- Xuất phát từ yêu cầu dạy học hiện nay – dạy học theo hướng đổi mới, phát huytính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình học tập.- Xuất phát từ thực tế dạy học Địa lý cấp THPT t
Trang 1Sở giáo dục và đào tạo lào Cai TrƯờng THPT số 2 bảo Thắng
-@&? -ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG PHƯƠNG PHÁP KHAI THÁC SỐ LIỆU
THỐNG Kấ ĐỊA LÍ KINH TẾ LỚP 12
Trang 2Số TT Nội dung Trang
5 III Phương pháp sử dụng số liệu thống kê trong giảng
dạy địa lí các ngành kinh tế
8
PHẦN I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI
Trang 3- Xuất phát từ yêu cầu dạy học hiện nay – dạy học theo hướng đổi mới, phát huytính tích cực chủ động của học sinh trong quá trình học tập.
- Xuất phát từ thực tế dạy học Địa lý cấp THPT từ năm học 1995 đến nay tôi nhậnthấy đa số học sinh còn chưa thuần thục về các kĩ năng địa lí cơ bản nói chung và
kĩ năng khai thác số liệu thống kê trong học tập Địa li nói riêng.Do đó kết quả cácbài kiểm tra thường xuyên, định kì hoặc kết quả thi tốt nghiệp phần kỹ năngthường có kết quả chưa cao
- Để giúp học sinh rèn luyện thành thạo kỹ năng khai thác bảng số liệu thống kêcũng như góp phần nâng cao chất lượng hiệu quả học tập bộ môn Địa lý bậc THPT
đặc biệt là việc học tập bộ môn Địa lí lớp 12 vì vậy tôi chọn đề tài : “ Sử dụng
phương pháp khai thác số liệu thống kê Địa lí kinh tế lớp 12’’
PHẦN II NỘI DUNG VÀ KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU
I CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI.
Trang 41.Khái niệm Số liệu thống kê:
Theo tác giả Nguyễn Trọng Phúc: "Thống kê học là khoa học nghiên cứu mặt sốlượng của hiện tượng, những quy luật của đời sống kinh tế xã hội trong mối quan
hệ mật thiết với chất lượng, trong những điều kiện, địa điểm và thời gian nhất
định" & Những số liệu về tình hình sản xuất, sản phẩm, sản lượng, tài nguyên, dân
cư, tình hình phát triển nông – công nghiệp là những số liệu thống kê
2 Tác dụng của các số liệu thống kê trong quá trình dạy học địa lí:
- Dùng để minh họa nhằm soi sáng nội dung kiến thức địa lí Có số liệu, những
kiến thức trình bày sẽ có sức thuyết phục cao
- Giúp cho người nghiên cứu, học tập, lượng hoá các mô hình, kiến thức, quy luật,
quan điểm, đặc biệt trong địa lí kinh tế Các số liệu sẽ nêu lên được quá trình pháttriển, cơ cấu ngành, giá trị sản phẩm
- Số liệu còn có khả năng cụ thể hoá khái niệm, quy luật địa lí thông qua phân
tích, so sánh, đối chiếu sẽ làm cho đặc điểm địa lí của lãnh thổ được trình bày cụthể, rõ ràng
- Qua nhận xét, phân tích số liệu thống kê và các hình thức biểu hiện trực quan
(biểu, bản đồ) làm sáng tỏ mối quan hệ địa lí,qua đó học sinh tự tìm ra và giải
thích được chúng
- Các số liệu lựa chọn, được phân tích, mang tính chất đặc trưng thể hiện được
bản chất quy luật của các hiện tượng, thể hiện được bản chất và mối quan hệ trong sự phát triển kinh tế xã hội sẽ là những dữ liệu không thể thiếu trong khi
trình bày một hiện tượng, vấn đề, quá trình phát triển kinh tế xã hội
- Dùng để khai thác kiến thức, mối quan hệ theo thời gian
- Dùng để phân tích, chứng minh, so sánh,,
3 Phân loại số liệu thống kê:
a Số liệu riêng biệt:
- Số liệu dùng riêng rẽ để cụ thể hóa một số đối tượng địa lý nào đó về mặt số
- Gồm 2 loại bảng:
+ Bảng số liệu đơn giản: Là bảng gồm có nhiều số liệu nhưng trong đó chỉ nói về
một nội dung
Trang 5Ví dụ: Bảng mật độ dân số một số vùng nước ta, năm 2006 ( SGK địa lý lớp 12,
trang 69) ( Đơn vị: người/ km2)
+ Bảng số liệu phức tạp: Là bảng gồm có nhiều số liệu, chia ra nhiều đề mục có
quan hệ với nhau hoặc bao gồm nhiều đề mục khác nhau tính theo thời gian
Ví dụ: Bảng cơ cấu GDP phân theo ngành kinh tế (giá thực tế) (SGK địa lý 12,
Trang 6Các số liệu thống kê kinh tế có ý nghĩa nhất định trong việc hình thành các tri thức
về Địa lí tự nhiên cũng như Địa lí kinh tế - xã hội Chúng “soi sáng và giải thíchđược nhiều khái niệm và quy luật về địa lí”
Nhiều luận điểm, lí thuyết cũng có sức thuyết phục mạnh mẽ hơn khi có số liệuchúng minh Ví dụ: khi dạy về một lãnh thổ, các số liệu về diện tích, độ cao củanúi, về nhiệt độ, lượng mưa, về chiều dài của các con sông, về dân số…làm chocác khái niệm về lãnh thổ, về kinh tế xã hội của lãnh thổ đó trở nên cụ thể, rõ rànghơn
Trong Địa lí kinh tế - xã hội, nhờ những số liệu, học sinh có thể xác định được cơcấu của các ngành kinh tế, giải thích được tốc độ tăng trưởng, trình độ phát triểncủa các nước v.v…
Cho học sinh làm quen với phương pháp sử dụng và phân tích các số liệu là mộttrong những biện pháp làm tăng vốn hiểu biết về thực tiễn của các em, bởi vì các
số liệu không chỉ có trong các tài liệu địa lí mà chúng còn được giới thiệu rộng rãitrên các báo, các tạp chí, các tài liệu thông tin đại chúng
Thông thường, trong quá trình dạy học Địa lí, giáo viên giới thiệu các số liệu, chủyếu là để cùng với học sinh giải thích, làm sáng tỏ nội dung bài học hoặc cho họcsinh phân tích để khai thác các tri thức địa lí mới
Tuy nhiên, có một điều cần lưu ý, số liệu chỉ có tác dụng làm rõ hoặc làm chỗdựa để nêu bật ý nghĩa của những tri thức địa lí chứ bản thân chúng không phải làtri thức địa lí
Chính vì vậy, trong quá trình sử dụng các số liệu, giáo viên cần bồi dưỡng chohọc sinh năng lực so sánh, đối chiếu, phân tích các số liệu
Ví dụ: khi dạy Địa lí kinh tế - xã hội, giáo viên có thể cho học sinh so sánh các số
liệu về dân số các nước, về sản phẩm của các ngành kinh tế hoặc đối chiếu những
số liệu giữa các năm, giữa các địa phương để tìm ra các mối quan hệ về số lượngdân cư, về sự phát triển kinh tế (giữa số lượng và thời gian), về sự phân hoá lãnhthổ (giữa số lượng và không gian)…
Trong một số trường hợp, để tìm ra được những kiến thức mới cần phải xử lí các
số liệu với các tính toán phức tạp
Ví dụ: khi nghiên cứu giao thông vận tải, cần phải tính toán các số liệu về chiều
dài các loại đường, về số lượng các phương tiện giao thông, về tỉ trọng các loạihàng hoá vận chuyển để có thể rút ra được nhận xét về trình độ giao thông của mộtnước, một khu vực
Các số liệu trong Địa lí rất đa dạng, chúng được đưa vào hầu hết các bài trongsách giáo khoa với nhiều mục đích khác nhau Có thể chia các số liệu ra làm hailoại chính: các số liệu riêng biệt và các số liệu xếp thành bảng
a Việc sử dụng các số liệu thông kê riêng biệt:
Trong SGK Địa lí bậc THPT , đặc biệt là SGK Địa lí lớp 12 số lượng các số liệuthống kê riêng biệt chiếm tỉ lệ khá lớn chúng được phân bố rải rác trong từng
Trang 7phần, từng nội dung, từng bài cụ thể Giáo viên có thể sử dụng số liệu thống kêriêng biệt theo các hướng sau:
- Sử dụng số liệu thống kê riêng biệt để trình bày nội dung của các sự kiện, hiệntượng Địa lí đã xảy ra:
Ví dụ : Qua phân tích, so sánh các số liệu về giá trị tổng sản phẩm của các ngành
kinh tế quan trọng nhất của một vùng…học sinh dể nhận thức được đầy đủ về trình
độ phát triển của ngành kinh tế mà giáo viên nêu
Trong một số nội dung khác, giáo viên có thể sử dụng số liệu riêng biệt để nói lên
sự trái ngược , đối lập trong các hiện tượng KTXH để cho học sinh suy nghĩ, tìm
Trong quá trình giảng dạy địa lí kinh tế,nếu số liệu được đưa ra riêng biệt, không
có những mối quan hệ thì sẽ không nói lên điều gì, nó chỉ có ý nghĩa khi được đặttrong mối quan hệ với các hiện tượng địa lí kinh tế xã hội cụ thể Vì vậy vấn đềchủ yếu ở đây không phải là quan tâm tới bản thân số liệu mà là đặt nó trongnhững mối quan hệ nhất định
Ví dụ : khi nêu diện tích cây cà phê của vùng Tây Nguyên khoảng 450.000ha
( năm 2006) thì bản thân con số đó chưa nói lên điều gì đặc biệt về vùng này,nhưng khi so sánh nó chiếm 4/5 diện tích trồng cà phê của cả nước thì rõ ràng đãnhấn mạnh được vị trí của vùng trong phát triển cây cà phê của cả nước
b Việc sử dụng các số liệu thống kê được xếp thành bảng:
- Có thể dùng bảng số liệu để chứng minh, minh họa trong quá trình giải thích cáchiện tượng, quy luật kinh tế xã hội tương tự như cách dùng số liệu thống kê riêngbiệt
Ví dụ: khi trình bày về sự phát triển ngành trồng cây lương thực, đặc biệt là cây lúa của nước
ta, giáo viên có thể sử dụng bảng số liệu về diện tích, sản lượng lúa cả nước qua các năm để làm
732935832
720735942
- Tuy nhiên việc sử dụng bảng số liệu có tác dụng lớn hơn khi dùng chúng với mụcđích làm phương tiện hướng dẫn cho học sinh khai thác tri thức.Thông qua các sốliệu trong bảng, học sinh có thể vận dụng các thao tác tư duy để tìm ra các mối liên
hệ, những nguyên nhân dẫn đến sự phát triển của các ngành kinh tế nước ta
Trang 8- Trước khi sử dụng các bảng số liệu, giáo viên nên tiến hành phân loại chúng theovấn đề, theo nội dung : bảng số liệu thể hiện cơ cấu ngành, bảng số liệu thể hiệntình hình phát triển ngành…
II THỰC TRẠNG RÈN LUYỆN KỸ NĂNG KHAI THÁC SỐ LIỆU THỐNG KÊ TẠI TRƯỜNG THPT SỐ 2 BẢO THẮNG
1 Nội dung và chương trình giảng dạy của chương trình Địa lý 12
Theo yêu cầu đổi mới về điều chỉnh nội dung dạy học môn Địa lý cấp THPT của Bộ Giáo dục đào tạo trong năm học 2012 - 2013 thì chương trình Địa lí lớp 12 ban cơ bản phần Địa lí các ngành kinh tế gồm các nội dung sau:
Các nội dung theo chương trình Số bài
1 9 9
0 2 3
Như vậy thì số tiết thực hành là rất ít trong khi tiết tự chọn cho môn Địa lý tạitrường là không có nên giáo viên ngoài giảng dạy phần lý thuyết phải dành thêmthời gian cuối tiết để hướng dẫn cho các em học sinh
2 Hiện trạng dạy và học địa lí lớp 12 :
Với nội dung và thời lượng như trên thì việc giảng dạy chủ yếu nghiêng về mặt líthuyết và giảng dạy theo các phương pháp sau :
về phần thực hành kỹ năng đối với học sinh lớp 12 đã phải tương đối hoàn thiện
Để đảm bảo đạt được kết quả cao trong việc học tập bộ môn, các thầy cô giáo cầnphải tự bố trí thời gian nhất định và phù hợp để hướng dẫn học sinh thực hànhnhững kỹ năng cơ bản thường gặp trong các bài kiểm tra một tiết, kiểm tra học kỳ
và thậm chí là thi tốt nghiệp bộ môn
3 Thuận lợi và khó khăn khi thực hiện
3.1 Thuận lợi:
Trang 9- Bản thân luôn được Nhà trường tạo điều cho tham gia các lớp tập huấn do Sở GD
- ĐT tổ chức để tiếp thu những vấn đề đổi mới, nâng cao trình độ chuyên môn
- Ban giám hiệu Nhà trường, Tổ chuyên môn tạo điều kiện tốt nhất cho hoạt độngdạy và học, thường xuyên dự giờ góp ý, rút kinh nghiệm cho bản thân trong quátrình giảng dạy
- Bản thân giáo viên luôn cố gắng học hỏi đồng nghiệp trong công tác giảng dạy,tiếp thu được cơ bản những yêu cầu của quá trình đổi mới giáo dục nói chung vàdạy học Địa lý nói riêng
- Cơ sở vật chất (máy tính, máy chiếu, tranh ảnh, bản đồ, …) phục vụ cho công tácgiảng dạy môn Địa lí tương đối đầy đủ
3.2 Khó khăn:
a Về phía giáo viên:
- Bản thân giáo viên đôi khi còn chủ quan trong việc chưa dành nhiều thời gianvào cuối các tiết dạy để rèn thêm kỹ năng cho học sinh, do phân phối thời gian tiếtdạy nhiều khi còn chưa hợp lý
- Điều kiện học tập kinh nghiệm, giao lưu với các trường bạn còn hạn chế
b Về phía học sinh:
- Khả năng nhận dạng yêu cầu của đề bài còn yếu
- Cách thức tính toán, xử lý số liệu, phân chia tỷ lệ trục tung, trục hoành trong khi
vẽ biểu đồ của học sinh rất hạn chế
- Đa số học sinh còn cẩu thả trong khi làm bài, trong cách trình bày khi làm bàithực hành hoặc trong các bài kiểm tra
- Một bộ phận không nhỏ học sinh còn lười học, không có động cơ học tập đúngđắn dẫn đến khó khăn cho giáo viên khi giảng dạy
III PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG SỐ LIỆU THỐNG KÊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ CÁC NGÀNH KINH TẾ:
1.Sử dụng số liệu thống kê trong khâu chuẩn bị bài.
a Lựa chọn số liệu:
- Tìm số liệu điển hình, đúng trọng tâm, cần thiết và phù hợp với mục đích củabài, của một nội dung…
- Việc lựa chọn số liệu có ý nghĩa rất quan trọng đối với việc nâng cao chất lượng
sử dụng chính số liệu đó và gián tiếp là chất lượng bài giảng mà giáo viên tiếnhành
- Để nâng cao hiệu quả các số liệu sử dụng trong khâu chuẩn bị bài thì vấn đề đặt
ra là : cần phải lựa chọn số liệu như thế nào? Theo kinh nghiệm thì dựa trên những
cơ sở sau:
Trang 10+ Nội dung và nhiệm vụ cụ thể của các bài, các chương Chúng giúp người giáoviên định ra được dạng số liệu cần sử dụng cho phù hợp.
+ Khi lựa chọn phải chú ý tới tính đồng bộ của số liệu nếu không sẽ dẫn đến nhữngphân tích và kết luận kéo theo sai lệch, không phản ánh đúng thực chất hiện tượngđịa lí
+ Các số liệu lựa chọn phải đúng trọng tâm bài, đúng với nội dung kiến thức nhưvậy mới tăng được giá trị sử dụng số liệu khi dạy học
b.Hình dung trước cách sử dụng số liệu
- Đây là bước thiết kế cụ thể giờ lên lớp và việc sử dụng số liệu đối với từng đơn
vị kiến thức và kĩ năng Cần sử dụng chúng một cách hợp lí phù hợp với logic củabài học và đặc điểm lĩnh hội của học sinh
- Để làm được việc trên đòi hỏi giáo viên phải lựa chọn và xác định đúng những sốliệu, bảng số liệu, bản đồ thống kê nào dùng vào mục đích gì
Ví dụ: Khi nghiên cứu về ngành thủy sản của nước ta, nếu chỉ minh họa cho tình
hình ngành thủy sản hiện nay thì chỉ cần đưa số liệu tổng sản lượng thủy sản năm
- Chuẩn bị trước các bảng số liệu, biểu đồ…à Chủ động khi sử dụng ; Tránh đượcsai sót ; Giúp giải quyết đúng trọng tâm nêu ra
2 Sử dụng số liệu thống kê trong khi tiến hành bài trên lớp.
Bài học trên lớp là biểu hiện cụ thể của trình độ nắm kiến thức cũng như khả năngvận dụng phương pháp và cách thức tổ chức hoạt động của giáo viên Để đạt đượchiệu quả trong giờ lên lớp, giáo viên có thể sử dụng số liệu theo các cách sau:
a Ghi các số liệu trên bảng hoặc vẽ trước trên giấy (bảng số, biểu đồ, bản đồ…).
- Việc ghi số liệu trên bẳng nhằm khắc sâu những số liệu cần ghi nhớ hoặc tạo điềukiện thuận lợi cho học sinh so sánh đối chiếu phân tích để tìm ra những kiến thứcmới Đối với các số liệu riêng biệt cần nhớ, giáo viên có thể ghi bằng phấn màu đểphân biệt với số liệu minh họa lí giải
- Các biểu đồ, bản đồ: giáo viên vừa vẽ vừa hướng dẫn cách thể hiện để rèn luyện
kĩ năng và quy trình thực hiện, tốt nhất là chuẩn bị trước ở nhà
Trang 11- Việc sử dụng các số liệu trên bảng hay vẽ trước phải kết hợp với các phươngpháp: thuyết trình, đàm thoại, gợi mở… Việc này có thể thực hiện bất cứ lúc nàotrong suốt giờ học( nếu thấy cần thiết) Mục đích chủ yếu là để minh họa, lý giảihoặc để phân tích so sánh nhằm rút ra những nhận xét, kết luận về một vấn đề, mộtnội dung của bài học.
b Sử dụng số liệu trong bài giảng với mục đích khác nhau
- Số liệu dùng để minh họa
- Số liệu cần khắc sâu cho học sinh
Để học sinh hiểu rõ sự vật hiện tượng : giáo viên à mở rộng khái niệm theo sơ
đồ : Số liệu cơ bản - Số liệu nêu mối quan hệ với số liệu cơ bản - Số liệu so sánhcác chỉ tiêu
- Số liệu dùng cho học sinh tư duy: loại số liệu này thường là các bảng số hoặc sốliệu đã được trực quan hóa Trong các giờ học địa lí , cần đẩy mạnh hình thức này
vì nó sẽ nâng cao chất lượng và hứng thú học tập cho học sinh, phát triển năng lực
tự nhận thức, tự khai thác tri thức ở các em
c Sử dụng số liệu với các phương pháp giảng dạy khác nhau:
- Phương pháp đàm thoại – gợi mở: giáo viên nêu câu hỏi để học sinh suy nghĩ,
giải đáp & đi sâu vào vấn đề
- Trong 1 số trường hợp có thể kết hợp với phương pháp nêu vấn đề: Đặt ra tình
huống & dẫn dắt học sinh giải quyết vấn đề, những mâu thuẫn có trong các số liệu &kích thích học sinh suy nghĩ, tìm cách giải quyết.Phần lớn các bài học trên lớp cónhiệm vụ chủ yếu là tạo điều kiện cho học sinh lĩnh hội kiến thức ( nói chung ) vàthông qua việc sử dụng số liệu( nói riêng) nhưng nhiệm vụ hướng dẫn cách làmviệc với số liệu thống kê cũng là việc làm không thể thiếu như : hướng dẫn chọn sốliệu cơ bản để minh họa, chứng minh cho kiến thức ở sách giáo khoa ; Hướng dẫnlàm tròn số liệu, biết phân tích, đối chiếu , so sánh các số liệu để rút ra kết luận;Biết sử dụng các biểu đồ và cao hơn cả là biết khai thác các tri thức địa lí trên bản
đồ biểu đồ…
- Ngoài ra còn có thể sử dụng phương pháp sơ đồ hóa.
d Sử dụng số liệu thống kê trong hướng dẫn làm bài tập và bài thực hành:
Trong việc giảng dạy địa lí kinh tế, việc sử dụng số liệu thống kê trong khâu ra bàitập hoặc thông qua thực hành dù ở các mức độ khác nhau nhưng đều nhằm củng
cố kiến thức, quan trọng hơn cả là hình thành ở học sinh các kĩ năng cần thiết để tự
học, tự nghiên cứu Như vậy muốn sử dụng số liệu đạt hiệu quả, trước hết phải làm
cho học sinh nắm được kiến thức cơ bản về các số liệu để làm cơ sở rồi sau đó mớiđến những kiến thức thực hành về cách xử lí chung Để tiến hành hướng dẫn bàitập và bài thực hành, giáo viên cần thực hiện các bước sau:
Bước 1: Xác định mục đích và ý nghĩa của số liệu thống kê: đưa ra làm gì? Công
dụng ? Nếu nhận xét phân tích chúng sẽ tìm được nguyên nhân nào để chứng minhcho hiện tượng…
Trang 12Bước 2: Nêu những kiến thức lý thuyết và hành động có liên quan đến bài thực
hành và bài tập : số liệu có mấy loại, ưu điểm nhược điểm của từng loại, tìm mốiliên hệ của số liệu trong bảng như thế nào? Trình tự sử dụng bảng số liệu ra sao?
Bước 3: Thực hiện mẫu và trình tự công việc làm : giáo viên có thể tự làm hoặc
cho học sinh làm dưới sự gợi ý của mình
Bước 4: Học sinh nhắc lại cách làm và ghi quy trình vào vở Tiếp tục cho học sinh
thực hiện mẫu một bài theo hướng dẫn
Bước 5: Giáo viên kiểm tra, đánh giá kết quả thực hiện của học sinh.
e Sử dụng số liệu thống kê để đánh giá, kiểm tra kiến thức và kỹ năng của học sinh
- Đánh giá kết quả nắm kiến thức của học sinh là một khâu quan trọng trong quátrình dạy học và chỉ thông qua khâu này mới có thể đánh giá chính xác hiệu quảhọc tập của học sinh
- Giáo viên có thể sử dụng các dạng câu hỏi khác nhau hoặc những tình huốngkhác nhau để kiểm tra.Cụ thể, giáo viên có thể sử dụng số liệu để kiểm tra theo cáchướng sau:
+ Nêu câu hỏi có sử dụng số liệu
+ Sử dụng số liệu để kiểm tra mức độ hiểu các biểu đồ, bản đồ thống kê… khảnăng vận dụng của học sinh để tự xây dựng, tự vẽ các biểu đồ (bài tập và bài thựchành)
3 Quy trình hướng dẫn học sinh khai thác số liệu thống kê:
a Quy trình hướng dẫn học sinh khai thác bảng số liệu:
- Khi hướng dẫn học sinh phân tích số liệu để rút ra kết luận, tìm những kiến thứcmới, cần theo quy trình sau:
+ Xác định mục đích của việc phân tích số liệu
+ Đánh giá số liệu
+ Phân tích, so sánh và đối chiếu các số liệu (sử dụng một số phép tính đơn giản
để rút ra những nhận xét cần thiết, kể cả việc sử dụng máy tính);
+ Thể hiện các số liệu (lập bảng, xây dụng biểu đồ);
+ Nêu kết luận và giá trị của số liệu trong việc nắm kiến thức và mở rộng kiếnthức
Trong các tài liệu địa lí, các số liệu nhiều khi còn được tập hợp thành các biểu,bảng Việc hướng dẫn học sinh đọc số liệu trong các biểu, bảng cũng cần thiết choviệc khai thác tri thức Trước hết, giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh chú ý đọctiêu đề của bảng, đề mục của các cột, đọc đơn vị và thời gian đi kèm với các sốliệu, cả những phần chú thích ở cuối bảng
Trong khi phân tích nội dung các bảng số liệu, giáo viên cần hướng dẫn học sinhtìm ra những mối quan hệ giữa các số liệu, phân tích chúng theo nội dung từng vấn