Bên cạnh đó, việc đến với một tác phẩm văn chương, đi vào thế giới nghệ thuật tinh vi, nhân vật là một hình tượng độc đáo, sống động, chứa đựng nhiều ẩn số và ý nghĩa tiềm tàng, việc phâ
Trang 1SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM NĂM HỌC 2002 – 2003
Đơn vị : Trường THPT Châu Văn Liêm
Giáo viên : NGUYỄN VĂN ĐẰNG
Đề tài :
RÈN LUYỆN TƯ DUY VÀ HÌNH THÀNH KỸ NĂNG PHÂN TÍCH NHÂN VẬT KHI DẠY TÁC PHẨM
TRUYỆN
I ĐẶT VẤN ĐỀ :
Phân tích nhân vật trong tác phẩm truyện là một việc làm thường xuyên trong giờ giảng văn của thầy và trò Việc phân tích ấy giúp học sinh có điều kiện đi vào bức tranh xã hội đời sống để nhân thức sâu sắc về con người và từ đó có thể bồi dưỡng tư tưởng tình cảm cho mình Bên cạnh đó, việc đến với một tác phẩm văn chương, đi vào thế giới nghệ thuật tinh vi, nhân vật là một hình tượng độc đáo, sống động, chứa đựng nhiều ẩn số và ý nghĩa tiềm tàng, việc phân tích phát hiện đặc điểm tính cách nhân vật còn là
cơ hội để rèn luyện năng lực tư duy, sự tinh tế, thông minh, sắc sảo của học sinh Việc làm thường xuyên, mục đích ý nghĩa quan trọng nhưng thực tế kết quả hiệu suất không cao, vẫn còn nhiều học sinh khi làm bài, phân tích nhân vật không biết khai thác cái gì, đánh giá ra sao, thiếu lý lẽ, chỉ kể chuyện về nhân vật Rõ ràng là học sinh chúng ta không nắm chắc lý thuyết về phân tích nhân vật, năng lực suy luận, nhận xét, phán đoán, liên tưởng, tưởng tượng, không được rèn luyện, phát huy nhiều do cách học tập thụ động, nhai lại kiến thức có sẵn.
Trang 2Từ đó, cần thiết phải tìm giải pháp rèn luyện tư duy và hình thành kỹ năng phân tích nhân vật cho học sinh khi dạy tác phẩm truyện.
II CƠ SỞ CỦA GIẢI PHÁP :
1/ Hình thành kỹ năng phân tích nhân vật thông qua việc ôn luyện thường xuyên lý thuyết và thực hành vận dụng phương pháp vào các bài giảng văn phân tích tác phẩm truyện
2/ Phát huy tính tích cực học tập của học sinh về các mặt :
- Đọc, hiểu tác phẩm
- Tham gia phát biểu ý kiến cá nhân, thảo luận, bình luận
Về nhân vật, trình bày những phát hiện, khám phá về nhân vật (biết quan sát, chọn chi tiết, tìm luận cứ) sử dụng lý lẽ, lập luận nhận xét, phán đoán Từ đó rèn luyện năng lực tư duy
III BIỆN PHÁP THỰC HIỆN :
1/ Củng cố kiến thức nền về nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm tự sự qua bảng tóm tắt (bảng A) và phương pháp phân tích nhân vật (bảng B) Sử dụng thường xuyên trong giờ giảng văn phân tích tác phẩm truyện có phân tích nhân vật
2/ Thực hành phân tích nhân vật trong giờ giảng văn
3/ Sử dụng hệ thống câu hỏi để dẫn dắt học sinh phân tích
Trang 3BẢNG A
NGHỆ THUẬT XÂY DỰNG NHÂN VẬT
Tiếng nói nhận thức
của NV nhà văn
cuộc sống
Tiếng nói quan điểm
nghệ thuật
Các mặt khắc họa vềnhân vật
:
+ Lai lịch : tên tuổi, nghề
nghiệp, hoàn cảnh, thời đại
sinh sống.
+ Diện mạo bên ngoài
(mắt, mũi, ăn mặc,…)
+ Tính cách bên trong
(tâm hồn, nhân phẩm, cá
tính,…)
+ Số phận cuộc đời.
Phương tiện khắc họa : Sử
dụng các chi tiết có giá trị
biểu hiện ý nghĩa
+ Hình dáng, y phục …
+ Cử chỉ, ngôn ngữ, thái độ,
hành động.
+ Đời sống nội tâm (suy
nghĩ…)
+ Quan hệ, môi trường,
con người, đồ vật,…
Bút pháp : Tả thực, lãng
mạn, đặc tả, vẽ phác…
BẢNG B
PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH NHÂN VẬT Xác định tính cách nhân vật
Yêu cầu Đánh giá nhân vật Hiểu ý nghĩa, tư tưởng TPVH
Cách phân tích :
1/ Phân tích nhân vật theo quá trình phát triển.
2/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ đối với môi trường, hoàn cảnh, tình huống.
3/ Phân tích nhân vật theo cấu trúc, phân tích các chi tiết có ý nghĩa biểu hiện.
4/ Phân tích nhân vật theo mối quan hệ tương đồng, tương phản với đối tượng.
Đánh giá nhân vật :
- Giá trị thẩm mỹ hình tượng (nét riêng, nét chung, sự sống động, sức hấp dẫn)
- Giá trị nhân thức giáo dục
con người
Trang 4THỰC HÀNH PTNV TRONG TIẾT
GIẢNG VĂN (Kết hợp hệ thống câu hỏi)
HÌNH THÀNH KỸ NĂNG
PTNV Phát triển năng lực tư duy 4/ Tiết dạy minh họa
Chủ đề : Phân tích vẻ đẹp của hình tượng nhân vật Nguyệt trong truyện Mảnh Trăng Cuối Rừng của Nguyễn Minh Châu.
HỆ THỐNG CÂU HỎI
Hệ thống câu hỏi dẫn
dắt phân trích từ tổng
quát chi tiết cụ thể
Từ đơn giản, kiểm tra
kiến thức phức tạp, yêu
cầu suy luận, lập luận
- Giáo viên đề xuất các
luận điểm phân tích
- Giáo viên chỉ các mặt
miêu tả về NV (bảng A)
và lưu ý học sinh cách
phân tích các điểm bảng
B
* Hãy nêu những thông
tin về NV ta đang phân
tích : tên, nghề nghiệp,
NỘI DUNG CƠ BẢN
(Nội dung ghi dạng dàn bài đề cương tổng quát với các ý lớn, sau đó bổ sung ý nhỏ Cụ thể phần khi phân tích)
1/ Nguyệt : Một con người sống có lý tưởng
- Nguyệt : Cô gái TNXP làm nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ tuyến đường Miền Tây trong những năm 70 (thời kỳ hòa bình
Trang 5hoạt động công tác ? (lai
lịch)
- Em đã từng bắt gặp
những TNXP trong các
TPVN hay ca khúc nào ?
- GV đọc học sinh nghe
bài thơ Lá Đỏ (Nguyễn
Đình Thi)
(PT4 so sánh tác
phẩm khác)
* Em có hiểu dụng ý
của Nguyễn Minh Châu
khi đặt tên nhân vật là
Nguyệt ?
- Có mối quan hệ gì với
tên tác phẩm và bút pháp
miêu tả nhân vật ?
(PT3 khai thác chi tiết
có ý nghĩa)
* Em có cho là Nguyệt
chọn cách sống đẹp ? Vì
sao ? Chứng tỏ ?
(PT2 phân tích quan hệ
hoàn cảnh)
và chống chiến tranh phá hoại của Mỹ ở Miền Bắc)
(Hình ảnh cô gái TNXP ngày ấy có trong bài thơ Lá Đỏ (NĐT) hay ca khúc Cô Gái Mở Đường (Xuân Giao)
-“Nguyệt là Trăng” (lời của Lãm) (Lãm ngắm nhìn …)
Mảnh : gợi liên tưởng vật thanh, Tên TP nhỏ, yếu
MTCR Trăng : trăng non đầu tháng
Cuối rừng : nơi xa heo hút
(Tên TP có ý nghĩa ẩn dụ hình ảnh cô gái trẻ đẹp đang công tác nơi rừng xa heo hút …)
Bút pháp miêu tả vẻ đẹp Nguyệt : đồng nhất (Trăng)
* Nguyệt có cách sống đẹp :
- Tự nguyện đi lao động xây dựng các tuyến đường MT sau khi rời ghế nhà trường Hình ảnh
“Nguyệt đang đứng cheo leo …”
Trang 6* Em hiểu gì về mối quan
hệ tình cảm giữa Nguyệt
– Lãm ?
* Thử bình luận về mối
tình này? Cơ sở của tình
yêu ?
(PT2 nhân vật, quan hệ
hoàn cảnh)
* Em có biết mối tình
nào trong văn học giống
như Nguyệt – Lãm?
(PT4 – liên tưởng so
sánh)
* Qua lời kể của Lãm, vẻ
đẹp của Nguyệt hiện lên
qua 2 chặng trên 2
phương diện khác nhau.
Hai phương diện đó là
gì ? Từ đâu đến đâu ?
(PT1 quá trình phát
triển)
và bảo vệ những mạch máu giao thông trong chiến tranh …
- Chấp nhận gian khổ, nguy hiểm, hiến dâng tuổi xuân, có mặt nơi Tổ quốc đang cần
2/ Tình yêu đẹp :
* Tin lời chị Tính, tình yêu của Nguyệt đối với Lãm được nhen lên và lớn dần dù chưa biết mặt Lãm và hứa hẹn
* Đẹp lãng mạn, trong sáng và bền vững
- Tình yêu gắn liền với lý tưởng (Lãm trốn nhà đi tuyển bộ đội)
- Vững bền vượt lên thử thách, bom đạn chết chóc và lời cầu thân Tình yêu : làm Lãm cảm phục ngưỡng mộ đến ngạc nhiên
* Tình yêu của Nguyệt gợi liên tưởng Mỵ Nương đối với Trương Chi, yêu một người không tầm thường, biết sống vì lý tưởng cao đẹp
3/ Vẻ đẹp của Nguyệt bộc lộ trong chuyến đi cùng Lãm :
a) Vẻ ngoài :
- Vẻ đẹp của Nguyệt được miêu tả qua bút pháp đồng nhất
Trang 7* Các chi tiết nào nói về
vẻ đẹp của Nguyệt ?
- Em có nhận xét gì về
cách miêu tả vẻ đẹp
trong đoạn đầu
(PT1 quá trình phát
triển)
* Nhận xét gì về thái độ
của Lãm (người ngắm)
trước vẻ đẹp của Nguyệt.
(Tổng hợp bằng 1 sơ đồ
tóm tắt)
(PT1 quá trình phát
triển)
* Chi tiết “trăng lặn” và
tình huống căn thẳng của
cuộc chiến đấu có giá trị
(Nguyệt và Trăng), hiện dần lên trong sự khám phá của Lãm (gắn liền với vị trí của Nguyệt…)
- Đầu tiên là tiếng nói “trong lắm, cứng cỏi”…
- Dưới ánh đèn gầm hắt xuống mặt đường “một gót chân hồng hồng sạch sẽ…” vẻ đẹp trong sáng, thanh khiết
- Dưới ánh đèn xe xích “tấm thân mảnh dẻ…, một vẻ đẹp giản
dị và mát mẻ như sương núi…” vẻ đẹp tươi mát, trong sáng
- “Aùnh trăng soi thẳng vào khuôn mặt Nguyệt” làm ngời lên một vẻ đẹp lạ thường, từng sợi tóc sáng lên … vẻ đẹp đầy sức hấp dẫn, cuốn hút say ngắm (Hoa giải nguyệt, nguyệt in một tấm…)
Vẻ đẹp bên ngoài của Nguyệt đã được phát triển đến đỉnh cao hoàn mỹ
- Từ thái độ thờ ơ, không thiện cảm, Lãm dần bị chinh phục, cuốn hút… “Không dám nhìn Nguyệt lâu…”
b) Vẻ đẹp của phẩm chất nhân
cách bên trong :
- Vẻ đẹp bên trong, bản chất
Trang 8gì trong việc thể hiện
tính cách nhân vật.
* Phân tích thái độ, ngôn
ngữ, cử chỉ, hành động
của Nguyệt trong từng
tình huống, em hiểu gì về
tính cách của cô ?
(PT2+3 : NV qua các chi
tiết và tìnhh uống)
- Nguyệt trước đoạn
nguy hiểm
- Nguyệt đến chỗ khó
đi ?
- Nguyệt đến chỗ
xuống xe
- Nguyệt đến chỗ xe
qua ngầm? (Tình huống
khó khăn bất ngờ)
- Nguyệt lúc máy bay
tới (Tình huống đối mặt
với cái chết)
…
PT1 : NV trong quá trình
phát triển (vẻ đẹp, phẩm
chất con người đã được
phát triển đỉnh cao)
con người là phần tối, khó nhận biết và có đặt nhân vật vào tình huống căng thẳng, tính cách con người có điều kiện biểu hiện
- Vẻ đẹp được miêu tả trong quá trình phát triển
* Nguyệt trước đoạn đường nguy hiểm, vẫn thản nhiên nói
“anh cứ yên tâm…” con người đầy tự tin, vững vàng…
* Nguyệt chỗ đường khó đi, Nguyệt “chúng em rải bao nhiêu đá…” con người có ý thức, trách nhiệm công tác
* Nguyệt đến chỗ xuống
xe : “Anh đã cho em đi nhờ…” con người sống có tình nghĩa, trung hậu
* Xe đi qua ngầm, Nguyệt tháo vát, linh hoạt
* Nguyệt khi thấy máy bay ập tới sẵn sàng chiến đấu hy sinh để bảo vệ người và xe “Anh bị thương thì xe cũng mất, anh cứ nấp ở đây…”
* Khi tháo chạy, Nguyệt trở thành người dẫn đường như ánh trăng soi …
* Lúc biết mình bị thương
Trang 9* Em hãy giải thích thái
độ của Lãm đối với
Nguyệt ? Vì sao ?
(Nhìn chiếc cầu bị bom
đạn phá sập để suy nghĩ
về sức tàn phá ghê gớm
của chiến tranh rồi cảm
nhận sự kỳ diệu, niềm
tin và tình yêu vào cuộc
sống con người Việt
Nam Chủ đề tác
phẩm
* Dựa vào PPPT (bảng
B) Em cho vài nhận xét
đánh giá về Nguyệt trên
một số mặt.
“máu loang đỏ cánh tay áo xanh Nguyệt vẫn thản nhiên nhìn vết thương cười”… thể hiện thái độ xem thường Câu nói “Đây là giang sơn của em rồi … lên trời được !” bộc lộ tính cách của con người đầy tự tin, lạc quan, vững chắc niềm tin chiến thắng Bom đạn ác liệt tàn bạo của kẻ thù không làm cho con người khiếp sợ
- Vẻ đẹp của Nguyệt đã phát triển đến điểm đỉnh, dẫn đến thái độ hoàn toàn bị chinh phục của Lãm “Lòng anh dấy lên tình yêu Nguyệt gần như mê muội”
- Từ tính cách của Nguyệt, NMC (qua nhân vật Lãm) suy nghĩ về CNAHCM của con người Việt Nam thời chống Mỹ “Tình yêu và niềm tin vào cuộc sống, cái sợi chỉ xanh óng ánh ấy, bao nhiêu bom đạn giội xuống cũng không hề đứt”
* Kết luận, đánh giá về vẻ đẹp
của hình tượng Nguyệt.
- Vẻ đẹp kết hợp sự giản dị, mềm mại của người phụ nữ truyền thống với sự rắn rỏi, quả
Trang 10* Cho HS nghe bài ca
“Cô gái mở dường” (để
nâng cao cảm xúc và trí
tưởng tượng)
quyết của người thanh niên thời đại cách mạng
- Vẻ đẹp hài hòa giữa nét ngoài và nét trong Tâm hồn phẩm chất cao đẹp tạo thành vẻ đẹp lý tưởng
- Ca ngợi vẻ đẹp tâm hồn của con người Việt Nam thời chống Mỹ cứu nước, khẳng định sức mạnh, tình yêu và niềm tin vào cuộc sống, sức mạnh của chủ nghĩa anh hùng cách mạng sẽ chiến thắng sự tàn bạo của kẻ thù…
IV KẾT QUẢ HỌC TẬP :
- Phát huy được tính tích cực học tập của học sinh
- Lớp học sinh động, nâng cao hứng thú học tập
- Dần dần rèn luyện được năng lực tư duy, học sinh biết quan sát, chú ý các chi tiết có ý nghĩa, biết đặt nhân vật trên nhiều phương diện để nhận xét, phân tích đánh giá, biết dùng lý lẽ, lập luận Giảm bớt hiện tượng phân tích văn học chỉ là kể về nhân vật …
V KINH NGHIỆM RÚT RA :
- Sự thành công của việc rèn luyện kỹ năng PTNV là sự kiên trì, thực hành thường xuyên, vận dụng phương pháp để hình thành kỹ năng
Trang 11- Phương pháp tích cực học tập đòi hỏi học sinh có sự đầu
tư bài học, đọc hiểu tác phẩm, tóm tắt cốt truyện và chuẩn bị nội dung bài học theo những câu hỏi dặn dò trước
+ Có thể tạo ra không khí thảo luận, tranh luận khi bình luận về nhân vật
+ Khi phân tích xong, cần củng cố học sinh về phương pháp phân tích NV đã được vận dụng trong bài học Cần quan niệm rằng hình thành phương pháp phân tích còn quan trọng hơn truyền đạt nội dung kiến thức
+ Sử dụng bảng A và bảng B trong quá trình phân tích để cụ thể hóa nghệ thuật xây dựng nhân vật trong tác phẩm tự sự và các cách khai thác khi phân tích