Mûúđi lùm nùm ăaô qua, vúâi nhûông phaât triïín ríịt nhanh vađ ríịt múâi trong caâc hoaơt ăöơng kinh tïị, nhûông tiïịn böơ mang tñnh caâch maơng trong caâch töí chûâc vađ hoaơt ăöơng cuê
Trang 1XU THÏỊ PHAÂT TRIÏÍN CUÊA KINH TÏỊ TRI THÛÂC VAĐ NHÛÔNG TAÂC ĂÖƠNG ĂÖỊI VÚÂI QUAN HÏƠ
KINH TÏỊ QUÖỊC TÏỊ
ĂC NGUÝÎN ẶÂC HUĐNG Trúơ lyâ Böơ trûúêng Ngoaơi giao
Trong cuöịn saâch xuíịt baên nùm 1985 vúâi nhan ăïì "Caâch maơng
giaâ trõ tri thûâc - sûơ kïịt thuâc cuêa xaô höơi cöng nghiïơp vađ sûơ múê ăíìu cuêa xaô höơi giaâ trõ tri thûâc", nhađ tûúng lai hoơc Nhíơt Baên Kaiokutai
ăaô tiïn ăoaân rùìng tri thûâc seô trúê thađnh cöơi nguöìn chuê ýịu ăïí phaât triïín kinh tïị vađ tñch luyô tû baên, nïìn kinh tïị dûơa trïn tri thûâc ăang ặúơc thai ngheân trong lođng xaô höơi hiïơn nay seô thay thïị mö hònh kinh tïị cöng nghiïơp theo phûúng thûâc truýìn thöịng Mûúđi lùm nùm ăaô qua, vúâi nhûông phaât triïín ríịt nhanh vađ ríịt múâi trong caâc hoaơt ăöơng kinh tïị, nhûông tiïịn böơ mang tñnh caâch maơng trong caâch töí chûâc vađ hoaơt ăöơng cuêa caâc doanh nghiïơp, sûơ tùng trûúêng cuêa nùng suíịt vađ hiïơu suíịt lao ăöơng cuêa nhiïìu nïìn kinh tïị trïn thïị giúâi mađ nïìn taêng cuêa noâ chñnh lađ ûâng duơng nhûông thađnh tûơu cuêa tri thûâc vađo phaât triïín lûơc lûúơng saên xuíịt vađ thay ăöíi caâc phûúng thûâc quaên lyâ kinh doanh thò tiïn ăoaân ăoâ dûúđng nhû ăang ngađy cađng trúê thađnh sûơ thíơt Trïn cú súê nhûông hiïơn tûúơng phaât triïín múâi nađy, tûđ goâc ăöơ ngoaơi giao, bađi viïịt nađy thûê phín tñch vađ xin ặa ra möơt söị
suy nghô vïì xu hûúâng phaât triïín múâi cuêa nïìn kinh tïị thïị giúâi cuđng
nhûông taâc ăöơng cuêa noâ ăöịi vúâi quan hïơ kinh tïị quöịc tïị
I SÛƠ XUÍỊT HIÏƠN NÏÌN KINH TÏỊ TRI THÛÂC TRÏN THÏỊ GIÚÂI?
Nhûông tiïịn böơ coâ tñnh buđng nöí cuêa lûơc lûúơng saên xuíịt do taâc ăöơng cuêa cuöơc caâch maơng khoa hoơc-cöng nghïơ hiïơn ăaơi nhûông nùm gíìn ăíy, ăùơc biïơt lađ úê caâc nûúâc phaât triïín vađ caâc nûúâc cöng nghiïơp múâi (NICs), ăang lađm xuíịt hiïơn möơt hònh thaâi kinh tïị múâi dûơa chuê
Trang 2yïëu vâo viïåc sẫn xuêët, phên bưí vâ sûã duång tri thûác Nhiïìu ngûúâi gổi
àố lâ "Kinh tïë tri thûác" (knowledge economy hóåc knowledge-based
economy) hóåc "Kinh tïë múái", hay "Kinh tïë hêåu cưng nghiïåp" Duâ
cho tïn gổi thïë nâo ài nûäa, àêy lâ mưåt vêën àïì múái, mưåt cấch tiïëp cêån múái àưëi vúái xu hûúáng phất triïín cuãa kinh tïë thïë giúái Do àố chuáng ta cêìn nghiïn cûáu súám Cố thïí nối trûúác rùçng, khấi niïåm kinh tïë tri thûác ra àúâi phẫn ấnh mưåt quan àiïím phất triïín múái vïì chêët cuãa nïìn kinh tïë thïë giúái khi mâ tri thûác trúã thânh vûâa lâ nưåi dung vûâa lâ àưång lûåc cuãa sẫn xuêët
Khưng đt nhâ phên tđch cho rùçng dûúái tấc àưång cuãa cấch mẩng khoa hổc cưng nghïå vâ toân cêìu hoấ, kinh tïë tri thûác àang hịnh thânh úã nhiïìu nûúác phất triïín vâ sệ trúã thânh mưåt xu thïë quưëc tïë
lúán trong mưåt hóåc hai thêåp kyã túái Tuy nhiïn, bao giúâ thị Nïìn kinh
tïë tri thûác sệ hiïån hịnh mưåt cấch hoân chĩnh vâ lan toẫ ra toân thïë
giúái thị côn cố nhiïìu yá kiïën khấc nhau: nhûäng ngûúâi lẩc quan nhêët cho rùçng àiïìu àố sệ xẫy ra vâo khoẫng nûãa cuưëi thêåp kyã thûá 2 cuãa thïë kyã 21; Liïn Húåp quưëc thị dûå bấo vâo thêåp kyã thûá 3; mưåt sưë ngûúâi khấc lẩi cho rùçng giai àoẩn quấ àưå sang kinh tïë tri thûác sệ kếo dâi suưët thïë kyã 21 vâ àưëi vúái Viïåt Nam quan trổng lâ thúâi gian dûå bấo nây truâng vúái giai àoẩn chuáng ta àang xêy dûång chiïën lûúåc phất triïín, cưng nghiïåp hốa vâ hiïån àẩi hốa
Bêët luêån thïë nâo thị cuäng àang diïỵn ra trïn thûåc tïë sûå quấ àưå sang mưåt nïìn kinh tïë khấc vúái nïìn kinh tïë tưìn tẩi cho túái nay Quấ trịnh chuyïín giao nây àậ vâ àang diïỵn ra mẩnh mệ trong cấc nïìn kinh tïë àậ phất triïín, àùåc biïåt lâ úã Myä, Canada, Têy Êu, Nhêåt, Singapore, Hưìng Kưng, uác Cấc nûúác cưng nghiïåp múái (NICs) tûâ mưåt sưë nùm gêìn àêy cuäng àậ hûúáng mẩnh vâo kinh tïë tri thûác Quấ trịnh quấ àưå sang kinh tïë tri thûác khưng hoân toân loẩi bỗ cấc nûúác àang phất triïín Khưng đt nûúác trong sưë nây (nhû Trung Quưëc, êën Àưå, Ma-lai-xi-a, Thấi Lan ) àậ têåp trung nưỵ lûåc phất triïín mưåt sưë ngânh kinh tïë tri thûác Do tđnh quấ àưå àố nïn sệ cố sûå àan xen giûäa cấc nhên tưë cuãa nïìn kinh tïë cuä vâ nhûäng nhên tưë cuãa nïìn kinh tïë múái; ngay trong tûâng lơnh vûåc sẫn xuêët cuå thïí duâ lâ nưng nghiïåp hay cưng nghiïåp, nhûäng yïëu tưë truyïìn thưëng àïí tẩo nïn cấc sẫn phêím vêỵn tiïëp tuåc tham gia vâo quấ trịnh sẫn xuêët, nhûng giấ trõ cuãa chuáng trong cêëu thânh sẫn phêím ngây câng giẫm ài, vâ ngûúåc lẩi giấ trõ cuãa phêìn chêët xấm (vưën con ngûúâi, cưng nghïå cao vâ thưng tin) ngây câng chiïëm võ trđ ấp àẫo Àưìng thúâi, cưng nghïå
Trang 3thöng tin/Internet, cöng nghïơ viïîn thöng, cöng nghïơ gien ăaô vađ ăang taơo ra nhiïìu saên phíím, dõch vuơ vađ kyô nghïơ múâi Nhûông phûúng tiïơn nađy cuông ăaô díìn thay ăöíi nïịp söịng, nïịp nghô cuông nhû caâch lađm viïơc vađ giaêi trñ cuêa xaô höơi
Nhiïìu nghiïn cûâu trïn thïị giúâi, ăùơc biïơt lađ nghiïn cûâu cuêa Nhoâm ăùơc traâch thuöơc APEC vïì kinh tïị tri thûâc vûđa múâi cöng böị, cho thíịy úê híìu hïịt caâc nûúâc thuöơc Töí chûâc Húơp taâc kinh tïị vađ Phaât triïín (OECD), möơt söị nïìn kinh tïị phaât triïín trong APEC nhû Myô, Canada, Nhíơt, Singapore, uâc, caâc ýịu töị cuêa kinh tïị tri thûâc ăaô phaât triïín úê mûâc khaâ cao Trong caâc nûúâc thuöơc OECD, caâc ngađnh cöng nghiïơp dûơa trïn tri thûâc (knowledge based industries: cöng nghïơ cao vađ tûúng ăöịi cao, thöng tin, tađi chñnh, baêo hiïím, dõch vuơ cöơng ăöìng, xaô höơi vađ chùm soâc sûâc khoeê) ăaô ăoâng goâp trïn 40% GDP Tyê lïơ nađy lađ 57,3% úê Singapore, 55,3% úê Myô, 53% úê Nhíơt, 51%
úê Canada vađ 48% úê uâc Caâc cú súê haơ tíìng thöng tin (ITC) ặúơc ăùơc biïơt quan tím ăíìu tû vađ phaât triïín maơnh úê nhûông nûúâc nađy ăaêm baêo töịt caâc nhu cíìu thöng tin vúâi giaâ caê ngađy cađng giaêm Ăíy lađ möơt trong möơt söị lônh vûơc coâ mûâc tùng trûúêng cao nhíịt: uâc vađ Canada coâ túâi 50% söị ngûúđi sûê duơng ăiïơn thoaơi di ăöơng, 40% coâ maây computer, 30% sûê duơng maơng internet Thûúng maơi ăiïơn tûê, möơt lônh vûơc quan troơng cuêa kinh tïị tri thûâc, phaât triïín hïịt sûâc nhanh choâng, ăùơc biïơt lađ úê Myô, Canada, uâc Mûâc tùng trong lônh vûơc nađy trong vađi nùm qua ăaơt túâi vađi trùm %/nùm Nhiïìu nûúâc phaât triïín ăaô thay ăöíi roô rïơt chñnh saâch, chuýín hùỉn ûu tiïn cao cho viïơc tùng ăíìu tû vađo phaât triïín khoa hoơc, cöng nghïơ vađ giaâo duơc Nùm 1995, töíng ăíìu tû cuêa nhađ nûúâc cho nghiïn cûâu khoa hoơc, cöng nghïơ múâi vađ phaât triïín giaâo duơc chiïịm 8,8% GDP úê Canada, 8,4% úê Myô, 6,8 % úê uâc vađ 6,6%
úê Nhíơt Tñnh tûđ giûôa thíơp niïn 80 trúê laơi ăíy, mûâc tùng bònh quín ăíìu tû vađo lônh vûơc nađy cuêa caâc nûúâc trïn ăaơt 2,8 %/nùm Viïơc phaât triïín caâc ngađnh kinh tïị tri thûâc keâo theo ăođi hoêi coâ möơt ăöơi nguô cöng nhín tri thûâc (nhûông ngûúđi lao ăöơng ặúơc ăađo taơo coâ kiïịn thûâc vađ trònh ăöơ nghïì nghiïơp cao) Ăöơi nguô nađy trong caâc nûúâc phaât triïín tùng lïn nhanh choâng: hiïơn nay tyê lïơ cöng nhín tri thûâc chiïịm gíìn 40% lûơc lûúơng lao ăöơng trong caâc nûúâc noâi trïn; dûơ kiïịn ăïịn nùm
2010 seô tùng lïn ăïịn 80% Riïng úê Myô, chó riïng trong lônh vûơc cöng nghïơ thöng tin vöịn chó chiïịm khoaêng 8,3% töíng saên phíím quöịc nöơi nhûng ăaô ăoâng goâp gíìn möơt phíìn ba sûơ tùng trûúêng cuêa nïìn kinh tïị Myô vađ möơt nûêa sûơ tùng trûúêng vïì nùng suíịt cuêa nûúâc nađy tûđ
Trang 41995 ăïịn 1999 Söị ngûúđi lađm viïơc liïn quan ăïịn lônh vûơc Internet tùng gíịp ăöi trong nùm 1999 vađ thu nhíơp hađng nùm cuêa ngađnh nađy tùng 74% Theo nhíơn ắnh cuêa saâch "Kinh tïị tri thûâc" do Trung Quöịc xuíịt baên, thò kinh tïị tri thûâc coâ khaê nùng ăoâng goâp töịt vađo viïơc giaêi quýịt cöng ùn viïơc lađm vađ nhíơn ắnh: "duđ úê bíịt kyđ nûúâc phaât triïín hay ăang phaât triïín, cöng nghïơ kyô thuíơt cao ăïìu taơo ra
cú höơi viïơc lađm Cöng nghïơ phíìn mïìm íịn Ăöơ taơo ra 50 vaơn cú höơi viïơc lađm coâ lûúng cao cho ngûúđi íịn caê úê trong vađ ngoađi nûúâc Caâc khu khai thaâc kyô thuíơt cao cuêa Trung Quöịc cuông ăaô taơo ặúơc hún 2 triïơu viïơc lađm cho cöng nhín Ngûúđi ta cuông dûơ ăoaân rùìng, nïịu phaât triïín toađn diïơn caâc ngađnh kyô thuíơt cao khaâc thò viïơc taơo ra nhiïìu cú höơi viïơc lađm hún nûôa lađ hoađn toađn khaê quan
Ăöịi vúâi caâc nûúâc chíơm phaât triïín hún trong APEC, nghiïn cûâu cuêa Nhoâm ăùơc traâch noâi trïn cuông chó ra rùìng híìu hïịt caâc nïìn kinh tïị thuöơc loaơi cöng nghiïơp múâi nhû Hađn Quöịc, Ăađi Loan, Höìng Köng cuông ăaô chuýín maơnh theo hûúâng phaât triïín kinh tïị tri thûâc vađ ăaô ăaơt ặúơc nhiïìu tiïịn böơ Möơt söị nûúâc khaâc nhû Trung Quöịc, Thaâi Lan, Ma-lai-xi-a, Chi-lï cuông ăaô tñch cûơc chuíín bõ caâc cú súê cú baên cho phaât triïín kinh tïị tri thûâc, ăùơc biïơt lađ ăaô tíơp trung xíy dûơng vađ phaât triïín nhûông ngađnh kinh tïị dûơa trïn tri thûâc nhû thöng tin, cöng nghïơ phíìn mïìm, nghiïn cûâu vađ ûâng duơng möơt söị cöng nghïơ hiïơn ăaơi, dõch vuơ, ăađo taơo-giaâo duơc Trûúâc tònh hònh ăoâ, APEC ăang tñch cûơc nghiïn cûâu vađ xíy dûơng chûúng trònh húơp taâc giûôa caâc thađnh viïn nhùìm cuđng nhau phaât triïín kinh tïị tri thûâc Víịn ăïì nađy ăang díìn díìn trúê thađnh möơt chuê ăïì vađ nöơi dung quan troơng trong húơp taâc APEC
Nhû víơy, coâ thïí thíịy phaât triïín kinh tïị tri thûâc ăang trúê thađnh
xu hûúâng cuêa thïị giúâi, trûúâc hïịt lađ trong caâc nûúâc phaât triïín vađ caâc nûúâc cöng nghiïơp múâi vađ lađ víịn ăïì múâi trong húơp taâc quöịc tïị Noâ phaên aânh möơt quan ăiïím phaât triïín chiïìu síu múâi cuêa nïìn kinh tïị thïị giúâi Ăöơng lûơc chuê ýịu cuêa xu hûúâng nađy lađ sûơ buđng nöí cuêa tiïịn böơ khoa hoơc cöng nghïơ trong nhiïìu lônh vûơc, trong ăoâ ăùơc biïơt lađ trong lônh vûơc thöng tin-tin hoơc, quaên lyâ vađ sinh hoơc, vađ do xu thïị toađn cíìu hoaâ
II TAÂC ĂÖƠNG CUÊA XU THÏỊ PHAÂT TRIÏÍN KINH TÏỊ TRI THÛÂC TÚÂI QUAN HÏƠ KINH TÏỊ QUÖỊC TÏỊ
Quaâ trònh chuýín tûđ kinh tïị cöng nghiïơp sang kinh tïị tri thûâc coâ taâc ăöơng maơnh meô túâi toađn böơ quan hïơ kinh tïị quöịc tïị, tûđ phûúng
Trang 5thûâc hoaơt ăöơng kinh tïị quöịc tïị ăïịn nöơi dung, cíịu truâc cuêa caâc möịi quan hïơ nađy Sú böơ xin hònh dung möơt söị taâc ăöơng chuê ýịu cuêa quaâ trònh nađy nhû sau:
1 Kinh tïị tri thûâc goâp phíìn ăííy nhanh quaâ trònh toađn cíìu hoaâ, möơt xu thïị taâc ăöơng síu röơng ăöịi vúâi caâc quan hïơ quöịc tïị hiïơn ăaơi Vïì mùơt lyâ thuýịt, do kinh tïị tri thûâc dûơa chuê ýịu trïn viïơc taơo
ra vađ sûê duơng tri thûâc vöịn mang baên chíịt nùng ăöơng, lan toaê khöng biïn giúâi - trong ăoâ trûúâc hïịt lađ khoa hoơc-cöng nghïơ, ăùơc biïơt lađ trong lônh vûơc thöng tin, möơt lônh vûơc coâ tñnh thöng quan ríịt cao, lûơc lûúơng saên xuíịt thïị giúâi vađ caâc hoaơt ăöơng kinh tïị cuêa con ngûúđi ngađy cađng ặúơc quöịc tïị hoaâ vađ ăa phûúng hoaâ trïn phaơm vi toađn cíìu
Vïì mùơt thûơc tiïîn, toađn cíìu hoaâ hay lađ quaâ trònh xaô höơi hoâa saên xuíịt trïn quy mö toađn cíìu ngađy nay ăaô lađ möơt xu thïị khaâch quan ặúơc thuâc ăííy chuê ýịu búêi nhûông tiïịn böơ cuêa khoa hoơc-cöng nghïơ (mùơc duđ coâ mùơt caâc nûúâc phaât triïín vađ tíơp ăoađn tû baên ra sûâc thuâc ăííy vađ lúơi duơng toađn cíìu hoâa vò lúơi ñch cuêa riïng hoơ) Quaê víơy, trong gíìn möơt thíơp kyê qua, töíng giaâ trõ thûúng maơi thïị giúâi ăaô tùng lïn gíìn gíịp 2 líìn (ăaơt mûâc tùng hađng nùm trïn 7%, cao hún 2 líìn so vúâi mûâc tùng GDP); töíng FDI tùng gíìn 3 líìn, ăaơt trïn 4400 tyê USD vađo
1999 vúâi mûâc tùng bònh quín hađng nùm lađ trïn 12% (tñnh trong vođng 2 thíơp kyê qua); hiïơn nay, möîi ngađy töíng giaâ trõ caâc giao dõch tađi chñnh quöịc tïị lïn túâi 3500 tyê USD Trïn 50.000 cöng ty xuýn quöịc gia vúâi khoaêng 300.000 cöng ty con nùìm khùưp caâc nûúâc trïn thïị giúâi kiïím soaât gíìn 50% GDP, 60% töíng míơu dõch, 80-90% danh muơc caâc saên phíím cöng nghïơ cao vađ 90% töíng FDI cuêa toađn thïị giúâi
Ăïí tíơn duơng mùơt tñch cûơc vađ giađnh võ trñ trong phín cöng lao ăöơng quöịc tïị trong böịi caênh toađn cíìu hoaâ, úê nhiïìu nûúâc, nhíịt lađ caâc nûúâc phaât triïín, Nhađ nûúâc ăùơc biïơt khuýịn khñch viïơc phaât triïín vađ sûê duơng caâc khoa hoơc-cöng nghïơ cao trong saên xuíịt Caâc cöng ty cuông ra sûâc nùưm bùưt vađ ûâng duơng nhûông tiïịn böơ múâi vïì khoa hoơc cöng nghïơ ăïí tùng sûâc caơnh tranh vađ múê röơng thõ trûúđng cuêa mònh khöng phaêi chó úê trong nûúâc mađ caê úê nûúâc ngoađi Trong thíơp kyê qua, ngûúđi ta tñnh rùìng khoa hoơc vađ cöng nghïơ ăaô ăoâng goâp túâi trïn 60% vađo mûâc tùng GDP trong caâc nûúâc phaât triïín, ăùơc biïơt úê Myô túâi trïn 70% Bïn caơnh ăoâ, trïn phûúng diïơn vô mö, caâc nûúâc ăïìu tòm caâch
Trang 6tùng cûúđng höơi nhíơp kinh tïị quöịc tïị ăïí tíơn duơng töịi ăa caâc cú höơi vađ haơn chïị caâc bíịt lúơi cuêa quaâ trònh toađn cíìu hoaâ Trong 50 nùm qua, hún 100 ắnh chïị kinh tïị quöịc tïị (toađn cíìu vađ khu vûơc) ăaô ra ăúđi, chó riïng trong thíơp kyê 90, söị lûúơng caâc ắnh chïị múâi thađnh líơp tùng gíịp 3 líìn thíơp kyê 80
2 Kinh tïị tri thûâc phaât triïín seô lađm cho phín cöng lao ăöơng trúê nïn síu sùưc vađ röơng khùưp toađn cíìu
Cuđng vúâi quaâ trònh chuýín tûđ xaô höơi cöng nghiïơp sang xaô höơi tri thûâc, tri thûâc mađ trûúâc hïịt lađ khoa hoơc-cöng nghïơ seô phaât triïín hïịt sûâc nhanh choâng, lađm cho phín cöng lao ăöơng quöịc tïị phaât triïín caê vïì chiïìu röơng líîn chiïìu síu, búêi vò trong thúđi ăaơi kinh tïị tri thûâc, thay vò ăíịt ăai, tađi nguýn vađ vöịn trûúâc ăíy, tri thûâc ngađy cađng lađm nïn giaâ trõ aâp ăaêo trong möîi saên phíím Caâc nûúâc coâ thïị maơnh vïì khoa hoơc-cöng nghïơ ra sûâc ăíìu tû, phaât triïín nhûông ngađnh kinh tïị dûơa trïn tri thûâc Trong nhûông nùm qua, Myô raâo riïịt chuýín nhanh sang nïìn kinh tïị tri thûâc, ăùơc biïơt ăíìu tû phaât triïín nhûông ngađnh nhû thöng tin, vuô truơ, sinh hoơc, dõch vuơ cao cíịp Nhíơt nöî lûơc níng cíịp caâc cú súê nghiïn cûâu khoa hoơc cöng nghïơ, ăíìu tû síu vađo chûúng trònh nghiïn cûâu nano Trung Quöịc ặa ra "Kïị hoaơch 863" vúâi 15 lônh vûơc khoa hoơc cöng nghïơ cíìn tíơp trung phaât triïín nhùìm súâm ăuöíi kõp trònh ăöơ thïị giúâi Singapore tíơp trung ûu tiïn phaât triïín cöng nghïơ ăiïơn tûê, tin hoơc vađ tûơ ăöơng Ăöịi líơp vúâi xu thïị caâc nûúâc phaât triïín nùưm giûô ûu thïị tri thûâc - khoa hoơc cöng nghïơ hûúâng maơnh vađo phaât triïín caâc ngađnh dûơa trïn tri thûâc, caâc nûúâc ăang vađ keâm phaât triïín, do trònh ăöơ khoa hoơc - cöng nghïơ thíịp, thiïịu ăöơi nguô cöng nhín tri thûâc, nhòn chung cađng bõ ýịu thïị, vađ úê vađo võ trñ saên xuíịt, cung cíịp cho thõ trûúđng quöịc tïị caâc saên phíím, dõch vuơ thuöơc loaơi vûđa vađ thíịp cíịp hún vïì cöng nghïơ vađ chíịt lûúơng hoùơc ñt hađm lûúơng tri thûâc hún vađ caâc saên phíím úê daơng nguýn nhiïn liïơu hoùơc sú chïị Nïịu coâ tham gia ặúơc vađo möơt söị ngađnh kyô thuíơt cao thò cuông khöng tiïịp cíơn ặúơc nhûông bñ míơt cöng nghïơ coâ tñnh quýịt ắnh ăöịi vúâi quaâ trònh saên xuíịt, quaên lyâ vađ thûúđng bõ caâc cöng ty xuýn quöịc gia chi phöịi
Bïn caơnh xu thïị trïn cuêa phín cöng lao ăöơng quöịc tïị, vúâi sûơ phaât triïín cuêa tri thûâc - khoa hoơc vađ cöng nghïơ, sûơ phín cöng chuýn síu trong húơp taâc quöịc tïị cuông ặúơc tùng cûúđng theo hûúâng ngađy cađng coâ nhiïìu nhûông cöng ty trong caâc nûúâc ăi chuýn vađo saên
Trang 7xuíịt möơt mùơt hađng, möơt chi tiïịt cuơ thïí nađo ăoâ cuêa möơt saên phíím hoùơc chó cung cíịp möơt dõch vuơ chuýn mön nhíịt ắnh Tuy nhiïn, trong hònh thûâc phín cöng nađy, khuynh hûúâng phín cöng theo trònh ăöơ cuêa trònh tûơ cöng nghïơ trong saên xuíịt cuêa nöơi böơ ngađnh seô tiïịp tuơc phaât triïín maơnh Loaơi phín cöng nađy dûơa trïn ûu thïị tûúng ăöịi khaâc nhau vïì nguöìn lûơc giûôa caâc nûúâc ăïí chuýn mön hoaâ ăöịi vúâi caâc khíu cuêa trònh tûơ cöng nghïơ gia cöng Theo ăoâ, caâc nûúâc phaât triïín chuýín möơt söị cöng ăoaơn saên xuíịt sang caâc nûúâc ăang phaât triïín (coâ thïí lađ möơt söị chi tiïịt hoùơc lùưp raâp) nhùìm tíơn duơng nhín cöng reê vađ nguöìn tađi nguýn cuêa caâc nûúâc nađy
Taâc ăöơng chung cuêa nhûông chiïìu hûúâng trïn ặa ăïịn caâc hiïơn tûúơng: vûđa coâ siïu saâp nhíơp (ăïí coâ sûâc maơnh, ăíìu tû cöng nghïơ hiïơn ăaơi töịn tiïìn ) vûđa coâ sûơ ra ăúđi cađng nhiïìu cöng ty vûđa vađ nhoê Trong míịy nùm trúê laơi ăíy chuâng ta ăaô chûâng kiïịn möơt lađn soâng mua baân vađ saâp nhíơp khöíng löì giûôa caâc cöng ty trong nhiïìu nûúâc trïn thïị giúâi vúâi töíng trõ giaâ giao dõch lïn túâi hađng chuơc nghòn tyê USD Ngûúơc laơi vúâi xu hûúâng mua baân, saâp nhíơp giûôa caâc cöng ty, cuông ăöìng thúđi diïîn ra möơt xu hûúâng thađnh líơp, duy trò nhiïìu cöng
ty coâ quy mö nhoê, hoaơt ăöơng ríịt linh hoaơt nhúđ vađo hïơ thöịng thöng tin thuíơn lúơi (ăùơc biïơt lađ maơng internet), hoùơc chia caâc cöng ty lúân thađnh nhiïìu cöng ty nhoê trong möơt söị lônh vûơc ăïí tùng khaê nùng thñch nghi vađ hoaơt ăöơng hiïơu quaê hún trong ăiïìu kiïơn toađn cíìu hoaâ vađ chuýín tûđ nïìn kinh tïị cöng nghiïơp sang nïìn kinh tïị tri thûâc úê Myô hiïơn coâ trïn 20 triïơu cöng ty, trong ăoâ trïn 90% lađ cöng ty nhoê; hađng nùm söị lûúơng caâc cöng ty nhoê tùng lïn ríịt nhanh: vñ duơ nùm
1993 toađn nûúâc Myô coâ 666.800 cöng ty nhoê, nùm 1994 tùng lïn 706.000 caâi Viïơc tùng söị lûúơng caâc cöng ty nhoê vûđa do líơp múâi nhûng cuông vûđa lađ kïịt quaê cuêa quaâ trònh chia nhoê caâc cöng ty lúân Cöng ty ăiïơn baâo ăiïơn thoaơi Myô bõ chia thađnh 8 cöng ty nhaânh vađ 22 cöng ty chaâu, cöng ty IBM bõ chia thađnh 13 cöng ty nhoê
3 Phaât triïín kinh tïị tri thûâc seô lađm thay ăöíi síu sùưc cú cíịu kinh tïị thïị giúâi vađ cíịu truâc cuêa quan hïơ kinh tïị quöịc tïị
Vúâi sûơ xuíịt hiïơn cuêa kinh tïị tri thûâc, cú cíịu kinh tïị thïị giúâi ặâng trûúâc möơt sûơ thay ăöíi síu sùưc vađ bíịt ngúđ nhíịt kïí tûđ khi thïị giúâi chuýín tûđ xaô höơi nöng nghiïơp sang cöng nghiïơp vađo thïị kyê 18 vađ 19 Trong nhûông nùm 60, ngađnh nöng-lím-ngû nghiïơp chiïịm 10,4% cú cíịu saên phíím thïị giúâi, ngađnh cöng nghiïơp chiïịm 28,4%,
Trang 8dõch vuơ 50,4%; ăïịn nhûông nùm 90, vúâi sûơ phaât triïín cuêa khoa hoơc-cöng nghïơ, cú cíịu trûúâc ăíy ăaô thay ăöíi maơnh meô vúâi caâc tyê lïơ tûúng ûâng lađ 4,4%, 21%, 62,4% Trong caâc nûúâc phaât triïín, caâc ngađnh dõch vuơ ăùơc biïơt phaât triïín vađ ngađy cađng ăoâng vai trođ quan troơng trong töíng saên phíím xaô höơi: Nùm 1997, tyê lïơ tham gia cuêa khu vûơc dõch vuơ vađo GDP vađ taơo cöng ùn viïơc lađm úê Myô theo thûâ tûơ lađ 76% vađ 73%, Canada lađ 79,7 % vađ 80%, EU lađ 64 % vađ 60% Nhû víơy, caâc ngađnh dûơa trïn tri thûâc ăaô chiïịm võ trñ ngađy cađng quan troơng hún vađ trong tûúng lai vúâi sûơ phaât triïín kinh tïị tri thûâc, caâc ngađnh dûơa trïn tri thûâc seô chiïịm võ trñ aâp ăaêo trong cú cíịu kinh tïị thïị giúâi Sûơ thay ăöíi trong cú cíịu cuêa kinh tïị caâc nûúâc vađ kinh tïị thïị giúâi keâo theo sûơ thay ăöíi trong cíịu truâc cuêa quan hïơ kinh tïị quöịc tïị, thïí hiïơn chuê ýịu trïn caâc khña caơnh sau:
Möơt lađ, nhûông hađng hoaâ, dõch vuơ coâ hađm lûúơng trñ túơ cao (bao göìm caê thöng tin vađ tri thûâc, trong ăoâ ăùơc biïơt lađ tri thûâc vïì kyô thuíơt vađ cöng nghïơ) ngađy cađng chiïịm võ trñ chuê chöịt trong thûúng maơi quöịc tïị Chiïìu hûúâng nađy ăaô ặúơc thïí hiïơn tûúng ăöịi roô trong thûơc tiïîn thûúng maơi hađng hoaâ thïị giúâi Nùm 1950 tyê lïơ hađng nöng saên chiïịm 47%, hađng cöng nghiïơp chiïịm 38% ăïịn nùm 1996 caâc tyê lïơ tûúng ûâng lađ 12% vađ 77%; tyê lïơ caâc hađng hoaâ coâ kyô thuíơt cao ặúơc trao ăöíi quöịc tïị tùng nhanh vađ hiïơn nay chiïịm 70% trong töíng caâc saên phíím buön baân giûôa caâc nûúâc phaât triïín Trao ăöíi kyô thuíơt vađ cöng nghïơ giûôa caâc nûúâc ăaơt 100 tyê USD nùm 1990, 250 tyê USD nùm 1995 vađ ûúâc ăaơt trïn 500 tyê USD nùm 2000 Thûúng maơi dõch vuơ cuông tùng nhanh vađ chiïịm phíìn ngađy cađng quan troơng trong thûúng maơi quöịc tïị Trong thíơp niïn 90 thûúng maơi dõch vuơ tùng cao hún mûâc tùng cuêa thûúng maơi hađng hoaâ 1,5 líìn vađ hiïơn chiïịm trïn 20% töíng kim ngaơch thûúng maơi thïị giúâi
Hai lađ, thûúng maơi ăiïơn tûê lađ lônh vûơc phaât triïín nhanh nhíịt vađ seô ăoâng vai trođ hađng ăíìu trong thûúng maơi quöịc tïị Thûơc tïị trong nhûông nùm qua cho thíịy, mùơc duđ lađ möơt lônh vûơc cođn ríịt múâi, nhûng thûúng maơi ăiïơn tûê ăaô phaât triïín vúâi möơt töịc ăöơ ghï gúâm tûđ töíng trõ giaâ 17 tyê USD nùm 1997 lïn trïn 70 tyê nùm 1999 vađ dûơ kiïịn seô ăaơt 1000 tyê vađo nùm 2002
Ba lađ, quaâ trònh chuýín tûđ kinh tïị cöng nghiïơp sang kinh tïị tri thûâc vađ xu thïị toađn cíìu hoaâ ăaô vađ ăang lađm thay ăöíi caâc lúơi thïị so
Trang 9saânh cuêa caâc quöịc gia trong thûúng maơi quöịc tïị theo hûúâng giaêm díìn caâc lúơi thïị truýìn thöịng nhû ăíịt ăai, tađi nguýn, nhín cöng reê,
võ trñ ắa lyâ vađ tùng vai trođ, giaâ trõ cuêa caâc ýịu töị tri thûâc Nûúâc nađo khai thaâc, phaât triïín töịt nguöìn tri thûâc seô coâ cú höơi phaât triïín vađ ngađy cađng coâ võ trñ cao trïn thûúng trûúđng quöịc tïị cuông nhû vai trođ quan troơng trong quan hïơ quöịc tïị Nhòn chung, caâc nûúâc phaât triïín coâ ăiïìu kiïơn vađ lúơi thïị hún caâc nûúâc ăang phaât triïín vò nïìn kinh tïị cuêa hoơ phaât triïín cao, ăùơc biïơt lađ ăaô coâ nhiïìu ngađnh kinh tïị dûơa trïn tri thûâc khaâ phaât triïín, lađm chuê ặúơc khoa hoơc cöng nghïơ hiïơn ăaơi, nùưm giûô híìu hïịt caâc nguöìn vöịn vađ coâ ăöơi nguô nhín cöng tri thûâc ăöng ăaêo Do víơy, quaâ trònh toađn cíìu hoaâ vađ chuýín sang kinh tïị tri thûâc ăang vađ coâ thïí seô lađm gia tùng sûơ phín cûơc vïì trònh ăöơ phaât triïín vađ khoaêng caâch giađu-ngheđo giûôa caâc nûúâc trïn thïị giúâi Tuy nhiïn, quaâ trònh nađy khöng hoađn toađn taâc ăöơng möơt caâch tiïu cûơc hoùơc bíịt lúơi ăöịi vúâi caâc nûúâc ăang phaât triïín Traâi laơi, noâ múê ra nhiïìu cú höơi mađ caâc nûúâc ăang phaât triïín coâ thïí tíơn duơng ăïí
"ăi tùưt, ăoân ăíìu", trïn con ặúđng phaât triïín kinh tïị vađ thu heơp díìn khoaêng caâch vúâi caâc nûúâc ăaô ăi trûúâc Thûơc tïị ăaô chûâng minh khöng
ñt nûúâc trûúâc ăíy thuöơc loaơi ăang phaât triïín, sau 2-3 thíơp kyê ăaô bûât lïn ặâng vađo hađng caâc nûúâc cöng nghiïơp múâi
4 Theo möơt söị nhađ kinh tïị, nïìn kinh tïị tri thûâc mang ăùơc tñnh tùng trûúêng bïìn vûông vađ thoaât ặúơc sûơ phaât triïín theo chu kyđ (tùng trûúêng-suy thoaâi) Nïịu ăiïìu nađy ăuâng thò quan hïơ kinh tïị quöịc tïị cuông seô phaât triïín möơt caâch öín ắnh, nguy cú vïì khuêng hoaêng kinh tïị khu vûơc vađ thïị giúâi khöng cođn lađ boâng ăen kinh hoađng truđm lïn quan hïơ kinh tïị quöịc tïị nûôa Ăíy seô lađ möơt sûơ biïịn ăöíi lúân vïì chíịt cuêa quan hïơ kinh tïị quöịc tïị
5 Vúâi nïìn kinh tïị tri thûâc trong möơt thïị giúâi toađn cíìu hoaâ, vai trođ cuêa caâc chuê thïí quan hïơ quöịc lïị noâi chung vađ quan hïơ kinh tïị quöịc tïị noâi riïng coâ nhûông biïịn ăöíi lúân
Vai trođ cuêa caâc chuê thïí truýìn thöịng lađ caâc Nhađ nûúâc-quöịc gia seô coâ nhûông thay ăöíi Hoơc giaê Richard Rosecrance nhíơn ắnh trong
cuöịn "Sûơ nöíi lïn cuêa caâc nhađ nûúâc aêo" nhû sau: "Do ngađy cađng coâ
nhiïìu haông chuýín saên xuíịt ra nûúâc ngoađi vađ ăíịt ăai trúê nïn keâm giaâ trõ hún cöng nghïơ, kiïịn thûâc vađ ăíìu tû trûơc tiïịp, chûâc nùng cuêa Nhađ nûúâc ăang ặúơc xem xeât laơi Caâc Nhađ nûúâc phaât triïín ăang gaơt díìn caâc tham voơng vïì quín sûơ, chñnh trõ vađ laônh thöí ăïí cöị gùưng
Trang 10giađnh líịy möơt phíìn lúân hún trong töíng saên lûúơng toađn cíìu Theo öng, caâc Nhađ nûúâc ăang díìn phaêi ăiïìu chónh laơi chûâc nùng nhûng thíím quýìn vïì qui mö ắa lyâ seô khöng coâ biïịn ăöơng Vïì kinh tïị - thûúng maơi, thay vò tíơp trung vađo chûâc nùng ăiïìu khiïín caâc nguöìn lûơc nhû thúđi kyđ troơng thûúng trûúâc ăíy; chûâc nùng cuêa Nhađ nûúâc seô ngađy cađng ặúơc chuâ troơng vađo viïơc ăađm phaân vúâi caâc nguöìn vöịn vađ lao ăöơng nûúâc ngoađi vađ trong nûúâc ăïí thu huât chuâng vïì vuđng kinh tïị cuêa mònh vađ thuâc ăííy sûơ tùng trûúêng"
Bïn caơnh sûơ thay ăöíi vai trođ cuêa Nhađ nûúâc, caâc chuê thïí múâi nhû caâc töí chûâc quöịc tïị, caâc ắnh chïị liïn kïịt kinh tïị toađn cíìu vađ khu vûơc, caâc cöng ty xuýn quöịc gia (TNC) cuông ngađy cađng coâ tiïịng noâi vađ vai trođ quan troơng hún trong sinh hoaơt quöịc tïị
6 Quaâ trònh phaât triïín kinh tïị tri thûâc trong möơt thïị giúâi toađn cíìu hoaâ lađm thay ăöíi so saânh lûơc lûúơng vađ sûơ tíơp húơp lûơc lûúơng theo tríơt tûơ cuô
Sau sûơ tan raô cuêa Liïn Xö vađ hïơ thöịng xaô höơi chuê nghôa thïị giúâi, sûơ tíơp húơp lûơc lûúơng trong quan hïơ quöịc tïị noâi chung vađ quan hïơ kinh tïị quöịc tïị noâi riïng dûơa trïn yâ thûâc hïơ ăaô khöng trúê thađnh ýịu töị quan troơng mang tñnh quýịt ắnh Dûúâi taâc ăöơng cuêa toađn cíìu hoaâ vađ quaâ trònh phaât triïín kinh tïị tri thûâc, tû duy truýìn thöịng vïì ăöơc líơp chuê quýìn vïì an ninh quöịc gia cuông coâ nhûông thay ăöíi; an ninh kinh tïị ngađy cađng trúê thađnh trung tím cuêa caâc chñnh saâch an ninh quöịc gia vađ lúơi ñch kinh tïị trúê thađnh ăöơng lûơc chuê ýịu cuêa caâc tíơp húơp lûơc lûúơng trïn phaơm vi toađn cíìu vađ khu vûơc Thïị giúâi hai cûơc ăaô nhûúđng chöî cho möơt thïị giúâi múâi ăang trong quaâ trònh ăa cûơc hoaâ vúâi nhiïìu trung tím quýìn lûơc chñnh trõ-kinh tïị coâ nhûông möịi quan hïơ ăan xen nhiïìu chiïìu vađ coâ taâc ăöơng qua laơi líîn nhau Trong möơt söị thíơp kyê túâi, khoaêng caâch vïì phaât triïín vađ chïnh lïơch giađu-ngheđo giûôa nhoâm caâc nûúâc phaât triïín vađ nhoâm caâc nûúâc ăang phaât triïín seô tùng thïm nhiïìu nhûng ăiïìu ăoâ khöng hùỉn coâ nghôa rùìng chó caâc nûúâc giađu seô ngađy cađng giađu lïn trong khi nhûông nûúâc ngheđo seô ngađy cađng ngheđo ăi Sûơ phín hoaâ tíịt ýịu seô diïîn ra nhûng töi tin rùìng, trong tûúng lai gíìn ngađy cađng coâ nhiïìu nûúâc thuöơc nhoâm caâc nûúâc ăang phaât triïín, do tíơn duơng ặúơc caâc cú höơi
do toađn cíìu hoaâ vađ phaât triïín kinh tïị tri thûâc mang laơi, bûât lïn vađ gia nhíơp vađo nhoâm caâc nûúâc phaât triïín