Một số Phương pháp giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh trong dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ PHẦN I: MỞ ĐẦU... Cho nên, khi dạy học lịch sử V
Trang 1Sở giáo dục - đào tạo Lào Cai
Trờng THPT dân tộc nội trú tỉnh
-TấN SÁNG KIẾN KINH NGHIậ́M
GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG ĐOÀN KẾT DÂN TỘC CHO HỌC SINH KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIậ́T NAM TỪ
THẾ KỈ X ĐẾN THẾ KỈ XIX – LỚP 10 THPT
Mụn: Lịch sử
Tờn tỏc giả: Phạm Thu Hiền
GV mụn: Lịch sử Chức vụ: Giỏo viờn
Năm học 2013 – 2014
Trang 2PHẦN II: NỘI DUNG
1.CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC GIÁO DỤC TRUYỀN
THỐNG ĐOÀN KẾT DÂN TỘC CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC LỊCH
SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
2 GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG ĐOÀN KẾT DÂN TỘC CHO HỌC
SINH KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN
NỬA ĐẦU THẾ KỈ XIX Ở LỚP 10 THPT
2.1 Vị trí, ý nghĩa của việc giáo dục truyền thống dân tộc cho học sinh khi
dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX ở lớp 10
2.2 Nội dung kiến thức cơ bản của chương trình lịch sử Việt Nam từ thế kỉ
X đến nửa đầu thế kỉ XIX cần khai thác để giáo dục truyền thống đoàn kết
2.3 Một số Phương pháp giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học
sinh trong dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ
PHẦN I: MỞ ĐẦU
Trang 31 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.
Dân tộc Việt Nam ta có lịch sử lâu đời Từ xưa, nhân dân ta đã coi trọng việclấy lịch sử để giáo dục thế hệ trẻ Trong các câu chuyện cổ tích, truyền thuyết, thầnthoại, ca dao có nhiều yếu tố của tri thức lịch sử, phản ánh nhiều sự kiện lớn của côngcuộc dựng nước và giữ nước của dân tộc Lịch sử của dòng họ, của địa phương cũng
đã ra đời từ khá lâu, có tác dụng không nhỏ vào việc giáo dục truyền thống, lòng tựhào và trách nhiệm đối với quê hương, Tổ quốc, trong đó có việc giáo dục truyềnthống đoàn kết
“Dựng nước đi đôi với giữ nước” là một trong những đặc trưng quan trọng
trong lịch sử nước ta, vì vậy đoàn kết dân tộc là một yêu cầu tất yếu khách quan củacuộc đấu tranh dựng nước và giữ nước, đó cũng là nguồn sức mạnh vô biên đưa dântộc Việt vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách, làm nên những chiến công vang dộinăm châu, bốn biển Tầm quan trọng của sức mạnh đoàn kết dân tộc đã được văn kiệnĐại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX (2001) từng khẳng định: Kế thừa truyền thống quýbáu của dân tộc, Đảng ta luôn giương cao ngọn cờ đoàn kết dân tộc đó là đường lốichiến lược, là nguồn sức mạnh và động lực to lớn để xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Xâydựng khối đoàn kết toàn dân là trách nhiệm của cả hệ thống chính trị và của toàn xãhội
Trong thời đại công nghiệp hóa hiện đại hóa ngày nay, khi yêu cầu đổi mới củatoàn xã hội nói chung và ngành giáo dục nói riêng đang đặt ra cấp thiết thì vị trí, vaitrò của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông cũng không thay đổi, nhất là vai trò của lịch
sử với việc giáo dục thế hệ trẻ Đây là ưu thế sở trường của bộ môn Với nhận thứctrên, nhiệm vụ giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho các thế hệ trẻ có một vai trò
to lớn, góp phần định hướng, bồi dưỡng ý thức, trách nhiệm công dân cho các em khicòn ngồi trên ghế nhà trường Đây cũng chính là nhiệm vụ cơ bản trong công tác giảngdạy và học tập lịch sử ở nhà trường phổ thông Ngược lại, nâng cao hiệu quả giáo dụctruyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh cũng là một trong những biện pháp gópphần nâng cao chất lượng dạy học lịch sử
Trong thực tiễn dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay cho thấy: nhiềugiáo viên mới chỉ quan tâm đến việc cung cấp kiến thức lịch sử đơn thuần mà chưa
Trang 4quan tâm đầy đủ đến kỹ năng giáo dục của bộ môn, cụ thể là giáo dục truyền thốngđoàn kết dân tộc chống giặc ngoại xâm; chưa gắn nhiệm vụ hình thành tri thức khoahọc lịch sử với giáo dục tư tưởng; chưa thực sự nhạy bén với những biến động to lớn
mà thực tiễn đang đặt ra do tác động của cơ chế thị trường
Mặt khác, hiện nay trước tác động của quá trình toàn cầu hóa làm cho tình hìnhđạo đức của học sinh đang có nhiều vấn đề báo động, bắt đầu xuất hiện lối sống sailầm như xa dần bản sắc dân tộc, phủ nhận quá khứ, tiếp thu văn hóa ngoại lai khôngcần lựa chọn cho phù hợp với điều kiện văn hóa truyền thống dân tộc Bên cạnh đó,các thế lực phản động trong và ngoài nước cũng không ngừng tuyên truyền, thực hiện
âm mưu “diễn biến hòa bình” nhằm chia rẽ dân tộc và phá vỡ khối đoàn kết toàn dân,đặt dân tộc Việt Nam trước nhiều thách thức trong vấn đề an ninh quốc gia
Trước thực trạng trên, nhiệm vụ của nhà trường phổ thông nói chung và bộ mônlịch sử nói riêng cần phát huy hơn nữa ưu thế trong việc giáo dục học sinh, đặc biệt làchức năng giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm, nhân cách của con người mới, lấy đólàm nền tảng cấu kết cộng đồng, đoàn kết dân tộc
Trong chương trình dạy học lịch sử ở cấp THPT thì lịch sử Việt Nam từ thế kỉ
X đến nửa đầu thế kỉ XIX có vị trí vô cùng quan trọng trong việc giáo dục truyềnthống đoàn kết dân tộc Giai đoạn lịch sử này, nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của cáctriều đại Ngô, Đinh, Tiền Lê, Lý, Trần,…đã một lòng chống giặc ngoại xâm, bảo vệvững chắc nền độc lập của dân tộc Song song đó là sự cố kết chặt chẽ cộng đồng cùngnhau trong lao động sản xuất để xây dựng và phát triển nước Đại Cồ Việt, Đại Việthùng mạnh
Tuy nhiên, bên cạnh thành công cũng có thời điểm do khối đoàn kết dân tộc bịrạn nứt mà nhân dân ta không bảo vệ được nền độc lập, đất nước rơi vào ách thống trịphong kiến phương Bắc Đây chính là bài học đắt giá mà lịch sử để lại cho các thế hệ đisau khắc phục Cho nên, khi dạy học lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉXIX cho học sinh lớp 10 THPT giáo viên không chỉ cung cấp cho các em kiến thứckhoa học về lịch sử, mà cần phải chú trọng tới việc giáo dục học sinh các truyền thốngquý báu của dân tộc ta, trong đó có truyền thống đoàn kết dân tộc
Xuất phát từ nhận thức trên, việc đề xuất tăng cường “Giáo dục truyền thống
đoàn kết dân tộc cho học sinh khi dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX - lớp 10 THPT” là rất cần thiết cho quá trình dạy học lịch sử.
Trang 52 PHẠM VI VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU.
Trong khuôn khổ của một đề tài sáng kiến kinh nghiệm, tôi chủ yếu đi khai thácnhững nội dung lịch sử có tính giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc trong chươngtrình sách giáo khoa lịch sử lớp 10 THPT, giai đoạn từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX.Trên cơ sở đó, tôi đề xuất các phương pháp và biện pháp sư phạm nhằm nâng cao hiệuquả giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh khi dạy học lịch sử Việt Namgiai đoạn này
3 MỤC ĐÍCH VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU.
Mục đích: Đề tài đi sâu xây dựng nội dung và biện pháp sư phạm cụ thể trong
quá trình dạy học lịch sử Việt Nam lớp 10 từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX để giáodục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh Qua đó nâng cao chất lượng dạy học
bộ môn
Nhiệm vụ: Xuất phát từ mục tiêu trên, đề tài có nhiệm vụ:
- Tìm hiểu cơ sở lý luận và thực tiễn của việc giáo dục truyền thống dân tộc, nhữngnội dung cơ bản của truyền thống đoàn kết dân tộc trong dạy học lịch sử
- Nghiên cứu nội dung chương trình lịch sử Việt Nam ở lớp 10 THPT (chươngtrình chuẩn) qua đó xác định nội dung giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho họcsinh khi dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX
- Đề xuất các phương pháp và biện pháp sư phạm giáo dục truyền thống đoànkết dân tộc cho học sinh khi dạy học lịch sử Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X đến nửađầu thế kỉ XIX để nâng cao chất lượng dạy học
4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.
Để thực hiện đề tài tác giả chủ yếu sử dụng hai phương pháp nghiên cứu chủyếu là phương pháp lịch sử và phương pháp lô gic Ngoài ra tác giả còn sử dụngphương pháp thống kê và phương pháp thực nghiệm trong thực tế dạy học những năm
qua
Tóm lại: Giáo dục truyền thống dân tộc nói chung, truyền thống đoàn kết dân
tộc nói riêng trong dạy học lịch sử là một vấn đề lớn, thu hút sự quan tâm của nhiềunhà khoa học, nhà giáo dục,…Vì vậy đã có nhiều công trình nghiên cứu khác nhau liênquan đến đề tài này như: Các Giáo trình phương pháp dạy học lịch sử, các sách thamkhảo về giáo dục, giáo dục truyền thống dân tộc, giáo dục truyền thống đoàn kết dântộc, các bài viết đăng trên tạp chí nghiên cứu lịch sử Tuy nhiên, việc lựa chọn một
Trang 6phần nội dung lịch sử cụ thể để tập trung phát huy chức năng thực hiện giáo dục truyềnthống đoàn kết dân tộc cho học sinh cấp trung học phổ thông vẫn là những yêu cầu cấpthiết và chưa có công trình nghiên cứu nào tổ chức thực hiện Đề tài này góp phần làm
rõ hơn nội dung giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc trong dạy học lịch sử ở trường phổthông Khẳng định ý nghĩa quan trọng, sâu sắc trong việc giáo dục đoàn kết dân tộc, đồngthời đưa ra những biện pháp sư phạm trong việc giáo dục học sinh góp phần nâng cao chấtlượng dạy học lịch sử
Trang 7
Đối với học sinh cấp THPT, học sinh sẽ được củng cố và phát triển những kếtquả của giáo dục THCS, hoàn thiện học vấn phổ thông và những hiểu biết thông thường
về kỹ thuật và hướng nghiệp để tiếp tục học đại học, cao đẳng, trung học chuyên nghiệp,học nghề hoặc đi vào cuộc sống lao động
Đối với môn lịch sử cấp THPT, mục tiêu dạy và học được xây dựng trên cơ sởchỉ đạo của quan điểm, đường lối của Đảng đối với sử học và giáo dục lịch sử Ngoài ramục tiêu môn học còn căn cứ vào nội dung, đặc trưng của hiện thực lịch sử và nhận thứccủa con người về lịch sử, yêu cầu của tình hình và nhiệm vụ cách mạng Cụ thể mục tiêucủa môn lịch sử ở trường THPT phải thực hiện được những nhiệm vụ cơ bản sau:
Về giáo dưỡng: Cung cấp cho học sinh những sự kiện lịch sử quan trọng, những
nội dung chính xác của lịch sử loài người từ nguồn gốc đến nay, đặc biệt là những nộidung lịch sử có liên quan đến lịch sử nước ta; những nét chính về quá trình phát triển củalịch sử dân tộc trên cơ sở biết những sự kiện nổi bật nhất của từng thời kì, hiểu được nộidung chủ yếu của mỗi giai đoạn lịch sử nước ta, bên cạnh đó còn cung cấp cho học sinhnhững quan điểm lí luận sơ giản, những vấn đề về phương pháp nghiên cứu và học tập,phù hợp với yêu cầu và trình độ học sinh
Về giáo dục: Từ tri thức lịch sử giáo viên tập trung giáo dục tư tưởng, tình cảm,góp phần đào tạo con người Việt Nam toàn diện Trên cơ sở những phẩm chất đạođức, tư tưởng được giáo dục thông qua việc học tập lịch sử ở trường THCS, học sinhTHPT được bồi dưỡng một cách có hệ thống, sâu sắc hơn về lòng yêu nước xã hội chủnghĩa; tình yêu quê hương, tình yêu con người, tình đoàn kết trong lao động sản xuất
Trang 8cũng như trong đấu tranh giành độc lập dân tộc, bảo vệ Tổ quốc; giáo dục tinh thầnđoàn kết dân tộc, đoàn kết quốc tế, tình hữu nghị giữa các dân tộc đấu tranh cho độclập, tự do, văn minh, tiến bộ xã hội, hòa bình dân chủ; giáo dục học sinh có niềm tinvào sự phát triển hợp quy luật của xã hội loài người và dân tộc, dù trong tiến trình lịch
sử có những bước quanh co, khúc khuỷu, tạm thời thụt lùi hay dừng lại; giáo dục ýthức làm nghĩa vụ công dân, sẵn sàng thực hiện nghĩa vụ quốc tế, những phẩm chấtcần thiết trong đời sống cộng đồng…
Về phát triển: Bồi dưỡng cho học sinh tư duy biện chứng trong nhận thức vàhành động, biết phân tích, đánh giá, liên hệ; rèn kỹ năng học tập và thực hành bộ môn;biết sử dụng sách giáo khoa, tài liệu tham khảo khác, khả năng trình bày nói và viết;biết làm và sử dụng một số đồ dùng trực quan, nhất là loại đồ đùng trực quan quy ước;biết thực hiện những hoạt động ngoại khóa của môn học; biết vận dụng những kiếnthức đã học vào cuộc sống hiện nay
Nhìn chung, mục tiêu bộ môn Lịch sử ở trường THPT là cung cấp kiến thức cơbản, có hệ thống về lịch sử phát triển hợp quy luật của dân tộc và xã hội loài người.Trên cơ sở đó giáo dục lòng yêu nước, tự hào dân tộc, lí tưởng độc lập dân tộc và chủnghĩa xã hội, rèn luyện năng lực tư duy và thực hành Thực hiện một cách hoàn chỉnhcác mục tiêu giáo dưỡng, giáo dục và phát triển việc dạy học lịch sử ở trường THPT,góp phần nâng cao sự hiểu biết mà học sinh đã tiếp thu ở THCS, đặc biệt trình độ líthuyết trong nhận thức lịch sử và năng lực tư duy, thực hành
Hiểu rộng ra, mục tiêu giáo dục của bộ môn lịch sử ở trường phổ thông chính làthực hiện phương châm giáo dục của thế giới mà tổ chức Unesco đã khẳng định: Học
Trang 9Bên cạnh đó, việc lựa chọn và hướng nghiệp của cha mẹ học sinh cũng tác độngkhông nhỏ đến việc học lịch sử của học sinh, nhất là ở các thị xã và thành phố lớn, chính điềunày đã tạo ra một cái nhìn lệch lạc, khiến cho việc dạy học lịch sử gặp nhiều trở ngại, làm chocông tác giáo dục truyền thống dân tộc càng gặp nhiều khó khăn hơn
Một thực tế khác nữa là do trong quá trình dạy học, công tác giáo dục truyềnthống của giáo viên trong giờ học lịch sử chưa thực sự sâu sắc, chưa tác động đến tưtưởng, tình cảm của các em, dẫn đến nhận thức của các em về vấn đề này chưa rõ ràng.Phương pháp giảng dạy lịch sử của giáo viên hiện nay cũng còn nhiều hạn chế, chưathực sự đổi mới, vẫn tồn tại tình trạng đọc chép hay nhìn chép, do đó thiếu sự lôi cuốnđối với học sinh, tạo ra cảm giác nhàm chán cho các em, hiệu quả giờ học không cao.Như vây, quan niệm không đúng về việc dạy và học lịch sử cùng những hạn chế của giáoviên khi lên lớp đã có ảnh hưởng không nhỏ đến công tác giáo dục đạo đức, tư tưởng, tìnhcảm cho học sinh trong đó có công tác giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc
Từ lí luận và thực tiễn trên, chúng ta nhận thấy tầm quan trọng trong việc giáodục truyền thống dân tộc nói chung, truyền thống đoàn kết dân tộc nói riêng trong dạyhọc lịch sử ở trường phổ thông Giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc không chỉ có ýnghĩa trong việc nâng cao tri thức mà còn có ý nghĩa trong việc hoàn thiện nhân cáchđạo đức cho thế hệ trẻ
2 GIÁO DỤC TRUYỀN THỐNG ĐOÀN KẾT DÂN TỘC CHO HỌC SINH KHI DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ THẾ KỈ X ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ
KỈ XIX Ở LỚP 10 THPT (CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)
2.1 Vị trí, ý nghĩa của việc giáo dục truyền thống dân tộc cho học sinh khi dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX ở lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)
Lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX ở lớp 10 THPT có vị trí
vô cùng quan trọng trong tiến trình phát triển của lịch sử nước ta Nếu như “Việt Namthời kì nguyên thuỷ” là bài mở đầu cho lịch sử Việt Nam, có vai trò là nền tảng vàđịnh hình cho bản sắc văn hoá và truyền thống dân tộc, thì lịch sử Việt Nam từ thế kỉ
X đến nửa đầu thế kỉ XIX lại là giai đoạn tiếp nối những bản sắc văn hoá của nền vănminh đi trước, đạt tới một trình độ cao hơn, nhất là những truyền thống dân tộc đượcbộc lộ rõ rệt và sâu sắc hơn giai đoạn trước
Trang 10Với 12 bài trong chương trình chuẩn của sách giáo khoa lịch sử lớp 10 (Từ bài
17 đến bài 28), lịch sử phong kiến Việt Nam hiện lên với những nét đầy đủ nhất tronggiai đoạn này Theo phân phối chương trình hiện hành của Sở Giáo dục Đào tạo, lịch
sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX được dạy trong 12 tiết (không baogồm tiết kiểm tra, lịch sử địa phương) với 3 chương
Chương I: Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV (gồm 4 tiết, với 4 bài)
Chương II: Việt Nam từ thế kỉ XVI đến thế kỉ XVIII (gồm 4 tiết, với 4 bài)
Chương III: Việt Nam ở nửa đầu thế kỉ XIX (gồm 2 tiết, tương ứng với 2 bài)
Sơ kết lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ( 2 tiết, với 2 bài).Toàn bộ nội dung của lịch sử dân tộc thời kỳ này chủ yếu nói về công cuộcdựng nước và công cuộc chống giặc ngoại xâm bảo vệ đất nước của nhân dân ta Do
đó, việc giáo dục truyền thống dân tộc đặc biệt giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộccho học sinh là điều quan trọng và cần thiết
Đây là giai đoạn lịch sử mà nhân dân ta phát huy cao độ truyền thống dân tộc
và trí tuệ con người Việt Nam, đoàn kết chiến đấu kiên cường, thông minh, sáng tạovới nghệ thuật quân sự độc đáo, quyền biến, lập nên những chiến công thể hiện võcông cao cả, vĩ đại như: Cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê (981), cuộc khángchiến chống Tống thời Lí (1075 - 1077), cuộc kháng chiến chống quân xâm lượcMông – Nguyên ở thế kỉ XIII, phong trào đấu tranh trống quân xâm lược Minh (cuốithế kỉ XIV), kháng chiến chống Xiêm (1784 - 1785), cuộc kháng chiến chống quânThanh (1789), và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ tổ quốc
Vì vậy, lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX giữ một vị trí hếtsức quan trọng trong tiến trình lịch sử của dân tộc Đây là thời kì mà truyền thốngđoàn kết dân tộc được phát huy cao độ nhất Ở đó, yếu tố con người tạo ra sức mạnhtổng hợp trong cuộc đấu tranh bảo vệ nền độc lập, tự chủ cho nước nhà Do đó, việcnghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử Việt Nam thời kì này có ý nghĩa sâu sắc
Khai thác tốt nội dung lịch sử thời kì này có tác dụng lớn trong việc giáo dụctruyền thống dân tộc nói chung, giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc nói riêng Qua
đó, góp phần nâng cao hiệu quả dạy học và giáo dục đạo đức học sinh ở trường phổthông hiện nay
Trang 112.2 Nội dung kiến thức cơ bản của chương trình lịch sử Việt Nam từ thế kỉ
X đến nửa đầu thế kỉ XIX cần khai thác để giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh ở lớp 10 THPT (chương trình chuẩn)
Nội dung lịch sử Việt Nam giai đoạn từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX đãphản ánh trên tất cả các mặt: kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội và đấu tranh chống giặcngoại xâm Chúng ta có thể dựa vào kiến thức lịch sử trong sách giáo khoa để khaithác nội dung giáo dục truyền thống dân tộc theo những chủ đề sau:
* Truyền thống đoàn kết dân tộc trong lao động sản xuất.
Đây là một truyền thống có từ rất sớm, gắn liền với quá trình hình thành và pháttriển của những cư dân Việt cổ làm nghề nông nghiệp trồng lúa nước Do lấy nghềnông làm gốc nên từ xa xưa người Việt đã biết cùng nhau đoàn kết bắt tay trị thủy,khai hoang mở rộng ruộng đồng phát triển nền kinh tế toàn diện của quốc gia
Để giáo dục cho học sinh truyền thống này chúng ta cần khai thác triệt để cáckiến thức sau:
+ Thế kỉ X – XV là thời kì phong kiến độc lập, đồng thời đây cũng là thời kì đấtnước được thống nhất, nhà nước có nhiều chính sách tiến bộ tạo điều kiện phát triểnkinh tế, nhờ đó diện tích đất ngày càng mở rộng, thủy lợi được nhà nước quan tâm mởmang Các triều đại Lí – Trần – Lê sơ đều quan tâm đến phát triển kinh tế nông nghiệp
và coi trọng sức dân Kinh tế công thương nghiệp cũng phát triển, nhiều làng nghề thủcông nghiệp ra đời
+ Giai đoạn từ thế kỉ XVI – XVIII, giáo viên có thể khai thác những nội dungtrong bài 22: “Tình hình kinh tế ở các thế kỉ XVI - XVIII”, đây là giai đoạn đất nước
có nhiều biến động lớn, tuy nhiên do nhiều điều kiện khác nhau nên nền kinh tế tiếptục phát triển với những biểu hiện có ý nghĩa xã hội quan trọng Trong nông nghiệpviệc khai hoang mở rộng diện tích canh tác được tích cựu thực hiện Cùng với quátrình khai hoang, lãnh thổ đất nước được mở rộng đến Tây Nam Bộ ngày nay Thủcông nghiệp khá phát triển, xuất hiện nhiều nghề thủ công mới, nhiều làng nghề, buônbán trong nước khá sầm uất, xuất hiện nhiều trung tâm buôn bán Ngoại thương phát triểnnhanh chóng, tạo điều kiện thuận lợi cho sự hình thành và hưng khởi các đô thị: ThăngLong, Phố Hiến, Hội An,…
+ Sang giai đoạn lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỉ XIX, chúng ta có thể khaithác mục (2): Tình hình kinh tế và chính sách của nhà Nguyễn trong bài 25: “Tình hình
Trang 12chính trị, kinh tế, văn hóa dưới triều Nguyễn (Nửa đầu thế kỉ XIX)” Đây là giai đoạnđất nước bình yên trở lại, có điều kiện thuận lợi nhưng nền kinh tế gặp không ít khókhăn Nhà nước đưa ra nhiều chính sách khuyến khích khai hoang nhưng diện tíchruộng đất tăng lên không nhiều; nghề thủ công nghiệp tiếp tục phát triển nhưng chủ yếuchỉ phát triển bộ phận thủ công nghiệp nhà nước, còn thủ công nghiệp trong nhân dân bịhạn chế; buôn bán trong nước phát triển chậm chạp, nhà nước giữ độc quyền về ngoạithương Nguyên nhân dẫn đến kinh tế thời kỳ này trì trệ chính là do chính sách của nhànước, đó cũng là một trong những bài học để rút kinh nghiệm cho quá trình xây dựngtruyền thống đoàn kết dân tộc.
* Truyền thống đoàn kết dân tộc trong chống giặc ngoại xâm
Đây là một nội dung quan trọng cần phải giáo dục cho học sinh, nhất là hiệnnay lớp trẻ không phải chịu đựng, chứng kiến các cuộc đấu tranh, các em đượcsống trong hoà bình và ấm no Do đó, giáo dục truyền thống nói chung và truyềnthống đoàn kết dân tộc nói riêng sẽ giúp các em hiểu rõ hơn về những trang sử vẻvang của dân tộc, đánh giá được tầm quan trọng của truyền thống đoàn kết dân tộctrong lịch sử, từ đó, hình thành trong các em ý thức phải giữ gìn và phát huy truyềnthống của dân tộc mình Giáo viên có thể khai thác kiến thức trong sách giáo khoa
để giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc về chủ đề này qua các nội dung:
Trong bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống giặc ngoại xâm ở các thế kỉ X XV” là thời kì đầu của nước Đại Việt phong kiến độc lập, với các cuộc đấu tranh anhdũng, kiên cường của dân tộc ta chống giặc ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập của Tổ quốc,ghi vào lịch sử những thắng lợi oanh liệt
-+ Mục (I): “Các cuộc đấu tranh chống quân xâm lược Tống” Giáo viên có thểkhai thác kiến thức về hai lần kháng chiến chống giặc Tống của nhà Tiền Lê và nhà Lý.Thời Tiền Lê, nhân lúc triều đình nhà Đinh gặp khó khăn, vua Tống cử quân sang xâmlược nước ta, quân và dân đại Việt đã chiến đấu anh dũng Giáo viên đi sâu vào chi tiếtnhà Tiền Lê tổ chức cuộc kháng chiến chống quân Tống: Trước nguy cơ xâm lược, tháihậu Dương Vân Nga đã đặt quyền lợi của đất nước lên trên quyền lợi của dòng họ, tônthập đạo tướng quân Lê Hoàn lên làm vua để lãnh đạo cuộc kháng chiến Lê Hoàn cùngcác tướng huy động quân sĩ cùng nhân dân khẩn trương chuẩn bị kháng chiến chống giặc
Đến cuộc kháng chiến chống Tống thời Lý, giáo viên khai thác nội dung raquân trước của Lý Thường Kiệt Với sự kiện này, giáo viên phân tích cho học sinh về
Trang 13lực lượng tham gia cuộc kháng chiến Đặc biệt, giáo viên nhấn mạnh cho học sinh sựtham gia của các tù trưởng dân tộc ít người ở phía Bắc Sự tham gia đó chính là kếtquả của chính sách đoàn kết dân tộc của nhà Lý Các vua nhà lý đã biết quan tâm đếnchính sách đoàn kết các dân tộc ít người, dùng chính sách ràng buộc tầng lớp thống trịmiền núi với triều đình bằng con đường hôn nhân
+ Mục (II): “Các cuộc kháng chiến chống xâm lược Mông – Nguyên” Giáoviên tóm tắt về sự phát triển và chính sách bành trướng của đế quốc Mông – Nguyên,giúp học sinh thấy được sự nguy hiếm của kẻ thù mà nhân ta đang phải đối mặt, từ đókhắc sâu cho học sinh thấy chiến thắng huy hoàng mà nhân dân ta giành được Giáoviên giúp các em hiểu rằng, thắng lợi đạt được không chỉ do triều đình nhà Trần biết
bỏ qua những ích kỉ cá nhân, đoàn kết cùng nhau kháng chiến chống quân xâm lượcMông – Nguyên, mà còn nhờ sự hưởng ứng, đoàn kết trong nhân dân Do đó, khi triềuđình đưa ra mệnh lệnh: nếu có giặc ngoài đến phải liều chết mà đánh, nếu sức khôngđịch nổi thì cho phép lẩn tránh vào rừng núi, không được đầu hàng, nhân dân đã mộtlòng nghe theo, làm thất bại âm mưu của giặc, góp phần thành công vào thắng lợi củacuộc kháng chiến
+ Mục (III): “Phong trào đấu tranh chống quân xâm lược Minh và khởi nghĩaLam Sơn” Giáo viên có thể tập trung khai thác hai nội dung kiến thức để học sinhthấy: Tại sao cuộc kháng chiến của nhà Hồ thất bại, còn cuộc khởi nghĩa do Lê Lợilãnh đạo lại thành công Nguyên nhân là do nhà Hồ không đoàn kết được sức dân,không được nhân dân hưởng ứng, giúp sức nên đã bị thất bại, khiến cho nước ta rơivào ách đô hộ của nhà Minh Ngược lại, Lê Lợi lãnh đạo cuộc khởi nghĩa Lam Sơnbiết được thiên thời, địa lợi, nhân hoà đã giành được sự ủng hộ nhiệt liệt của nhân dân,nghĩa quân đi đến đâu cũng được nhân dân bao bọc, giúp sức, vì vậy đã giành đượcthắng lợi đánh đuổi quân Minh xâm lược
- Trong bài 23: “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ
Tổ quốc”, giáo viên khai thác nội dung kiến thức về phong trào kháng chiến chốngquân Xiêm và cuộc kháng chiến chống quân Thanh, về nghệ thuật tổ chức kháng chiếncủa Nguyễn Huệ Đồng thời, giáo viên cho học sinh đánh giá công lao của phong tràoTây Sơn và Nguyễn Huệ trong giai đoạn lịch sử Việt Nam cuối thế kỉ XVIII, từ đó lígiải cho các em về nguyên nhân thắng lợi và ý nghĩa lịch sử của những chiến thắngnày
Trang 14Qua những nội dung trên, giáo viên tiến hành giáo dục cho học sinh truyềnthống dân tộc nói chung, truyền thống đoàn kết dân tộc nói riêng Giáo viên giúp các
em hiểu được những giá trị tốt đẹp về truyền thống dân tộc Từ đó, giáo dục lòng tựhào, biết ơn những thế hệ đi trước, sự kính trọng đối với quần chúng nhân dân, ý thứcđược bản thân mình cần gìn giữ và phát huy truyền thống ấy
2.3 Phương pháp giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh trong dạy học phần lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX ở lớp 10 THPT.
Giáo dục truyền thống dân tộc nói chung, truyền thống đoàn kết dân tộc nóiriêng trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông là thực hiện các chức năng giáo dụccủa bộ môn Ở phần trên, tác giả đã trình bày những nội dung kiến thức cơ bản củachương trình lịch sử Việt Nam từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX cần khai thác đểgiáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh Tuy nhiên, để học sinh nắm vữngđược các nội dung cơ bản trong sách giáo khoa và mở rộng thêm sự hiểu biết từ bênngoài, đòi hỏi trong quá trình dạy học giáo viên phải có những phương pháp tổ chứcphù hợp Trong thực tế, không có phương pháp nào là vạn năng, duy nhất, mà cácphương pháp sư phạm thường kết hợp đan xen, hỗ trợ nhau tạo thành một hệ thốngphương pháp liên hoàn Đồng thời, giáo viên phải căn cứ vào nội dung kiến thức, yêucầu cụ thể của từng bài mà đưa ra phương pháp giáo dục phù hợp Điều quan trọng làtrong từng phương pháp cần chú ý việc phát huy tính tích cực, chủ động của học sinhtrong quá trình nhận thức
Xuất phát từ cơ sở lí luận, thực tiễn và căn cứ vào nội dung chương trình lịch sửViệt Nam lớp 10 giai đoạn từ thế kỉ X đến nửa đầu thế kỉ XIX, tác giả đề xuất một sốhình thức và biện pháp sư phạm giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinhnhư sau:
* Sử dụng các phương pháp trình bày miệng sinh động, gây xúc cảm lịch sử, qua đó giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh.
Trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng, lời nói giữ vai trò chủđạo Nó có ý nghĩa to lớn không chỉ với những thông tin giúp học sinh tái hiện lịch sử,
mà còn để nhận thức bản chất các sự kiện, thể hiện kết quả tìm tòi nghiên cứu của họcsinh Trình bày miệng sử dụng ngôn ngữ trong sáng giàu hình ảnh, kết hợp với tườngthuật, miêu tả, giải thích,…của giáo viên giúp học sinh hiểu rõ quá khứ, tạo biểu tượng
Trang 15lịch sử chân xác, làm cơ sở hình thành khái niệm, tìm ra bản chất sự kiện, rút ra quyluật bài học lịch sử Đây là phương pháp có ưu thế lớn trong việc giáo dục học sinh,bởi lẽ lời nói xúc cảm, giàu hình ảnh của giáo viên tác đông trực tiếp đến tư tưởng,tình cảm của các em, góp phần giáo dục truyền thống dân tộc và phát triển nhân cách tốtcho học sinh Trong dạy học lịch sử, lời nói bao giờ cũng gắn liền với tư cách, đạo đức, tưtưởng của người giáo viên Không thể nhiệt tình ca ngợi những hành động anh hùng củanhân dân trong chiến đấu nếu giáo viên không rung cảm trước hành động ấy; không thểgiáo dục cho học sinh căm thù giai cấp thống trị, quân xâm lược nếu giáo viên không thực
sự căm thù chúng Lời nói nhiệt tâm, chân thành tăng thêm tác dụng giáo dục; lời nói lạnhnhạt, hững hờ làm giảm nhẹ hoặc gây phản tác dụng giáo dục Do đó, trình bày miệngsinh động, gây cảm xúc là một trong những phương pháp mang lại hiệu quả cao trongviệc giáo dục truyền thống đoàn kết dân tộc cho học sinh Chúng ta có thể sử dụng cáchình thức cơ bản của trình bày miệng sinh động, gây cảm xúc trong dạy học lịch sử nhưtường thuật, nêu đặc điểm, giải thích, kể chuyện…
- Thứ nhất, sử dụng phương pháp Tường thuật.
Tường thuật là một cách trình bày miệng quan trọng, nhằm tái hiện ở học sinhnhững biến cố lịch sử quan trọng với đầy đủ tính cụ thể và gợi cảm của nó Tuy nhiên,trong thực tế, không ít giáo viên chưa nhận thức được đầy đủ nội dung và vị trí củatường thuật trong việc giảng dạy và học tập lịch sử ở truờng phổ thông Tường thuậtbao giờ cũng có chủ đề, có tình tiết nhất định nhằm kích thích trí tưởng tượng tái tạocủa học sinh về những hình ảnh của quá khứ Những đặc điểm nổi bật của tường thuật
có chủ đề là tính chất sinh động về các hoạt động của nhân vật, quá trình diễn biến của
sự kiện, tính cụ thể, chính xác của tài liệu sử dụng Tường thuật có tác dụng khơi dậy
óc tưởng tượng, tái tạo của học sinh trong học tập lịch sử
Ví dụ, khi dạy học bài 23: “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đấtnước, bảo vệ Tổ quốc cuối thế kỉ XVIII”, giáo viên có thể xây dựng và sử dụng đoạntường thuật về cuộc kháng chiến chống quân Xiêm (1785) của nghĩa quân Tây Sơndưới sự chỉ huy của Nguyễn Huệ với trận Rạch Gầm – Xoài Mút đánh tan quân xâmlược như sau:
“Sau nhiều lần thất bại, Nguyễn Ánh đã sang cầu cứu vua Xiêm, giữa năm
1784, năm vạn quân Xiêm kéo vào Gia Định theo hai đường: Hai vạn quân đổ bộ lênKiên Giang, ba vạn quân đổ bộ vào Cần Thơ Cuối năm đó, quân Xiêm đã chiếm miền