Córất nhiều cá nhân và tổ chức quan tâm đến vấn đề này, đặc biệt là những giáo viêntrực tiếp dạy sử hiện nay cũng có những nỗ lực để tìm ra con đường , biện pháp nângcao hiệu quả việc dạ
Trang 11 ĐẶT VẤN ĐỀ
Lịch sử không chỉ đóng vai trò quan trọng trong đời sống xã hội mà trong chừngmực không nhỏ còn là công cụ giáo dục tình cảm, đạo đức, phẩm chất Đó là giáodục lòng yêu nước, trung thành với dân tộc, với cách mạng, với Đảng là việc noigương người xưa để hành động trong ngày hôm này
Nhưng hiện nay trong xã hội và nhà trường môn lịch sử và bị xem là là môn phụ.Kết quả học tập của học sinh rất yếu kém và đáng báo động Vậy nguyên nhân do
đâu? Phải chăng dạy và học lịch sử hiện nay chưa tìm ra một “ kim chỉ nam” đúng
đắn chuẩn xác để định hướng đi chung Hiện nay việc dạy và học sử đang thu hút sựchú ý của toàn xã hội
Xuất phát từ thực tế đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo, các ban ngành liên quan đã cónhững biện pháp để nâng cao hiệu quả dạy sử và học sử trong trường phổ thông Córất nhiều cá nhân và tổ chức quan tâm đến vấn đề này, đặc biệt là những giáo viêntrực tiếp dạy sử hiện nay cũng có những nỗ lực để tìm ra con đường , biện pháp nângcao hiệu quả việc dạy và học lịch sử hiện nay
Và trên thực tế đã xuất hiện nhiều quan niệm, phương pháp dạy và học đáp ứngphần nào những đòi hỏi đó Tuy vậy khoa học luôn đòi hỏi tìm ra những biện pháp ,con đường mới để áp dụng vào thực tiễn cho hiệu quả Vì thế việc tìm ra con đườngnhằm nâng cao việc dạy và học lịch sử là điều hết sức quan trong cần thiết trong giaiđoạn hiện nay
Là một giáo viên trực tiếp dạy học lịch sử, trong tôi cũng đang có những suynghĩ về việc dạy học lịch sử hiện nay Tôi cũng mong tìm ra con đường biện pháptích cực để áp dụng trong công việc của mình đang làm và tìm ra nhiều hướng đihơn cho tư duy của bản thân trong quá trình dạy lịch sử
Trang 22 GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
2.1 Cơ sở lý luận của vấn đề.
Giai đoạn 1919 - 1930 là phần quan trọng của lịch sử Việt Nam cận đại, vớinhững nội dung hết sức cơ bản, có liên quan một cách sâu sắc tới những nội dungcủa giai đoạn tiếp theo Đây là giai đoạn lịch sử diễn ra cuộc đấu tranh và thống nhấtcủa các khuynh hướng cách mạng, để dẫn đến sự ra đời của một chính Đảng Cộngsản duy nhất ở Việt Nam: Đảng Cộng sản Việt Nam (1930) Vì thế, việc giảng dạytốt giai đoạn lịch sử Việt Nam 1919 – 1930 sẽ tạo điều kiện cho học sinh có cơ sởkiến thức mở đầu vững chắc để các em dễ dàng hơn khi tìm hiểu kiến thức phần sau,nhất là giai đoạn lịch sử 1930 - 1945
Trên thực tế, khi giảng dạy lịch sử Việt Nam giai đoạn này, một số giáo viên trẻ
sẽ gặp nhiều khó khăn, do nội dung rất phức tạp, nhiều khái niệm mới hình thành và
dễ sa vào việc "làm rối" vấn đề Nếu không xử lý khéo các vấn đề lịch sử giai đoạnnày, có thể ảnh hưởng không nhỏ đến việc nhận thức lịch sử cũng như cách nhìnnhận đánh giá vấn đề lịch sử của học sinh Đồng thời nếu giảng dạy chỉ đơn thuầnkiến thức lịch sử sẽ khiến học sinh nhàm chán, không có hứng thú với môn học, họcsinh thụ động lĩnh hội kiến thức nên sẽ lâu nhớ và nhanh quên nội dung của bài,chương
Qua quá trình tìm tòi, suy nghĩ tôi đã chọn một số biện pháp góp phần nâng caohiệu quả dạy học bộ môn Đó có thể coi là một số biện pháp góp phần “tích cựchóa” các hoạt động dạy và học sử Khi được nghe kể chuyện, xem các đoạn phim,lập bản đồ tư duy, lập bảng hệ thống kiến thức, học sinh sẽ hứng thú hơn trong việchọc tập Như vậy một số biện pháp trên sẽ góp phần nâng cao và thu hút sự quan tâmcủa học sinh vào môn học
Vì thế, trong bản sáng kiến này, tôi mạnh dạn đưa ra một vài kinh nghiệm mang
tính chủ quan của mình về “Một số biện pháp giảng dạy giai đoạn lịch sử Việt
Nam 1919-1930 nhằm phát huy tính tích cực và tạo hứng thú cho học sinh" nhằm
chia sẻ kinh nghiệm và lĩnh hội thêm những ý kiến đóng góp của các thầy cô, các
Trang 3anh chị, em, các bạn đồng nghiệp giúp tôi hoàn thiện hơn trong công tác giảng dạygiai đoạn lịch sử này.
2.2 Thực trạng của vấn đề
Mong muốn tìm ra con đường biện pháp nhằm nâng cao hiệu quả dạy học bộmôn lịch sử ở trường phổ thông là vấn đề chung của những nhà giáo và nhiều tổ
chức ban ngành có liên quan Giáo trình “phương pháp dạy học lịch sử” – GS Phan
Ngọc Liên (chủ biên) cũng đã trình bày nhiều vấn đề về lí luận, quan niệm tư tưởng,tri thức nghiệp vụ….Ở đó cũng trình bày một số biện pháp nhằm nâng cao chấtlượng hiệu quả dạy học bộ môn Cuốn sách phản ánh tình hình thực tế của công tácgiảng dạy lịch sử ở trường phổ thông và việc rèn luyện nghiệp vụ Đây là nguồn tưliệu phong phú cho những giáo viên giảng viên bộ môn lịch sử, giúp người tiếp cận
nó đúc rút được về mặt lí luận và kinh nghiệm dạy học để tác nghiệp
Cuốn sách “Con đường và biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử ở trường phổ thông” – PGS.TS Ngô Minh Oanh (chủ biên) và các tác giả thuộc tổ lí luận và
phương pháp dạy học lịch sử, khoa lịch sử trường Đại học sư phạm Thành Phố HồChí Minh xuất bản tháng 1/2006 đã trình bày một số con đường và biện pháp nângcao hiệu quả dạy và học lịch sử ở trường THPT như: dạy học lịch sử theo hướng tíchcức hóa hoạt động nhận thức của học sinh; vận dụng nguyên tắc dạy học liên môn đểnâng cao hiệu quả dạy học môn lịch sử; sử dụng kiến thức lịch sử thế giới để dạy tốtlịch sử Việt Nam ở trường THPT, sử dụng công nghệ thông tin trong dạy học lịchsử…
Song, cho đến nay, chưa có công trình, bài viết nào nghiên cứu chuyên sâu về
vấn đề này Chính vì vậy, tôi đã quyết định chọn đề tài: “Một số biện pháp giảng
dạy giai đoạn lịch sử Việt Nam 1919-1930 nhằm phát huy tính tích cực và tạo hứng thú cho học sinh" làm sáng kiến kinh nghiệm năm học 2013 - 2014
2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề.
Để tạo sự hứng thú và phát huy tính chủ động, tích cực của học sinh tôi đã sử dụngmột số biện pháp sau:
Trang 42.3.1 Phương pháp sử dụng bản dồ tư duy.
a Cơ sở đề xuất giải pháp.
Bản đồ tư duy còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy,… là hình thức ghichép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay mộtmạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét,màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêucầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗingười vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khácnhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng Bản đồ tưduy theo một cách riêng, do đó việc lậpbản đồ tư duy phát huy được tối đa khả năngsáng tạo của mỗi người
Sử dụng Bản đồ tư duy trong dạy học dành nhiều thời gian cho học sinh làm việc,công việc của giáo viên đỡ vất vả nhiều so với cách dạy truyền thống, giúp các emkhông thấy nhàm chán vì bài học dài dòng mà luôn sôi nổi, hào hứng từ đầu đếncuối tiết học Đồng thời sẽ nâng cao hiệu quả trong việc củng cố kiến thức, rèn các
kỹ năng và phát triển tư duy lôgíc cho học sinh
Sử dụng Bản đồ tư duy giúp học sinh học được phương pháp học, học tập một cáchtích cực huy động tối đa sự tư duy và sáng tạo của học mình, từ đó nhớ bài lâu vàhiểu bài sâu, và cũng là một phương pháp ghi chép tối ưu so với phương pháp ghi
chép truyền thống Sau đây là một số cách sử dụng bản đồ tư duy khi dạy học phần
lịch sử Việt Nam 1919 – 1930
b Tổ chức, triển khai thực hiện.
* Sử dụng Bản đồ tư duy để tóm tắt nội dung bài học.
Khi học xong bài 12 tiết 1 - SGK cơ bản, để tóm tắt nội dung bài học, giáo viên
trình chiếu sơ đồ tư duy sau
Trang 5Thâu tóm quyền lực trong tay người Pháp, thủ tiêu quyền tự do…
Chính sách văn hoá nô dịch
Tuyên truyền chính sách khai hoá…-> gieo rắc ảo tưởng
Về văn hoá, giáo dục
Địa chủ phong kiến, tư sản, tiểu tư sản, nông dân, công nhân
Nông dân > < địa chủ phong kiến Dân tộc > < thực dân Pháp
Nội dung tóm lược ấy sẽ khiến học sinh nhớ được nội dung cơ bản của bài học vàkhắc sâu kiến thức của tiết học
* Sử dụng Bản đồ tư duy để kiểm tra bài cũ.
Trước khi dạy Tiết 17 Mục II- Bài 12: Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt từ năm 1919-1925 (Lịch sử 12) giáo viên yêu cầu học sinh lên bảng điền các thông tin
còn thiếu để hoàn thiện BĐTD ở tiết 16 (Mục I: Những chuyển biến mới về kinh tế,chính trị, văn hóa, xã hội ở Việt Nam sau Chiến tranh thế giới thứ nhất)
Trang 6Như vậy qua việc hoàn thiện BĐTD, học sinh nói rõ hơn về thái độ chính trị và khảnăng cách mạng của từng gia cấp, tầng lớp xã hội Việt Nam sau chiến tranh thế giớithứ nhất, hay nói cách khác là nhận xét về mối quan hệ giữa các nhánh thông tin với
từ chìa khóa trung tâm Đây chính là phần hiểu bài của học sinh mà giáo viên cầncăn cứ vào đó để đánh giá, nhận xét
* Sử dụng Bản đồ tư duy để ra bài tập về nhà.
Để dạy tốt bài 13 (Lịch sử 12): Phong trào dân tộc dân chủ ở Việt Nam từ năm
1925 đến năm 1930, mục II, ý 2: Đảng cộng sản Việt Nam ra đời Giáo viên giao
nhiệm vụ cho học sinh về nhà tìm hiểu nội dung của bài học theo các câu hỏi cuốimỗi mục trong bài, mặt khác yêu cầu học sinh sưu tầm một số tranh ảnh có liên quan
Trang 7đến bài học và thể hiện được tính sáng tạo, thẩm mỹ cao Sau đó khi dạy bài mớigiáo viên cho học sinh đối chiếu so sánh nội dung đã chuẩn bị ở nhà xem đúngkhông, đầy đủ chưa, đồng thời giáo viên phải chuẩn bị một Bản đồ tư duy có đầy đủnội dung kiến thức của bài học này để giới thiệu và nhấn mạnh kiến thức cho họcsinh nắm chắc, nhớ sâu bài.
Lưu ý: sơ đồ tư duy này có thể dùng ở bài 13 tiết 2 hoặc cả bài 14 tiết 2 – SGK cơbản
Lê Hồng Sơn
HồTùng Mậu Nguyễn Ái Quốc
Nguễn Đức Cảnh
Nguyễn Ái Quốc
2.3.2 Sử dụng tư liệu văn học.
a Cơ sở đề xuất giải pháp.
Tài liệu văn học là một loại tài liệu lịch sử, là nguồn thông tin không thể thiếutrong dạy học lịch sử, nhất là chương trình lịch sử dân tộc Do đặc trưng của bộmôn, kiến thức lịch sử là những kiến thức quá khứ, học sinh khó học, khó nhớ nênkhi giáo viên sử dụng tài liệu văn học trong dạy học lịch sử sẽ giúp học sinh hứngthú hơn, có sự hình dung đa dạng về quá khứ, tạo được biểu tượng sinh động, chínhxác về các sự kiện, hiện tượng lịch sử Từ đó các em có thể dễ dàng lĩnh hội các
Trang 8thuật ngữ, hình thành các khái niệm lịch sử, nắm được những kết luận khoa họcmang tính khái quát Mặt khác, nó còn có tác dụng trong việc giáo dục tư tưởng,tình cảm đạo đức và hình thành nhân cách cho học sinh.
b Tổ chức, triển khai thực hiện.
Tư liệu văn học được sử dụng trong giai đoạn này cụ thể như sau:
- Khi dạy bài 12 tiết 1 – SGK 12 cơ bản, mô tả về đời sống cực khổ của giai cấp
nông dân và công nhân, giáo viên đọc đoạn thơ sau
Giai cấp nông dân bị boá lột tàn tệ :
Nửa đêm thuế thúc trống dồn
Sân đình máu chảy , đường thôn lính đầy
Con đói lả ôm lưng mẹ khóc
Mẹ đợ con đấu thóc cầm hơi
Kiếp người cơm vãi, cơm rơi
Biết đâu nẻo đất, phương trời mà đi
Tình cảnh giai cấp công nhân:
Cha trốn ra Hòn Gay cuốc mỏ
Anh chạy vào đất đỏ làm phu
Bán thân đổi mấy đồng xu
Thịt xương vùi gốc cao su mấy tầng
Từ đó học sinh sẽ hiểu rõ hơn về đời sống cực khổ của người công nhân, nông dânViệt Nam trong xã hội thuộc địa nửa phong kiến
- Dạy bài 12 tiết 2 – SGK 12 cơ bản, khi giảng về hành trình tìm đường cứu nước
của Nguyễn Ái Quốc, khi Người đọc “Sơ thảo lần thứ nhất Những luận cương vềvấn đề dân tộc và vấn đề thuộc địa” của V.I Lê-nin, giáo viên đọc đoạn thơ sau
Trang 9“ Xóm thợ Pa ri nghèo cuối ngõ
Tưng bừng gác trọ đón bình minh
Mác - Lê nin đến từng trang đỏ
Chân lý đây rồi lẽ tử sinh”
( Theo chân Bác - Tố Hữu ).
“ Luận cương Lê nin đến Bác Hồ và Người đã khóc
Lệ Bác Hồ rơi trên chữ Lê nin
Bốn bức tường im nghe Bác lật từng trang sách gấp
Tưởng bên ngoài đất nước đợi mong tin”
( Người đi tìm hình của nước - Chế Lan Viên).
- Dạy bài 13 tiết 2 – SGK cơ bản, khi tới phần ý nghĩa sự thành lập Đảng Cộng sản
Việt Nam, giáo viên đọc đoạn thơ sau:
“ Như đứa trẻ sinh nằm trên cỏ
Không quê hương sương gió tơi bời
Đảng ta sinh ở trên đời
Một hòn máu đỏ nên người hôm nay
Đảng ta đó trăm tay nghìn mắt
Đảng ta đây sương sắt da đồng
Đảng ta muôn vạn công nông
Đảng ta muôn vạn tấm lòng niềm tin
Đảng ta Mác - Lê nin vĩ đại
Đã hồi sinh trả lại cho ta
Trời cao đất rộng bao la
Bát cơm, tấm áo, hương hoa, hồn người”
( Tố Hữu ).
2.3.3 Kể chuyện lịch sử.
a Cơ sở đề xuất giải pháp
Trang 10Giai đoạn lịch sử việt Nam 1919 – 1930 có nhiều sự kiện gắn liền với các nhân vậtlịch sử với những câu chuyện lịch sử sinh
động Những câu chuyện lịch sử có tác dụng cụ thể hóa kiến thức, giúp các em tái hi
ện quá khứ một cách chân thực, tránh hiện đại hóa lịch sử Đồng thời có tác dụng mạ
nh mẽ đến tư tưởng tình cảm của học sinh, hình thành trong các em lý tưởng sống ca
o đẹp và ý thức trách nhiệm của mình với quê hương đất nước
b Tổ chức, triển khai thực hiện.
- Bài 12 tiết 1- SGK 12 cơ bản, khi dạy tới phần giai cấp tư sản, nói về bộ phận tư
sản dân tộc, giáo viên kể chuyện nhà tư sản Bạch Thái Bưởi
Bạch Thái Bưởi (1874-1932), sinh ra trong một gia đình nông dân nghèo ở làng An Phúc, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông (nay là Hà Nội) Ông vốn mang họ Đỗ, nhưng
vì mồ côi cha từ nhỏ nên phải phụ giúp mẹ kiếm sống bằng nghề bán hàng rong Sau
đó, ông được một người họ Bạch nhận làm con nuôi và cho ăn học, mới đổi sang họ Bạch Một ngày, ông quyết định bỏ học đi làm công cho một hãng buôn của người Pháp Năm 1895, nhân sự kiện ở Pháp tổ chức hội đấu xảo thành Bordeaux, ông được theo chủ sang đây để giới thiệu những sản phẩm của Việt Nam Từ đó, ông đã nắm bắt và học hỏi được rất nhiều điều từ nền văn minh phương Tây
Lao đao khởi nghiệp.
Trở về nước đúng vào dịp Pháp đang thi công công trình cầu Sông Cái, ông xin vào làm công ở đây Lúc bấy giờ, người Pháp đang triển khai xây dựng đường sắt và có nhu cầu rất lớn về gỗ nên ông đã mạnh dạn chung vốn với một người Pháp để cung cấp tà vẹt gỗ cho Sở xe hỏa Suốt 3 năm ròng rã, ông lặn lội khắp các tỉnh để tìm gỗ đảm bảo yêu cầu cung cấp cho các đối tác Bằng uy tín của mình, Bạch Thái Bưởi
đã thiết lập được những mối quan hệ làm ăn khá bền vững Nguồn lợi nhuận không nhỏ thu được từ công việc này, thay bằng việc chọn một nghề chắc tay để kiếm lời như cho vay lãi, tậu ruộng, mua nhà, hưởng cuộc sống an nhàn, ông lại tiếp tục dấn
Trang 11thân vào sự nghiệp buôn bán, lĩnh vực mà người Việt vốn hết sức lép vế trước người ngoại quốc
Bạch Thái Bưởi luôn xác định thương trường là chiến trường, không thể đứng yên một chỗ Trong thời kỳ này, nghề buôn ngô xuất cảng đang hái ra tiền nên ông đã hùn vốn để theo đuổi Tuy nhiên, khi nghề này trở nên thịnh hành thì giá ngô ngày một cao, lại gặp cảnh mất mùa nên những hợp đồng cung cấp ngô bị phá sản khiến ông trắng tay phải làm lại từ đầu "Buông dầm cầm chèo", sự linh hoạt, nhạy bén của Bạch Thái Bưởi luôn khiến ông phải vận động, khi đắc thắng, ông không hề tự bằng lòng và khi thất bại, ông không chịu thúc thủ Và rồi, ông đã lấy lại được những gì
đã mất khi đấu giá thành công một hiệu cầm đồ ở Nam Định Từ đây, ông có cơ hội phất lên và tiếp tục tham gia thầu thuế chợ, buôn rượu, mở nhà in, khai thác mỏ…
Đầu thế kỷ XX, Bạch Thái Bưởi nhận thấy nghề vận tải trên các con sông có tiềm năng rất lớn nên quyết tâm theo đuổi Năm 1909, nhân việc một hãng tàu Pháp chở thư và hành khách đường sông Bắc kỳ vừa hết hạn hợp đồng với chính phủ, Bạch Thái Bưởi đã thuê lại 3 chiếc tàu của hãng này Ông lập tức mở tuyến vận tải Nam Định - Hà Nội và Nam Định - Bến Thủy (Nghệ An) Đây là hai tuyến tàu khách trọng yếu lúc bấy giờ Vốn không phải chủ tàu chuyên nghiệp lại không có một chiếc tàu nào nên Bạch Thái Bưởi phải đối đầu với các chủ tàu vừa sành nghề, vừa rộng vốn Biết rằng mình đang gặp cảnh "trứng chọi đá", song ông vẫn quyết tâm theo đuổi Ông vấp phải sự cạnh tranh quyết liệt từ các chủ tàu người Pháp, người Hoa và họ quyết đánh bật ông ra khỏi cuộc chơi Để lôi kéo khách hàng, các bên bắt đầu hạ giá vé, bên nào yếu thế phải chấp nhận thua cuộc Biết rằng đây là cuộc chơi không cân sức, song Bạch Thái Bưởi không bao giờ nghĩ tới chuyện bỏ cuộc Mỗi tháng ông bỏ ra tới hơn 2.000 đô-la Mỹ tiền thuê tàu, nhưng chạy mỗi chuyến chỉ được 15 đến 20 đồng Đông Dương Nguy cơ vỡ nợ hiện hữu trước mắt nhưng nhờ bản tính nhanh nhạy, thông minh hơn người nên ông đã tìm cách vượt qua khó khăn Mặc dù lép vế hơn rất nhiều so với các đối thủ về cả nhân lực và vật lực, song yếu
tố vô cùng quan trọng giúp Bạch Thái Bưởi vượt qua khủng hoảng là tinh thần dân tộc Là người hiểu hơn ai hết những thiệt thòi của người Việt trong thương trường