SKKN sử dụng sơ đồ tư duy và công nghệ thông tin trong dạy học địa lí 10 phần địa lí dân cư

Nội dung chương trình Địa lí 10 – ban cơ bản, rất phong phú và đa dạng.Trong đó phần Địa lí Dân cư là một nội dung quan trọng nó trang bị và giáo dụccho học sinh hiểu và ý thức được về v

MỤC LỤC

PHẦN I ĐẶT VẤN ĐỀ 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích và phương pháp nghiên cứu 2

2.1 Mục đích nghiên cứu 2

2.2 Phương pháp nghiên cứu 2

3 Giới hạn của đề tài 2

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

3.3 Nội dung của đề tài 3

4 Kế hoạch thực hiện 3

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ 4

I Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề 4

1 Cơ sở lí luận 4

2 Cơ sở thực tiễn 5

II Thực trạng của vấn đề 5

III Các biện pháp giải quyết vấn đề 7

1 Tích cực đổi mới kỹ thuật dạy học Địa lý theo hướng vận dụng bản đồ tư duy 7

2 Sử dụng bản đồ tư duy với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin trong dạy học Địa lí dân cư – Địa lí 10 14

IV Hiệu quả áp dụng 20

1 Tổ chức dạy thực nghiệm 20

2 Kết quả thực nghiệm 20

PHẦN III KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 22

I Ý nghĩa của đề tài đối với công tác 22

II Bài học kinh nghiệm 22

III Kiến nghị 23

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 24

Có nhiều phương pháp dạy học, nhưng tất cả các phương pháp dạy học được

sử dụng hiện nay đều hướng tới mục tiêu làm cho người học chủ động và tích cựchơn trong việc lĩnh hội và tiếp nhận tri thức Dạy học sử dụng bản đồ tư duy là mộtphương pháp dạy học tích cực Vai trò của phương pháp dạy học này đã và đangđược nâng cao hơn cùng với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin và những ứng dụngcủa nó

Địa lí là môn học cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản, cần thiết vềTrái Đất và những hoạt động của con người trên bình diện quốc gia và quốc tế, làm

cơ sở cho hình thành thế giới quan khoa học, giáo dục tư tưởng tình cảm đúng đắn;đồng thời rèn luyện cho học sinh các kĩ năng hành động, ứng xử phù hợp với môitrường tự nhiên, xã hội, phù hợp với yêu cầu của đất nước và xu thế của thời đại.Cùng với các môn học khác, môn Địa lí góp phần bồi dưỡng cho học sinh ý thứctrách nhiệm, lòng ham hiểu biết khoa học, tình yêu thiên nhiên, con người và đấtnước Theo đó, mục tiêu của môn Địa lí chú trọng đến việc hình thành và rèn luyệncho học sinh các năng lực cần thiết của người lao động mới Để đạt được mục tiêunày thì cần thiết phải có sự đổi phương pháp dạy học một cách phù hợp và tươngxứng Sử dụng bản đồ tư duy trong các giờ học địa lí với sự hỗ trợ của công nghệthông tin là phương pháp cho thấy được sự hiệu quả của nó để đạt được mục tiêutrên

Nội dung chương trình Địa lí 10 – ban cơ bản, rất phong phú và đa dạng.Trong đó phần Địa lí Dân cư là một nội dung quan trọng nó trang bị và giáo dụccho học sinh hiểu và ý thức được về vấn đề dân số toàn cầu hiện nay, các vấn đềđặt ra trong sự gia tăng dân số thế giới và những hậu quả của nó

Xuất phát từ thực trạng dạy học môn Địa lí các trường nói chung, tôi lựa

chọn đề tài: “Sử dụng bản đồ tư duy và công nghệ thông tin trong dạy học địa lí

10 – phần địa lí Dân cư” làm đề tài Sáng kiến kinh nghiệm của mình Với hy vọng

sẽ đóng góp được một phần nhỏ vào việc đổi mới giáo dục hiện nay, đặc biệt làphương pháp giảng dạy Địa lí ở trường trung học phổ thông, từ đó nâng cao chấtlượng học tập môn Địa lí bằng bản đồ tư duy

2 Mục đích và phương pháp nghiên cứu

2.1 Mục đích nghiên cứu

tăng dân số, vấn đề phân bố dân số là mục tiêu cơ bản của Phần Địa lí dân cư – Địa

lí 10 (Ban cơ bản)

2.2 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện đề tài này bản thân tôi đã sử dụng những phương pháp sau:

- Phương pháp điều tra qua những tiết dự giờ đồng nghiệp cùng bộ môn, điềutra mức độ tiếp thu bài của học sinh và đánh giá kết qủa của từng tiết dạy

- Phương pháp phân tích, tổng hợp tài liệu qua sách tham khảo, qua sách báo

và các thông tin có tính thời sự

- Phương pháp dạy học phát huy tính tích cực chủ động của học sinh

- Phương pháp thực hành, rút ra kinh nghiệm qua những tiết dạy học địa lí ởcác lớp khối 10 tại đơn vị đang công tác (Trường THPTsố 1 huyện Bảo Yên)

3 Giới hạn của đề tài

3.1 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng: học sinh ở bậc trung học phổ thông

- Phạm vi nghiên cứu: Trường THPT số 1 huyện Bảo Yên

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Tìm hiểu thực trạng vấn đề hiểu biết, vấn đề học tập và nhận thức về Địa lídân cư – Địa lí 10 (Ban cơ bản) của học sinh

- Nguyên nhân của thực trạng tiếp thu chưa được tốt những nội dung kiếnthức về dân số và thiếu tính liên hệ thực tế của học sinh hiện nay

- Tìm biện pháp khắc phục những hạn chế của thực trạng trên

3.3 Nội dung của đề tài

Có nhiều nội dung trong chương trình Địa lí ở bậc trung học phổ thông cóthể sử dụng được các bản đồ tư duy cùng với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.Tuy nhiên, trong một phạm vi nhỏ tôi đã lựa chọn chương trình Địa lí 10 – Ban cơbản, phần Địa lí dân cư làm nội dung nghiên cứu và ứng dụng đề tài của mình Nộidung cụ thể:

- Sử dụng bản đồ tư duy có ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học cácbài 22, 23 và 24 – Địa lí 10 – Ban cơ bản

- Đánh giá hiệu quả của việc tiếp thu kiến thức của học sinh từ việc học tậptrên cơ sở thiết lập các bản đồ tư duy qua các bài học

4 Kế hoạch thực hiện

Tháng 9, 10/2013: + Điều tra cơ bản học sinh khối 10.

+ Điều tra tình hình học tập bộ môn

+ Sưu tầm tài liệu

Tháng 11, 12/2013: Áp dụng thực hiện đề tài

Tháng 01/2014: Kiểm tra kết quả thực hiện đề tài ở các lớp thực nghiệm, so sánh

với kết quả khảo sát chất lượng học tập tại các lớp đối chứng

Tháng 2, 3/2014: Trao đổi với đồng nghiệp về kết quả của đề tài, xin ý kiến đóng

góp Kiểm tra kết quả thực hiện đề tài Rút kinh nghiệm và cáo đề tài

PHẦN II GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ

I Cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề

1 Cơ sở lí luận

1.1 Bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy hay còn gọi là sơ đồ tư duy, lược đồ tư duy… là hình thức ghichép nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, hệ thống hóa một chủ đề hay mộtmạch kiến thức,… bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh, đường nét,màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực Đặc biệt đây là một sơ đồ mở, không yêucầu tỉ lệ, chi tiết chặt chẽ như bản đồ địa lí, có thể vẽ thêm hoặc bớt các nhánh, mỗingười vẽ một kiểu khác nhau, dùng màu sắc, hình ảnh, các cụm từ diễn đạt khácnhau, cùng một chủ đề nhưng mỗi người có thể “thể hiện” nó dưới dạng bản đồ tưduy theo một cách riêng, do đó việc lập bản đồ tư duy phát huy được tối đa khảnăng sáng tạo của mỗi người

Địa lí là một môn học với nhiều lượng thông tin, các vấn đề Địa lí cần sâuchuỗi một cách lôgic nhằm giúp học sinh nhận biết được quy luật Địa lí (tự nhiên

và kinh tế - xã hội), thì việc áp dụng Bản đồ tư duy góp phần giúp học sinh họcđược phương pháp học, giúp học sinh học tập một cách tích cực, giúp học sinhghi chép có hiệu quả, tránh được sự nhàm chán trong cách dạy Địa lí hiện nay

Nhận thấy vai trò của áp dụng Bản đồ tư duy trong dạy học Địa lí như vậy,đặt ra yêu cầu đối với giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học cần tích cực,chủ động áp dụng bản đồ tư duy trong quá trình dạy và học

1.2 Ứng dụng công nghệ thông tin

Hiện nay việc giảng dạy vẫn chủ yếu là lên lớp theo phương pháp truyềnthống với phấn và bảng, với việc thầy chép lên bảng, trò chép vào vở, thầy thuyếtgiảng một chiều, độc thoại…Phương pháp này có một số nhược điểm và kém hiệuquả trên các phương diện:

- Thời gian, lãng phí vì mất nhiều thời gian chép bai cả thầy và trò, đặc biệt

Phần truyền thống, bao gồm: bài giảng, sách giáo khoa và tài liệu tham khảo,các bài tập, bài thực hành…

Phần công nghệ mới, gồm: phim chiếu để giảng với đèn chiếu Overhead,phần mềm hỗ trợ bài giảng, phần mềm giúp học sinh tự học, công nghệ kiểm trađánh giá bằng trắc nghiệm trên máy vi tính, máy chiếu đa năng, tìm thông tin tham

Việc ứng dụng công nghệ thông tin để thành lập các bản đồ tư duy trong dạyhọc phần Địa lí dân cư – Địa lí 10 là một việc làm hết sức cần thiết để nâng caochất lượng học tập bộ môn qua các hình ảnh tư duy sinh động hơn.

2 Cơ sở thực tiễn

Đề tài nghiên cứu việc khai thác và vận dụng bản đồ tư duy cùng với sự hỗtrợ của công nghệ thông tin sẽ góp phần thay đổi không khí của lớp học, làm chohọc sinh hứng thú hơn trong học tập môn Địa lí, nắm được kiến thức một cách tíchcực hơn, chủ động hơn Qua nghiên cứu và thực hiện đề tài bản thân thấy vấn đềnày có ý nghĩa rất thiết thực trong việc giảng dạy học tập đối với đồng nghiệp vàhọc sinh nhằm bồi dưỡng kiến thức kỹ thuật dạy học bộ môn Địa li cho cả thầy vàtrò ở trường phổ thông

II Thực trạng của vấn đề

Qua nghiên cứu cho thấy, việc học tập các bài 22, 23 và 24 – Địa lí dân cưlớp 10 nói riêng và chương trình Địa lí THPT nói chung, nhiều học sinh chưa biếtcách học, cách ghi kiến thức vào bộ não mà chỉ học thuộc lòng, học vẹt, thuộc mộtcách máy móc, học sinh học thuộc bài nhưng không có sự liên hệ với các vấn đềtrong đời sống, không nắm được “sự kiện nổi bật” trong tài liệu đó, hoặc không biếtliên tưởng, liên kết các kiến thức có liên quan với nhau

Đề tài “Sử dụng bản đồ tư duy và ứng dụng công nghệ thông tin trong dạyhọc địa lí dân cư – Địa lí 10” chưa được nghiên cứu nhiều trong phạm vi cáctrường phổ thông và ngành GD-ĐT Hải Lào Cai

Giáo viên và học sinh chưa chú trọng, chưa đặt đúng yêu cầu sử dụng bản đồ

tư duy trong giảng dạy và học tập môn Địa lí

Giáo viên ngại khó, ngại tốn thời gian chuẩn bị, ngại học sinh tiếp thu ghichép bài giảng khó, không kịp, học sinh thiếu tích cực làm việc độc lập Chính vìvậy, để đảm bảo thời gian học tập giảng dạy trên lớp một cách an toàn giáo viênthường chọn hình thức tổ chức dạy học nhẹ nhàng là trình bày lý thuyết theophương pháp truyền thống thuyết giảng và kết hợp minh họa qua lược đồ, Atlat,còn vận dụng sơ đồ tư duy thì học sinh chưa khai thác hết sự kiện, số liệu, vấn đề

III Các biện pháp giải quyết vấn đề

1 Tích cực đổi mới kỹ thuật dạy học Địa lý theo hướng vận dụng bản đồ tư duy

1.1 Các bước vẽ bản đồ tư duy

Để vẽ được bản đồ tư duy một cách tốt nhất cần tiến hành và hướng dẫn họcsinh thực hiện lần lượt từng bước và các quy tắc trong cách vẽ

* Cách thứ nhất: hướng dẫn học sinh vẽ trên giấy khổ A0.

Ví dụ: Muốn vẽ một bản đồ tư duy về Vấn đề gia tăng dân số trên thế giới thì

chủ đề của bản đồ tư duy là “Gia tăng dân số”

Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm

Bước đầu tiên trong việc tạo ra một bản đồ tư duy là vẽ chủ đề ở trung tâmtrên một mảnh giấy (đặt nằm ngang)

2/ Tiêu đề phụ nên được vẽ gắn liền với trung tâm

3/ Tiêu đề phụ nên được vẽ theo hướng chéo góc (chứ không nằm ngang)mục đích tạo không gian rộng để nhiều nhánh phụ khác có thể được vẽ tỏa ra mộtcách dễ dàng

Ví dụ: Về vấn đề Gia tăng dân số, GV hướng dẫn học sinh vẽ thêm các tiêu

đề phụ như “Gia tăng dân số tự nhiên”, “Gia tăng cơ học”, “Gia tăng dân số”.

Bước 3: Trong từng tiêu đề phụ, vẽ thêm các ý chính và các chi tiết hỗ trợ.

Quy tắc vẽ ý chính và chi tiết hỗ trợ

1/ Chỉ nên tận dụng các từ khóa và hình ảnh

2/ Thường xuyên dùng những biểu tượng, cách viết tắt để tiết kiệm khônggian vẽ và thời gian Mọi người ai cũng có cách viết tắt riêng cho những từ thôngdụng GV khuyến khích học sinh phát huy và sáng tạo thêm nhiều cách viết tắt choriêng mình Dưới đây là một số cách viết tắt phổ biến thường xuyên sử dụng

4/ Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm

5/.Tất cả các nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên có cùng mộtmàu

6/ Thay đổi màu sắc khi đi từ một ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn

Điều quan trọng cần nhớ là bản đồ tư duy không phải dùng để tóm tắt mộtchương sách Bản đồ tư duy không chỉ bao hàm những ý chính mà còn chứa đựngtất cả những chi tiết hỗ trợ quan trọng khác

Đọc bản đồ tư duy: Bản đồ tư duy được phát triển theo hướng đọc từ trong rangoài Nói cách khác, các ý tưởng được phân tán từ trung tâm Theo cách này, có ýtưởng và từ khóa nằm bên trái của bản đồ tư duy được viết và đọc từ phải sang trái

Bước 4: Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng của học sinh bay

bổng Học sinh có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổibật, cũng như giúp chúng vào trí nhớ của học sinh tốt hơn

* Cách thứ hai: vẽ bản đồ tư duy với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin.

Qua các phần mềm được các nhà sản xuất thiết kế chuyên dùng để vẽ bản đồ tư duynhư: Buzan's iMindMap V4, Mindjet MindManager, iMindMap, EdrawMindMap,MindGenius, FreeMind, ConceptDraw MindMap, VisualMind, NovaMind,MindMapper Pro, BrainMind,… Trong đó, Buzan's iMindMap V4 là phần mềmđơn giản và dễ sử dụng

Các bước và cách làm cụ thể như sau:

- Download Buzan's iMindMap V4 về và cài đặt sử dụng tại trang

so-do-tu-duy.html

http://www.tuhocanhvan.com/khoa-hoc-anh-van-toi-tu-hoc/chia-se-tai-lieu/415-ve Sau khi cài đặt xong phần mềm, thực hiện theo các bước sau:

1/ Đầu tiên mở phần mềm đã cài đặt bằng cách click chuột phải vào biểu tượng của phần mềm và chọn open

2/ Màn hình khởi động hiện ra như sau:

3/ Ta chọn một biểu tượng để làm nền cho chủ đề chính và gõ dòng chữ cho chủ đề chính, xong nhấn create:

Ví dụ: Đối với vấn đề Phân bố dân cư ta chọn biểu tượng hình thứ hai theo chiều từ trái sang dòng thứ ba ở hình vẽ dưới đây làm chủ đề chính và gõ dòng chữ

cho chủ đề chính là “Phân bố dân cư”

4/ Muốn vẽ nhánh ta chỉ cần ấn chuột trái tại nút đỏ tại chủ đề chính

5/ Để viết được chữ theo nhánh ta di chuyển chuột đế gần cuối nhánh đó saocho thấy vòng tròn nhỏ hiện lên ta ấn chuột trái để thấy hình biểu tượng cây viếtnhư thế ta chỉ cần gõ chữ vào và ấn enter

6/ Ta cũng có thể điều chỉnh cở chữ trên thanh công cụ

7/ Ngoài ra ta cũng có thể chèn chữ bằng nút lệnh Insert trên thanh công cụ

8/ Ta cũng có thể chèn dòng chữ bằng lệnh Insert khác

9/ Mặt khác ta cũng có thể vẽ bản đồ tư duy bằng cách vẽ nhánh tự động theo lệnh Mode và chọn thẻ text

10/ Mỗi khi muốn thêm nhánh ta chỉ cần chọn nút lệnh như hình vẽ

11/ Ngoài ra để cho hình vẽ được sinh động ta có thể gọi chèn hình bằng nút lệnh View:

12/ Sau khi soạn xong ta có thể xuất ra thành những file khác bằng cách chọnnhư hình vẽ:

1.2 Cấu trúc bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy có cấu trúc như sau:

1.3 Dòng chảy thông tin

Viết vẽ bản đồ tư duy không giống như cách viết thông thường Bản đồ tưduy không xuất phát từ trái sang phải từ trên xuống dưới theo kiểu truyền thống

Thay vào đó, bản đồ tư duy được vẽ, viết và học theo hướng bắt nguồn từtrung tâm di chuyển ra phía ngoài và sau đó là theo chiều kim đồng hồ Do đó, họcsinh sẽ thấy các từ ngữ nằm bên trái bản đồ tư duy được đọc từ phải sang trái (bắtđầu từ phía trong di chuyển ra ngoài) Các mũi tên xung quanh bản đồ tư duy bêndưới chỉ ra cách đọc thông tin trong bản đồ, các số thứ tự cũng là một cách hướngdẫn khác

Bốn kết cấu chính I, II, III, IV trong bản đồ tư duy trong hình vẽ trên đượcgọi là phân nhánh chính Bản đồ tư duy này có 4 nhánh chính vì nó có 4 tiêu đề

duy được đọc theo chiều kim đồng hồ, bắt nguồn từ nhánh I tới nhánh II, rồi nhánh

II, và cuối cùng là nhánh IV GV hướng dẫn học sinh tham khảo các mũi tên màuđen trong hình vẽ

Tuy nhiên, các từ khóa được viết và đọc theo hướng từ trên xuống dưới trongcùng một nhánh chính Hướng dẫn học sinh tham khảo các mũi tên màu xanh tronghình vẽ

1.4 Hiệu quả của bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy có tác dụng rất lớn trong việc giúp giáo viên và học sinh tiếtkiệm được thời gian, nhớ bài và hiểu bài hiệu quả cao hơn trong giảng dạy và họctập

Hiệu quả của việc lập bản đồ tư duy trong dạy và học có sự khác biệt như thếnào so với việc học từ cách ghi chú theo kiểu truyền thống:

- Bản đồ tư duy giúp GV và học sinh tiết kiệm được thời gian

- Bản đồ tư duy giúp GV và học sinh nhớ bài

2 Sử dụng bản đồ tư duy với sự hỗ trợ của công nghệ thông tin vào dạy học Địa lí dân cư – Địa lí 10

2.1 Bài 22 – Địa lí 10 – Ban cơ bản

Tên bài: DÂN SỐ VÀ SỰ GIA TĂNG DÂN SỐ

* Xác định mục tiêu của bài

Sau bài học, học sinh cần: