety - Từ vựng các thuật ngữ văn chơng) J.Malrieu cho rằng: “Truyện

kỳ ảo suy cho cùng dựa trên sự đối mặt của một nhân vật với một hiện t ợng[…sau đó hầu nh], sựmâu thuẫn sâu sắc với các khuôn khổ t duy và cuộc sống của nhân vật” [37] Bảnchất của cái kỳ ảo là tạo nên trạng thái tâm lý do dự, bất ổn kích thích độc giả lựachọn Dờng nh truyện mà không tạo cảm giác đó một cách mãnh liệt thì không còn

là một truyện kỳ ảo hoặc chất lợng truyện sẽ giảm sút Vì thế phần lớn tác phẩm kỳ

ảo là những truyện ngắn, một thể loại phù hợp để tạo độ căng thẳng cần thiết Nhànghiên cứu Đặng Anh Đào cũng khẳng định: “Theo chiều dài của lịch sử văn xuôi

kỳ ảo, cái kỳ ảo chỉ xuất hiện nh một yếu tố và cũng chỉ xuất hiện trong truyệnngắn mà không có mặt trong truyện dài Phải chăng về bản chất “kỳ ảo” là một sựthể nghiệm tới hạn, ở ranh giới của cái hoang tởng huyễn hoặc với cái thực nêncũng khó “nuôi” nó trong tiểu thuyết? [11] Cuối cùng, một thể loài thờng đợc coi

là dị biệt với tiêu chí kỳ ảo đó là thơ trữ tình thờng nằm ngoài phạm vi của thể loại

kỳ ảo Bởi lẽ đối với thơ trữ tình có thể chấp nhận ý kiến của T.Todorov nh một tiền

đề: ở đây dù có xuất hiện hình ảnh siêu nhân, độc giả vẫn không phản ứng theocách cảm nhận truớc một thực tại thể hiện theo nghĩa đen mà thờng đợc vợt qua cái

đợc biểu hiện và đọc thơ theo chuỗi biểu hiện của toàn bộ hệ thống từ ngữ, nhịpvần…sau đó hầu nh Vậy nên khác với truyện, cái siêu nhiên ở thơ trữ tình không gây phản ứng l-ỡng lự, hồ nghi ở độc giả mà nhằm gợi nên ảo giác của thi nhân hoặc đợc sử dụng

nh một hình thái tu từ

Nh vậy, truyện ngắn kỳ ảo là thể loại tiêu biểu của văn học kỳ ảo, hơn nữa làmột tiểu loại nhỏ của thể loại truyện ngắn Vì thế để nắm rõ đặc trng của truyệnngắn kỳ ảo trớc hết phải tìm về bản chất của truyện ngắn ở t cách là thể loại lớn ômchứa nó

Từ điển thuật ngữ văn học (NXB Đại học Quốc Gia) mục truyện ngắn: “Tác

phẩm tự sự cỡ nhỏ Nội dung thể loại truyện ngắn bao trùm hầu hết các ph ơng tiện

đời sống: đời t, thế sự hay sử thi nhng cái độc đáo của nó là ngắn Truyện ngắn đợcviết ra để tiếp thu liền một mạch đọc một hơi không nghỉ” [13,370]

Truyện ngắn hiện đại là một kiểu t duy mới, một cách nhìn cuộc đời, mộtcách nắm bắt đời sống rất riêng mang tính chất thể loại Cho nên truyện ngắn đíchthực xuất hiện tơng đối muộn trong lịch sử văn học Truyện ngắn là thể loại năng

động ít bị những quy tắc có tính quy phạm gò bó, chi phối Hình thức truyện ngắnluôn vỡ ra, đổi thay lại, luôn tự xác định tính bền vững của mình Bùi Việt Thắng

trong Truyện ngắn những vấn đề lý thuyết và thực tiễn thể loại đã phân chia truyện

ngắn thành nhiều thể loại theo phơng pháp loại hình: cổ điển, kỳ ảo, trữ tình, rấtngắn và liên hoàn Hiện tại cho đến nay vẫn cha có một công trình nghiên cứu nào

đa ra một định nghĩa rõ ràng về truyện ngắn kỳ ảo Song có thể định dạng sơ lợc vềthể loại này nh sau : Truyện ngắn kỳ ảo là một loại hình của truyện ngắn đợc đặctrng bởi việc sử dụng các yếu tố kỳ ảo nh một phơng tiện nghệ thuật chủ đạo để táitạo bức tranh hiện thực và chuyển tải t tởng nhà văn

Truyện ngắn kỳ ảo là khái niệm rộng hơn truyện kinh dị, truyện hoang tởng,truyện viễn tởng…sau đó hầu nhdù có cùng mẫu số chung là cái kỳ ảo Truyện ngắn kỳ ảo sửdụng cái kỳ ảo làm phơng tiện gia tăng hiệu quả thẩm mĩ, ấn tợng trực tiếp, thúc

đẩy trí tởng tợng và nhận thức của độc giả trong khi truyện kinh dị chú trọng khaithác yếu tố kì quái rùng rợn thách thức sức chịu đựng của con ngời Dù có nguồngốc từ thần thoại văn học dân gian và truyền kỳ trung đại song truyện ngắn kỳ ảo làsản phẩm của thời hiện đại - khi con ngời thôi không còn tin vào phép màu nhiệmcủa tự nhiên mà buộc phải lý giải những bí ẩn trong đời sống và tâm linh Truyện

kỳ ảo nh nhà văn Pháp G.Sand xác định “Thế giới kỳ ảo không phải ở ngoài, cũngkhông phải ở trên, cũng không phải ở dới, nó ở trong đáy lòng chúng ta, nó lay

động đến tất cả, nó là linh hồn của tất cả sự thật, nó hiện diện trong tất cả mọi sựviệc mỗi nhân vật tự mình mang nó và biểu hiện nó theo cách của mình”

Thành công ở những sáng tác kỳ ảo trên thế giới phải nhắc đến tên tuổi các

nhà văn: F.Kafka (Biến dạng, Một thầy thuốc ở nông thôn), Lovecraft (Miền núi

non điên dại), Borge (Cuốn sách cát, Th viện Babel, Khu phế tích hình tròn) Aymé

(Thời giờ chết, Ngời đi xuyên tờng), G.Marquez (Cụ già với đôi cánh khổng lồ, Nỗi

ghê rợn một ngày tháng tám), Weber (Ngày của kiến), Lopatin (Một ảo ảnh một con chim).

Trong văn học Việt Nam, truyện ngắn kỳ ảo dù chịu nhiều ba động nhng vẫntạo thành dòng chảy từ văn học trung đại (truyện truyền kỳ) cho đến ngày nay Rõràng truyện kỳ ảo “không hề chết khi bớc sang thế kỷ XXI”, vẫn sinh thành pháttriển không ngừng nghỉ

1.2 Truyện ngắn kỳ ảo trong văn học Việt Nam sau 1975

Văn học là sản phẩm tinh thần của mỗi thời đại Lẽ dĩ nhiên sự ra đời, biếnmất, hay phát triển của mỗi thể loại văn học không thể không chịu sự chi phối củabầu không khí xã hội đơng thời Truyên ngắn kỳ ảo sau một thời gian dài vắngbóng đã trở lại văn đàn với diện mạo khá mới mẻ chính là nhờ bối cảnh khá thuậnlợi bấy giờ

1.2.1 Bối cảnh xã hội và diện mạo văn học sau 1975

Với đại thắng mùa xuân 1975, lịch sử dân tộc đã bớc sang một trang mới.Chiến tranh kết thúc hai miền thống nhất, đất nớc nối liền từ địa đầu Móng Cái đếntận Mũi Cà Mau Hòa bình lập lại nhng cũng chứa đầy phấp phỏm lo âu Đất nớccòn cha liền thơng tích lại lao mình trong công cuộc kiến thiết dựng xây Nhữngtiêu cực dần nhen nhóm bộc lộ ngay từ buổi đầu của nền kinh tế thị trờng Đối diệnvới những biến động khủng hoảng xã hội, con ngời không tránh khỏi tâm lý hoangmang ngờ vực Trên thế giới sự sụp đổ của mô hình chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô vàcác nớc Đông Âu cũng ảnh hởng và tác động không nhỏ đến tình hình trong nớc.Trớc nguy cơ đất nớc rơi vào bế tắc khủng hoảng, Đại hội Đảng Cộng Sản ViệtNam lần thứ VI(12/1986) đã phát động công cuộc đổi mới toàn diện trên khắp mọilĩnh vực Nhờ ngọn gió lành này, văn học nghệ thuật cũng có sự dịch chuyển lớn

lao đáp ứng nhu cầu thời đại và thị hiếu thẩm mĩ mới của công chúng Cuộc gặp gỡcủa tổng bí th Nguyễn Văn Linh với gần 100 nghệ sĩ 6-7/10/1987) và sự ra đời củanghị quyết 05 Bộ chính trị đã thực sự “cởi trói” cho văn nghệ sĩ, tạo ra cú hích thúc

đẩy văn nghệ đổi mới “Thực hiện chủ trơng đổi mới của Đảng trong hoàn cảnhcách mạng khoa học kĩ thuật đang diễn ra với quy mô tốc độ cha từng thấy trên thếgiới và việc giao lu giữa các nớc và các nền văn hóa ngày càng mở rộng, văn hóavăn nghệ nớc ta càng phải đổi mới, đổi mới t duy, đổi mới cách nghĩ cách làm”.Nhà văn có quyền “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”, “tự do sáng tạo phải

đi đôi với tự do phê bình” Hơn bao giờ hết họ tự nhận thức đợc nhu cầu “phát huy

đầy đủ chức năng xã hội của văn học nghệ thuật”, riết róng đòi “đọc lời ai điếu chomột giai đoạn văn nghệ minh họa” Nhà văn đợc trở lại công việc viết văn với ýnghĩa đích thực nhất, đợc làm điều mình muốn, viết điều mình nghĩ, đợc “sốngtrong mọi vấn đề của đời sống để tìm kiếm và thiết lập những giá trị phong phúcủa tinh thần con ngời” [9,18]

Sự chuyển biến về hoàn cảnh xã hội, ý thức xã hội đã dẫn đến sự thay đổi vềthị hiếu thẩm mĩ tơng ứng với sự thay đổi các thang chuẩn giá trị cuộc sống Nhiềuchuẩn mực cũ mất đi tính tuyệt đối và đợc nhìn nhận lại trở nên linh hoạt uyểnchuyển hơn “Chiến tranh náo động ồn ào mà lại có cái yên tĩnh giản dị của nó(Nguyễn Khải) Sống trong thời bình, khi tiếng súng đã ngừng, không còn phấpphỏng trong ranh giới giữa sự sống và cái chết con ngời trở về đời thờng nhng phải

đối mặt với muôn vàn thách thức còn ghê gớm hơn Trong guồng xoáy của nềnkinh tế, con ngời bị cuốn theo cùng các giá trị tinh thần đang dần xói mòn bởi sứcmạnh vật chất Hiện thực cuộc sống ngày càng phức tạp và đa chiều Nó khôngchấp nhận cái nhìn giản đơn một chiều máy móc nh trớc mà đòi hỏi phơng thứcphản ánh mới linh hoạt Văn học bao giờ cũng mẫn cảm với không khí tinh thần vànhu cầu thời đại Trạng thái tâm lý xã hội đã đợc các nhà văn thể hiện qua những ýtởng mới, cách nói mới Sự trăn trở, đổi mới ấy bắt đầu từ ý thức cá nhân đã dịchchuyển vào ý thức nghệ thuật

Trớc những biến động lớn lao của thực tiễn, văn học trong t thế một hình thái

ý thức xã hội buộc phải tự làm mới mình Đổi mới và sáng tạo trở thành quy luậtnội tại của văn học mọi thời kỳ Văn học Việt Nam trong 30 năm (1945-1975) đãlàm tròn sứ mệnh cao cả của một nền văn học phục vụ cách mạng, cổ vũ chiến đấuvì Tổ Quốc vì dân tộc vì nhân dân Nhng trớc tình thế mới hoàn cảnh đất nớc đã đổithay, nhà văn không thể viết nh cũ đợc, nhu cầu của công chúng không giống trớc,

văn học cần phải đổi mới theo xu thế chung của thời đại, vận động theo xu hớng

“dân chủ hóa”

Vai trò của văn học đợc nhìn nhận đánh giá cởi mở hơn trớc cùng với sự thay

đổi trong quan niệm về nhà văn, quan niệm về hiện thực và con ngời Trong giai

đoạn văn học mang khuynh hớng sử thi 1945-1975, văn học đợc nhìn nhận là vũkhí đấu tranh cách mạng “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận, anh chị emnghệ sĩ là chiến sĩ trên mặt trận ấy” (Hồ Chí Minh, Th gửi các họa sĩ nhân triển lãmhội họa toàn quốc 1951) Nh chân lý hiển nhiên của thời đại cách mạng, các nhàvăn trở thành ngời phát ngôn nhân danh cộng đồng Đến thời bình, trớc hoàn cảnhlịch sử đã đổi thay sứ mệnh của văn học không chỉ là thứ vũ khí phục vụ cách mạng

mà nó còn có những thiên chức khác Phạm Thị Hoài “giải thiêng” tính nghiêm túc,vai trò lớn lao của văn chơng với những quan niệm xem văn chơng là “một trò chơivô tăm tích” và nhà văn “viết nh là một phép ứng xử” Văn chơng trở về đúng vớibản chất của mình, nó không chỉ là tiếng nói chung cho cả cộng đồng mà con cóthể là phát ngôn cho mỗi các nhân Hơn nữa, nó cũng nh một hiện tợng của đờisống không nên thần thánh hóa “Văn chơng sẽ sống cái sức sống tự nhiên của nó.Nhng tất cả mọi việc trên đời này văn chơng cũng có giới hạn, có sự sáng lên, sựmất đi có cả cái cao cả cũng nh cái bình thờng” Lê Minh Khuê) Có đợc sự đổi mớicách nghĩ này không phải là điều dễ dàng và cũng không dễ đợc chấp nhận ngay.Phải là một quá trình nỗ lực bứt phá, văn học mới đợc trở về đúng bản chất nghệthuật ngôn từ Từ chỗ thay đổi quan niệm về vai trò của văn học kiểu nhà văn cũngkhác trớc mang vị thế mới chủ động và tự do trong sáng tạo

Quan hệ giã nhà văn - bạn đọc không còn là quan hệ “độc thoại” một chiều.Nhà văn không còn là ngời đa chân lí có sẵn đến cho ngời đọc Nguyễn Thị ThuHuệ: “Ngời viết chỉ nên là một ngời bạn tâm tình với ngời đọc, chứ đừng là ngờidạy ngời đọc vì cha chắc cứ là nhà văn đã giỏi, đã có văn hóa” Mối quan hệ nhàvăn - bạn đọc nhờ đó bình đẳng và tôn trọng lẫn nhau Khi kinh nghiệm vốn sốngcủa mỗi cá nhân đợc coi trọng, tinh thần dân chủ đối thoại đợc cởi mở công chúngvăn học đợc tôn trọng vai trò chủ thể sáng tạo đợc đề cao Ngời đọc mong chờ ởnhà văn những kiến giải độc đáo, những ý tởng mới mẻ giúp họ mở rộng tầm nhìncách nghĩ Còn nhà văn ý thức sâu sắc hơn về t cách nghệ sĩ của mình, về quyền tự

do thể nghiệm và khám phá, đề xuất đối thoại Cùng với những thay đổi trong quanniệm về nhà văn thì quan niệm về hiện thực nh là đối tợng phản ánh khám phá củavăn học cũng đợc mở rộng và mang tính toàn diện Hiện thực không chỉ là hiện

thực cách mạng với các biến cố lịch sử và đời sống cộng đồng mà đó còn là hiệnthực của đời sống hàng ngày với các quan hệ chằng chéo phức tạp đan xem nhiềumặt xấu tốt, đa đoan đa sự Hiện thực đó còn là đời sống cá nhân của mỗi con ng ờivới những vấn đề riêng t, số phận, nhân cách Hiện thực thời bình đôi khi còn phứctạp hơn nhiều Văn học sau 1975 vì thế không dừng lại phản ánh hiện thực sẵn có,

dễ dàng nắm bắt mà lách sâu vào những vùng hiện thực mới còn bí ẩn trong tâmlinh và vô thức mỗi ngời Góc nhìn về chiến tranh và những giá trị đã định hình trớckia nhờ đó cũng đa dạng hơn Văn học cũng đã khẳng định đợc u thế của mình, tỏ

ra năng động khi phản ánh các mảng tối, khuất lấp tiêu cực để từ đó gióng hồichuông cảnh báo tình trạng nhân tính dần tha hóa, biến dạng Và sức hấp dẫn củavăn học hiện nay chính là ở chỗ nó không chỉ phản ánh hiện thực mà còn “nghiềnngẫm” về hiện thực, liên tục phát hiện những cái ẩn chìm, tiềm tàng, những sứcmạnh kỳ lạ đã chi phối dẫn dắt con ngời

Trong bầu không khí mới chung của toàn xẫ hội, theo mạch vận động chungcủa văn xuôi Việt Nam sau 1975, truyện ngắn với u thế nhỏ gọn về hình thức, nhạycảm với những biến động của xã hội nên có nhiều khởi sắc Không phải ngẫu nhiênnhà văn Nguyên Ngọc hồ hởi “Tôi có cảm giác chúng ta đang đứng trớc một vụ đợcmùa truyện ngắn Truyện ngắn đông, nhiều và thật sự có một số truyện ngắn hay”[19,11] Cha bao giờ truyện ngắn lại phát triển nhanh mạnh cả về số lợng và chất l-ợng nh giai đoạn này “ở các lĩnh vực khác nh thơ, tiểu thuyết, ký, kịch bản sânkhấu đã có lúc đem lại hứng thú nghệ thuật với độc giả song cũng có lúc rơi vào sựthờ ơ lãnh đạm bởi không đáp ứng kịp thời phần nào đời sống tinh thần và thẩm mĩ

đang biến đổi và nâng cao trong công chúng Với truyện ngắn sau 1975 nhất làtrong thời kỳ đổi mới dờng nh lúc nào cũng đáp ứng đợc tâm lý thị hiếu của độcgiả Bên cạnh các nhà văn trởng thành trong kháng chiến nh Nguyễn Kiên, NguyễnMinh Châu, Ma Văn Kháng, Xuân Thiều, Nguyễn Khải…sau đó hầu nh xuất hiện lớp nhà văn trẻ

- những cây bút mới xuất hiện đi tiên phong trong cách tân thể loại truyện ngắn mànhờ đó diện mạo văn học thêm sinh động, đa dạng hơn nh: Nguyễn Mạnh Tuấn,Nhật Tuấn, Lê Minh Khuê, Dơng Thu Hơng, Hồ Thái Anh, Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài, Võ Thị Hảo, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Lu SơnMinh…sau đó hầu nh

Ra đời trong hoàn cảnh lịch sử đã đổi khác, truyện ngắn sau 1975 đã cónhững bớc đi mới tự tìm tòi và thể nghiệm trên tất cả các bình diện cảm hứng, đềtài, kết cấu, ngôn ngữ giọng điệu, hình thức chuyển tải…sau đó hầu nh Sự chuyển đổi từ cảm

hứng sử thi ngợi ca sang cảm hứng thế sự đời t cho phép nhà văn tự do sáng tạo tìmtòi và khám phá Truyện ngắn giờ đây không còn là “mũi khoan thăm dò nhỏ vànhẹ” (Nguyên Ngọc) mà có xu hớng vơn tới sự khái quát, triết luận về đời sống, tậptrung nghiên cứu hiện trạng tinh thần xã hội sau chiến tranh nh một bức tranhkhông thuần nhất đan xen nhiều mảng tối - sáng, xấu - tốt, thiện - ác Với hai cảmhứng chính là cảm hứng phê phán mặt trái xã hội và cảm hứng nhân bản hớng đếncon ngời cá nhân, hệ đề tài của truyện ngắn đợc giãn nở linh hoạt, mở rộng biên độ

đến mọi ngõ ngách trong hiện thực và tâm hồn Nhà văn có thể viết về mọi chuyện:nỗi cô đơn, sự đau khổ về thể xác và tinh thần, niềm vui và nỗi cay đắng, bất hạnhnghiệt ngã của số phận riêng…sau đó hầu nh Là thể loại năng động, nhạy bén với những thay đổibiến động, cho nên cách tân nghệ thuật trong văn xuôi thờng diễn ra đầu tiên ởtruyện ngắn Truyện ngắn truyền thống thờng đề cao vai trò của cốt truyện trongkhi truyện ngắn sau 75 chủ trơng nới lỏng cốt truyện Vai trò của cốt truyện bị hạnchế tối đa thậm chí không cần đến cốt truyện hoặc có những bị đảo lộn một cáchkhông có trật tự…sau đó hầu nh Hiện tợng thờng thấy trong văn xuôi nói chung truyện ngắn nóiriêng đó là sự đa dạng về các kiểu kết cấu: phân mảnh, lồng ghép, đa tạp, kết cấu

mở, kết cấu theo kiểu luận đề “Sự phá vỡ, làm thay đổi kết cấu trần thuật truyềnthống chỉ là hình thức thể hiện của một quan niệm mới về thế giới hiện thực và thếgiới nghệ thuật Đó không còn là một thế giới đã đợc an bài, trật tự hợp lý và dờng

nh có thể biết hết mà là một thế giới hỗn độn, bị chia cắt, xáo trộn, đầy mâu thuẫn

và không thể nào biết hết” [20] Bên cạnh lối viết nh tốc ký, ghi nhanh còn có lốiviết theo dòng ý thức với lối viết rời rạc, phân mảnh, những độc thoại, hồi t ởng, ký

ức triền miên Từ ngôn ngữ chuẩn mực, trang trọng của t duy sử thi đã trở về ngônngữ đời thờng đậm chất khẩu ngữ thông tục của t duy tiểu thuyết Ngôn ngữ truyệnngắn theo đó đợc tăng cờng tính tốc độ, tính thông tin, ngập tràn mọi âm thanh của

sự sống, ngồn ngộn chất đời t và đậm triết luận Truyện ngắn đợc gia tăng chất hàilàm cho không khí dân chủ bình đẳng giữa độc giả và nhà văn thêm sức hấp dẫnthẩm mĩ Giọng điệu trong văn xuôi nói chung, truyện ngắn nói riêng phóng phúnhiều cung bậc sắc thái: giọng hoài nghi, giọng chất vấn, đay đả, giọng mỉa maigiễu cợt, giọng trầm tĩnh khách quan, giọng suy t chiêm nghiệm…sau đó hầu nh

Cùng với sự dịch chuyển của hệ đề tài, nguồn cảm hứng các nhà văn cùnglinh hoạt hơn trong việc tìm tòi thử nghiệm bút pháp sáng tạo Bên cạnh lối tả thựctruyện thống, xuất hiện những bút pháp “lạ hóa” nhằm tiệm cận đối tợng từ nhiềugóc độ, soi chiếu toàn diện hơn nh: huyền thoại, phúng dụ, trào lộng Sự đa dạng

nhiều màu sắc này là sản phẩm của tinh thần dân chủ và nhu cầu đợc “cởi trói”trong đời sống văn nghệ Ngòi bút nhà văn đợc tự do tung phá và khai vỡ nhữngmảng hiện thực nghiệt ngã từng bị cất dấu nh: sự thật về chiến tranh, sự tha hóaxuống cấp đạo đức…sau đó hầu nh Hình thức truyện vì thế cũng phong phú về hình vẻ hơn so vớitrớc Cụ thể truyện ngắn đợc phân thành nhiều tiểu hình khác nhau: Truyện kỳ ảo

(kiểu Bến trần gian của Lu Sơn Minh, truyện ngắn Nguyễn Huy Thiệp, Võ Thị Hảo), truyện giả cổ tích (kiểu Những ngọn gió Hua Tát - Nguyễn Huy Thiệp), truyện dòng ý thức (kiểu Tiệm may Sài Gòn - Phạm Thị Hoài), truyện ngắn kịch (kiểu Kịch câm - Phan Thị Vàng Anh)…sau đó hầu nh

Quả thực truyện ngắn sau 1975 đã có nhiều thành tựu đáng kể, xác lập đợc vịthế quan trọng trong bức tranh văn học mới nhiều gam màu, thể loại “Các nhànghiên cứu và bạn đọc đã giành cho truyện ngắn nhiều sự hâm mộ và đánh giá u ái

nh “truyện ngắn lên ngôi”, “đợc mùa”, “thăng hoa”, “chân trời của truyện ngắn”[31,204] Góp phần cho sự khởi sắc này nhất thiết phải kể đến đội ngũ nhà văn giàunhiệt huyết, dũng cảm, khát khao vợt khỏi những giới hạn chật hẹp để cống hiến vàkhẳng định tài năng Truyện ngắn sau 1975 là một khúc chảy mạnh tạo nên dòngchảy liên tục của truyện ngắn dân tộc suốt cả thế kỷ XX

1.2.2 Truyện ngắn kỳ ảo sau 1975

Truyện ngắn quái dị là một bộ phận gắn liền với sự sinh thành của lịch sửvăn học Việt Nam và cũng là khu vực hứng chịu nhiều nhất những ba động của thời

đại Thời phong kiến, với quan niệm “kính quỷ thần nhi viễn chi” đây là vùng “cấm

địa” đối với những môn đệ cửa Khổng sân Trình Song bất chấp sự kìm kẹp của t ởng Nho giáo hà khắc, truyện kỳ ảo vẫn nảy mầm và phát triển Bằng chứng là hầu

t-hết các tác phẩm “kỳ” nh: Thánh Tông di thảo, Truyền kì mạn lục, Tân truyền kì

lục, Truyền kì tân phả, Lĩnh Nam chích quái…sau đó hầu nhđều do những đại diện u tú của Nhogia thủ bút Điều này chứng tỏ sức hấp dẫn mạnh mẽ từ yếu tố kỳ ảo đã chi phối

đến lũy thành của văn chơng chính thống Tác phẩm kỳ ảo không những giúp giatăng phơng diện thẩm mĩ nghệ thuật mà còn giúp tầng lớp nho sĩ vốn chịu không ítkìm tỏa bức bối của “tam chơng ngũ thờng” tìm đợc con đờng để giải tỏa những ẩn

ức dồn nén, bộc lộc những suy t chiêm nghiệm về cuộc đời Về cơ bản các tácphẩm này vẫn cha thoát khỏi phạm vi “tải đạo ngôn chí” của văn chơng chínhthống, là “d ba” của thần thoại và cổ tích Việc sử dụng các yếu tố kỳ nh là công cụphù trợ để giáo huấn và răn dạy đạo đức khiến truyện truyền kỳ vẫn lệ thuộc vào thipháp văn học dân gian Cái kỳ ảo bị chi phối bởi tính chất ngụ ngôn nên chỉ dừng

lại giới hạn của một phơng tiện nghệ thuật trong vô vàn các phơng tiện khác kếtcấu nên nội dung tác phẩm Do vậy truyện truyền kỳ trung đại dù là nguồn gốc sinhthành của truyện kỳ ảo nhng vẫn cha phải là truyện ngắn kỳ ảo.

Truyện ngắn kỳ ảo Việt Nam có lẽ chỉ thực sự xuất hiện vào đầu thế kỷ XXcùng với sự xuất hiện của thể loại truyện ngắn hiện đại Đến giai đoạn này giữa cái

“chợ giời” của văn chơng, ngời ta thấy nổi lên “mảng độc” những cây bút kỳ ảo với

phong cách tài hoa độc đáo: Thế Lữ (Trại Bồ Tùng Linh), Tchya Đái Đức Tuấn ( Ai

hát giữa rừng khuya), Thanh Tịnh (Am cu-ly xe), Nhất Linh (Bóng ngời trong sơng mù)…sau đó hầu nhđặc biệt Nguyễn Tuân có loạt sáng tác kỳ ảo “yêu ngôn”: Xác ngọc am, Loạn

âm, Khoa thi cuối cùng…sau đó hầu nhlàm sinh động đời sống văn học lúc bấy giờ “Với bútpháp “truyền kỳ đời mới” cả một quần thể ma trành, ma khách, ma Mờng, hùmtinh, ma tinh hoa, ma báo oán, ma tài tử…sau đó hầu nhgắn với những truyền thuyết truyền kỳrùng rợn của dân gian nh quan ôn bắt lính, chuột tha lá phủ mặt, ngậm ngải tìmtrầm…sau đó hầu nh khiến truyện mang đậm d vị “Liêu Trai” kích thích cao độ tâm lý hiếu kỳcủa ngời đọc mọi thời đại”[37] Những truyện ngắn kỳ ảo mang tính chất ma quái,

đờng rừng này không đơn thuần nhằm thay đổi “thực đơn cho cảm giác” mà caohơn phản ánh trạng huống xã hội đơng thời đầy rẫy những rối ren, phức tạp, uẩn ứctrong đó con ngời bị đẩy vào cảnh khốn cùng khao khát thoát ly hiện thực Sự ra

đời của bộ phận văn học kỳ ảo đã cho thấy tiềm năng sáng tạo của các nhà vănnhằm tìm ra những hình thức nghệ thuật mới lạ thúc đẩy qúa trình hiện đại hoá vănhọc Từ 1945 đến 1975, truyện ngắn kỳ ảo hầu nh vắng bóng trên văn đàn thảnghoặc chỉ xuất hiện điểm qua một số tác phẩm mang màu sắc lãng mạn hiếm hoi

Điều này đợc cắt nghĩa từ hoàn cảnh đất nớc bấy giờ Văn học hiện thực xã hội chủnghĩa trong bối cảnh đấu tranh giải phóng dân tộc đầy gian khổ, cam go trân trọng

đề cao cái “chân thực, lịch sử cụ thể” nh một tiêu chí giá trị rõ ràng, đã làm cho bộphận văn học kỳ ảo trở nên cằn cỗi, nghèo nàn nhng không phải đã hoàn toàn biếnmất

Từ sau 1975 đến nay có thể ví khu vực hồi sinh rầm rộ, đầy sức sống của vănxuôi kỳ ảo Thời đại hòa bình, dân chủ và đổi mới đã tạo ra bầu sinh quyển mới chophép sự trở lại của truyện ngắn kỳ ảo “Đảng khuyến khích văn nghệ sĩ tìm tòi sángtạo, khuyến khích và yêu cầu có những thể nghiệm mạnh bạo và rộng rãi trongsáng tạo nghệ thuật và phát triển các loại hình và thể loại nghệ thuật, các hình thứcbiểu hiện” (nghị quyết 05 về văn hóa văn nghệ, BCT BCHTW Đảng) Cùng với

nhiều tuyển tập truyện ngắn kỳ ảo nổi tiếng thế giới (Những truyện ngắn quái dị,

NXB văn học, H,1997), Truyện kinh dị Việt Nam và thế giới (3 tập) Nxb VHTT, H,

1999, Truyện kỳ ảo thế giới (6tập), Nxb Văn học - Trung tâm văn hóa Đông Tây,

H, 2000) Các ttuyển truyện kỳ ảo Việt Nam đã đợc xuất bản chứng tỏ sức sống

uyển chuyển của thể loại này, Đêm bớm ma (Nxb Văn học, H, 1998), Hồn hoa trở

lại (Nxb Hội nhà văn, H, 2003), Truyện không nên đọc lúc giao thừa (Nxb Văn

học, H, 2005), Hồn hoa đêm tháp cổ (Nxb HNV, H, 2005)…sau đó hầu nh Truyện ngắn với u thếthể loại đã năng động nhạy bén nắm bắt phản ánh những vấn đề nóng bỏng của xãhội “cha bao giờ truyện ngắn lại tung phá và biến ảo trong thời kỳ này” (HoàngMinh Tờng) “đa số các cây bút trẻ đợc ngời đọc ái mộ thờng viết kiểu hiện thựchuyền ảo” (Bùi Việt Thắng) Sự trở lại của truyện ngắn kỳ ảo vào cuối những năm

80 của thế kỷ XX là một hiện tợng đáng lu ý Tuy rằng nó không tạo thành mộttrào lu nhng đã khẳng định nỗ lực cách tân nghệ thuật của đội ngũ nhà văn trẻ giàunhiệt huyết tài năng Mặt khác, đây cũng không phải là sự phản ứng lại quá khứ màchỉ là sự điều chỉnh để tìm thế cân bằng trong cảm hứng sáng tạo của nghệ sĩ vàcảm thụ nghệ thuật của công chúng Có thể kể ra khá nhiều gơng mặt nhà văn tiêu

biểu, Nguyễn Huy Thiệp (Chảy đi sông ơi, Chiếc tù và bỏ quên, Con thú lớn nhất,

Nàng Bua, Trái tim hổ…sau đó hầu nh), Trơng Quốc Dũng (Đờng Tăng), Phạm Hải Vân (Hậu

hoa, Thợ may, Điếu cày…sau đó hầu nh), Hòa Vang (Sự tích những ngày đẹp trời), Lê Thanh

Huệ (Mộ tổ), Võ Thị Hảo (Dây neo trần gian, Đêm bớm ma, Biển cứu rỗi…sau đó hầu nh), Hà

Thị Cẩm Anh (Nh gốc cội xù xì), Thái Bá Tân (Bớm trắng), Nguyễn Đông Thức (Trái tim con rắn), Ngô Tự Lập (Xác chết trả thù, Mùa đại bàng), Nguyễn Hữu Hồng Minh (Đỏ)…sau đó hầu nh Phần lớn họ thuộc về thế hệ nhà văn “không hề bị vớng mắcbởi cái nhìn sử thi” (Hoàng Ngọc Hiến) Sự nở rộ của lớp nhà văn này theo TrầnQuốc Vợng “có thể diễn giải nh một cơn lốc giải tỏa những khát vọng khát vọngsáng tạo bị dồn nén từ lâu Các nghệ sĩ trẻ đang tìm kiếm bản sắc riêng của mìnhdựa trên những trải nghiệm cá nhân và cách nhìn riêng biệt, càng ngày càng tỏ ra tựtin và táo bạo trong công việc sáng tạo(…sau đó hầu nh) họ ráng làm một cuộc hôn phối giữatruyền thống và hiện đại”[37]

Sự lên ngôi của truyện ngắn kỳ ảo sau 75 ngoài tiền đề vững chắc từ tinhthần dân chủ cởi mở của đời sống, từ đội ngũ sáng tác trẻ bắt nhịp nhanh với đổimới còn có sự hẫu thuẫn bởi những thay đổi trong thị hiếu thẩm mĩ của côngchúng Truyện ngắn kỳ ảo thông qua việc tác động đến rung cảm thẩm mĩ đa đếnnhận thức mới về cuộc sống Đằng sau bức màn lung linh huyền ảo của những điều

kỳ ảo thực chất là những vấn đề gai góc nổi cộm của thực tại mà văn học trớc đây

thờng né tránh Nhờ đó, độc giả đợc cấp lăng kính soi rọi toàn diện mọi góc cạnhcủa hiện thực phức tạp, giải tỏa nhu cầu “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”

bị kìm hãm suốt thời gian dài Không còn là thứ văn đơn giản xuôi chiều phản ánhmáy móc hiện thực, truyện ngắn kỳ ảo thách thức trí tuệ, vốn văn hóa, sự trảinghiệm của ngời đọc, kích thích óc phán đoán, trí tởng tợng của họ, thâm nhập vàochiều sâu triết lý nhân sinh, mọi ngóc ngách của tâm hồn con ngời

Mỗi thể loại khi sinh thành đều mang trong mình những dấu ấn của truyềnthống và chứa đựng những tiền đề cho tơng lai Nó tựa nh một mắt xích lu giữ

“gen” thể loại qua nhiều thế kỷ Đúng nh quan niệm của M Bakhtin mọi hiện tợngvăn học “không thể sống nếu nó biết cách nào đó thu hút vào mình những gì củacác thế kỷ qua Nếu nó chỉ nảy sinh bằng các yếu tố của ngày hôm nay (tức của xãhội đơng thời với nó) mà không tiếp tục qua khứ và không gắn bó với quá khứ mộtcách đáng kể, nó không tiếp tục sống trong tơng lai [7] Truyện ngắn kỳ ảo sau

1975 có sự tiếp nối từ truyện truyền kỳ trung đại, chịu ảnh hởng từ bên ngoài bởivăn học Trung Quốc và văn học phơng Tây nên mang đầy đủ những đặc trng cốt lõicủa thể loại trong xây dựng tình huống, tổ chức không gian thời gian, miêu tả nhânvật Song bên cạnh sự kế thừa tiếp thu còn có những cách tân đóng góp cho sự pháttriển thể loại Cụ thể ở phơng diện nghệ thuật xuất hiện nhiều phơng thức mới:phản huyền thoại, huyền thoại hóa hiện thực, hiện thực hóa huyền thoại, kết cấu lạicác môtip quen thuộc…sau đó hầu nh Lối viết đầy biến ảo, đan xen tài tình giữa h và thực, chitiết gạn lọc, cô đúc, nhiều độc thoại nội tâm xen lẫn dòng ý thức, kết cấu lắp ghép

đồng hiện không thời gian…sau đó hầu nh Việc tạo dựng yếu tố kỳ ảo cũng có nhiều đổi khác.Nếu trớc đây, cái kỳ ảo thờng do yếu tố siêu nhiên từ thế giới bên ngoài đem lại dớidạng sức mạnh ghê gớm của rự nhiên, lực lợng thần bí, ma quỷ…sau đó hầu nhthì ở truyện kỳ ảosau 1975 cái kỳ ảo thờng xuất hiện ngay chính trong đời thực, trong chính bản thâncon ngời, thậm chí nhà văn diễn tả nó nh những hiện tợng quá đỗi bình thờng

“Bỗng nhiên có một ngày” (Tô Hải Vân) chọn một chi tiết hết sức nhỏ nhặt và ngẫu

nhiên là nhân vật nuốt phải một hạt na Cái hạt na cứ lớn dần trong bụng, đẫm cànhlá tua tủa ra ngoài cơ thể làm nhân vật khốn khó, điêu đứng Trong tình huống oái

ăm ấy, nhân vật tự thức tỉnh và nhận thức lại về giá trị trong cuộc sống của mình.Ngời thợ may trong truyện Phạm Hải Vân chỉ vì tham ăn bớt chút vải đặt của khách

mà phải chịu hậu họa tai ác đến đời sau…sau đó hầu nh Trạng thái đáng ngại, âu lo, ranh giớimập mờ giữa cái kinh dị và thực tại lại xuất hiện ở chi tiết hoàn hoàn toàn không

siêu nhiên nh ở Tớng về hu (Nguyễn Huy Thiệp) ngời con dâu nuôi chó bằng nhau

thai, đi mua vải liệm vào đúng lúc bà mẹ chồng đang ốm bỗng ngồi dậy dạo chơi

và ăn đợc cơm (sau đó bà đã lăn ra chết) Hoặc Nàng Bua từ khi đào đợc chumvàng trở thành ngời đàn bà hạnh phúc, “lấy một ngời thợ săn hiền lành, góa bụa vàkhông con cái” nhng tai họa ập đến khi nàng trở dạ và chết trong đống chăn mền

ấm áp Sự đụng độ giữa thế giới siêu nhiên và thực tại vì thế đã khác đi không dữdội gây cấn nhng để lại cảm giác vô cùng hoang mang và đầy hoài nghi dự cảm lo

âu cho ngời đọc

Có thể thấy, truyện ngắn kỳ ảo sau 1975 đã phả một luồng gió mới vào đờisống văn học, góp phần “đa dạng hóa t duy nghệ thuật và phong phú hóa các phơngpháp tiếp cận hiện thực cũng nh phơng thức thể hiện của văn xuôi đơng đại” Chính

điều này đã làm cho diện mạo văn học sau 1975 có nhiều gam màu sinh động, cósức hấp dẫn mạnh mẽ và tiềm lực dồi dào chuẩn bị cho bớc phát triển tiếp theo

1.3 Nhìn chung về truyện ngắn kỳ ảo trong sáng tác của Võ Thị Hảo

Võ Thị Hảo là một trong số những cây bút có phong cách sáng tạo độc đáo.Giữa một loạt tên tuổi nữ trởng thành từ thể tài truyện ngắn nh Y Ban, Nguyễn Thị

ấm, Nguyễn Minh Châu, Trần Thị Trờng, Võ Thị Xuân Hà, Nguyễn Thị Thu Huệ,

Lý Lan, Phan Thị Vàng Anh, Trần Thanh Hà, Nguyễn Thị Minh Th…sau đó hầu nh ời đọc vẫnngnhận một Võ Thị Hảo khiêm nhờng trong cuộc sống nhng mạnh mẽ bản lĩnh trongvăn chơng

Khởi đầu sự nghiệp bằng truyện ngắn đầu tay Ngời gánh nớc thuê năm 1989,

hai mơi năm cầm bút - trải nghiệm và sáng tạo chị đã cho ra mắt độc giả đến năm

tập truyện ngắn: Góa phụ đen, Ngời sót lại của Rừng Cời, Hồn trinh nữ, Những

truyện không nên đọc lúc nửa đêm và một tiểu thuyết Giàn thiêu Ngoài ra còn một

số kịch bản phim (Con dại của đá, Lời hẹn mùa thu) Không dừng lại, chị còn ấp ủ

dự định viết một cuốn tiểu thuyết tiếp theo có tên Dạ tiệc quỷ.

Sáng tác trên nhiều thể loại: làm thơ, viết truyện ngắn, tiểu thuyết rồi làmbáo, ở mỗi thể loại Võ Thị Hảo đều có thành công nhất định Song làm nên tên tuổi

Võ Thị Hảo trên văn đàn và trong lòng ngời đọc lại chính nhờ truyện ngắn Trongvăn học Việt Nam sau 1986, sự xuất hiện của Võ Thị Hảo không gây chấn độngmạnh mẽ, không khiến độc giả choáng ngợp ngỡ ngàng nh Nguyễn Huy Thiệp,Phạm Thị Hoài nhng rồi chính chất triết lý, chiều sâu t tởng cùng lối viết giản dịkhông cầu kì của chị lại nh ma lực hấp dẫn lôi cuốn ngời đọc Bớc vào nghề cha lâu

nhng ngòi bút Võ Thị Hảo đã sớm định hình một phong cách riêng, góp phần tô

điểm cho bức tranh văn học sau đổi mới

Thuộc lớp nhà văn trẻ giàu nhiệt huyết trởng thành trong bầu không khí dânchủ đổi mới, Võ Thị Hảo đã mạnh bạo tìm tòi và thể nghiệm những cách tân trongnghệ thuật truyện ngắn Sự hình thành phát triển của truyện ngắn kỳ ảo giai đoạnnày có một phần đóng góp đáng kể của Võ Thị Hảo Có thể làm một phép thống

kê, trong bốn tập truyện ngắn vừa ấn hành năm 2005 số truyện ngắn kỳ ảo của Võ

Thị Hảo là 30/53 truyện Cụ thể ở Góa phụ đen có 6/13 truyện, Ngời sót lại của

Rừng Cời có 5/13, Hồn trinh nữ 6/14, riêng Những truyện không nên đọc lúc nửa

đêm tuyển lựa những truyện ngắn kỳ ảo mang màu sắc đậm đặc nhất Bên cạnh 5

truyện độc lập có 8 đoạn trích của tiểu thuyết Giàn thiêu đợc đa vào (Lãnh Cung

Nghiệp chớng, Hành cớc, Báo oán, Thiền s, Đầu thai, Giải thoát, Lửa) Mỗi đoạn

trích đợc quan niệm nh một truyện ngắn hoàn chỉnh cả về nội dung lẫn nghệ thuật.Nằm trong tiểu thuyết, đây là những bộ phận, thành tố nội dung nhỏ liên kết thànhmạch chỉnh thể nhng khi tách riêng mỗi đoạn trích đều có tính độc lập tơng đối, có

đủ các yếu tố tình huống, cốt truyện, nhân vật…sau đó hầu nh làm thành một tác phẩm toàn vẹn

Đây là hiện tợng thờng gặp trong văn chơng hiện đại khi các thể loại có sự giaothoa, ảnh hởng lẫn nhau Mặt khác cấu trúc thể loại tiểu thuyết cũng dần biến đổitheo hớng tinh gọn cô đúc, giảm về lợng nhng tăng về chất Do vậy một tác phẩm

có dung lợng bằng một truyện ngắn nhng khả năng bao quát và chiếm lĩnh hiệnthực nh một cuốn tiểu thuyết

Điểm qua một số nét trên dễ dàng nhận thấy Võ Thị Hảo là cây bút a khámphá thử nghiệm mạnh bạo và bản lĩnh tìm cách đổi mới nghệ thuật cho một thể loại

đã quá quen thuộc nh truyện ngắn Trong vốn liếng văn chơng của chị, truyện ngắn

kỳ ảo chiếm một địa vị hết sức quan trọng không chỉ về số lợng mà cả chất lợng.Nhà văn đã dành u ái đặc biệt cho loại hình này và cũng nhờ nó Võ Thị Hảo gặt hái

đợc những thành công đáng kể.Truyện ngắn kỳ ảo Võ Thị Hảo mang một phong

cách riêng, vừa ma quái kiểu Liêu Trai trong Đêm Vu Lan, Hồn Trinh nữ, vừa huyền ảo kỳ diệu tựa nh câu chuyện cổ tích trong Nàng tiên xanh xao, Dây neo

trần gian…sau đó hầu nh Giữa hàng loạt truyện ngắn kỳ ảo của Nguyễn Huy Thiệp, Lu SơnMinh, Lý Lan, Ngô Tự Lập…sau đó hầu nh truyện của Võ Thị Hảo không thể lẫn vào đâu bởicách kể chuyện nhẹ nhàng đằm thắm mà chất chứa lo âu đầy nữ tính Cái kỳ ảosiêu nhiên không đến từ đâu xa lạ mà gần gũi tiềm ẩn trong đời thờng do sự vô tâmcủa loài ngời mà ta không nhận ra Để rồi khi xuất hiện tất cả phải vỡ òa ra thoảng

thốt đau đớn D vị câu chuyện vì vậy cứ lan tỏa d ba trong lòng ngời cùng triết lýnhân sinh thấm đợm Để tái tạo và khám phá mọi chiều sâu phức tạp bí ẩn của hiệnthực và tâm linh con ngời, Võ Thị Hảo đã sử dụng nhiều môtip kỳ ảo quen thuộc

nhng mang tính hình thức mới: báo oán (Lãnh cung), điềm triệu (Bán cốt), ma hiện hình (Đêm bớm ma), đẻ lạ (Đầu thai)…sau đó hầu nhcái kỳ ảo xuất hiện chủ yếu ở các dạng thứcnh: cổ tích hóa, huyền thoại hóa, liêu trai hóa giấc mơ kỳ lạ, đối thoại tâm linh…sau đó hầu nh

Sự phân chia chỉ mang ý nghĩa tơng đối bởi trong một truyện ngắn yếu tố kỳ ảo cóthể xuất hiện nhiều lần, hòa vào nhau không rõ ràng Song có một điều cần khẳng

định đó là nỗ lực sáng tạo của nhà văn không ngừng nghỉ, dám dấn thân vào mộtlĩnh vực khá gai góc và mới mẻ mà không phải ai cũng đủ dũng khí và bản lĩnhnhất là đối với một phụ nữ

Giống nh một ngời “kể chuyện cổ tích giữa đời thờng”, Võ Thị Hảo đã mang

đến cho bạn đọc luồng sinh khí mới nhờ truyện ngắn kỳ ảo của mình Đóng góp ấykhông chỉ xác lập trên phơng diện nội dung với cái nhìn về hiện thực đa chiều phứctạp, thế giới tâm linh bí ẩn cùng cảm hứng phê phán những mặt trái, nhận thức cácgiá trị và triết luận về con ngời mà trên cả phơng diện nghệ thuật Chị đã kiến tạomột không thời gian kỳ ảo với tình huống và thế giới nhân vật riêng không hề trộnlẫn Không dừng lại ở những gì đã có, ngời nghệ sĩ tài hoa ấy vẫn ngày đêm trăn trởkiếm tìm trên hành trình sáng tạo không mệt mỏi

Chơng 2

Quan niệm nghệ thuật và những cảm hứng

chủ đạo trong truyện ngắn kỳ ảo của Võ Thị Hảo

2.1 Quan niệm nghệ thuật của Võ Thị Hảo trong truyện ngắn kỳ ảo

Văn học là bức tranh phản ánh cuộc sống nhng sự phản ánh đó không phải nhằm đa

đến một hiện thực nguyên hình nguyên dạng Hiện thực trong mỗi tác phẩm nghệthuật là hiện thực mang tính quan niệm, là sự thật đợc chọn lựa Trên thực tế, nghệ

thuật không thể nào tái hịên đợc thực tiễn, nghệ thuật chỉ diễn đạt nhận thức đặcbiệt mà mỗi nghệ sỹ cảm nhận đợc từ hiện thực Khi nhà văn tái hiện trong tácphẩm của mình một phạm vi cuộc sống, một mảng đời sống con ngời quan tâm thì

đồng thời qua thế giới nghệ thuật ấy nhà văn cũng thể hiện một quan niệm nghệ

thuật riêng Theo Từ điển thuật ngữ văn học, quan niệm nghệ thuật là “ nguyên tắc

cắt nghĩa thế giới và con ngời vốn có của hình thức nghệ thuật đảm bảo cho nó khảnăng thể hiện đời sống với một chiều sâu nào đó” [273,11] Đây chính là hạt nhâncủa t duy nghệ thuật, “ là hình thức bên trong của sự chiếm lĩnh đời sống, là hệ quychiếu ẩn chìm trong hình thức nghệ thuật” Cùng phản ánh hiện thực nhng mỗi nhàvăn có một quan niệm riêng, có cách nhận thức lí giải riêng, điều này chi phối đếnviệc la chọn điểm nhìn, các thủ pháp, các phơng thức kiến tạo hình tợng Với tínhchất đó, quan niệm nghệ thuật vừa là công cụ để khám phá thế giới nghệ thuậttrong tác phẩm, vừa trở thành thớc đo trình độ tiến hoá của văn học Bởi lẽ lịch sửphát triển của văn học đợc biểu hiện bằng sự đổi mới t duy nghệ thuật, sự xuất hiệncác hình thức tiếp cận và chiếm lĩnh mới mẻ về thế giới và con ngời Do đổi mớiquan niệm nghệ thuật mà thế giới cũng đợc chiếm lĩnh sâu hơn rộng hơn với nhữngphạm vi, giới hạn chiều kích và chất lợng mới

Văn học Việt Nam từ 1975 nhất là sau 1986 đến nay, trong quan niệm nghệthuật đã có sự dịch chuyển lớn lao Từ t duy sử thi trở về t duy đời t thế sự, hiệnthực và con ngời đợc soi chiếu và nhìn nhận toàn diện hơn Với tinh thần đổi mới tduy “nhìn thẳng vào sự thật, nói đúng sự thật”, văn học đợc cởi trói khỏi nhữngkhuôn mẫu quy phạm cứng nhắc ấu trĩ trớc đó để tự do chiếm lĩnh đời sống Quanniệm nghệ thuật về hiện thực và con ngời không bị vớng mắc bởi cái nhìn sử thinên có điều kiện khám phá những chiều sâu bề rộng phức tạp, bí ẩn làm phong phúcho bức tranh đời sống văn học Hiện thực đợc lựa chọn không còn là hiện thựcchính trị rộng lớn gắn với những biến cố trọng đại của cách mạng, kháng chiến.Phạm vi hiện thực đợc mở rộng ranh giới, bổ sung thêm những mảng trớc đó cha hề

đợc nhắc tới thậm chí bị cấm kị: những mất mát hi sinh, những tiêu cực trong hàngngũ Từ hiện thực rộng lớn của dân tộc trở về hiện thực cá nhân, đề cập đến muônmặt đời thờng, những va chạm, đổ vỡ những tham vọng, khao khát Đặc biệt hiệnthực đợc quan niệm không phải là cái đã biết, có thể biết hết mà là cái cha thể biết,không thể biết hết Vì vậy từ “phản ánh hiện thực” đến “nghiền ngẫm hiện thực”,hiện thực cha hẳn là mục đích cuối cùng mà trở thành phơng tiện để nhà văn bày tỏ

t tởng của mình Điều này có thể bắt gặp ở hàng loạt cây bút truyện ngắn: NguyễnHuy Thiệp, Hoà Vang, Y Ban, Võ Thị Hảo

Quan niệm về hiện thực thay đổi, góc nhìn về con ngời cũng toàn diện hơn

Từ cái ta chung trở về cái tôi, từ con ngời cộng đồng trở về con ngời cá nhân - đó là

sự vận động tất yếu của quan niệm nghệ thuật về con ngời sau ba mơi năm chiếntranh Nếu trớc đó con ngời đợc miêu tả theo những mẫu hình công thức chung trởthành phơng tiện “ minh hoạ” cho lịch sử biến cố, thì bây giờ lịch sử là lịch sử cánhân, mọi biến cố vận động xung quanh số phận con ngời, lấy con ngời làm điểmquy chiếu “ Một nét nổi bật trong những năm gần đây là văn xuôi của ta đã chú ý

đến con ngời đặt con ngời vào trung tâm tác phẩm” (Nguyễn Kiên) Từ ngọn nguồnnày con ngời trong nền văn học mới không còn đợc nhìn nhận nh những con ngờigiai cấp, “khoác bộ áo xã hội” đơn trị dễ hiểu mà đã xuất hiện con ngời không

“trùng khít với địa vị xã hội của mình”, phức tạp nhiều chiều Nguyễn Minh Châuphát hiện ra trong con ngời luôn tồn tại những mặt đối lập thiên thần lẫn ác quỷ,

xấu - tốt, bóng tối và ánh sáng (Bức tranh) Và trong cuộc tuyển chọn “Nhân sứ”,

Hoà Vang đã để cho loài ngời tự bộc lộ bản tính “Nhạt nhẽo là thuộc tính thứ nhấtcủa con ngời”, “gồng gánh là thuộc tính thứ hai” và “khi bị kìm hãm vào cảnh cùngcực đói khát” thì “Đau đớn thay! Có thể ăn thịt ngời khi đói khát cùng cực cũng làmột thuộc tính của con ngời” Đặt trong quan niệm mới con ngời đợc khám phátrên mọi bình diện: con ngời lịch sử, con ngời ý chí, con ngời tự nhiên, con ngờinhân loại, con ngời tâm linh Nh vậy có thể thấy “trình bày con ngời nh nó vốn có,không lí tởng hoá, thần thánh hóa Đó là quan niệm nổi bật trong quan niệm về conngời của văn xuôi từ sau 1975 Quan niệm con ngời đời thờng, con ngời phàm tục,không hoàn hảo vừa giống nh một sự đối thoại với quá khứ, khớc từ những lối biểuhiện công thức vừa đề xuất hệ giá trị mới để đánh giá con ngời: giá trị nhân bản”[20]

Vận động trong dòng chảy năng động của văn học sau Đổi mới thể loạitruyện ngắn với u thế của mình đã nhanh chóng chuyển mình theo xu hớng của thời

đại Sự trở lại của loại hình truyện ngắn kỳ ảo không chỉ đáp ứng nhu cầu thẩm mỹcủa độc giả sau thời gian dài vắng bóng mà còn là một tất yếu trên con đờng đổimới phơng thức phản ánh hiện thực Không phải ngẫu nhiên mà “đa số cây bút trẻ

đợc ngời đọc ái mộ thờng viết kiểu hiện thực, huyền ảo” (Bùi Việt Thắng) khiếncho “cha bao giờ truyện ngắn lại tung phá và biến ảo nh thời kì này” (Hoàng MinhTờng) Sự thay đổi quan niệm nghệ thuật về hiện thực và con ngời tất yếu dẫn đến

t duy nghệ thuật phải biến đổi Ngời đọc không thể thoả mãn và dễ dàng chấp nhậncách thức phản ánh đơn chiều, thẳng tuột Hiện thực còn bao điều cha thể khámphá đến tận cùng Cuộc sống con ngời khi bớc ra từ chiến tranh sang nền kinh tế thịtrờng cũng chứa đựng vô vàn những bất ngờ, đột biến Truyện ngắn kỳ ảo trở thànhloại truyện ngắn đắc địa, thích hợp nhất để đem lại trạng thái cân bằng cho văn học

và độc giả Văn học 1945 – 1975 đề cao giá trị hiện thực coi đó là tiêu chuẩn đánhgiá tác phẩm nghệ thuật Nhờ đấy, nó đã đảm nhận đợc nhiệm vụ tuyên truyền cổ

vũ cách mạng song mặc nhiên nó cũng hạn chế trí tởng tợng óc khám phá của ngời

đọc Giá trị hình tợng của tác phẩm mất đi chất thơ lung linh và ý nghĩa đa tầngbậc Ngợc lại trong mối quan hệ dân chủ giữa nhà văn và bạn đọc trong văn học sau

1975, độc giả có quyền lựa chọn và lý giải theo cách hiểu riêng của mình về tácphẩm Nhà văn không còn là con ngời toàn tri biết hết tất cả để áp đặt cách nghĩcủa mình vào đầu bạn đọc Truyện ngắn kỳ ảo nhờ lớp ngôn từ biến ảo, hình tợng

đa nghĩa cho phép độc giả thoả sức tởng tợng khám phá, giải phóng mọi tiềm năng,thử thách bản lĩnh tinh thần để giải mã thế giới nghệ thuật tác phẩm Nhờ đó, ngời

đọc cũng hoàn thiện luôn chức năng “đồng sáng tạo của mình” Hơn nữa, văn họccũng cần đến phơng thức kỳ ảo, huyền thoại để chuyển tải những góc tối của hiệnthực phức tạp Hiện thực trở thành phơng tiện cho nghệ thuật trên con đờng tiếp cậnchân lý cuối cùng Hình thức kỳ ảo vì thế trở thành công cụ khám phá thế giới đachiều Sau lớp màn kỳ dị huyền bí thực chất là cuộc đời nóng bỏng với vô số điềukhông thể lý giải theo logic thông thờng của lí trí Đó là những oan khiên ngang

trái (Xác chết trả thù - Ngô Tự Lập) những bất công, tội ác đang giãy đạp nhân tính loài ngời (Huyền thoại về ngời đẹp - Kiều Bích Hậu, Trái tim con rắn – Nguyễn

Đông Thức) hay những bí ẩn trong đời sống tâm linh con ngời (Bến trần gian – Lu Sơn Minh, Đốm lửa – Nguyễn Minh Thuý) Chính bởi lẽ đó, truyện ngắn kỳ ảo

chứa đựng một quan niệm nghệ thuật hoàn toàn khác biệt so với các loại hình khác

Cùng với Nguyễn Huy Thiệp, Lu Sơn Minh, Ngô Tự Lập Võ Thị Hảo là câybút khá thành công với thể tài truyện ngắn kỳ ảo Thuộc thế hệ nhà văn thứ haitrong công cuộc Đổi mới văn học, Võ Thị Hảo là một trong số nhà văn đi tiênphong tìm tòi thử nghiệm những hình thức nghệ thuật mới mẻ Đây là gơng mặtnhà văn nữ có nhiều đóng góp cho sự phát triển của văn học đơng đại trên cả phơngdiện nội dung lẫn hình thức Chị quan niệm “viết văn không thể thiếu trí tởng tợng,

dù là viết theo lối hiện thực nhất” Có lẽ vì thể Võ Thị Hảo nhanh chóng bén duyênvới truyện ngắn kỳ ảo - loại hình văn học đòi hỏi trí tởng tợng h cấu ở mức độ cao

nhất Không giống một số cây bút truyện ngắn khác thử sức ở lĩnh vực kỳ ảo nh sựtình cờ ngẫu nhiên đem đến chút lạ hoá cho tác phẩm của mình, Võ Thị Hảo có ýthức dẫn thân mạnh mẽ trên vùng đất khó khăn này Chị theo đuổi đến cùng và đãkhông bỏ cuộc Trong toàn bộ gia tài văn chơng của mình vốn liếng kỳ ảo có đếnhơn nửa tác phẩm Truyện ngắn của chị đợc độc giả đón đợi nồng nhiệt Sự thànhcông ấy không chỉ chứng tỏ tài năng của ngời cầm bút mà còn là minh chứng cho

sự thành công của loại hình văn học kỳ ảo trong việc nắm bắt chiếm lĩnh đời sống

Võ Thị Hảo tìm đến phơng thức kỳ ảo cha phải ở truyện ngắn đầu tay nhng chínhnhững tác phẩm kỳ ảo lại là những điểm mốc đa tên tuổi nhà văn ghi dấu ấn tronglòng công chúng Truyện ngắn kỳ ảo đợc đặc trng bởi sự xâm nhập của cái siêunhhiên vào trong lòng hiện thực và trạng thái hồ nghi do dự của ngời đọc trớc hiệnthực khả giải và bất khả giải phải chăng vì thế đã đem lại cho nhà văn một công cụ

có sức tác động thẩm mỹ mạnh mẽ để gửi gắm những thông điệp, quan niệm nghệthuật chủ quan về thế giới

2.1.1 Quan niệm về hiện thực cuộc sống phức tạp đa chiều

Bớc ra khỏi cuộc chiến tranh, gơng mặt đất nớc đã phải hằn sâu biết bao dchấn Vết thơng cha kịp lành, gơng mặt ấy lại chìm trong thời buổi rối ren của cơchế thị trờng Văn học vốn nhạy cảm với không khí thời đại vì thế đã nhanh chóngnắm bắt đợc hiện thực cuộc sống trong dòng chảy bất tận đang diễn ra từng ngày

Đột nhập vào thế giới nghệ thuật của truyện ngắn Võ Thị Hảo ta không khỏi bấtngờ trớc hiện thực đa chiều, nhiều góc cạnh: những thơng tích chiến tranh nhói đaungày hậu chiến, những mặt trái của xã hội hiện đại, tệ tham nhũng, nạn bất công, sựtha hoá phẩm chất Tất cả đợc chuyên chở bởi lối văn phong ảo thực tựa nh tiếngchuông đang gióng giả cảnh báo con ngời về tình trạng xuống cấp của nhân tính

Chiến tranh đã lùi xa nhng hiện thực thảm khốc của nó vẫn còn in đậm trongtâm trí dân tộc Vẫn còn những mảng hiện thực của chiến tranh cha đợc khám pháhết, cha đợc vén màn sự thật do chị ảnh hởng của t duy sử thi một thời chỉ quen nói

đến thành công chiến thắng mà quên nhắc đến mất mát đắng cay “Một đất nớcnăm mơi năm không ngớt tiếng súng thì không khí chiến tranh in đậm trên gơngmặt văn học là lẽ đơng nhiên” (Xuân Thiều) Song nếu văn học 1945 - 1975 xử lí

đề tài chiến tranh từ tâm thế của những con ngời đi tới và làm nên chiến thắng thìvăn học sau này tiếp cận hiện thực chiến tranh từ góc nhìn hậu chiến ở độ lùi cầnthiết chiến tranh đợc phơi bày đầy đủ toàn diện hơn có cả đợc - mất, sống - còn,chiến thắng hi sinh, cao cả - thấp hèn Đây không phải là điều dễ dàng đ ợc chấp

nhận nếu không nhờ đến hình thức kỳ ảo làm phơng tiện phản ánh ý thức đợc “sứmệnh của nhà văn là chia sẻ niềm vui, nỗi đau và thức tỉnh lơng tri” Võ Thị Hảo đãkhẳng định đợc thiên chức của văn học khi tìm đến truyện ngắn kỳ ảo.

Trong Đêm Vu Lan cha con lão Ngạc đã sững sờ khi chứng kiến cảnh tợng

kỳ dị hiếm có Một khối đen trùi trùi lù lù xuất hiện tiến về phía lão Nhìn ra mới rõ

đó là một con ngựa chiến lông đen mợt, trên lng chở một thây ngời cụt đầu, mặc áogiáp rỉ đồng, một tay cầm gơm một tay cầm chiếc đầu rỏ máu Ngời tớng chết trận

đã mấy trăm năm nhng oan hồn vấn còn lẩn khuất để rồi mỗi năm một lần vào đêm

Vu Lan trở về dơng gian trong nỗi đớn đau mong đợc về lại kiếp ngời Gặp ai bóng

ma cũng hỏi “Ta đi trận cụt đầu nay đầu có liền cổ đợc không?” Không nhận đợccâu trả lời ngời tớng trận ấy mãi mãi chịu kiếp thây cụt đầu, mãi mãi là một oanhồn chìm trong quên lãng Đâu chỉ có ngời sống mới biết đau khổ xót xa, hồn ma ởthế giới bên kia cũng phải chiụ bao giày vò giằng xé “Sao độc giả ác quá vậy Cácngời muốn rằng ngời chết cứ mãi mãi chết Các ngời ca tụng ta, dựng tợng đài của

ta Mà chẳng ai chịu cho ta trở về ”[16,47] Dù nụ cời trong veo và ngây thơ củacô bé Câm đã cứu rỗi tâm hồn khắc khoải của ngời tớng trận nhng cũng không thểchuộc lại sự sống cho họ một lần nữa Vì thế “cái đầu của tráng sĩ không gắn vào

cổ mà chỉ bay là là hững hờ trên cổ và trong những chiếc nón dấu, đầu của đám kịbinh cũng lung liêng chập chờn trắng bệch trong nón” Số phận bất hạnh của ngời t-ớng trận là kết cục bi thảm của biết bao con ngời trong chiến tranh - những ngờikhông may mắn đợc trở về và cũng không thể làm một hồn ma lành lặn Thảo trong

Ngời sót lại của Rừng Cời may mắn sống sót trở về sau chiến tranh với cơ thể lành

lặn nhng tâm hồn không thể vẹn nguyên nh trớc Ký ức dữ dội về chiến tranh đồng

đội luôn đè nặng trái tim khiến Thảo lúc nào cũng chống chếnh cô đơn xa lạ vớimọi ngời và nhất là không thể hoà nhập với cuộc đời đợc nữa Tuổi trẻ và tình yêucủa cô đã vĩnh viễn nằm lại chiến trờng chỉ còn lại sau chiến tranh là những rạn nứttinh thần không sao hàn gắn nổi Từ sâu thẳm của miền nội tâm nhân vật, nhà văn

đã phát hiện ra những bí ẩn của hiện thực chiến tranh “Một kho quân nhu và bốncô gái náu mình dới những tán lá cây rừng Trờng Sơn Bốn cô gái trẻ măng nhngmái tóc chỉ còn là một dúm xơ xác” [17,87] Không chỉ tàn phai sắc đẹp và tuổi trẻ,chiến tranh còn dồn đẩy con ngời vào hoàn cảnh khốn cùng đến mức điên loạn Cáccô gái bị lãng quên trong bom đạn vì thiếu vắng đàn ông nên mắc phải căn bệnh cờiquái ác Một hôm ba ngời lính đến kho lĩnh quân trang bỗng chùn chân vì tiếng cờiman dại “Gần đến chòi canh kho, bỗng “soạt” rồi “huỵch” - hình nh có con vợn

trắng vừa nhảy từ chòi canh xuống và lẩn vào đám lá Ba ngời tản ra một ngời chuivào bụi đuổi theo con vợn Anh ta đang ngơ ngác nhìn ngợc nhìn xuôi thì “phốc”một đôi tay từ đâu đã ghì chặt lấy cổ và sau gáy anh vang lên tiếng cời man dại lúcnãy” Cánh rừng đợc mang tên rừng Cời từ đó và các cô gái thì trầm lặng hẳn và giàthêm hai mơi tuổi Chiến tranh dù cha giết các cô bằng bom đạn nhng đã kịp tànphá tâm hồn, tớc đoạt đi những khát vọng sống giản dị nhất, “ngời” nhất ở họ Thảomay mắn thoát chết và không bị mắc căn bệnh hãi hùng Cô trở về cuộc sống đờithờng nhng nỗi đau vẫn luôn nhức nhối Mặc cảm đã dồn Thảo vào khoảng cô đơnkhông khoả lấp Kí ức chiến trờng vẫn hay dội về trong những giấc mơ Ngay cảThành, chàng hoàng tử Văn khoa “đốm lửa sáng nhất giục giã cô cố nhoài ra khỏicuộc sống hoang dã chốn rừng sâu” cũng không giúp làm vơi đi ám ảnh Lặng lẽ hisinh nhận phần thua thiệt để ngời yêu hạnh phúc Thảo đã hoá điên trong chính đêmtân hôn của Thành Căn bệnh cời mà cô may mắn thoát khỏi ngày ở chiến trờng giờ

đây đã theo Thảo trở về, hành hạ và nhấn chìm cô trong tủi cực xót xa Cuộc sốngnhiều những điều không thể lí giải đợc Một căn bệnh xuất hiện ở chiến trờng năm

xa giờ lại xuất hiện ngay trong ngày tháng hoà bình Phải chăng đâu chỉ có trongchiến tranh bởi chiến tranh con ngời mới bị đè nén, bị tớc đoạt những khát vọngthèm khát mà ngay thời bình khi tiếng súng đã lặng yên con ngời cũng không thểsống nh chính mình mong muốn Hiện thực hậu chiến thực sự không hề êm ả chútnào Nó khiến ngời đọc không khỏi băn khoăn và hoài nghi về bản chất đích thựccủa cuộc đời

“Chiến tranh có thể là trò đùa nhng mất mát là cái có thật Cuộc đời có thể là

tấn tuồng nhng đau khổ không bao giờ là màn kịch cả” (Chu Lai - ăn mày dĩ vãng).

Ra khỏi cuộc chiến thân phận mỗi ngời đều bị chiến tranh chà nát theo một kiểuriêng không ai giống ai nhng đều tìm gặp ở trạng thái cô đơn không thể hoà nhập

với cuộc sống Ngời lính trong Dây neo trần gian trở về trong nỗi ám ảnh thờng

trực về cái chết Tiểu đội của anh đã từng tắm mình trong màn sơng chất độc hoáhọc để rồi “Mời hai ngời còn năm vào năm 1976, rồi còn bốn vào năm 1989, đến

1991 còn ba, 1992 còn hai Và bây giờ đến lợt anh” [17,72] Cái chết nh truy đuổi

đến cùng bởi sợi dây neo anh với trần gian đang dần “đứt bay loã toã” Anh sốngtựa nh một bóng ma Nhng dù sao anh vẫn còn một điểm tựa tinh thần, một sợi dây

ràng buộc kéo giữ anh vào cuộc đời Ngời lính trong truyện ngắn Biển cứu rỗi

không đợc nh anh Trở về sau chiến tranh niềm tin của anh hoàn toàn bị đổ vỡ Bởichờ đợi anh không phải là nàng Tô Thị thuở trớc, trong căn nhà tối om nghèo nàn

là ba đứa trẻ lít nhít gơng mặt hoàn toàn khác nhau Đứa con gái ruột mời lăm tuổi

“nụ cời cha hết hơi sữa đã mang hơi hớng đổi chác” Anh chua chát nhận ra quyluật khắc nghiệt “Ra thế! Ngôi nhà bên đờng chiến tranh Động mạch của chiếntranh…sau đó hầu nh Số phận không dành cho anh ngời đàn bà bạc tóc chờ chồng Những đứa trẻkhác bố Những cuộc giao hoan vội vã thoảng mùi chết chóc trớc khi đi vào họng tửthần Thù lao sang nhất có lẽ là những phong lơng khô và vài bộ quần áo Tô Châu”[17,40] Ngày trở về đáng ra là hạnh phúc nhng lại là ngày ra đi Ngày đầu tiên sauchiến tranh anh đã bị hất trả lại, bị tớc mất con đờng trở về cuộc sống bình thờng.Thời hậu chiến với những mảnh vỡ, rạn nứt của niềm tin đẩy chúng ta vào trạngthái bất ổn, nghi ngại trớc vô vàn điều có thể xảy đến vợt quá sức tởng tợng của conngời

Nếu gơng mặt chiến tranh trong Ngời sót lại của Rừng Cời mang nụ cời méo

mó man dại thì ở Hồn trinh nữ đó là khuôn mặt không biết cời, ánh mắt lạnh lùng

nh thép Hạnh phúc trên đời này đều giống nhau còn nỗi đau thì có muôn hình vạntrạng Ngời trinh nữ sinh ra trong gia đình có hai kiếp chờ chồng, đến lợt nàng cũnglại mòn mỏi ngóng trông…sau đó hầu nh ời bảy năm chờ đợi tởng rằng đã đến đợc hạnh phúcMvậy mà trong đêm tân hôn “nàng nh ngửi thấy mùi tanh lợm của máu và trên mặtnàng nh vừa có làn hơi lạnh toát của những oan hồn vừa lớt qua” [15,80] Có lẽ câuchuyện sẽ là cổ tích có hậu nếu nh chiến tranh không trả về một ngời chồng khôngbiết cời, lạnh lùng, chỉ quen chém giết Hạnh phúc không thành hiện thực, ngờichồng bỏ đi biệt xứ Có thể anh đã tìm đến vua đòi đền tội, cũng có thể anh đã bịvua giết bằng chiêu thức anh thờng làm khi vâng mệnh và rất có thể anh lại lao vàocuộc chém giết mới Cuộc đời thật không thể lờng hết Chỉ còn ngời trinh nữ âmthầm sống nh cái bóng Nàng đã mất đi quyền đợc hởng hạnh phúc, quyền đợc làm

vợ làm mẹ Mãi mãi nàng vẫn là một trinh nữ để khi chết đi biến thành “thứ cây loàxoà xanh bàng bạc và nở những nụ hoa tròn tròn màu tím buồn man mác” Dù vậyvẫn luôn lo sợ “ngời ta sẽ lại gửi đến cho em đôi bàn tay đâỳ máu và khuôn mặt ng-

ời yêu xa không biết cời”

Có thể thấy từ góc nhìn hậu chiến, Võ Thị Hảo đồng cảm sẻ chia với nhiềunỗi đau Nhìn về quá khứ từ phía sau tấm huy chơng vì thế nhà văn có dịp để phơibày hiện thực một cách chân thực nhất ở phơng diện này Võ Thị Hảo đã đóng gópmột cái nhìn mới mẻ về chiến tranh Viết về chiến tranh nhng không ngợi ca, viết

về đau thơng mất mát nhng chú trọng hơn cả nỗi đau tinh thần Điều này không

phải là cái nhìn bi quan về hiện thực mà càng khiến ngời đọc hiểu thêm về giá trịcủa cuộc sống, tin tởng vào sức sống của con ngời.

Giã từ chiến tranh với những nỗi đau còn cha kịp lành, cuộc sống lại ào theocơn lốc thị trờng đầy cạm bẫy “Chiến tranh náo động ồn ào mà lại có cái yên tĩnhgiản dị của nó Hoà bình mà lại chứa chất những sóng ngầm gió xoáy bên trong”(Nguyễn Khải) Vốn là một nhà báo quen tìm đến những vùng góc cạnh của hiệnthực, ngòi bút bản lĩnh của Võ Thị Hảo đã không ngần ngại dũng cảm phơi bàythực trạng xấu xa của xã hội hiện đại Với nhà văn này “đối tợng của những truyệnngắn bài báo của tôi là những nhân tính và sự bất bình trong xã hội Nói về những

điều này bao giờ cũng đi đến tận cùng Tôi không chắc mình dịu dàng hay dữ dội.Nhng đó là bút pháp cần thiết để tôi thực hiện t tởng của mình” [15,210] Nhờ lớpmàn kỳ ảo nhà văn tha hồ tung phá tái hiện mọi chiều kích của cuộc sống Chịkhông ngần ngại đề cập đến tình trạng tham nhũng tha hoá xuống cấp ở một số bộ

phận Truyện ngắn Dã nhân mở đầu bằng không khí rờn rợn của bữa tiệc “nhất dạ

đế vơng” - một chi tiết trong dự án đang kí kết giữa bên A và bên B Bữa tiệc có đủphong cách ô hợp “Bàn ăn kiểu La Mã Bài trí theo kiểu Pháp lai Đức lai Nga Ănthì đặc sệt những món ngự yến kiểu Tàu” [14,142] Giữa bữa tiệc sau màn múabụng của vũ nữ còn có món trân cam đặc biệt của Từ Hi Thái Hậu Trong chiếclồng sắt có sáu con khỉ lông vàng đợc tóm gọn, xử lí tại chỗ để phục vụ thực khách

Rõ ràng một lối sống hởng thụ hoang đàng chỉ có ở những kẻ chuyên vơ vét tiềncủa nhân dân “Khổ chủ này có hai con đi du học Anh Quốc, có hai ô tô đời mới,hai con chó ngao bụng thon chân cao nh ngựa vằn, hai ngôi biệt thự mỗi ngôi cỡ vàingàn cây vàng Cái gì cũng hai” [14,143] Lân - nhân vật chính trong câu chuyệncũng đang trợt dần theo cơ chế lũng đoạn của đồng tiền Nhng bàn tay dã nhân đãthức tỉnh, níu giữ anh trên ranh giới của vực thẳm “Lần đầu tiên trong đời, anh biếtrằng bàn tay khỉ cũng có đờng sinh mệnh trí đạo và duyên tình” [15,150]

Dờng nh nhà văn hiện nay luôn nhạy cảm với những bất công ngang trái VõThị Hảo không tham vọng xây dựng một bức tranh xã hội rộng lớn với những đại tự

sự mà nhà văn thờng đi vào những tiểu tiết để khái quát bản chất hiện thực Với chi

tiết hoang đờng trong Ngời chăn bò thần thánh nhà văn đã lột tả đợc tội ác của

những kẻ tham nhũng chiếm đoạt tài sản nhân dân Đàn bò sữa do một tổ chức phichính phủ tài trợ cho nhân dân vùng nghèo đói nghiễm nhiên trở thành tài sản riêngthuộc quyền sinh sát của những kẻ đứng đầu nông trờng Cha kịp đến tay ngời dân,những con bò đã bị xẻo từng mảng thịt khiến mỗi ngày thêm nhẹ bẫng nh quả bóng

bay khổng lồ Tội ác của bọn tham nhũng khiến đến bọn ve, dận, dĩn cũng lấy làmphẫn nộ Hình ảnh đàn bò lơ lửng nhẹ tênh cùng câu thần chú hiểm ác “Hỡi bò!Hỡi bò! Hãy lập tức liền vai lại vì rằng mi là bò tập thể Phàm đã là của tập thể thi

mi phải có phép thần thông vơi đấy rồi đầy đấy” nh một bằng chứng sinh động chotội trạng của những kẻ đợc gọi là “ngời chăn bò thần thánh”

Đời sống vốn đợc tạo thành từ cả cái ác lẫn cái thiện cũng nh trên cơ sởnhững điều dự tính đợc lẫn những yếu tố bất ngờ ả Tuynh dù đã chết nhng trên mộ

ả “cỏ vẫn nhẫn nại bò ra dệt áo” nh thể số phận ấy không cam chịu bất công Hình

nh quy luật “ở hiền gặp lành” không còn đúng trên đời này nữa Cả đời lam lũ của ảTuynh mòn mỏi vì hành trình đòi lại công bằng cho thằng con bị thơng tật chiếntranh Hàng chục lá th nhờ Thân viết cho ả cứ lòng vòng xã lên huyện, huyện lêntỉnh, tỉnh đến trung ơng rồi lại bị trả về Số phận của ả chỉ là một trong muôn vàncuộc đời ngời dân chịu kiếp con sâu cái kiến phải cầm bằng nhẫn nhịn bất công.Cái thiện không đủ sức để chiến thắng cái ác nên trong lòng Thân hình ảnh “ngôi

mộ loang lổ cỏ phủ kín” cứ lần hiện trong mỗi phút ăn ngon và hởng hạnh phúc.Hình ảnh ma quái nhức nhối ấy rồi còn có thể thức tỉnh nhân tính của bao ngời,buộc họ phải lên tiếng chống lại cái ác dành quyền sống cho cái Thiện Ngời phụnữ bé nhỏ Võ Thị Hảo tìm thấy mình trong nhân vật Thân đôi khi cảm thấy lực bấttòng tâm trớc sự hoành hành của cái ác song vẫn quyết liệt bảo vệ cái đúng đếncùng Khác với báo chí mang tính thời sự, phản ánh chính xác khách quan nhất về

sự thật, những truyện ngắn của Võ Thị Hảo cũng đa đến những thực trạng nóngbỏng gay gắt nhất của cuộc sống dới lớp vỏ ngôn ngữ biến ảo đầy uyển chuyểngiàu sức biểu tợng vì thế có sức tác động thẩm mĩ lớn lao đến tác giả

Nguyễn Khải từng phát biểu trong cuộc Gặp gỡ cuối năm: “Tôi thích cái

cuộc sống hôm nay, cái bề bộn ngổn ngang bóng tối và ánh sáng màu đỏ và màu

đen, đầy rẫy những bất ngờ mới thật là bản chất phì nhiêu cho các cây bút tha hồkhai vỡ” Võ Thị Hảo đã tỏ ra là ngòi bút xông xáo trên mảnh đất hiện thực ấy Vìthế trang viết của chị dù có lấp lánh sắc màu kỳ ảo huyền bí đến đâu vẫn luôn ngồnngộn chất đời Nhà văn có dẫn dụ bạn đọc vào thế giới hoang đờng khác biệt thìcuối cùng họ cũng nhận ra mình đang đứng trên chính cuộc đời thực tại nơi có đủmọi gam màu sáng - tối, thực - ảo, xấu - tốt…sau đó hầu nh

2.1.2 Quan niệm về thế giới tâm linh bí ẩn của con ngời

Văn hào Nga Đôtxtôiepxki từng nói : “Con ngời là một điều bí ẩn cần phảikhám phá Tôi tìm hiểu điều bí ẩn ấy vì tôi muốn trở thành Con Ngời” Khi khám

phá về con ngời không thể không chú ý đến phơng diện tâm linh bí ẩn chứa đựngbên trong Tâm linh thờng đợc hiểu là “giác quan thứ sáu” chỉ khả năng thấu thị ,

thần giao cách cảm đặc biệt của con ngời Từ điển Tiếng Việt định nghĩa : “tâm linh

là khả năng đoán trớc những điều sắp xảy ra theo quan niệm duy tâm” và theo Văn

hoá tâm linh - Nguyễn Đăng Duy “tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc

sống đời thờng là niềm tin thiêng liêng trong cuộc sống tín ngỡng tôn giáo Cáithiêng liêng cao cả, niềm tin thiêng liêng ấy đợc đọng lại ở những biểu tợng hình

ảnh khái niệm” Con ngời tâm linh là phơng diện quan trọng trong đổi mới quanniệm nghệ thuật về con ngời của văn học sau 1975 Yếu tố tâm linh không phải đếngiai đoạn này mới xuất hiện nhng chỉ đến thời kỳ này khi t duy nghệ thuật đợc giảitoả, “cởi trói” khỏi những khuôn khổ cứng nhắc duy lí, thế giới tâm linh mới trởthành một quan niệm nghệ thuật riêng nhằm khẳng định cho một thế giới đa chiềuphức tạp Truyện ngắn kỳ ảo sau 1975 nhờ sự xuất hiện của yếu tố siêu nhiên đãtìm ra những điều bất ngờ trong một thế giới vốn quá quen thuộc của chúng ta Nhờ

đó, đây là thể loại thích hợp để dò sâu khám phá miền tâm linh bí ẩn của con ng ờihiện đại Khác với truyện truyền kỳ trung đại yếu tố kỳ ảo góp phần giáo huấn vàtải đạo hay yếu tố kỳ ảo trong các tác phẩm trớc 1975 nhằm làm nổi bật “phẩm

chất ngời” phục vụ cho mục đích t tởng nào đó Truyền kì mạn lục của Nguyễn Dữ

ca ngợi ngời trí thức quân tử cho rằng họ có khả năng trừ yêu khử tà, làm phép thầnthông lên thiên đàng xuống địa giới dễ dàng Những chi tiết kì lạ nhằm phục vụ choviệc thể hiện phẩm chất nhân vật và chuyên chở mục đích t tởng giáo hoá quầnchúng của nhà văn Truyện ngắn kỳ ảo sau 1975 chịu ảnh hởng của văn học kỳ ảothế giới chuyển cái kỳ ảo từ thế giới bên ngoài vào thế giới bên trong con ng ời,khám phá vô vàn điều linh diệu kỳ bí chỉ có ở tâm linh Một anh lính đã hi sinh ởchiến trờng, hồn lang thang phiêu bạt mấy chục năm nhờ chiếc lá gài vành tai của

ông già râu tóc bạc phơ mà tìm về đến dòng sông quê nhà Bến trần gian của Lu

Minh Sơn đa ngời đọc vào cõi bên kia sự sống để phát hiện ra rằng từ sâu thẳm bêntrong tâm hồn mỗi ngời có những điều có thể vĩnh viễn mất đi nhng cũng có những

điều không thể nào tan chảy Trong một thế giới phiêu linh, hồn anh lính vẫn sống,vẫn hoài niệm và khao khát trở về Nhng sự thực cái chết dù cha chia tách tâm hồnanh với gia đình nhng đã cắt đứt con đờng trở về trần gian của anh Sự thức tỉnh đầyhối hận của ngời chồng vì đã bội bạc phụ nghĩa trong truyện của Đức Ban đợc gợi

dậy từ hình ảnh chập chờn, u uất của Hoa đại trắng Còn hai cô gái giao liên trong

Đốm lửa Nguyễn Thị Minh Thuý thoát khỏi cái chết rình rập của bọn nguỵ nhờ sự

mách bảo của anh trinh sát vừa hi sinh trớc đó Có thể nhận thấy rằng “việc khámphá phơng diện đời sống tâm linh con ngời của văn xuôi hiện nay là phát hiện mộtnăng lực nhân tính thiêng liêng, nó đem lại sự phóng túng trong cấu trúc nhân cách

và góp phần xây dựng một quan niệm toàn diện về con ngời, đối lập với t duy cằncỗi máy móc” [20,14] Võ Thị Hảo trong truyện ngắn của mình cũng chú trọng đếnphơng diện đời sống tâm linh, nhờ sự khám phá góc khuất còn ẩn tàng đó để mởrộng hơn nữa biên độ phản ánh hiện thực đa chiều

Khi con ngời rơi vào khủng hoảng bế tắc trong cuộc sống họ thờng lắng nghetiếng nói của tâm linh, thờng tin vào một sức mạnh siêu nhiên kỳ bí nào đó để làm

điểm tựa cho lí trí Cô gái trong Dây neo trần gian dù bản thân không tin gì mấy

vào trò bói toán, đồng cốt nhng trớc cảnh bạn mình mòn mỏi, suy sụp, luôn dự cảm

về cái chết thì cô đã không ngần ngại “cuống cuồng tìm đến những phép huyền bí”.Anh bạn vốn là ngời lính từng chiến đấu ở cánh rừng nhiễm chất độc da cam, tiểu

đội của anh mời hai ngời giờ chỉ còn mình anh, những sợi dây xích neo anh lại trầngian đã đứt bay loã toã anh sống mà nh một bóng ma Không ai hiểu anh cần gì.Còn nàng vì yêu anh đã cầu cứu đến cả lối thoát mờ mịt nhất theo lối bà đồng

“Mau mau níu anh ta lại bằng những dây neo trần gian, nếu không anh ta sẽ lừ lừtrôi về địa phủ” Nàng tự nhổ tóc mình để quấn quanh cái ảnh của anh Chín sợithành bím Cứ thể phải đủ chín trăm chín mơi chín bím tóc - Những con số kỳ lạ

mà nàng tin anh sẽ neo lại trần gian Ban đêm nàng thắp hơng khấn khứa và lầmrầm gọi tên anh - những việc làm ngớ ngẩn đối với những con ngời chỉ quen làmtheo lí trí nh nàng “Nhng chẳng nhẽ ngồi bó tay nhìn anh một mình chới với rồimất hút trong cõi chết Thà làm một việc gì đó thật điên rồ còn hơn là không làmgì” [17,85] Cuối cùng niềm tin của nàng đã thành sự thật Định rằng sẽ nhờ bác sỹtrong trờng hợp nào cũng ghi kết quả xét nghiệm âm tính để những ngày cuối cùnganh đợc chút vui vẻ, nàng và chính ông bác sỹ cũng chẳng ngờ đợc anh đã thoátkhỏi tử thần thực sự Liệu anh đợc cứu sống có phải là do phơng thuốc thần hiệu kiakhông hay bằng chính tình yêu niềm tin mãnh liệt của ngời con gái duy nhất thathiết níu giữ anh lại cõi đời này? Nàng đâu phải là vợ anh, nàng chỉ là bạn anh thôivậy mà nàng đã chấp nhận hi sinh cho sự sống của anh nhiều đến vậy Con ngờitâm linh có sức sống không thể lí giải đợc Và bằng niềm tin mãnh liệt, sự chânthành tha thiết nàng đã neo đợc anh vào chốn trần gian Quả nh nhà văn Mai Ngữnói : “Tôi nghĩ rằng khi nào cũng tồn tại một thế giới bên ngoài chúng ta đang

sống Một thế giới đầy bí ẩn và huyền ảo Cắt đi phần tâm linh của con ngời là cắt

bỏ đi phần ý nghĩa thiêng liêng của nó”

Giống nh Lu Minh Sơn, Võ Thị Hảo tin vào thế giới cõi âm nơi con ngời

đang tìm lần về Bến trần gian để trở lại kiếp ngời Nhng nhân vật của chị vì quá nhiều đau khổ đã bị chối bỏ trên Đờng về trần mãi không thể quay về đợc nữa.

Nhân vật chính trong truyện là một ngời phụ nữ đã nằm dới mộ, trăn trở về kiếpsống của mình trên trần thế trớc đây Bằng việc nhập thân vào một hồn ma của ngời

đã khuất, Võ Thị Hảo đợc cấp một góc nhìn “ngợc sáng” để có thể chiếu rọi những

ẩn ức đắng cay trong cuộc đời nghiệt ngã Để cho tiếng nói của tiềm thức và vôthức xuất hiện nhà văn đã giúp thế giới tâm linh bí ẩn hiện ra sống động và rõ nét.Bởi không ai lại có thể kể về cuộc đời một cách chân thực hơn một ngời vừa trảiqua kiếp ấy Ngời đàn bà đang nằm dới ba tấc đất kia cách đây hơn một năm đãsống cuộc đời cay đắng bên ông chồng quái nghiệt chỉ biết hành hạ vợ con Tronglòng ông ta bà là kẻ phục dịch đúng ý ông từng li và là chỗ giày vò cho hả dạ Cáichết đau đớn đã giúp bà “vĩnh viễn thoát ra khỏi tầm mắt rắn của con ng ời hận thù

đã sống cùng ngoài năm mơi năm” [14,183] Nhng về cõi âm bà cha thể lên đợc địa

đàng nh các con thờng nghĩ vì “những ngời chết phải qua ba thế giới mới lên đợc

địa đàng Mà một trong ba thế giới đó là trần gian Đờng về trần gian của tôi nh cáccon tôi biết đã bị chặn lại” Bà chỉ là một con cánh cam bị giam hãm trong mộtquầng sáng tím Nằm dới mộ nhng không thể yên lòng nhắm mắt bởi những đòi hỏivật chất của các con “Xin, xin, xin và xin Tôi đã cho chúng cuộc sống Tôi đã chochúng học hành Bây giờ tôi ở một thế giới khác Tôi đâu còn gì để cho” Có mộtnhà văn Nga đã khái quát “quy luật muôn đời” là “linh hồn con ngời nặng hơn thể

xác nhiều lần” (Quy luật muôn đời - Đumbatze) Thể xác có thể tan thành cát bụi nhng linh hồn vẫn lẩn khuất lơ lửng ở trần gian Ngời phụ nữ trong Đờng về trần

khi linh hồn đã rời thể xác, vẫn còn đau đáu những nỗi niềm, không thể siêu thoát

đợc là vì thế Nhà văn tìm thấy trong thế giới tâm linh những ẩn ức, đớn đau rất

“đời”

Theo tín ngỡng tâm linh con ngời thờng tin vào sự thông linh giữa cõi âm vàcõi dơng,giữa ngời sống và ngời chết với quan niệm “âm dơng giao hoán” Vì thếgiấc mộng tâm linh chính là hình thức chủ yếu để diễn ra những gặp gỡ đối thoại

giữa hai thế giới này Bán cốt là câu chuyện đợc kết cấu dựa theo hai phần Phần

đầu là giấc mộng gặp vợ của hoạ sĩ Xuân T và phần hai là sự linh ứng của giấcmộng đó trong hiện thực Ngời hoạ sĩ già khao khát vẽ một bức kiệt tác cuối đời