Hay nói khác đi, để nắm được tri thức lịch sử,chúng ta cần phải hiểu về sử, đồng thời sử dụng một số môn học liên quan để nhận thứctốt hơn về nó, trong đó có văn học, địa lý.Nhiều người
Trang 1MỤC LỤC
Trang
A MỞ ĐẦU
I Thực trạng của vấn đề 2-3
II Mục đích nghiên cứu 4
III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4
IV Phương pháp nghiên cứu 4
B NỘI DUNG
I Nhận thức khái quát về việc vận dụng kiến thức liên môn 5
1 Tầm quan trọng của việc vận dụng kiến thức liên môn 5-6
2 Khái quát sự liên quan và việc vận dụng kiến thức Văn học, Địa lý vào
Trang 2«Lịch sử là một trong những môn học có ưu thế đặc biệt trong việc phát triển con
người toàn diện: “ giàu lòng yêu nước, có ý thức làm chủ có tri thức, sức khỏe, lao động giỏi; sống có văn hóa, nghĩa tình; có tinh thần quốc tế chân chính” Đây là hành trang cần thiết để hình thành nhân cách con người và văn hóa Việt Nam, giúp thế hệ trẻ vươn lên trong cuộc sống và hội nhập với thế giới » (Trích nguồn Internet).
Việc học là quan trọng đối với con người ở mọi thời đại Học mọi nơi, mọi lúc, họcbằng mọi nguồn tài liệu và kênh thông tin khác nhau, học rộng, hiểu sâu, biết được nhiềunguồn tri thức của nhân loại Kể từ khi các phương tiện thông tin đại chúng và hệ thốngthông tin liên lạc phát triển, việc dạy và học đã có nhiều thuận lợi Một vấn đề thiết thựchiện nay tôi thấy là: các môn học trong chương trình phổ thông đã bao quát một cách kháiquát những vấn đề cơ bản đời sống kinh tế, chính trị, xã hội của con người Các môn họctrong chương trình không hề tách rời, mà liên quan, bổ trợ lẫn nhau, cùng là tri thức docon người sáng tạo ra trong quá trình lao động sản xuất, qua lịch sử phát triển Đối vớicác em học sinh, nhận thức được nguồn tri thức trên nhiều mặt, từ tri thức về khoa học tựnhiên đến tri thức về khoa học xã hội và nhân văn, là điều rất cần thiết, giúp các em cócách nhìn toàn diện, nhận thức sâu sắc về tự nhiên, về xã hội loài người, về thế giới Tri thức của loài người mênh mông, vô tận Tri thức về lịch sử nói riêng bao hàmnhững vấn đề từ quá khứ nhiều triệu năm đến hiện tại và dự đoán cả tương lai Cái haycủa nguồn tri thức lịch sử là ở chỗ, lịch sử diễn ra khi nào (yếu tố sử, liên quan đến ai ),
ở đâu (yếu tố địa lý), có ý nghĩa như thế nào, có giá trị gì (yếu tố luận, có liên quan kiến
Trang 3thức văn học) Vậy, muốn nhận thức tốt nguồn tri thức đó cần phải bằng nhiều conđường, phải liên hệ, vận dụng cả kiến thức trong lẫn ngoài môn học để hiểu biết về nósâu hơn, rộng hơn, bao quát, toàn diện hơn Hay nói khác đi, để nắm được tri thức lịch sử,chúng ta cần phải hiểu về sử, đồng thời sử dụng một số môn học liên quan để nhận thứctốt hơn về nó, trong đó có văn học, địa lý.
Nhiều người hay nói rằng «Văn sử bất phân» Tôi không lập luận câu này đúng haysai, hoặc đúng một phần, hoặc sai một phần Chỉ biết chắc chắn một điều rằng trong văn
có sử, trong sử có văn, nhưng văn không hẳn là sử và ngược lại Nhiều khi muốn đánh giácác vấn đề lịch sử một cách chính xác, khoa học, đúng quan điểm phải một phần dựa vàoyếu tố văn học, hoặc khi muốn hiểu đúng một vấn đề văn học phải dựa vào một sự kiệnlịch sử cụ thể, có thật Vậy thì, văn và sử sẽ là nguồn bổ trợ cho nhau khi nhận thức vấn
đề
Để làm tốt bài thi lịch sử cũng như đánh giá tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trongnước và thế giới, xu thế phát triển của loài người, đòi hỏi người học phải vận dụng mộtphần kiến thức môn địa lý Chẳng hạn, khi nhận thức về sự phát triển của nước Mĩ, mộtnguyên nhân quan trọng học sinh cần phải biết là vị trí địa lý thuận lợi, nguồn tài nguyênphong phú
Chương trình lịch sử Trung học phổ thông có khá nhiều bài học có thể sử dụng kiếnthức văn học, địa lý để nhận thức tốt hơn, đúng hơn về các sự kiện, hiện tượng lịch sử Sửdụng nguồn kiến thức thức mở rộng để nhận thức vấn đề lịch sử giúp các em nắm chắc,hiểu rõ hơn bài học, để vận dụng vào phân tích, đánh giá các sự kiện, hiện tượng lịch sửtốt hơn, đúng đắn hơn Ngoài ra, khi hướng dẫn các em vận dụng kiến thức liên môn,giáo viên cũng bồi dưỡng thêm về chuyên môn, củng cố và mở rộng kiến thức của mình
Vì lí do đó, tôi chọn nghiên cứu đề tài: "Giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập lịch
sử ở trường THPT qua việc vận dụng kiến thức liên môn Văn học, Địa lý” nhằm trang
bị thêm cho các em học sinh những kiến thức liên môn có giá trị, hiệu quả để nhận thức
Trang 4tốt các vấn đề lịch sử trong chương trình, từ đó vận dụng giải quyết các câu hỏi, bài tậpkhó trong các kỳ thi, định hướng tốt hơn, tránh nhầm lẫn, lạc hướng.
II Mục đích nghiên cứu
Từ đề tài nêu trên, giúp học sinh hình thành phương pháp để nhận thức tốt vấn đềlịch sử, đồng thời có thể áp dụng được các kĩ năng, kĩ xảo trong từng tình huống cụ thể Trên cơ sở kết quả nghiên cứu và trên thức tế dạy học, giúp học sinh ghi nhớ, và ápdụng nhanh chóng, hiệu quả
Đề tài cũng giúp cá nhân tôi nâng cao kiến thức và tự bồi dưỡng chuyên môn, traođổi chuyên môn và kinh nghiệm trong phương pháp dạy học lịch sử nói riêng, mở rộngthêm kiến thức về văn học, địa lý
III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu được áp dụng cho học sinh khối lớp 10, 11, 12 - chương trìnhTHPT - ban cơ bản, phạm vi áp dụng cho 3 khối học là ngang nhau
Với phạm vi một sáng kiến kinh nghiệm ở trường THPT, Đề tài chỉ đề cập đến một
số vấn đề của môn lịch sử lớp 10, 11, 12, đó là:
Học sinh nâng cao hiệu quả học tập lịch sử
Hướng dẫn cho các em cách vận dụng kiến thức văn học, địa lý để tiếp cận nhanh hơn, nhận thức sâu hơn, nhớ lâu kiến thức lịch sử
VI Phương pháp nghiên cứu
Vận dụng kiến thức liên môn văn học, địa lí khắc sâu và lý giải các sự kiện, hiệntượng, vấn đề lịch sử:
- Mở rộng, lý giải, bình luận, đánh giá các sự kiện lịch sử trong nước từ thời cổ đạiđến thời cận đại, hiện đại;
- Mở rộng, lý giải, bình luận, đánh giá các sự kiện lịch sử thế giới từ thời cổ đại đếnthời cận đại, hiện đại, từ đó liên hệ tình hình trong nước
Trang 5Liên hệ, so sánh, hướng dẫn, phân loại các hiện tượng, vấn đề lịch sử để có thể giảiquyết các câu hỏi, tình huống khó.
B NỘI DUNG
I Nhận thức khái quát về việc vận dụng kiến thức liên môn
1 Tầm quan trọng của việc vận dụng kiến thức liên môn
Thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông trước đây cũng như từ khi triển khaichương trình giảm tải, nhiều giáo viên vẫn chưa hiểu hết tầm quan trọng của kiến thứcliên môn và tìm phương pháp sử dụng thích hợp để góp phần nâng cao chất lượng dạyhọc bộ môn Xuất phát từ những lí do trên, tôi đã chọn vấn đề: « Giúp học sinh nâng cao hiệu quả học tập lịch sử ở trường THPT qua việc vận dụng kiến thức liên môn Văn học, Địa lý” (chương trình cơ bản).
Chương trình, SGK Lịch sử ở trường phổ thông trong nhiều năm đã có đổi mới vềnội dung và phương pháp biên soạn Tuy nhiên vẫn không tránh khỏi một vài hạn chế Từnăm học 2011 – 2012, Bộ Giáo dục và Đào tạo đã đưa Chuẩn kiến thức, kĩ năng vàHướng dẫn thực hiện điều chỉnh nội dung dạy học môn lịch sử để đảm tính lôgic, tínhthống nhất giữa các bộ môn, tránh những nội dung trùng lặp, góp phần khắc phục tình
trạng quá tải trong giảng dạy, học tập Đồng thời tạo điều kiện để giáo viên và học sinh
thực hiện tốt yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học, góp phần quan trọng vào việc nângcao chất lượng giáo dục trung học Chương trình lịch sử THPT đa số đều đã được điềuchỉnh (Ví dụ: lớp 12 có 24/27 bài được điều chỉnh), trong đó có nội dung không dạy hoặcđọc thêm Những sự thay đổi cơ bản này đặt ra một vấn đề quan trọng trong phương phápdạy học của giáo viên là phải có kiến thức liên môn sâu rộng, tổ chức cho học sinh có khảnăng sử dụng kiến thức của các môn học có liên quan vào học tập lịch sử để tránh sựtrùng lặp, mất thời gian, giúp học sinh lĩnh hội kiến thức nhẹ nhàng, sinh động mà vữngchắc
Trang 6Sử dụng kiến thức liên môn trong dạy học lịch sử sẽ đem lại nguồn kiến thức phongphú, cung cấp lượng thông tin đa dạng hơn, dung lượng lớn, nhiều chiều trên nhiều lĩnhvực đời sống chính trị - kinh tế - xã hội
2 Khái quát sự liên quan và việc vận dụng kiến thức Văn học, Địa lý vào nhận thức Lịch sử
Việc vận dụng kiến thức liên môn với môn văn học, địa lý làm cho hiệuquả của bài học lịch sử nói riêng, môn học Lịch sử nói chung được nâng cao(tất nhiên có cả ứng dụng Công nghệ thông tin), giúp cho học sinh hứng thúhơn trong tìm hiểu bài học, đồng thời làm cho các em hình dung được một cáchchân thực, sinh động về những cuộc đấu tranh của nhân dân ta trong lịch sửgắn liền với truyền thống dựng nước và giữ nước của cha ông ta từ xa xưa Qua
đó giúp hình thành ở các em thái độ biết ơn, biết quý trọng những con người,những vị anh hùng dân tộc có công dựng nước và giữ nước; đồng thời tự hàohơn về truyền thống vẻ vang, hào hùng của dân tộc một thời
Như chúng ta đã biết, công cuộc đổi mới hiện nay đòi hỏi giáo dục phổthông phải đào tạo những con người toàn vẹn, phục vụ sự nghiệp công nghiệphóa, hiện đại hóa đất nước Mỗi môn học trong nhà trường phổ thông với đặctrưng của mình đều phải góp phần đào tạo thế hệ trẻ Trong đó, môn học Lịch
sử với đặc trưng riêng, phù hợp, có giá trị đặc biệt với việc đào tạo, xây dựngphẩm chất, nhân cách con người Việt Nam Mặc dù vậy, môn học Lịch sử hiệnnay chưa được các bạn học sinh quan tâm đúng mức Vì Lịch sử là những gì đãxảy ra trong quá khứ, từ rất xa xưa; những gì còn lại ngày nay chỉ là những ghichép chung chung, thậm chí còn thiếu sót Hiện nay, học sinh biết đến kiếnthức lịch sử chủ yếu thông qua sách báo, tài liệu, bài giảng của giáo viên…Phần nhiều những kiến thức lịch sử đó không được tái hiện một cách sinhđộng, lại khó hiểu, khó nhớ Từ đó, học sinh cảm thấy chưa có hứng thú vớimôn học, tạo ra tâm lý suy nghĩ cho học sinh: “Quá khứ là những gì đã xảy ra,
Trang 7chẳng cần nhớ lại mà quên đi để tiến đến tương lai phía trước” Nhưng Khổng
Tử đã từng nói “Ôn cố nhi tri tân”, biết được Lịch sử ta sẽ có cách nhìn nhận,hiểu về hiện tại và tương lai một cách đúng đắn Lịch sử tái hiện lại nhữngtrang sử hào hùng của dân tộc, về cuộc đấu tranh anh dũng, về công cuộc dựngnước và giữ nước của cha ông ta từ ngàn xưa Lịch sử cũng tái hiện đời sốngkinh tế, chính trị, xã hộ loài người Vậy nên, Lịch sử cần phải được tiếp nhậnmột cách đúng đắn, được lưu giữ và phải được “nhớ” Nhớ để học hỏi, để biết
ơn và để rút ra bài học có ích
Trước thực trạng môn Lịch sử chưa được coi trọng đúng mức, những nămgần đây, Bộ Giáo dục cùng các ban ngành liên quan đã tìm cách để nâng caohiệu quả và chất lượng giảng dạy, học tập môn Lịch sử Nhiều giải pháp đượcđưa ra, trong đó phải kể đến biện pháp “Sử dụng giáo dục tích hợp liên môn đểhọc tốt môn Lịch sử” Bài viết này, tôi nêu những ví dụ về sử dụng kiến thứcliên môn với Văn học, Địa lý và Ứng dụng CNTT trong việc dạy và học một sốbài học lịch sử, chương trình THPT, ban cơ bản
II Những trường hợp vận dụng cụ thể
1 Với chương trình lịch sử lớp 10
Bài 5: “Trung Quốc thời phong kiến” Ở bài này, kiến thức địa lí được vận
dụng để xác định lược đồ, bản đồ Trung Quốc thời phong kiến, về Vạn lítrường thành thời Tần Từ đó học sinh hiểu được tình trạng cát cứ của TrungQuốc trước thời Tần và tại sao nhà Tần xây dựng Vạn lí trường thành
Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh mở rộng và khắc sâu hơn về sự pháttriển của Trung Quốc thời Đường Ví dụ: Thơ Đường phát triển rực rỡ Học
sinh có thể liên hệ các bài thơ nổi tiếng của Lí Bạch (“ Xa ngắm thác núi Lư”),
Đỗ Phủ (“Bài ca nhà tranh bị gió thu phá”), Bạch Cư Dị (“Tì bà hành”) Hoặc
liên hệ kiến thức liên môn, học sinh hiểu rõ hơn về lịch sử Trung Quốc thôngqua nhận thức thành tựu văn hóa Trung Quốc thời Minh-Thanh Các bộ tiểu
Trang 8thuyết nổi tiếng, như: Tam quốc diễn nghĩa miêu tả cuộc đấu tranh về quân sự,
chính trị phức tạp giữa ba nước Ngụy, Thục, Ngô, liên hệ trong văn học với
đoạn trích “Hồi trống cổ thành”; Tác phẩm Thủy hử tường thuật cuộc khởi
nghĩa nông dân do Tống Giang lãnh đạo chống chế độ phong kiến của nông dânTrung Quốc
Bài 11: “Tây Âu thời hậu kì trung đại” Ở bài này, kiến thức địa lí được
vận dụng dùng lược đồ để xác định các cuộc phát kiến địa lí lớn trên thế giới
Về văn học, có thể liên hệ cho học sinh cả ba thể loại thơ, kịch, tiểu thuyết của nền
văn hóa phục hưng, với các tác giả nổi tiếng như Miguel de Cervantes (1547-1616, Tây
Ban Nha), tác phẩm nổi tiếng là Đôn Kihôtê, Wiliam Shakespeare (1564-1616, Anh) với các tác phẩm như: Romeo và Juliet, Hamlet, Othello, Đêm thứ mười hai,…
Bài 15: “Thời Bắc thuộc và cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc ” Ở bài
này, kiến thức địa lí được vận dụng dùng lược đồ để xác định địa bàn cuộckhởi nghĩa Hai Bà Trưng và cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Hán
Trang 10Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh về tinh thần yêu nước, khí thế của
cuộc khởi nghĩa: "Bà trưng quê ở châu phong, Giận người tham bạo thù chồng chẳng
quên, Chị em nặng một lời nguyền, Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân, Ngàn tây nổi áng phong trần, Ầm ầm binh mã xuống gần Long Biên, Hồng quần nhẹ bước chinh yên, Đuổi ngay Tô Định dẹp yên biên thành, Đô kì đóng cõi Mê Linh, Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta " (trích Đại Nam quốc sử diễn ca”.
Bài 19: “Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm trong các thế kỉ X –
XV” Ở bài này, việc ứng dụng CNTT được thể hiện qua việc sử dụng nguồn tài
liệu trên các trang web, chủ yếu là trang wikipedia, với các thuật ngữ khó hiểu:
Trang 11như “tiên phát chế nhân”, “vườn không nhà trống”, … các hình ảnh về các trậnđánh trong bài học.
Kiến thức địa lý được vận dụng dùng lược đồ, bản đồ để xác định các trậnquyết chiến chiến lược, hướng tiến công của ta/của địch…
Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ nhằm hiểu rõ tinh thần yêu nước của nhân dân
ta cùng với chiến lược đánh giặc của các vị tướng Ví dụ, phần cuộc khángchiến chống Tống thời Lí, Lí Thường Kiệt đã sử dụng chiến thuật chiến tranh
tâm lí, đọc bài thơ “Nam quốc sơn hà” để khích lệ quân ta đánh giặc và làm
nao núng tinh thần quân giặc; hoặc trong kháng chiến chống Mông – Nguyên,
bài “Hịch tướng sĩ” của Trần Quốc Tuấn đã thể hiện rõ tinh thần yêu nước,
lòng căm thù giặc của tướng sĩ và quân dân Đại Việt ta đương thời
Bài 25: “Phong trào Tây Sơn và sự nghiệp thống nhất đất nước, bảo vệ Tổ
quốc cuối thế kỉ XVIII” Ở bài này, Kiến thức địa lí được vận dụng dùng lược
đồ để xác định về công cuộc thống nhất đất nước cuối thế kỉ XVIII, các trậnquyết chiến chiến lược, hướng tiến công của ta/của địch…
Trang 12Kiến thức văn học sẽ hỗ trợ học sinh hiểu rõ công lao của Quang Trung –
Nguyễn Huệ qua một số vần thơ, như “Anh hùng áo vải, Đánh bại quan Thanh,
Trang 13Lên ngôi hoàng đế”, “Một trận rồng lửa giặc tan tành, Bỏ thành cướp đó trốn cho nhanh, Ba quân đội ngũ chỉnh tề tiến,Trăm họ chật đường vui tiếp nghênh ”.
2 Với chương trình lịch sử lớp 11
Bài 5: « Các nước Đông Nam Á cuối thế kỉ XIX đầu thế kỉ XX» Ở bài này, kiếnthức địa lí được vận dụng dùng lược đồ để xác định toàn cảnh các nước ĐôngNam Á, đặc biệt cần xác định Đông Nam Á có vị trí chiến lược quan trọng, ên
dễ bị nhòm ngó và trở thành mục tiêu xâm lược của thực dân phương Tây