mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế và tăng trưởng kinh tế

Chương I: Cơ sở lý luận của mối quan hệ giữa chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế và tăng trưởng kinh tế Chương II: Những đặc điểm kinh tế - xã hội của Việt Nam tác động tới chuyển dịch trong thời gian tới Chương III: Định hướng chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành của Việt Nam giai đoạn từ nay đến năm 2020

LỜI MỞ ĐẦU

Đối với Việt Nam chuyển dịch cơ cấu khụng chỉ là một xu hướng mà cũn là một yờu cầu tất yếu Trong những năm vừa qua đó cú rất nhiều nghiờn cứu để tỡm ra con đường đi thớch hợp nhất Tuy nhiờn điều đú cũn rất nhiều bàn cói

Đề tài: "Mối quan hệ giữa tăng trởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành từ nay đến 2020" nhằm nghiờn cứu mối quan hệ giữa chuyển

dịch cơ cấu kinh tế với tăng trưởng Tỡm ra xu hướng vận động của nền kinh

tế và từ đú hướng vào mục tiờu phỏt triển của quốc gia từ nay đến năm 2020 Trong quỏ trỡnh nghiờn cứu do điều kiện khỏch quan và chủ quan vẫn còn nhiều thiếu sót mong đợc sự góp ý của thầy cô và các bạn

CHƯƠNG I

: CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA MỐI QUAN HỆ GIỮA CHUYỂN DỊCH

CƠ CẤU NGÀNH KINH TẾ VÀ TĂNG TRƯỞNG KINH TẾ

1 M T S KHÁI NI M C B N.Ộ Ố Ệ Ơ Ả Mét sè kh¸i niÖm c¬ b¶n

1.1 Tăng trưởng kinh tế

Theo nghĩa chung nhất, tăng trưởng kinh tế thường được quan niệm là

sự tăng lên hay gia tăng về quy mố sản lượng của nền kinh tế trong một thời

kỳ nhất định (thường là một năm) Hay nói một cách khác cụ thể hơn, tăng trưởng kinh tế là do tăng thu nhập quốc dân và thu nhập quốc dân đầu người Tăng trưởng kinh tế được xác định bằng cách so sánh quy mô sản lượng giữa các thời kỳ Có hai cách so sánh tuyệt đối và tương đối

- Mức tăng tuyệt đối: ∆ y = Yn – Y0

Trong đó: Yn là sản lượng của năm n, còn Y0 là sản lượng của năm so sánh (năm gốc)

Như vậy, mức tăng trưởng tuyệt đối phản ánh mức độ tăng quy mô sản lượng

- Mức tăng trưởng tương đối hay là tốc độ tăng trưởng (gy)

gy = Yn/Yo hay (Yn – Yo)/Yo

Trong kinh tế vĩ mô, Y chính là tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hoặc tổng sản phẩm quốc dân (GNP)

Có thể nói, tăng trưởng kinh tế phản ánh sự thay đổi về lượng của nền kinh tế Càng ngày thì tăng trưởng kinh tế càng được gắn với yêu cầu tính bền vững hay việc bảo đảm chất lượng tăng trưởng ngày càng cao Tức là tăng trưởng không những phải nhanh mà phải đảm bảo liên tục, có hiệu quả của các chỉ tiêu quy mô và tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người Hơn thế nữa quá trình ấy phải được tạo nên bởi nhân tố đóng vai trò quyết định là khoa học công nghệ và vốn nhân lực trong điều kiện một cơ cấu kinh tế hợp lý

1.2 Phát triển kinh tế

Phát triển kinh tế có thể hiểu là một quá trình lớn lên (tăng tiến) về mọi mặt của nền kinh tế trong một thời kỳ nhất định Trong đó bao gồm cả sự tăng thêm về quy mô sản lượng (tăng trưởng) và sự tiến bộ về cơ cấu kinh tế - xã hội Phát tiển kinh tế là quá trình biến đổi cả về lượng và về chất của nền kinh

tế, nó là sự kết hợp một cách chặt chẽ quá trình hoàn thiện của hai vấn đề về kinh tế và xã hội ở mỗi quốc gia

Phát triển kinh tế bao gồm các nội dung chủ yếu sau:

Thứ nhất, sự tăng lên của tổng thu nhập nền kinh tế và mức gia tăng thu

nhập bình quân đầu người

Thứ hai, sự thay đổi (tiến bộ) về cơ cấu kinh tế, đặc biệt là cơ cấu ngành.

Đây là tiêu thức phản ánh sự biến đổi về chất của nền kinh tế quốc gia

Thứ ba, sự tiến bộ về mặt xã hôi Mục tiêu cuối cùng của sự phát triển

kinh tế trong các quốc gia không phải là tăng trưởng hay chuyển dịch cơ cấu kinh tế, mà là việc xoá bỏ nghèo đói, suy dinh dưỡng, khẳ năng tiếp cận tới các dịch vụ y tế, nước sạch, trình độ dân chí giáo dục của quảng đại quần chúng nhân dân,…làm cho con người ngày càng có cuộc sống tốt hơn

Nếu nền kinh tế chỉ nhìn theo khía cạnh tăng trưởng thì chưa đủ, để nhìn toàn diện phải nhìn trên phương diện phát triển kinh tế Tăng trưởng kinh tế là lượng thì phát triển kinh tế phải là cả lượng và chất Như vậy, đánh giá về phát triển kinh tế phải dựa trên đánh giá của các khía cạnh: Đánh giá sự thay đổi về lượng, đánh giá về sự biến đổi trong cơ cấu của nền kinh tế, đánh giá

về sự thay đổi trong các vấn đề xã hội

Ngày nay khi nói đến phát triển người ta thường nhắc đến khái niệm phát triển bền vững, nghĩa là “phải có tính liên tục, mãi mãi hoặc các lợi ích của nó phải được duy trì không hạn định”

1.3 Khái niệm về cơ cấu ngành của một nền kinh tế.

Theo quan điểm của lý thuyết hệ thống: Cơ cấu ngành của một nền kinh

tế là tập hợp tất cả các ngành hình thành nên nền kinh tế và các mối quan hệ tương đối ổn định giữa chúng

Có nhiều cách phân loại ngành khác nhau khi nghiên cứu về chuyển dịch

cơ cấu ngành Song cho đến nay chính thức tồn tại hai hệ thống phân ngành kinh tế: Phân ngành kinh tế theo hệ thống sản xuất vật chất (MPS) và phân ngành theo hệ thống tài khoản quốc gia (SNA)

Theo hệ thống sản xuất vật chất, các ngành kinh tế được phân thành hai khu vực: Sản xuất vật chất và không sản xuất vật chất Khu vực sản xuất vật chất và khôn sản xuất vật chất được phân thành các ngành cấp I như: Công nghiệp, Nông nghiệp Các ngành cấp I lại được phân thành các ngành cấp II, chẳng hạn ngành công nghiệp lại bao gồm các ngành sản phẩm như: điện năng, nhiên liệu Đặc biệt trong các ngành công nghiệp người ta còn phân ra thành nhóm A và nhóm B

Theo hệ thống tài khoản quốc gia, các ngành kinh tế được phân thành 3 nhóm ngành lớn là nông nghiệp, công nghiệp, xây dựng và dịch vụ Ba ngành gộp này bao gồm 20 ngành cấp I như: nông nghiệp, lâm nghiệp và thủy sản, khai mỏ khai khoáng, Các ngành cấp I lại được phân nhỏ thành các ngành cấp II Các ngành cấp II lại được phân nhỏ thành các ngành sản phẩm

Có nhiều mức phân ngành khác nhau, tùy theo mức dộ gộp hay chi tiết hóa đến chừng nào đó mà có được tập hợp các ngành tương ứng

Với một cách phân ngành hợp lý và một giá trị đại lượng được chọn thống nhất có thể xác định được các chỉ tiêu định lượng phản ánh một mặt cơ cấu ngành, đó là tỷ trọng các ngành so với tổng thể các ngành của nền kinh tế Loại chỉ tiêu định lượng thứ nhất này được sử dụng để nghiên cứu liên quan đến phát triển cơ cấu ngành của nền kinh tế Chỉ tiêu định lượng thứ hai có thể mô tả được phần nào mối quan hệ tác động qua lại giữa các ngành kinh tế,

đó chính là các hệ số trong bảng cân đối liên ngành (của hệ MPS) hay bản Vào – Ra (I/O) (của hệ thống SNA)

Như vậy theo định nghĩa cơ cấu ngành đưa ra xét về mặt định lượng, ít

ra phải có hai loại chỉ tiêu trên đây mới cho ta sự hiểu biết đầy đủ hơn về cơ cấu ngành của một nền kinh tế

1.4 Khái niệm về điều chỉnh cơ cấu ngành.

Chuyển dịch cơ cấu ngành là quá trình phát triển của các ngành kinh tế dẫn đến sự tăng trưởng khác nhau giữa các ngành và làm thay đổi quan hệ tương quan giữa chúng so với một thời điểm trước đấy

Theo định nghĩa này, điều chỉnh cơ cấu ngành chỉ diễn ra sau một khoảng thời gian nhất định vì nó là một quá trình và sự phát triển của các ngành phải dẫn đến sự thay đổi mối quan hệ tương đối ổn định vốn có của chúng (ở thời điểm trước đó) Trên thực tế, sự thay đổi này là kết quả của quá trình:

Xuất hiện thêm một số ngành mới hay mất đi một số ngành đã có, tức là

có sự thay đổi về số lượng cũng như loại ngành trong nền kinh tế

Tăng trưởng về quy mô với nhịp độ khác nhau của các ngành dẫn đến thay đổi cơ cấu Trong trường hợp này sự điều chỉnh cơ cấu ngành là kết quả của sự phát triển không đồng đều của các ngành sau mỗi giai đoạn

Chỉ tiêu xác định tốc độ biến đổi tương quan giữa các ngành kinh tế thường dùng là nhịp độ tăng trưởng ngành:

Thay đổi trong mối quan hệ tác động qua lại giữa các ngành Sự thay đổi này trước hết biểu thị bằng số ngành có liên quan Mức độ tác động qua lại của ngành này với các ngành khác qua quy mô đầu vào mà nó cung cấp cho các ngành hay nhận từ các ngành đó

Sự tăng trưởng của các ngàn dẫn đến sự thay đổi cơ cấu ngành trong mỗi nền kinh tế Cho nên, chuyển dich cơ cấu ngành xảy ra như là kết quả của quá trình phát triển Đó là quy luật tất yếu từ xưa đến nay trong hầu hết mọi nền kinh tế Vấn đề đáng quan tâm là ở chỗ : sự chuyển dich cơ cấu ngành diễn ra theo xu hướng nào, tốc độ nhanh chậm ra sao, có những quy luật gì?

Có rất nhiều nền kinh tế đã đạt được thành công trong sự phát triển nhờ vào quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành đặc thù phù hợp với điều kiện cụ thể Việc tìm ra một xu hướng hay giải pháp cho chuyển dịch cơ cấu ngành của Việt Nam không đơn thuần là áp dụng kinh nghiệm có được mà là sự phát hiện những đặc thù của đất nước, của môi trường trong nước và thế giới hiện nay để làm thích ứng những bài học đã có cho hoàn cảnh Việt Nam

2 Mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và chuyển dịch cơ cấu kinh tế ngành trong lý thuyết nhị nguyên.

Tư tưởng cơ bản của lý thuyết này cho rằng ở các nước đang phát triển

có trạng thái nhị nguyên của nền kinh tế, tức là có hai khu vực song song tồn tại, bao gồm:

Khu vực kinh tế truyền thống, chủ yếu là sản xuất nông nghiệp, khu vực này có tình trạng dư thừa lao động Do ruộng đất có hạn và trình độ lao động cũng như áp dụng tiến bộ khoa học công nghệ ngày một tăng, nên trong nông nghiệp số lượng lao động giảm nhưng vẫn tăng sản xuất Bộ phận lao động dư thừa này có nhu cầu việc làm rất lớn, sẵn sàng di chuyển đến khu vực khác có việc làm và thu nhập cao hơn hiện tại

Khu vực kinh tế du nhập được hiểu là khu vực công nghiệp hiện đại, khu vực này có năng suất lao động cao, tích lũy lớn, tạo ra khẳ năng tự phát triển không phụ thuộc vào trình độ chung của nền kinh tế hiện tại

Theo thuyết này trong quá trình công nghiệp hóa được đặc biệt ưu tiên phát triển mạnh và là khu vực thu hút lao động từ nông nghiệp, và vì vậy mối tương quan trong phát triển của hai khu vực nông nghiệp và công nghiệp không được chú trọng

Tư tưởng cơ bản này, hàng loạt nghiên cứu phát triển thêm theo các hướng:

- Xem xét mối quan hệ giữa công nghiệp và nông nghiệp Trong khu vực công nghiệp có nhiều khả năng lựa chọn và ứng dụng tiến bộ khoa học công nghệ nên có thể tiếp nhận lao động dư thừa từ nông nghiệp Nhưng một trong những điều kiện đủ ở đây là công nghiệp chỉ thu hút được lao động trong nông nghiệp khi thu nhập ở khu vực công nghiệp cao hơn hoặc ít ra cũng bằng thu nhập ở khu vực nông nghiệp

- Khả năng di chuyển lao động từ nông thôn Không đơn giản để người lao động từ nông nghiệp (nông thôn) ra thành thị có thể tìm được việc làm ngay Nói cách khác không phải lúc nào tổng cung lao động trong nông nghiệp cũng bằng tổng cầu lao động trong khu vực công nghiệp Như vây việc

di chuyển lao động sang khu vực công nghiệp còn phụ thuộc vào xác suất tìm việc làm của lao động nông thôn ra thành phố Khẳ năng tìm việc làm này còn phụ thuộc vào các yếu tố:

+ Khả năng tiếp nhận lao động của khu vực công nghiệp hiện đại trong điều kiện đầu tư vào khoa học – công nghệ đòi hỏi nhiều vốn hơn là nhiều lao động

+ Bản thânh ở các thành phố cũng dư thừa lao động, mà lao động

ở thành phố thường có điều kiện để nâng cao trình độ tay nghề hơn là lao động ở nông thôn

+ Trình độ tay nghề của lao động nông thôn thường là thấp, thậm chí còn chưa quen với môi trường lao động công nghiệp

Thực tế Việt Nam thời gian qua cho thấy, để phát triể khu vực công nghiệp tập trung liên doanh với nước ngoài đã phải lấy vào nông nghiệp, giảm chỗ làm việc của nông dân song không thu hút được một cách thỏa đáng số lao động từ nông nghiệp ở khu vực đã lấy đất

3 Điều kiện ứng dụng lý thuyết về chuyển dịch cơ cấu

3.1 Điều kiện ứng dụng lý thuyết nhị nguyên

Nền kinh tế song song tồn tại hai khu vực:

- Khu vực truyền thống chủ yếu là nông nghiệp

- Khu vực du nhập chủ yếu là công nghiệp hiện đại

- Có mối quan hệ nông nghiệp và công nghiệp thông qua di chuyển lao động từ nông nghiệp (nông thôn) sang khu vực công (thành thị)

3.2 Khả năng ứng dụng ở Việt Nam

Nước ta cũng đang hình thành hai khu vực: truyền thống và hiện đại Có thể ứng dụng:

Xác định khả năng phát triển khu vực công nghiệp hiện đại nhằm thu hút lao động từ nông nghiệp

Ứng dụng để xây dựng một cơ cấu hợp lý

CHƯƠNG II NHỮNG ĐẶC ĐIỂM KINH TẾ - XÃ HỘI CỦA VIỆT NAM TÁC ĐỘNG TỚI CHUYỂN DỊCH TRONG THỜI GIAN TỚI

1 Quá trình chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế của Việt Nam

1.1 Thời kỳ đổi mới nền kinh tế theo hướng thị trường (từ năm 1986 đến nay).

Đường lối đổi mới trong kinh tế sau Đại hội Đảng VI thực tế là chuuyển dịch cơ cấu kinh tế theo kinh tế thị trường với những thay đổi cơ bản về: Nguyên tắc kế hoạch hóa từ kế hoạch hóa tập trung sang cơ chế thị trường có điều tiết vĩ mô của Nhà nước

Độ mở và tính hội nhập

Sự đa dạng về tính sở hữu

Những khó khăn cơ bản trong quá trình chuyển đổi là thị trường chưa hoàn chỉnh, đội ngũ cán bộ hiểu biết đầy đủ còn hạn chế, chưa có một tiền lệ hợp lý tiếp cận cơ cấu trong thời kỳ chuyển đổi

* Một số kết quả đạt được trong quá trình chuyển dịch cơ cấu:

Công cuộc đổi mới và chuyển dịch cơ cấu vừa qua đã tạo cho nền kinh

tế từ mức tăng trưởng 4% năm 1987 lên 9% năm 1996, 8,5% năm 2005 Cuối cùng năm 1997 nền kinh tế gặp khó khăn song ước vẫn đạt 8-9% Mức thu nhập bình quân đầu người tăng 5%/năm, từ 100 USD năm 1987 lên 300 USD năm 1996 và 545 USD năm 2004 Tốc độ tăng trưởng cao nhất thuộc về khối ngành công nghiệp (9-16%/năm), tiếp đến là dịch vụ (7-8%/năm), nông nghiệp là ngành đặc trưng, khoảng 4,8% Nếu so sánh các nước có tôc độ tăng trưởng như vừa qua có thể xem là thành tựu đáng kể (xem biểu đồ 1)

Biểu đồ 1: Tốc độ tăng trưởng GDP và các khu vực kinh tế (%)