Trong quá trình giảng dạy môn học địa lí lớp 12, từ thực tiễn giảng dạy của đồngnghiệp, nhận thức của học sinh và kết quả các kì thi tốt nghiệp THPT trong nhữngnăm qua đối với bộ môn ở t
Trang 1SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LÀO CAI TRƯỜNG THPT SỐ 2 VĂN BÀN
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NĂM HỌC 2013 – 2014
TÊN SÁNG KIẾN:
HƯỚNG DẪN HỌC SINH CÁCH LÀM
ĐỒ NHANH TRONG CHƯƠNG TRÌNH
ĐỊA LÝ LỚP 12 TRƯỜNG THPT SỐ 2 VĂN BÀN
Trang 2MỤC LỤC
Mục lục 1
Các từ viết tắt 2
Tài liệu tham khảo 3
A – PHẦN MỞ ĐẦU 4
I Lí do chọn đề tài 4
II Mục đich nghiên cứu 4
III Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu 4
IV Giới hạn và phạm vi nghiên cứu 5
V Điểm mới của đề tài 5
B NỘI DUNG 6
I Cơ sở lí luận chung 6
II Thực trạng dạy và học các bài thực hành ở trường THPT số 2 Văn Bàn 7
III Các biện pháp đã tiến hành để giải quyết vấn đề 8
1 Khái quát chung về kỹ năng vẽ biểu đồ địa lí trong chương trình THPT 8
2 Các biểu đồ thường gặp trong chương trình dạy và học địa lý 8
3 Cách chọn dạng biểu đồ nhanh – đúng 9
4 Cách thực hiện nhanh các loại biểu đồ 11
5 Phần chú giải cho biểu đồ 14
6 Các biểu đồ minh họa 15
IV Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm 18
C – KẾT LUẬN – KIẾN NGHỊ .19
I Kết luận 19
II Kiến nghị 19
Trang 4TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Kĩ thuật biểu đồ - bản đồ ( trang 23 - luận án tiến sĩ, tác giả: Đỗ Vũ Sơn khoa địa
lí trường ĐHSP Thái Nguyên, 2008)
2 Kĩ năng thực hiện các bài tập địa lí THPT ( trang 14, tác giả: Nguyễn Minh Tuệ,ĐHSP I - Hà Nội, 2005)
3 Các đề thi tuyển sinh vào Đại học và Cao đẳng ( trang 117, 225, 246, 268, 271,
275, 278, Nxb Hà Nội, 2008)
Trang 5-Rõ ràng muốn vận dụng được tri thức vào hành động thì cần phải có kĩ năng, mà kĩnăng xuất phát từ kiến thức, vì vậy muốn hình thành cho HS được kĩ năng, nhấtthiết phải làm cho HS vừa có kiến thức lí thuyết vừa có kiến thức hành động.
Thực hành là một loại bài học dạy về kĩ năng, trong đó có hai nhiệm vụ: Cungcấp kiến thức lí thuyết làm cơ sở cho kĩ năng và cung cấp kiến thức hành động của
kĩ năng
Trước đây, trong chương trình và SGK Địa lí thường mới chỉ chú trọng đếncác bài dạy kiến thức, mà chưa chú ý đến các bài thực hành, nên tỉ lệ các bài thựchành thường quá thấp Nội dung các bài thực hành cũng tuỳ tiện, nhiều khi đơnđiệu, thiếu hệ thống và chưa được sắp xếp theo một trình tự từ dễ đến khó, chưa baoquát được hết các loại kĩ năng cần thiết Một quan niệm khá phổ biến, xuất phát từphương pháp dạy học truyền thống, cho rằng thực hành chỉ là một bài học vận dụngtri thức, có mục đích củng cố kiến thức và kĩ năng đã học Với quan niệm đó bàithực hành không đem lại kiến thức gì mới cho HS, cũng không làm cho HS thấyhứng thú Khi dạy bài thực hành GV thường coi nhẹ và xem nó như một bài tập tựlàm bình thường của HS, GV không cần chuẩn bị cũng không cần soạn giáo án,nhiều GV dạy bài thực hành cũng giống như dạy bài lí thuyết Quan niệm về bàithực hành như vậy hoàn toàn không đúng
Trong quá trình giảng dạy môn học địa lí lớp 12, từ thực tiễn giảng dạy của đồngnghiệp, nhận thức của học sinh và kết quả các kì thi tốt nghiệp THPT trong nhữngnăm qua đối với bộ môn ở trong trường THPT Số 2 Văn Bàn, tôi rất trăn trở, suynghĩ về nội dung các bài tập và bài thực hành trong chương trình địa lí 12 vì đãkhông thực sự được quan tâm và nhìn nhận một cách đúng mức, nhiều giáo viên
Trang 6còn chưa coi trọng và chưa tận tình hướng dẫn học sinh làm các bài tập và bài thựchành trong sách giáo khoa, đó chính là lí do cấp thiết khiến tôi mạnh dạn chọn đề tài
“ Hướng dẫn học sinh cách làm bài tập và bài thực hành vẽ biểu đồ nhanh trong chương trình địa lý lớp 12 trường THPT số 2 Văn Bàn”
II Mục đích nghiên cứu
- Việc nghiên cứu và thử nghiệm biện pháp hướng dẫn thực hành kỹ năng địa lí vẽcác loại và dạng biểu đồ cơ bản trong các bài tập và bài thực hành địa lí lớp 12 có ýnghĩa lí luận và thực tiễn cấp bách
- Với mục đích là trang bị và hình thành cho cho HS những kĩ năng cần thiết nhất
về biểu đồ, cách vẽ biểu đồ nhanh, đúng và chính xác
III Nhiệm vụ và phương pháp nghiên cứu
- Để đảm bảo đạt được kết quả cao trong việc học tập bộ môn, các thầy giáo, côgiáo cần phải tự bố trí thời gian nhất định và phù hợp để hướng dẫn học sinh thựchành những kỹ năng cơ bản về vẽ biểu đồ thường gặp trong các bài thi chất lượnghọc kỳ và thi tốt nghiệp bộ môn Đồng thời phát huy được khả năng vẽ biểu đồ nóichung và vẽ biểu đồ địa lí nói riêng
- Phương pháp nghiên cứu chủ yếu dựa và kết quả các bài thi học kì và thi tốtnghiệp từ năm học 2011 – 2012 trở lại đây
+ Đúc rút kinh nghiệm từ bản thân trong quá trình giảng dạy môn địa lý ở trườngTHPT
+ Học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp trong và ngoài nhà trường
+ Tham khảo một số tài liệu nghiên cứu về đổi mới phương pháp dạy học
IV Giới hạn (phạm vi) nghiên cứu
- Đề tài có thể áp dụng hoặc làm tài liệu tham khảo trong việc giảng dạy địa lí nóichung và hướng dẫn thực hành các kỹ năng xử lí số liệu, vẽ biểu đồ, phân tích, nhậnxét và giải thích trong chương trình địa lí lớp 12 nói riêng ở trường THPT Số 2 VănBàn
- Làm tài liệu tham khảo học tập, ôn luyện thi tốt nghiệp THPT và thi ĐH - CĐ chohọc sinh 12
V Điểm mới trong kết quả nghiên cứu
- Trong các lớp tôi tiến hành thực nghiệm HS đã tích lũy được những kĩ năng cơbản về :
Trang 7tò mò ham hiểu biết của học sinh, tạo điều kiện cho việc hình thành động cơ, nhucầu nhận thức cũng như hứng thú học tập của học sinh Địa lí là môn khoa học củacác môn khoa học, tri thức địa lí chủ yếu được hình thành bằng các phương phápquan sát, mô tả thực nghiệm, thực hành, tưởng tượng, liên hệ địa phương Muốn
HS chủ động, tích cực tiếp thu, lĩnh hội các bài học trên lớp, giáo viên phải là ngườihướng dẫn các em chủ động trong giờ học Từ kiến thức lí thuyết các em đã nắmđược để vận dụng sáng tạo theo từng cấp độ để làm tốt các bài tập và các bài thựchành Qua thực tế hiện nay, hầu hết HS chưa nắm chắc các kĩ năng cơ bản như: đọc,
xử lí số liệu, vẽ biểu đồ và phân tích giải thích Để HS hình thành những kĩ năng vàvận dụng thuần thục những kĩ năng trên, mỗi giáo viên đứng lớp cần dành thời gian
và quan tâm hơn nữa đến nội dung của các bài tập và bài thực hành Vì những cơ sởtrên đây tôi muốn trao đổi với các bạn, các thầy cô tìm ra những phương pháp tối ưunhất để giúp các em có đầy đủ các kĩ năng địa lí, từ đó có hứng thú hơn với mônhọc và đạt kết quả cao nhất trong các kì thi
2 Khái quát về chương trình địa lí lớp 12 :
Toàn bộ phân phối chương trình khung của chương trình địa lí lớp 12 ban cơbản là 52 tiết, trong đó có 32 tiết kiến thức lí thuyết, 2 tiết địa lí địa phương, 10 tiếtthực hành, 8 tiết kiểm tra 1 tiết và ôn tập kiểm tra học kì
- Bài mở đầu : 1tiết
Trang 8Phần I: Địa lí tự nhiên 14 tiết + 4 tiết ôn tập và kiểm tra,
- Vị trí địa lí 2 tiết
- Đặc điểm chung của tự nhiên 8 tiết
- Vấn đề sử dụng và bảo vệ tự nhiên 2 tiết
Phần II: Địa lí dân cư 4 tiết + 1 tiết kiểm tra
Phần III: Địa lí kinh tế 1 tiết
Phần IV: Địa lí các ngành kinh tế 11 tiết
Phần V : Địa lí các vùng kinh tế 12 tiết + 2 tiết ôn tập kiểm tra
Phần VI: Địa lí địa phương 2 tiết
3 Thời lượng, nội dung các bài tập và bài thực hành.
- Nội dung chương trình chủ yếu là các bài lí thuyết, ở cuối mỗi bài thường có từ 3đến 4 câu hỏi bài tập Trong đó có khoảng > 50% câu hỏi tái hiện và mở rộng kiếnthức, 25% câu hỏi suy luận, < 25% là các dạng bài tập về kỹ năng (trong đó vẽ biểu
- Một số em HS đã có kĩ năng cơ bản sau khi học song chương trình lớp 10 và lớp
11
- Bản thân GV khi thiết kế những bài tập thực hành cũng nhẹ nhàng hơn, bởi khôngnặng nề về nội dung lý thuyết mà chủ yếu là đi sâu về các bước tiến hành, dẫn dắthọc sinh các thao tác để các em hoàn thanh bài tập
2 Khó khăn
- Phần lớn HS và một bộ phận phụ huynh coi môn Địa lý là môn phụ nên chưa thực
sự coi trong, chưa thực sự chú tâm học
- HS còn xem nhẹ việc rèn luyện kĩ năng thực hành địa lý so với việc rèn luyện kĩnăng các môn học khác như văn, toán, lý hóa, ngoại ngữ nên rất yếu kỹ năng thựchành địa lý
Trang 9- Nhiều HS chưa chuẩn bị tốt các đồ dùng học tập cho bài thực hành như thước kẻ, bútchì, compa, mấy tính còn coi nhẹ yêu cầu các bài thực hành nên cũng ảnh hưởngnhiều tới kết quả : Vẽ biểu đồ chưa đẹp, chưa chính xác
- Khi GV hướng dẫn các bước tiến hành một số HS chưa chú ý nên các em lúng túngcác thao tác: ví dụ cách xử lý số liệu, cách chọn tỷ lệ
- Trong quá trình thực hành vẽ biểu đồ còn nhiều HS chưa biết cách nhận dạng biểu đồcần vẽ nên còn vẽ sai nhiều
- HS thường quên ghi tên biểu đồ và chưa biết cách chú giải cho đúng với từng dạngbiểu đồ
- Về phía GV: Xuất phát từ phương pháp dạy học truyền thống cho rằng thực hànhchỉ là một bài học vận dụng tri thức, có mục đích củng cố kiến thức và kĩ năng đãhọc không đem lại kiến thức gì mới cho học sinh Do đó khi dạy bài thực hành giáoviên thường coi nhẹ và xem nó như một bài tập tự làm bình thường của học sinh,không cần chuẩn bị cũng không cần soạn giáo án, hoặc dạy bài thực hành cũnggiống như dạy bài lí thuyết
- Kết quả khỏa sát đầu năm năm học 2013- 2014 của khối lớp 12 rất thấp
Tổng bài Tổng bài dưới 5 Tổng bài từ 5 trở lên
đồ, không chú giải, chú giải không khớp với biểu đồ
III Các biện pháp đã tiến hành
1 Khái quát chung về kỹ năng vẽ biểu đồ địa lí trong chương trình cấp THPT
- Biểu đồ là một hình vẽ cho phép mô tả một cách dễ dàng động thái phát triển củamột đại lượng (hoặc so sánh động thái phát triển của 2, 3, 4 đại lượng); so sánhtương quan về độ lớn của 1 đại lượng (hoặc 2, 3, 4 đại lượng); thể hiện quy mô và
cơ cấu thành phần của 1 tổng thể
- Các loại biểu đồ rất phong phú và đa dạng Mỗi loại biểu đồ lại có thể dùng đểbiểu hiện nhiều mục đích khác nhau Vì vậy, việc đầu tiên là phải nắm hiểu đặcđiểm của từng loại và dạng biểu đồ, sau đó xem xét kĩ bảng số liệu và phần yêu cầu
cụ thể của đề bài (có thể nói: đây là 3 căn cứ cơ bản và khoa học để chọn nhanh,đúng loại và dạng biểu đồ thích hợp nhất)
Trang 10- Tuy vậy, bất kỳ một biểu đồ nào sau khi vẽ xong cũng cần phải đảm bảo các yêucầu cơ bản sau :
+ Tính khoa học (chính xác)
+ Tính trực quan (đúng, đầy đủ)
+ Tính thẩm mỹ (rõ ràng, đẹp)
2 Các loại biểu đồ thường gặp trong chương trình dạy và học địa lí :
- Biểu đồ đường (đồ thị): bao gồm các dạng: 1 đường, 2 hoặc 3 đường trong cùng 1
biểu đồ
- Biểu đồ cột : bao gồm các dạng : cột đơn (1đại lượng); cột nhóm (nhiều đại
lượng ); cột chồng (cơ cấu thành phần của một tổng thể)
- Biểu đồ kết hợp (cột và đường) : thường gồm 1 cột + 1 đường để thể hiện cả động
thái phát triển và tương quan độ lớn giữa các đại lượng (biểu đồ cột thể hiện tươngquan độ lớn, biểu đồ đường thể hiện động thái phát triển) qua thời gian Chỉ vẽ được
ở giá trị tuyệt đối
- Biểu đồ hình - hình học (thường dùng hình tròn): Dùng để thể hiện quy mô và cơ
cấu thành phần của một tổng thể Chỉ vẽ được ở giá trị tương đối (%)
2 hình tròn cho 2 năm, 3 hình tròn cho 3 năm, (chú ý đặt 2, (3) hình tròn ngangnhau và tính toán - xác định bán kính (r) của 2, (3) năm đó
- Biểu đồ miền (thực chất là biểu đồ đường (đồ thị) : thường được sử dụng để thể
hiện cả cơ cấu và động thái phát triển của một đối tượng (1tổng thể) qua thời gian ,chỉ vẽ được ở giá trị tương đối (%)
3 Cách chọn loại, dạng biểu đồ nhanh - đúng :
Các câu hỏi về kĩ năng vẽ biểu đồ thường có ba phần: lời dẫn (đặt vấn đề), bảng số liệu thống kê, lời kết (yêu cầu cần làm) Dựa vào những phần trên, HS xác định vẽ biểu đồ nào thích hợp nhất
- Phần lời dẫn (đặt vấn đề): Câu hỏi thường có những dạng sau:
+ Dạng lời dẫn có chỉ định: Từ bảng số liệu, hãy vẽ biểu đồ hình tròn thể hiện cơ
cấu sử dụng… năm… Từ thông tin này, HS có thể xác định được dạng biểu đồ cần
thể hiện
+ Dạng lời dẫn kín: Cho bảng số liệu sau… hãy vẽ biểu đồ thích hợp nhất… thể
hiện… và cho nhận xét Ở dạng này, muốn xác định được biểu đồ cần vẽ, HS cần
Trang 11nghiên cứu kĩ các thành phần của câu hỏi, phần cuối trong câu kết thường hàm chứanhững gợi ý nên vẽ biểu đồ gì
+ Dạng lời dẫn mở: Cho bảng số liệu sau… Hãy vẽ biểu đồ sản lượng công nghiệp
nước ta phân theo các vùng kinh tế năm… Như vậy, câu hỏi đã ngầm gợi ý là vẽ
một loại biểu đồ nhất định, với dạng “lời dẫn mở” này, HS cần chú ý vào một số từ
gợi mở trong câu hỏi như biểu đồ đường biểu diễn: Thường có những từ gợi mở đi
kèm như “tăng trưởng”, “biến động”, “phát triển”, “qua các năm từ… đến…”
VD: Tốc độ tăng dân số của nước ta qua các năm…; Tình hình biến động về sản
lượng lương thực…; tốc độ phát triển của nền kinh tế…; Biểu đồ hình cột: Thường
có các từ gợi mở như “khối lượng”, “sản lượng”, “diện tích”, “từ năm… đến
năm…” hay “qua các thời kì…” VD: Khối lượng hàng hóa vận chuyển…, Sản
lượng lương thực của…; Diện tích trồng cây công nghiệp…; Biểu đồ cơ cấu:
Thường có các từ gợi mở như “cơ cấu”, “phân theo”, “trong đó”, “bao gồm”, “chia ra”, “chia theo”… Nếu bảng số liệu cho có từ ba mốc năm trở xuống thì vẽ biểu đồ tròn, trên bốn mốc năm thì vẽ biểu đồ miền
- Phần căn cứ vào bảng số liệu thống kê: Khi nghiên cứu đặc điểm của bảng số
liệu để chọn vẽ biểu đồ nào thích hợp, HS cần lưu ý những điểm sau: Nếu bảng số liệu đưa ra dãy số liệu: tỷ lệ (%) hay giá trị tuyệt đối phát triển theo một chuỗi thời gian (có ít nhất 4 năm trở lên), HS nên chọn biểu đồ đường biểu diễn; nếu có một dãy số liệu tuyệt đối về quy mô, số lượng của một (hay nhiều) đối tượng biến động theo một số thời điểm (hay theo các thời kì), HS nên chọn biểu đồ hình cột đơn; trong trường hợp có 2 đối tượng với 2 đại lượng khác nhau nhưng giữa chúng có mối quan hệ hữu cơ như diện tích (ha), năng suất (tạ/ ha) của một vùng miền nào đótheo chuỗi thời gian, HS nên chọn biểu đồ dạng kết hợp; nếu bảng số liệu có từ 3 đối tượng trở lên với các đại lượng khác nhau (tấn, mét, ha…) diễn biến theo thời gian, HS nên chọn biểu đồ chỉ số; trong trường hợp bảng số liệu trình bày theo dạng
phân ra từng phần: tổng số, chia ra: nông - lâm - ngư, công nghiệp - xây dựng, dịch
vụ… Với bảng số liệu này, HS chọn dạng biểu đồ cơ cấu (hình tròn, cột chồng,
miền) Tuy nhiên, khi lựa chọn cần chú ý các điểm sau đây: Biểu đồ hình tròn (điều kiện là các thành phần khi tính toán tổng toàn bộ phải bằng 100%); biểu đồcột chồng (khi một tổng thể có quá nhiều thành phần, nếu vẽ biểu đồhình tròn thì các
Trang 12góc cạnh hình quạt sẽ quá hẹp Trường hợp này nên chuyển sang vẽ biểu đồ cột chồng theo đại lượng tương đối (%) cho dễ thể hiện); biểu đồ miền (chỉ sử dụng khi trên bảng số liệu các đối tượng trải qua từ 4 thời điểm trở lên, không nên vẽ hình tròn).
- Căn cứ vào lời kết của câu hỏi: Trong nhiều trường hợp, nội dung lời kết của câu
hỏi chính là gợi ý cho vẽ một loại biểu đồ nào đó VD: Cho bảng số liệu sau… Anh
(chị) hãy vẽ biểu đồ thích hợp… Nhận xét về sự chuyển dịch cơ cấu… và giải thích nguyên nhân của sự chuyển dịch đó Như vậy, lời kết của câu hỏi đã ngầm cho HS
biết nên chọn loại biểu đồ thuộc nhóm biểu đồ cơ cấu là thích hợp
4 Cách thực hiện nhanh việc vẽ các loại biểu đồ :
4.1 Biểu đồ đường _đồ thị
Đồ thị hay còn gọi là đường biểu diễn hoặc biểu đồ dạng đường, là dạng biểu
đồ dùng để thể hiện tiến trình phát triển, sự biến thiên của các đối tượng qua thời gian
*Các bước tiến hành khi vẽ biểu đồ đường _đồ thị
- Bước 1: Kẻ hệ trục tọa độ vuông góc (trục đứng thể hiện độ lớn của các đối tượng
như số người, sản lượng, tỉ lệ % còn trục nằm ngang thể hiện thời gian)
- Bước 2: Xác định tỉ lệ thích hợp ở cả 2 trục (chú ý tương quan giữa độ cao của
trục đứng và độ dài của trục nằm ngang sao cho biểu đồ đảm bảo được tính trực quan và mĩ thuật)
- Bước 3: Căn cứ vào các số liệu của đề bài và tỉ lệ đã xác định đẻ tính toán và đánh
dấu tọa độ của các điểm mốc trên 2 trục Khi đánh dấu các năm trên trục ngang cần chú ý đến tỉ lệ (cần đúng tỉ lệ cho trước) Thời điểm năm đầu tiên nằm trên trục đứng
- Bước 4: Nối các điểm đã xác định lại với nhau, ghi số liệu tương ứng vào các
điểm
- Bước 5 : Ghi tên cho biểu đồ và thiết kế chú giải:
+ Ghi tên dựa vào câu hỏi trong đề thi