SKKN một số kinh nghiệm trong tổ chức phương pháp dạy học bộ môn GDCD cấp THPT phương pháp sử dụng bài tậ

Sở giáo dục và đào tạo Lào Cai Trờng THPT Chuyên tỉnh Lào Cai Đề tài sáng kiến cải tiến kỹ thuật " MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG TỔ CHỨC PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MễN GDCD CẤP THPT - PHƯƠNG PH

Sở giáo dục và đào tạo Lào Cai Trờng THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Đề tài sáng kiến cải tiến kỹ thuật

" MỘT SỐ KINH NGHIỆM TRONG TỔ CHỨC

PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MễN GDCD CẤP THPT

- PHƯƠNG PHÁP SỬ DỤNG BÀI TẬP TèNH HUỐNG"

Họ và tên giáo viên: Nguyễn Thị Thanh Định

Chức vụ: Tổ phú chuyờn mụn

Bộ mụn: GDCD – Tổ Sử - Địa - GDCD Đơn vị: Trờng THPT Chuyên tỉnh Lào Cai

Lào Cai, tháng 1 năm 2014

MỤC LỤC

1 Đặt vấn đề……… 4

2 Giải quyết vấn đề:……… 6

2.1 Cơ sở lý luận……… 6

2.2 Thực trạng việc sử dụng tỡnh huống trong quỏ trỡnh giảng dạy và hiệu quả

2.3 Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề……… 10

2.4 Hiệu quả của sáng kiến……… 12

3 Kết luận……… 14

DANH MỤC CHỮ CÁI VIẾT TẮT

THPT: Trung học phổ thông

GDCD: Giáo dục công dân

Phần một

Đặt vấn đề.

I Lý do chọn đề tài.

Trong những năm gần đây theo chủ trơng của Bộ Giáo dục

học, môn học ở cấp THPT, với t cách là một môn khoa học xã hội trong nhà trờng môn Giáo dục công dân (GDCD) ngoài việc trang

bị những tri thức khoa học cho học sinh còn có vai trò rất quan trọng trong việc hình thành nhân cách, lối sống cho học sinh

Để nâng cao chất lợng giáo dục đòi hỏi phải đổi mới đồng bộ

từ mục tiêu, nội dung chơng trình, phơng pháp, hình thức tổ chức dạy học đến việc kiểm tra, đánh giá kết quả trong đó khâu

đột phá là đổi mới phơng pháp dạy học

Mặc dù đã có nhiều cố gắng trong việc đổi mới song không phải ở bất cứ đâu và ở bất kỳ giáo viên nào cũng thực hiện đợc một cách thờng xuyên để đạt đợc mục tiêu môn học đề ra Bởi tri thức của bộ môn GDCD dù là những kiến thức phổ thông, cơ bản nhất về triết học, kinh tế, pháp luật thì vẫn mang tính trừu tợng, khái quát rất cao, hoặc là những vấn đề đạo đức trong thực tiễn cuộc sống không thể áp đặt lý thuyết suông Nếu không biết cách sử dụng linh hoạt và phát huy thế mạnh của từng phơng pháp dạy học mà áp dụng máy móc, cứng nhắc một phơng pháp dạy học nào đó thì hiệu quả giáo dục sẽ rất thấp Kết quả là học sinh không hiểu bài, không có hứng thú với môn học, tâm trạng sẽ mệt mỏi, chán nản mỗi khi đến giờ GDCD, khi ra ngoài cuộc sống không thể vận dụng những kiến thức đã học để giải quyết các tình huống có thật Cho nên d luận ở nhiều nơi đang lên tiếng vì hiệu quả giáo dục thực tế của môn GDCD rất thấp khi trong xã hội ngày càng có nhiều thanh thiếu niên có lối sống không lành mạnh, trong sáng Điều đó đặt ra một câu hỏi rất lớn cho cả ngành giáo dục

nói chung và các thầy cô giảng dạy bộ môn GDCD nói riêng, là làm thế nào để những bài học của môn GDCD thật sự có ý nghĩa với các em?

Với những lý do trên tôi đã chọn đề tài " Một số kinh nghiệm trong tổ chức phương phỏp dạy học bộ mụn GDCD cấp THPT – Phương phỏp sử dụng bài tập tình huống" làm đề tài nghiên cứu với mong

muốn chia sẻ những kinh nghiệm của bản thõn, góp phần vào việc nâng cao chất lợng giảng dạy và học tập bộ môn

II Đối tượng - phương phỏp nghiờn cứu của đề tài.

1 Đối tượng nghiờn cứu của đề tài: Xuất phỏt từ những bất cập trong thực tế của

quỏ trỡnh dạy và học mụn GDCD ở nhà trường THPT hiện nay đề tài chủ yếu hướng vào nghiờn cứu việc ỏp dụng kỹ thuật sử dụng bài tập tỡnh huống -một khõu, một mắt xớch quan trọng trong khi sử dụng phương phỏp dạy học theo tỡnh huống - một trong những phương phỏp dạy học tớch cực nhằm nõng cao chất lượng dạy và học bộ mụn

2 Phương phỏp nghiờn cứu: Đề tài sử dụng nhiều phương phỏp nghiờn cứu khỏc

nhau trong đú chủ yếu là phương phỏp lịch sử và logic, thực nghiệm, chứng minh, so sỏnh, phõn tớch

III Mục đớch nghiờn cứu của đề tài.

Đề tài được nghiờn cứu nhằm gợi mở cho quỏ trỡnh giảng dạy của giỏo viờn và việc học tập bộ mụn GDCD của học sinh cú hiệu quả hơn theo hướng phỏt huy tớnh chủ động, tự giỏc của học sinh trong học tập, để những bài giảng mụn GDCD khụng cũn chỉ là sỏch vở, khụng cũn xa vời với học sinh nhằm nõng cao chất lượng học tập của học sinh

IV Phạm vi ỏp dụng.

Đề tài cú khả năng ỏp dụng rộng rói trong tất cả cỏc trường THPT cho tất cả cỏc giỏo viờn giảng dạy mụn GDCD và cú thể là tài liệu tham khảo cho cỏc học sinh khi học tập bộ mụn

Phần hai.

GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ.

1 Cơ sở lý luận.

1.1 Một số vấn đề chung về phơng pháp dạy học theo tình huống

Việc đổi mới phơng pháp dạy học phải theo hớng phát huy tính tính cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, bồi dỡng cho học sinh năng lực tự học, kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, lòng say mê học tập và ý chí vơn lên, loại bỏ thói quen học tập thụ động, phụ thuộc hoàn toàn vào ngời thầy nh trớc đây

Phơng pháp dạy học theo tình huống ( Phơng pháp tình huống) hay còn gọi là phơng pháp nghiên cứu trờng hợp điển hình

là một trong số các phơng pháp dạy học tích cực hiện nay Tuy nhiên cần phải nhận thức rõ rằng, không thể sử dụng duy nhất một phơng pháp dạy học trong quá trình giảng dạy mà lại hy vọng đạt

đợc tất cả các mục tiêu đề ra Do đó, việc kết hợp, sử dụng linh hoạt các phơng pháp là một nghệ thuật đối với ngời giáo viên Đối với môn GDCD, phơng pháp tình huống có tác dụng rất lớn trong việc chuyển biến những kiến thức khoa học của bộ môn thành những cái thật sự cần thiết cho các em học sinh trong cuộc sống hàng ngày

Sự thành công của phơng pháp dạy học theo tình huống phần lớn phụ thuộc vào tình huống đợc đa ra trong bài học Có thể nói nó là linh hồn, là cái cốt lõi nhất, là vấn đề ngời giáo viên phải xem xét, chuẩn bị kỹ lỡng khi sử dụng phơng pháp này Mục

đích ngời giáo viên có đạt tới đợc hay không chính là ở điểm này Bởi nếu tình huống đa ra không phát huy đợc vai trò tích cực của ngời học, không gắn đợc với thực tiễn, giải quyết tình huống không có tác dụng giáo dục đối với thái độ, t tởng và hành vi của ngời học thì coi nh ngời giáo viên đã thất bại Cho nên, để sử dụng phơng pháp này thành công đòi hỏi ngời giáo viên trớc hết phải nắm vững, hiểu rõ về tình huống mình đa ra

1.2 Những lu ý khi sử dụng bài tập tình huống.

Tình huống đợc sử dụng để giảng dạy có thể là những tình huống thực hoặc mô phỏng theo tình huống thực Cụ thể đó có thể là một hoàn cảnh thực tế trong đó chứa đựng những mâu thuẫn, xung đột hoặc có thể là một hoàn cảnh gắn với các câu chuyện có cốt truyện, nhân vật, có chứa đựng xung đột, có tính phức hợp đợc viết ra để chứng minh một vấn đề nào đó của thực

tế cuộc sống mà trên cơ sở những xung đột, mâu thuẫn đó buộc ngời ta phải đa ra một quyết định trên cơ sở cân nhắc các

ph-ơng pháp giải quyết khác nhau

Vì tình huống đợc coi là yếu tố quyết định đến sự thành công của phơng pháp này cho nên khi sử dụng ngời giáo viên cần phải lu ý đến một số yêu cầu s phạm, đó là:

- Tình huống đa ra có thể dài hay ngắn tùy từng nội dung vấn

đề

- Tình huống phải đợc kết thúc bằng một loạt các vấn đề hoặc câu hỏi nh: Bạn nghĩ điều gì sẽ xảy ra tiếp theo? Bạn sẽ làm gì nếu là nhân vật A? Nhân vật B? Vấn đề này có thể đợc ngăn chặn nh thế nào?

- Tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại cũng nh tình huống cuộc sống, nghề nghiệp trong tơng lai của ngời học

- Tình huống cần vừa sức với học sinh, nó có thể đợc xem xét dới góc nhìn của ngời học và để mở nhiều hớng giải quyết Trong việc giải quyết các tình huống thực tiễn không phải bao giờ cũng

có một giải pháp duy nhất đúng

- Tình huống cần chứa đựng mâu thuẫn, vấn đề và có thể liên quan đến nhiều phơng diện

- Tình huống có thể đợc thể hiện dới nhiều hình thức khác nhau: dới dạng chữ viết, phơng pháp đóng vai, sử dụng t liệu hình ảnh,

đoạn video clip để bài học trở nên sinh động, hấp dẫn đối với học sinh

2 Thực trạng việc sử dụng tỡnh huống trong quỏ trỡnh giảng dạy và hiệu quả dạy học mụn GDCD hiện nay

Thực tế việc giảng dạy và học tập môn GDCD cũng nh chất l-ợng, hiệu quả giáo dục của môn học này đang là vấn đề đợc rất nhiều ngời quan tâm Tình trạng

có những học sinh xé bài trớc mặt thầy cô vì bị điểm thấp, quay cóp, nói tục, nói dối thậm chí cả những bé đang ở lứa tuổi tiểu học cũng biết chửi thề đang là thực tế diễn ra hiện nay.Vấn đề đặt ra ở

đây là ví sao đạo đức học sinh lại xuống cấp như thế, trong khi môn GDCD, giáo dục đạo đức vẫn được dạy liên tục từ tiểu học đến các bậc học cao hơn? Nhiều ý kiến cho rằng, chương trình môn GDCD quá

ôm đồm, nặng về lý thuyết, thiếu kỹ năng sống, không tạo đợc dấu

ấn để hình thành nhân cách cho học sinh Chương trỡnh học rất nhiều nhưng rất khú nhớ, khú nhập tõm Khõu chuẩn bị bài lờn lớp của nhiều giỏo viờn rất

sơ sài Cú những giỏo viờn chỉ đọc qua bài học trong sỏch giỏo khoa, hướng dẫn trong sỏch giỏo viờn sau đú ghi túm tắt những ý chớnh mà khụng thấy được những phần kiến thức khú đối với học sinh, khụng thấy được mạch kiến thức của bài học và đặc biệt là quỏ thiờn về lý thuyết giỏo huấn trong khi mụn GDCD cần phải tỏc động trực tiếp khụng chỉ là nhận thức, tư tưởng mà cũn là hành vi hàng ngày của cỏc em Trờn lớp, giỏo viờn chỉ lo truyền thụ kiến thức, quan hệ thầy trũ nhợt nhạt, học trò khụng được trang bị những kỹ năng tối thiểu cũng như cỏch ứng xử trong cuộc sống Với cách học còn đối phó với các kỳ thi nh hiện nay thì chừng nào bài giảng của thầy cô còn cha đa các em những tình huống trong thực tế đời sống, không gắn đợc lý thuyết của môn học với thực

tế xã hội thì chừng đó môn GDCD - một môn học mà các em cha phải thi tốt nghiệp, thi đại học - vẫn còn là môn học hết sức nhàm chán, không có sức hấp dẫn đối với học sinh Vấn đề là cần làm sao cho các em thấy học môn GDCD không phải để đối phó với các kỳ thi mà trái lại các em học đợc gì, nhận đợc những gì sau mỗi bài giảng của thầy cô? Các em sẽ phải ứng xử, phải làm nh thế nào khi bớc chân ra khỏi cổng trờng là vô vàn các tình huống muôn màu, muôn vẻ của cuộc sống? Hơn ai hết những nhà giáo trực tiếp giảng dạy bộ môn này cần phải làm cho các em nhận thấy tác dụng thật sự của môn học đối với các em và khi nhận thức

điều đó tự bản thân các em sẽ xác định đợc thái độ, động cơ học tập đúng đắn, tính tự giác, chủ động trong khi học tập bộ môn sẽ đợc nâng lên rất cao Muốn vậy, trong khi hớng

dẫn học sinh tìm hiểu nội dung kiến thức giáo viên không thể không đa các em vào những tình huống cụ thể Sử dụng các tình huống để giảng dạy là một trong những cách làm giúp môn học trở nên gần gũi với các em hơn Tuy nhiờn, số giỏo viờn cú thể sử dụng thành thạo và hiệu quả bài tập tỡnh huống trong quỏ trỡnh giảng dạy hiện nay khụng nhiều Cỏch làm truyền thống của đa số cỏc giỏo viờn là lấy cỏc cõu chuyện, tỡnh huống cú sẵn kết quả để làm vớ dụ hoặc làm tỡnh huống giả định rồi cho học sinh nhận xột, rỳt

ra kiến thức mà chưa chỳ trọng đến việc rốn luyện cho học sinh kỹ năng ứng phú, xử

lý tỡnh huống nờn cũng khụng đỏnh giỏ được nhận thức, hành vi, cỏch giải quyết của học sinh Việc làm này dần dần khiến học sinh trở nờn thụ động, khi gặp cỏc tỡnh huống trong cuộc sống thực thỡ khụng cú cỏch giải quyết phự hợp Do đú, cần thiết phải đưa học sinh vào những tỡnh huống giả định sỏt với thực tế cuộc sống của học sinh

Nhiều học sinh hiện nay coi mụn GDCD là một mụn học phụ bởi cỏc em khụng phải trải qua những kỳ thi quan trọng ở mụn học này Thờm vào đú là cỏch giảng dạy như trờn của giỏo viờn khiến cho việc học tập của đa số học sinh hiện nay đối với mụn học này là cỏch học đối phú, chống đối Rất ớt học sinh cảm thấy cú nhu cầu thực sự muốn học và hứng thỳ đối với mụn học này Cỏc em nếu như cú học bài cũng chỉ là vỡ đối phú với cỏc bài kiểm tra như để lấy điểm miệng, điểm 15' Trong giờ học mụn GDCD hiện tượng học sinh mang sỏch vở của mụn học khỏc ra học, làm việc riờng thậm chớ cả ngủ gật khụng phải là khụng cú Điều đú cho thấy bức tranh về thực tế việc dạy và học bộ mụn này hiện nay như thế nào Chỳng ta cũng dễ

lý giải vỡ sao đạo đức học sinh ngày càng xuống cấp trong khi mụn GDCD vẫn được dạy, được học từ bậc học này đến bậc học khỏc Tất nhiờn, đạo đức của học sinh như vậy khụng phải chỉ do một nguyờn nhõn này quyết định nhưng chỳng ta cũng khụng thể phủ nhận thực tế trờn Đành rằng chương trỡnh học cú những nội dung rất xa vời

với trỡnh độ nhận thức và cuộc sống thực tế của cỏc em nhưng nếu chỳng ta - những giỏo viờn mụn GDCD - biết cỏch chọn lựa, cỏch làm để nú gần gũi với cỏc em hơn thỡ chắc chắn thỏi độ học tập của học sinh sẽ khỏc và kết quả, chất lượng giỏo dục của bộ mụn này khụng đến nỗi thấp như vậy

3 Cỏc biện phỏp đó tiến hành để giải quyết vấn đề.

Có thể nói, sử dụng phơng pháp tình huống cũng giống nh tất cả các phơng pháp khác, nó cần phải đợc sử dụng đúng lúc,

đúng chỗ để đạt yêu cầu đề ra Nó cũng không phải là phơng pháp tối u duy nhất mà cần có sự phối kết hợp với các phơng pháp khác Đa số các phần kiến thức của môn GDCD ở cấp THPT đều có thể sử dụng phơng pháp này Tình huống có thể đợc đa ra trớc khi tìm hiểu về nội

dung lý thuyết hoặc cũng có thể đợc đa ra sau nhằm khắc sâu, củng cố kiến thức đã học và tăng cờng tính liên hệ thực tiễn Ví

dụ nh khi giảng dạy bài 15 – lớp 10: "Cụng dõn với một số vấn đề cấp thiết của nhõn loại" để giáo dục học sinh ý thức bảo vệ môi trờng sống có

thể đặt ra nhiều tình huống để các em giải quyết

Tình huống 1: Giờ ra chơi, Lan nhìn thấy vỏ chai nớc bạn

nào đó đã uống hết vứt ở hành lang Lan liền đi tới nhặt vỏ chai

bỏ vào thùng rác Thấy vậy, một số bạn ở lớp bèn cời chế nhạo Lan, bảo Lan là hâm, cho rằng không ai bắt thì tội gì mà phải làm thế

Hỏi: Nếu là Lan em sẽ nói gì với các bạn đó?

Nếu là ngời đợc chứng kiến cảnh các bạn cời nhạo Lan nh vậy em sẽ làm gì?

Tình huống 2: Bố mẹ em làm nghề buôn bán động vật quý

đình đợc cải thiện rõ rệt Nhng em biết việc làm của bố mẹ nh vậy là sai Em sẽ làm gì trong hoàn cảnh này?

Hay khi giảng về phần " Công dân với đạo đức" ở bài 11, có

thể đặt các em vào nhiều tình huống khác nhau để minh họa, khắc sâu nội dung kiến thức của bài học

Tình huống 1: Hoàng đã chót dùng tiền mẹ cho để đóng

học phí vào việc chơi điện tử Hoàng đang lo lắng cha biết làm thế nào thì bà hàng nớc ở cổng trờng dụ dỗ Hoàng mang một túi nhỏ đi giao cho một ngời hộ bà, bà sẽ cho Hoàng tiền đóng học phí.

Hoàng tự nhủ: Làm theo lời bà hàng nớc cũng đợc còn hơn là

bị mẹ mắng, với lại mình chỉ làm một lần này thôi, không bao giờ làm nh thế nữa.

Hỏi: Em có nhận xét gì về suy nghĩ của Hoàng? Nếu là Hoàng

em sẽ làm gì?

Tình huống 2: Hết giờ học khi các bạn đã về hết Hà phát

hiện ra bạn Nam cùng lớp để quên chiếc điện thoại di động ở ngăn bàn Hà suy nghĩ và tự nhủ: Mình sẽ lấy chiếc điện thoại này vì không có ai biết cả bởi các bạn đã về hết rồi, hơn nữa mình nhặt

đợc chứ có ăn cắp đâu Hằng quyết định không báo cáo việc này với thầy cô và cũng không trả lại cho Nam.

Hỏi: Hãy nhận xét về suy nghĩ và việc làm của Hà?

Nếu là Hà em sẽ làm gì? Tại sao em lại làm nh vậy?

Tỡnh huống 3: Thầy giỏo buộc tội bạn là người đó viết những dũng chữ bậy

bạ trờn tường nhà vệ sinh ở trường Bạn biết rừ là mỡnh vụ tội, mà thủ phạm lại chớnh là đứa bạn thõn cựng lớp Thầy giỏo núi sẽ hạ hạnh kiểm của bạn Bạn sẽ làm gỡ?

Khi giảng dạy đến bài 12 " Công dân với tình yêu, hôn nhân

và gia đình", có thể dùng một số tình huống sau để học sinh

giải quyết khi học về gia đình:

Tình huống 1: Chi là một nữ sinh THPT Một lần, Chi nhận

lời đi chơi xa với một nhóm bạn cùng lớp Bố mẹ Chi biết chuyện đã can ngăn và không cho Chi đi với lý do, nhà trờng không tổ chức

và cũng không có cô giáo chủ nhiệm đi cùng Chi vùng vằng, giận dỗi và cho rằng, bố mẹ đã xâm phạm quyền tự do của Chi Theo

em, ai đúng, ai sai trong trờng hợp này? Vì sao? Nếu em là Chi em

sẽ ứng xử nh thế nào trong trờng hợp này?

Tình huống 2: Em là con út trong gia đình có hai chị em

gái Bố em lại

mong muốn có một cậu con trai để nối dõi tông đờng Vì thế bố thờng hay uống rợu say rồi về nhà lại mắng vợ con Nhiều lần bố còn đánh mẹ vì cho rằng mẹ không đẻ đợc một thằng cu cho bố Hỏi: Em sẽ làm gì để thay đổi suy nghĩ và hành động của bố, góp phần xây dựng gia đình mình hạnh phúc?

Nh vậy, các tình huống có thể đợc sử dụng với nhiều mục

đích khác nhau Nếu sử dụng tình huống dới dạng đoạn video clip, hình ảnh sẽ gây đợc sức hấp dẫn hơn đối với học sinh Tuy nhiên hình thức này đòi hỏi giáo viên phải có nguồn t

liệu phong phú, phù hợp với nội dung giảng dạy Để làm đợc điều

đó, cách tốt nhất là giáo viên nên truy cập vào Internet để tìm

kiếm t liệu ( Đề tài " ứng dụng công nghệ thông tin trong giảng

dạy bộ môn GDCD ở trờng THPT" năm học 2008 - 2009 của tôi đã

đề cập đến vấn đề này) Nhưng cỏc tỡnh huống đưa ra muốn cú tỏc dụng