VẤN đề dạy học “NGUYỄN DU và TRUYỆN KIỀU” TRONG CHƯƠNG TRÌNH văn ở TRƯỜNG TRUNG học PHỔ THÔNG

2 Vấn đề dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2chắc chắn là mối quan tâm của nhiều người, vì thế, đề tài có một ý nghĩa thực tiễn nhất định đối với học sinh và giáo viên dạy Văn ở trường

B Ộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH

TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

Ố HỒ CHÍ MINH – 2003

Xin chân thành cảm ơn phòng Khoa học Công nghệ - Sau đại học trường Đại học Sư

phạm thành phố Hồ Chí Minh, Ban giám hiệu, Chi bộ trường THPT Nguyễn Trãi, các thành viên trong gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã tạo điều kiện, giúp đỡ, khuyến khích động viên chúng tôi trong quá trình thực hiện luận văn

2

Luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót; chúng tôi kính mong nhận được sự góp

ý, giúp đỡ của các thầy, cô, các đồng nghiệp và các bạn

1.1 V ị trí của Nguyễn Du và Truyện Kiều trong đời sống của dân tộc.1 14

1

1.1.1 Nguyễn Du và kiệt tác Truyện Kiều của ông có một vị trí to lớn trong lịch sử văn

học và trong đời sống văn hóa của con người Việt Nam.1 14

1

1.1.2 Trong nhà trường phổ thông, việc dạy học "Nguyễn Du và Truyện Kiều" được đặc

biệt chú ý.1 15

1

1.2 T ầm quan trọng, ý nghĩa văn hóa và giáo dục phổ thông của chuyên mục

“Nguy ễn Du và Truyện Kiều” trong chương trình Văn ở trường THPT.1 17

1.2.4 Việc dạy học “Nguyễn Du và Truyện Kiều” có một ý nghĩa đặc biệt trong việc giáo

dục truyền thống cho học sinh.1 23

1

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC “NGUYỄN DU VÀ TRUYỆN KIỀU” TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT HIỆN NAY - NHỮNG THUẬN LỢI, KHÓ KHĂN, NGUYÊN NHÂN VÀ TRIỂN VỌNG1 26

1

2.1 Nh ững thuận lợi, khó khăn của giáo viên và học sinh khi tiếp cận những bài học

v ề “Nguyễn Du và Truyện Kiều”.1 26

2.2.3 Từ thực trạng dạy học chuyên mục “Nguyễn Du và Truyện Kiều”, nghĩ về thực

trạng dạy học văn học trung đại ở nhà trường THPT hiện nay.1 46

Chúng ta đang sống trong những năm đầu của thế kỉ XXI, thế kỉ của khoa học kĩ thuật,

của công nghệ thông tin phát triển như vũ bão khắp toàn cầu Con người đã và đang được hưởng thụ những thành tựu của khoa học kĩ thuật có thể nói là cao nhất từ trước đến nay

2

Trong các giải pháp phát triển giáo dục giai đoạn 2001 - 2010, đối với giáo dục phổ thông, Đảng ta chỉ đạo: "Đổi mới và hiện đại hóa phương pháp giáo dục; chuyển từ việc truyền đạt tri thức thụ động: thầy giảng, trò ghi sang hướng dẫn người học chủ động tư duy trong quá trình tiếp cận tri thức; dạy cho người học phương pháp tự học, tự thu nhận thông tin

một cách hệ thống và có tư duy phân tích, tổng hợp " [77, 108] Nhằm đáp ứng mục tiêu đào

tạo của giáo dục trong thời kỳ mới, môn Văn cũng như các môn học khác trong nhà trường THPT đã và đang đứng trước một vấn đề mang tính cấp bách: đổi mới phương pháp dạy và

học

2

Vấn đề đổi mới phương pháp dạy và học Văn trong nhà trường phổ thông đã được đặt ra

từ mấy chục năm qua, thu hút sự quan tâm chú ý của nhiều người và thực sự đã đạt được một

số thành tựu Tuy nhiên, đây vẫn còn là một bài toán có nhiều ẩn số, đòi hỏi nhiều hơn nữa sự quan tâm, sự đầu tư công sức của nhiều cấp ngành, của các nhà sư phạm và nhất là của những giáo viên dạy Văn

1.2 Xu ất phát từ thực trạng dạy học Văn trong nhà trường hiện nay, đặc biệt là vấn

đề dạy học mảng văn học trung đại Việt Nam còn nhiều hạn chế

2

Ngay từ những năm 70, thủ tướng Phạm Văn Đồng đã phát hiểu: "Chúng ta phải xem lại cách dạy Văn của chúng ta, không nên dạy như cũ bởi vì dạy như cũ thì không chỉ dạy Văn không hay mà sự đào tạo cũng không hay Vì vậy dứt khoát chúng ta phải có cách dạy khác" [30] Đối với những giáo viên dạy Văn, lời nhắc nhở ấy vẫn còn nguyên vẹn tác dụng cho đến ngày hôm nay Trong những năm qua, mặc dù đã có những chuyển biến nhất định nhưng nhìn chung chất lượng dạy và học Văn trong nhà trường THPT vẫn đang có nhiều giảm sút Điều này thể hiện rõ nhất ở 2s ự ít hứng thú 2của học sinh đối với môn Văn Khuynh hướng chạy theo các môn khoa học tự nhiên, thờ ơ với môn Văn ở học sinh càng ngày càng bộc lộ rõ nét Kết

quả là đã có nhiều thế hệ học sinh ra trường rất kém cỏi trong việc nói và viết tiếng Việt văn hóa Nhưng môn Văn không chỉ là môn học cung cấp kiến thức văn học, rèn kỹ năng nói và

viết tiếng Việt mà còn là môn học có tác dụng bồi đắp tâm hồn, tình cảm cho học sinh Chính

vì vậy, ở một góc độ khác, việc học sinh ngày càng ít hứng thú học Văn còn đi kèm với "nỗi lo giá lạnh tâm hồn" (Phan Trọng Luận) của các bậc phụ huynh, của các nhà sư phạm và của toàn

thể xã hội

2

Cơ chế dạy học Văn theo lối truyền thống với căn bệnh chạy theo thành tích vẫn tồn tại

một cách phổ biến trong nhà trường THPT hiện nay Mặc dù bị phê phán song giáo viên vẫn

áp dụng lối dạy áp đặt kiến thức một chiều Giờ học vì thế trở nên nặng nề vì học sinh chỉ thụ động, ít hứng thú và không phát huy được tính sáng tạo của mình

trong nhà trường THPT hiện nay lại vừa phản ánh không ít khó khăn, trăn trở của nhiều giáo viên Văn

2

Thực trạng trên đã gợi ý cho chúng tôi đi vào tìm hiểu đề tài: 2"V ấn đề dạy học Nguyễn

Du và 2Truy ện Kiều 2trong chương trình Văn ở trường trung học phổ thông" 2Với tư cách

là giáo viên dạy Văn, chúng tôi muốn được đề cập tới chính những khó khăn và hạn chế của

bản thân trong quá trình giảng dạy chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2từ đó cố gắng tìm một giải pháp có tính khả thi phục vụ cho việc giảng dạy

2 M ục đích, ý nghĩa của đề tài và đối tượng nghiên cứu

- 2Mục đích, ý nghĩa của đề tài: từ việc tìm hiểu thực trạng vấn đề dạy học một tác gia cụ

thể trong nhà trường THPT, chúng tôi thử đề xuất ý kiến góp phần vào việc đổi mới phương pháp dạy học Văn

2

Vấn đề dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2chắc chắn là mối quan tâm của nhiều người, vì thế, đề tài có một ý nghĩa thực tiễn nhất định đối với học sinh và giáo viên dạy Văn

ở trường THPT hiện nay

- 2Đối tượng nghiên cứu của đề tài: chính là quá trình giảng dạy và học tập "Nguyễn Du

nhất định, luận văn còn chú ý đến một phạm vi bao quát hơn Đó là việc dạy học mảng văn học trung đại Việt Nam ở nhà trường THPT hiện nay

3 Ph ạm vi, giới hạn của đề tài

2

Khi thực hiện luận văn, chúng tôi xác định đi vào tìm hiểu thực trạng, khó khăn, thuận

lợi và cả những triển vọng của việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2Đây là một hệ

thống việc làm có liên quan đến hoạt động học tập của học sinh và giảng dạy của giáo viên

2

Vấn đề dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2là một vấn đề lớn có liên quan đến nhiều

cấp học Đề tài chỉ nhằm nghiên cứu việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2trong khuôn

khổ nhà trường THPT, cụ thể trong chương trình Văn lớp 10 hiện hành; Do điều kiện còn hạn

chế, chúng tôi mới chỉ tiến hành khảo sát, thăm dò, phỏng vấn học sinh, giáo viên chủ yếu ở

một số trường THPT trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh

2

Tên đề tài 2"V ấn đề dạy học Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2trong chương trình Văn ở trường THPT" 2có tính chất nhấn mạnh vấn đề dạy học tác gia Nguyễn Du và kiệt tác 2Truy ện

Ki ều 2Tuy nhiên, phạm vi của đề tài còn bao gồm việc tìm hiểu, nghiên cứu cả việc dạy học tác

phẩm khác của Nguyễn Du ngoài 2Truy ện Kiều 2trong chương trình: bài Độc 2Ti ểu Thanh kí

4 Phương pháp nghiên cứu

2

Xuất phát từ đặc điểm của đối tượng nghiên cứu và mục đích của luận văn, chúng tôi

thực hiện đề tài theo những phương pháp sau;

- 2Vận dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành: vận dụng thành tựu của nhiều ngành: nghiên cứu văn học, lý luận văn học, ngôn ngữ,học, tâm lý học, giáo dục học trong đó đặc

biệt chú trọng vận dụng những thành tựu của những công trình nghiên cứu về Nguyễn

- 2Phương pháp miêu tả, so sánh, quy nạp: miêu tả thực trạng dạy, học "Nguyễn Du

cho giáo viên, học sinh, các ý kiến khác nhau xung quanh vấn đề dạy học "Nguyễn Du

- 2Phương pháp thống kê, điều tra, thăm dò, phỏng vấn: điều tra, thăm dò, phỏng vấn các đối tượng giáo viên, học sinh THPT, sinh viên sư phạm để rút ra thực trạng dạy và học, những thuận lợi, khó khăn và triển vọng của việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều"; 2thống kê để

lấy số liệu minh họa cho những vấn đề trên

5 L ịch sử vấn đề

2

Khoa học về phương pháp dạy Văn ở nước ta là một bộ môn khoa học còn rất trẻ nhưng

đã đạt được nhiều thành tựu Nhiều công trình nghiên cứu có giá trị đã ra đời, góp phần to lớn trong việc cải tiến phương pháp dạy học cũng như nâng cao nhận thức của người thầy giáo

dạy Văn đối với bộ môn quan trọng này Tiêu biểu là các công trình: 2V ấn 2đề giảng dạy theo

Phiệt), 2Hi ểu vấn dạy văn 2(Nguyễn Thanh Hùng), 2M ấy vấn đề về phương pháp dạy văn thơ cổ

thành "cẩm nang" cho giáo viên dạy Văn trong nhà trường phổ thông

2

Các công trình nghiên cứu về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều 2và các tác phẩm khác của ông,

chữ Nôm cũng như chữ Hán, chiếm một số lượng đồ sộ phản ánh vị trí to lớn của Nguyễn Du

trong nền văn học dân tộc Điều này cũng nói lên sự quan tâm, niềm say mê của đông đảo các

thế hệ độc giả, các nhà phê bình, nghiên cứu đối với hiện tượng văn học độc đáo này của dân

tộc Các công trình nghiên cứu về vấn đề dạy học Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều 2và các tác phẩm khác của ông cũng rất phong phú Tiêu biểu là các công trình:

sách hướng dẫn giảng dạy cho giáo viên Văn cấp 2III, 2được soạn theo chương trình sửa đổi năm 1965 Phần đầu cuốn sách 2(M ấy vấn đề chung về giảng dạy văn học cổ điển và văn học

luận chung nhưng cũng bao hàm những chỉ dẫn cụ thể cho giáo viên Phần hướng dẫn giảng

dạy về Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều do 2tác giả Tạ Phong Châu biên soạn

1990 Phần hướng dẫn giảng dạy Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2gồm các bài về tác gia Nguyễn Du; hai trích đoạn 2Truy ện Kiều: Trao duyên, Những nỗi lòng tê tái 2và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh

kí

4 2Các cuốn: 2Làm v ăn 10; Làm văn 10 (Sách giáo viên), 2Trần Thanh Đạm (chủ biên), NXB Giáo dục, 1990 Những đề làm văn về Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2do tác giả Lương Duy Cán biên soạn

chỉnh lí, bổ sung) Các bài giảng văn về các trích đoạn trong 2Truy ện Kiều 2và một số bài thơ

chữ Hán của Nguyễn Du do tác giả Lê Bảo biên soạn

đã đặt vấn đề phân tích 2Truy ện Kiều 2theo phương hướng tiếp cận thi pháp học và ngôn ngữ

học Phần chính của cuốn sách là các bài bình giảng một số trích đoạn 2Truy ện Kiều 2trong và ngoài chương trình phổ thông

2

7 Tác ph ẩm văn chương trong nhà trường - những vấn đề trao đổi, 2Nguyễn Văn Tùng tuyển chọn và giới thiệu, NXB Đại học Quốc Gia Hà Nội (in lần thứ 2) Cuốn sách giới thiệu

những ý kiến trao đổi của GS Mai Quốc Liên, GS Trương Chính và một số tác giả khác xung quanh bài 2Độc Tiểu Thanh kí 2và các trích đoạn 2Truy ện Kiều 2trong nhà trường

Trọng Luận (chủ biên), NXB Giáo dục, 1999 Các tác giả: Ngọc Mai, Trần Diệu Nữ, Văn Đường, Hoàng Hữu Bội đã đưa ra những mô hình thiết kế thể nghiệm cho một bài học về

những trích đoạn 2Truy ện Kiều 2trong chương trình THPT hiện nay

2

sách chỉnh lí hợp nhất năm 2000, NXB Giáo dục So với cuốn sách cũ, cuốn sách dành cho chương trình chỉnh lí hợp nhất này có những cải tiến Ngoài việc bổ sung thêm phần hướng

dẫn giảng dạy trích đoạn 2Thúc Sinh t ừ biệt Thúy Kiều 2mới được đưa thêm vào chương trình, các bài hướng dẫn đều bao gồm những gợi ý có chất chất định hướng về nội dung và phương pháp lên lớp cho giáo viên

10 2Các cuốn: 2Làm văn 210, 2Làm văn 210, 2(Sách giáo viên), Dàn 2bài 2T ập làm văn 210 do

Trần Thanh Đạm (chủ biên), Sách chỉnh lí hợp nhất năm 2000, NXB Giáo dục Trong những

cuốn sách này, các 2tác 2giả Trần Thanh Đạm, Lương Duy Cán đã chú ý đưa vào một số đề làm văn liên quan đến Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2như là những gợi ý, hướng dẫn cho giáo viên và

học sinh

nghệ Tp HCM Tập sách giới thiệu một số ý kiến, bình luận về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều, 2đặc

biệt giới thiệu những gợi ý, phân tích, giảng văn các trích đoạn trong 2Truy ện Kiều 2của các nhà giáo tên tuổi: Vũ Dương Quỹ, Hà Như Chi, Trịnh Bích Ba, Trần Đồng Minh, Lê Bảo

cung cấp nhiều tư liệu tham khảo bổ ích cho giáo viên, học sinh, bao gồm phần giới thiệu về Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều; 2những bài bình giảng; những bài nghiên cứu và những bài làm văn tham khảo Trong cuốn sách này, tác giả Lê Thu Yến còn chú ý giới thiệu một số tranh ảnh có thể coi là những tư liệu, dụng cụ trực quan phục vụ cho việc dạy học Nguyễn Du

HCM, 2000 Sách có các phần: giới thiệu về tác gia, tác phẩm, chú giải các trích đoạn 2Truy ện

Ki ều, 2các bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du ở chương trình phổ thông cùng một số luận đề về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều

14 2Bình gi ảng 10 trích đoạn trong Truyện Kiều, 2Trương Xuân Tiếu, NXB Giáo dục,

2001 Nét mới trong cuốn sách này là trong phần giới thiệu, tác giả trích dẫn cả những đoạn trích trong 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân để giáo viên, học sinh tiện so sánh, đối chiếu

Dương Quỹ, Lê Bảo, NXB Giáo dục, 2002 Với mỗi bài học về Nguyễn Du và 2Truy ện

Ki ều, 2tác giả đều trình bày thành ba phần: điểm qua một vài hướng phân tích, bình giảng đã

xuất hiện trong giảng dạy, trong các tài liệu, sách báo trước kia và hiện nay; đề xuất một vài hướng phân tích, bình giảng; bình giảng các đoạn trích, bài thơ và xem đó như một sự thử nghiệm của bản thân người viết

3

Đường Văn, NXB Thanh niên, 2002 Cuốn sách là hợp tuyển của một số bài tiểu luận, nghiên

cứu, bài giảng, thiết kế giáo án và sáng tác thơ, truyện của những nhà giáo đã nhiều năm gắn

bó với việc dạy học 2Truy ện Kiều 2Phần thứ II của cuốn sách là phần rất đáng chú ý vì đây là

những thiết kế bài dạy học các trích đoạn 2Truy ện Kiều 2và các bài thơ chữ Hán của Nguyễn Du trong chương trình Văn 9, Văn 210 2hiện hành theo hướng tích cực và tích hợp

2

17 Một số lượng khá phong phú các sách 2H ọc tốt văn 10RrR Sách tham kh ảo 2(Ví

Giáo dục; 2H ọc tốt Văn học 10, 2Nguyễn Thị Kim Dung, Lê Minh Thanh, Nguyễn Thị Bích Hòa, NXB Trẻ ) Nhìn chung, tác giả những cuốn sách này thường dựa vào những gợi ý có tính chất định hướng trong 2Sách giáo viên để 2cụ thể hóa nội dung giảng dạy những bài về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều 2hay gợi ý học sinh trả lời những câu hỏi trong SGK

2

Nhìn một cách tổng thể, từ các công trình nghiên cứu có tính chất chuyên sâu cho đến

những bài báo, bài trao đổi xung quanh vấn đề giảng dạy "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2tất cả đều thể hiện sự đa dạng, sáng tạo trong tiếp nhận đồng thời là những tìm tòi đáng trân trọng

nhằm nâng cao chất lượng dạy và học Văn Một số tác giả còn có ý tranh luận với tác giả khác

về nội dung cũng như phương pháp giảng dạy chuyên mục này Sự phong phú về tài liệu trên đây đã giúp ích rất nhiều cho giáo viên, học sinh trong quá trình dạy học "Nguyễn Du

2

Tuy nhiên, phần lớn các công trình nói trên mới chỉ nghiêng về nghiên cứu hoạt động

giảng dạy của giáo viên Hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu một cách cụ thể và đầy

đủ về thực trạng, thuận lợi, khó khăn, nguyên nhân, triển vọng và cả những giải pháp của việc

dạy và học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2trong nhà trường THPT hiện nay

6 Đóng góp của luận văn

- 2Qua việc điều tra, thống kê một cách nghiêm túc, chúng tôi nghĩ rằng luận văn có thể góp phần hình dung thực trạng dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2trong nhà trường THPT

hiện nay

- 2Thử đề xuất một số ý kiến hi vọng giúp ích cho việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện

7 K ết cấu của luận văn

2

Ngoài các phần "Mở 2đầu" ; "Kết luận"; "Tài liệu tham khảo" 2và 2"Ph ụ lục", 2luận văn

gồm 3 chương :

2

Chương 2I 2(16 trang): Ý nghĩa văn hóa và giáo dục phổ thông của chuyên mục "Nguyễn

Du và 2Truy ện Kiều" trong 2chương trình môn Văn ở trường THPT

CHƯƠNG 1: Ý NGHĨA VĂN HÓA VÀ GIÁO DỤC PHỔ THÔNG CỦA CHUYÊN

TRƯỜNG THPT

1.1 V ị trí của Nguyễn Du và Truyện Kiều trong đời sống của dân tộc

1.1.1 Nguy ễn Du và kiệt tác Truyện Kiều của ông có một vị trí to lớn trong lịch sử văn học và trong đời sống văn hóa của con người Việt Nam

2

Nguyễn Du là một danh nhân văn hóa thế giới, là tác gia quan trọng vào bậc nhất của văn

học trung đại cũng như của nền văn học dân tộc Việt Nam Các tác phẩm của ông, đặc biệt

sắc GS Đặng Thai Mai đã nhận xét: "Không ai có thể phủ nhận rằng; trong toàn bộ văn học

Việt Nam ngày xưa, 2Truy ện Kiều 2là một thành công vĩ đại nhất, là áng văn chương tiêu biểu hơn hết" [80, 1027]

2

Mặc dù được sáng tác dựa trên 2Kim Vân Ki ều truyện của 2Thanh Tâm Tài Nhân (Trung

Quốc) nhưng 2Truy ện Kiều 2của Nguyễn Du thực sự là một sáng tạo phi thường của đại thi hào

3254 câu thơ lục bát với "con mắt trông thấy sáu cõi", "tấm lòng nghĩ tới muôn đời" (Mộng Liên Đường chủ nhân) từ lâu đã trở thành niềm tự hào của mọi người dân Việt Nam

2

Trên thế giới, có lẽ ít tác phẩm nào có được một số phận gắn bó máu thịt với đời sống

của nhân dân như 2Truy ện Kiều 2của Nguyễn Du Khó có thể thống kê hết từ Nam ra Bắc, có bao nhiêu người Việt Nam (trong đó có cả những người chưa biết chữ) thuộc lòng nhiều câu, nhiều đoạn, thậm chí cả 2Truy ện Kiều 2Người dân Việt Nam yêu thích 2Truy ện Kiều 2vì trước hết Nguyễn Du đã sử dụng một cách điêu luyện thể thơ lục bát quen thuộc của nhân dân, khiến cho truyện trở nên dễ thuộc, dễ nhớ

2Song điều quan trọng hơn là họ đã tìm thấy ở 2Truy ện Kiều 2một mối đồng cảm sâu xa,

một sự gần gũi đến kỳ lạ Đối với người Việt Nam trước kia, 2Truy ện Kiều 2chính là tấm gương

phản chiếu những nỗi đau khổ của bản thân họ và của những cuộc đời đau khổ xung quanh họ Dường như Nguyễn Du đã thấu suốt cảnh ngộ của họ, đã nói hộ họ bao nhiêu uất ức ghìm nén trong lòng Câu chuyện về cuộc đời chìm nổi lênh đênh của một nàng Thúy Kiều bên Trung

Quốc bỗng không còn xa lạ mà đã trở thành một câu chuyện ứng hợp lạ lùng với thời đại và con người Việt Nam lúc ấy

những tấm lòng, và nói như nhà nghiên cứu Đặng Thai Mai, 2Truy ện Kiều 2mãi mãi "không hề

biết già" trước thử thách của thời gian

cộng đồng Các hình thức diễn 2Ki ều, tập Kiều, 2lẩy 2Ki ều, 2đố 2Ki ều, 2bói 2Ki ều 2đã ra đời và tồn

tại trong đời sống của người Việt Nam hàng trăm năm nay 2Truy ện Kiều, 2như thế, trở thành

một nét văn hóa không thể thiếu, trở thành một phần trong đời sống của người Việt Nam

2

Nói tới vị trí của Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2trong đời sống của dân tộc, không thể không nổi tới một khối lượng to lớn những bài phê bình, những công trình nghiên cứu liên quan đến Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2từ xưa đến nay Theo lý thuyết tiếp nhận, có thể thấy đây

là một hiện tượng lý thú và hết sức phức tạp vì nó phản ánh quan điểm thẩm mĩ của công chúng qua những thời đại khác nhau GS Nguyễn Lộc trong 2L ịch sử vấn đề nghiên cứu Truyện

Ki ều 2nhận định : "Trong lịch sử nghiên cứu phê bình văn học Việt Nam không có một tác

phẩm thứ hai nào được các nhà nghiên cứu phê bình cũng như đông đảo công chúng quan tâm đến như vậy" [64, 23] Nhà nghiên cứu Trịnh Bá Đĩnh khi bàn về vấn đề di sản của Nguyễn

Du đã có một ý tưởng thú vị Theo ông, để thấy rõ vị trí và ý nghĩa di sản của Nguyễn Du, tốt

nhất chúng ta hãy hình dung giả định những sáng tác của Nguyễn Du không được viết ra, và vì

thế cũng không có những sáng tạo văn hóa văn học lấy cảm hứng từ đó "Ta sẽ thấy ngay một khoảng trống vắng lớn trong đời sống lịch sử văn học và văn hóa dân tộc" [27, 25]

1.1.2 Tro ng nhà trường phổ thông, việc dạy học "Nguyễn Du và Truyện Kiều" được đặc biệt chú ý

2

Từ trước Cách mạng Tháng Tám, trong nhà trường Pháp - Việt, chuyên mục "Nguyễn

Du và 2Truy ện Kiều" 2đã có một vị trí xứng đáng Bọn thực dân Pháp, dù với dã tâm đặt ách đô

hộ lâu dài lên đất nước ta, vẫn phải thừa nhận 2Truy ện Kiều 2là tác phẩm văn học dùng để giảng

dạy trong nhà trường

2

mặt trong bộ sách giáo khoa (xuất bản năm 1943) của nhà giáo, nhà nghiên cứu văn học Dương Quảng Hàm Tác giả đã dày công biên soạn bộ sách này (bao gồm hai cuốn: 2Vi ệt Nam

phải căn cứ vào tác phẩm Học trò không những cần biết những điều cốt yếu về thân thế và văn nghiệp của mỗi tác giả, lại cần đọc nhiều thơ văn của tác giả ấy mới có thể lĩnh hội được cái khuynh hướng về tư tưởng và cái đặc sắc về văn từ của tác giả ấy", [33, 4] Tác giả đã dành

hẳn một chương để viết về 2Truy ện Kiều 2trong đó nhấn mạnh đến phần sáng tạo của Nguyễn

Du so với Thanh Tâm Tài Nhân Cũng vào năm Ị943, tập hợp những bài giảng của mình

học sinh trường Thuận Hóa và rộng hơn, cho các học sinh đương muốn tìm cái hứng thú để nghiên cứu quốc văn" [4, 324] Tác giả nghiên cứu khá toàn diện từ tiểu sử Nguyễn Du, lai

lịch của 2Truy ện Kiều, 2tư tưởng của tác giả, nghệ thuật văn chương đến địa vị quan trọng của tác phẩm trong đời sống tinh thần và văn học của dân tộc Căn cứ vào những tư liệu trên, ta

biết được chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2được đưa vào chương trình của năm thứ nhì ban Trung học Việt Nam Học sinh được học về Nguyễn Du, về 2Truy ện Kiều 2với một số lượng tương đối lớn các trích đoạn (bao gồm các trích đoạn riêng lẻ và các trích đoạn được tập

hợp theo chủ đề) như: 2Đạm Tiên ứng mộng cho Kiều, Tú bà dỗ Kiều, Kiều gặp Thúc sinh, Kiều

Việt nhưng những vấn đề mà các cuốn sách giáo khoa nói trên đặt ra có một ý nghĩa quan

trọng 2trong 2việc giúp học sinh quay về với cội nguồn, với truyền thống của dân tộc

2

Sau Cách mạng Tháng Tám, việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2có tính chất toàn diện hơn so với việc học chuyên mục này ở thời kỳ trước Học sinh không chỉ được

Việc thẩm thấu các giá trị văn chương cũng như việc đánh giá Nguyễn Du của người học, người dạy vì thế cũng sâu sắc và toàn diện hơn Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện

và luôn luôn là mối quan tâm, là niềm say mê của giáo viên cũng như học sinh nhiều thế hệ Nhiều công trình nghiên cứu về việc dạy học chuyên mục này ra đời đã phản ánh vị trí quan

trọng của nó trong chương trình (xin xem phần Lịch sử vấn đề)

bốn trích đoạn trong 2Truy ện Kiều (Chị em Thúy Kiều, Mã Giám Sinh mua Kiều, Kiều ở lầu

gian quy định: 6 tiết

2

Ở cấp THPT, Nguyễn Du là một trong số chín tác gia tiêu biểu của văn học dân tộc được đưa vào chương trình Học sinh tiếp tục được học về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều 2trong chương trình Văn lớp 10 với bài học về tác gia, ba trích đoạn trong 2Truy ện Kiều (Trao duyên, Những

bài đọc thêm Thời gian quy định: 8 tiết

2

Nếu so sánh về thời lượng mà chương trình quy định cho việc dạy và học với từng tác gia ở cấp THPT (Nguyễn Trãi: 7 tiết, Nguyễn Đình Chiểu: 5, Nguyền Khuyến: 5, Xuân Diệu:

5, Nam Cao: 6, Hồ Chí Minh: 9, Tố Hữu: 5, Nguyễn Tuân: 3), ta thấy thời gian quy định cho

việc dạy học về tác gia Nguyễn Du đứng thứ hai, chỉ sau tác gia Hồ Chí Minh (9 tiết) Điều này cũng nói lên vị trí đặc biệt quan trọng của chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện

1.2 T ầm quan trọng, ý nghĩa văn hóa và giáo dục phổ thông của chuyên mục “Nguyễn

Du và Truy ện Kiều” trong chương trình Văn ở trường THPT

1.2.1 Bài h ọc về nhân cách lớn Nguyễn Du

2

Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2mang đến cho học sinh những hiểu biết cần thiết về con người và xã hội ở một thời kỳ lịch sử mà trước hết là những hiểu biết về một nhà thơ lớn của dân tộc

2

Nguyễn Du sống trong một thời đại lịch sử đầy biến động Chế độ phong kiến Việt Nam đang khủng hoảng một cách sâu sắc Phong trào nông dân khởi nghĩa nổi dậy khắp nơi Nguyễn Du đã phải tận mắt chứng kiến "thời đại của "những cuộc bể dâu", những "phen thay đổi sơn hà" dữ dội [Lê Thu Yến, 119, 5], đã nhìn thấy mặt trái của xã hội phong kiến với tất cả

sự xấu xa tàn ác của giai cấp thống trị cũng như sự cơ cực đói nghèo của nhân dân Là một trí

thức xuất thân trong tầng lớp đại quý tộc phong kiến, Nguyễn Du không khỏi hoang mang,

dao động, thậm chí rơi vào bế tắc Một mặt, ông vẫn bảo vệ chính kiến của giai cấp mình, mặt khác, Nguyễn Du lại không thể chối bỏ được cái hiện thực "chói chang, sừng sững" (Nguyễn

Huệ Chi) của cuộc sống Các sáng tác của ông, đặc biệt là thơ chữ Hán, chính là nơi mà Nguyễn Du gửi gắm vào đó những tâm sự, giãi bày của mình trước thời cuộc Quạ những bài

thơ chữ Hán này, có thể thấy được "phẩm cách phức tạp và sinh hoạt bi đát" (Đào Duy Anh)

của nhà thơ

2

Trong khuôn khổ thời đại mình, Nguyễn Du không thể không có những hạn chế về mặt

tư tưởng Ông không thể thấy rõ xu thế của thời đại cũng như không thể lý giải được những mâu thuẫn phức tạp trong cuộc sống Trước 2"câu h ỏi lớn" 2của cuộc đời, Nguyễn Du chỉ còn

biết hướng “2l ời đáp” 2vào những lực lượng siêu hình Theo ông, tất cả là do sự sắp đặt của số

hội gần gũi, thấu hiểu được cảnh ngộ của nhân dân: "Trên con đường gập ghềnh "bụi bay mờ

mịt" của đời ông, cõi lòng nhà thơ vẫn mở ra để đón lấy mọi niềm vui nỗi buồn của con người

và tạo vật quanh mình" [Nguyễn Huệ Chi, 8, 65]

2

M Gócrki nói "Văn học là nhân học" Tác phẩm văn học chính là một tấm gương soi để nhà văn thể hiện thế giới tinh thần của minh Thông qua bài học về cuộc đời Nguyễn Du và các tác phẩm của ông như 2Truy ện Kiều, Văn chiêu hồn, Sở kiến hành, Độc Tiểu Thanh kí ,

các 2em học sinh hiểu được tấm lòng nhân đạo cao quý của ông Tấm lòng ấy2 2không chỉ là

một 2''ánh trăng soi" 2giữa 2"bu ổi tối tăm trời đất" 2(Huy Cận) thời cuối Lê đầu Nguyễn mà mãi mãi vẫn sẽ là một thứ ánh sáng trong trẻo, thanh cao giúp con người Việt Nam chúng ta hôm nay và cả mai sau sống đẹp hơn, sống tốt hơn Đối với học sinh, bài học về Nguyễn Du trước

hết là bài học về nhân cách làm người Nếu cuộc đời Nguyễn Trãi là bài học về người anh hùng góp phần vào sự nghiệp xây dựng, bảo vệ tổ quốc thì bài học về Nguyễn Du lại chính là bài học về tấm lòng thương yêu con người Những tên tuổi lớn trong nền văn học nước nhà được đưa vào chương trình môn Văn ở trường phổ thông như Nguyễn Trãi, Nguyễn Du, Nguyễn Đình Chiểu, Hồ Chí Minh.,, đồng thời cũng là những nhân cách lớn Học sinh không

chỉ được học và thẩm thấu giá trị văn chương trong tác phẩm của các tác gia này mà bản thân nhà văn, cuộc đời và nhân cách của họ cũng là một bài học có giá trị giáo dục tích cực đối với

các em Những tên tuổi lớn ấy sẽ là những tấm gương sáng về đạo đức, về nhân cách để các

em noi theo trong suốt cuộc đời

1.2.2 H ọc “Nguyễn Du và Truyện Kiều”, học sinh thấy được những thành tựu của

m ột giai đoạn văn học cụ thể thông qua một tác gia cụ thể

2

Nguyễn Du là một tác gia có một vị trí lớn trong nền văn học dân tộc và đặc biệt trong giai đoạn văn học viết từ cuối thế kỷ 2XVIII 2đến nửa đầu thế kỷ XIX Đây là giai đoạn văn học phát triển rực rỡ, đạt được nhiều thành tựu nhất trong văn học quá khứ nước nhà Các tác giả

thời kỳ này chẳng những vẽ nên bức tranh sống động về một thời kỳ lịch sử có nhiều biến động, cất lên tiếng nói chứa chan tinh thần nhân đạo mà còn góp phần đưa tiếng Việt trở thành ngôn ngữ văn học điêu luyện

2

Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2giúp các em thấy được những thành công về

mặt nội dung, nghệ thuật và cả hạn chế về mặt tư tưởng của Nguyễn Du trong các sáng tác của ông, đặc biệt là 2Truy ện Kiều

2

đà mụUc ruỗngU Không phải ngẫu nhiên mà Nguyễn Du lại chọn 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân để sáng tác nên thiên tuyệt bút 2Truy ện Kiều 2nhằm ký thác tâm sự của mình Với 2Kim Vân Ki ều truyện, 2Nguyễn Du đã "tìm thấy hình ảnh của cuộc đời trước mắt,

của vận mệnh con người" [Lê Đình Kỵ, 49, 668] Viết 2Truy ện Kiều, 2Nguyễn Du viết

hội phong kiến Việt Nam "mục nát đến tận xương" (Hoài Thanh) được phơi bày lồ lộ trong 2Truy ện Kiều 2Từ quan lớn, quan bé, lũ sai nha cho đến bọn buôn thịt bán người tất thảy đều vô cùng tàn ác, xấu xa, vô nhân đạo Đồng tiền trở thành thế lực có sức mạnh vạn năng có

thể làm 2"đổi trắng thay đen", 2chi phối toàn bộ đời sống xã hội, con người, sống trong xã hội

thối nát ấy, con người làm sao có được hạnh phúc, tự do? Thúy Kiều chính là hình ảnh đau thương nhất, là "mẫu người bị xã hội dồn lên đầu tất cả những nhục nhã ê chề mà người đàn bà

thời trước phải chịu đựng" [Lê Đình Kỵ, 49, 670] Người con gái tài sắc và 2"hi ếu nghĩa đủ

hà khắc đã đẩy nàng, từ một cô gái trắng trong, hai lần phải làm gái lầu xanh, làm người hầu, làm lẽ Sau mười lăm năm lưu lạc, nàng mới được đoàn tụ với gia đình nhưng chính màn

"đoàn viên" này cũng lại là tiếng nói tố cáo xã hội phong kiến cuối cùng trong 2Truy ện Kiều

hứng chủ đạo trong tác phẩm chính là cảm hứng về thân phận con người Lời thơ xót thương

kiếp người tài hoa bạc mệnh trong 2Truy ện Kiều tha 2thiết đến nỗi người đọc như thấy có "máu

chảy ở đầu ngọn bút, nước mắt thấm ở trên tờ giấy" [Mộng Liên Đường chủ nhân, 28, 168]

Thế nhưng Thúy Kiều không chỉ là hiện thân của sự khổ đau, Thúy Kiều còn là hiện thân của

những khát vọng hạnh phúc mãnh liệt Chưa bao giờ trong văn học trung đại lại xuất hiện kiểu nhân vật tự ý thức về thân phận mình sâu sắc như nhân vật Thúy Kiều của Nguyễn Du Trong

suốt quãng đời mười lăm năm lưu lạc, chưa bao giờ Kiều thôi ý thức về sự 2"đoạn trường" 2của mình Nhưng càng thương thân, càng ý thức về những cô đơn, buồn tủi của mình bao nhiêu thì khát vọng hạnh phúc trong Kiều lại càng trở nên mãnh liệt bấy nhiêu, ở phương diện này,

Kiều đã không còn là hình ảnh cam chịu nhẫn nhục của người phụ nữ Việt Nam thời trước Nhà phê bình Hoài Thanh đã nhận xét: "Sức sống của con người Kiều đã làm rạn nứt cái khuôn chật hẹp của phong kiến" [102, 458]

mượn lời Kim Trọng để khẳng định "Chữ 2trinh kia cũng có ba bảy đường"

2

Nhà nghiên cứu văn học người Nga N 2I 2Niculin có một nhận xét xác đáng: "Trong tác

phẩm của Nguyễn Du có nhiều điều mà những kẻ bảo vệ đạo đức thời trung cổ không thể chấp

nhận được Việc đánh giá lại những giá trị của xã hội phong kiến ở đây có ý nghĩa như một lời thách thức, như một điều ngang trái đối với họ; những kẻ đáng khinh nhất, theo quan điểm của

lễ giáo phong kiến, lại hóa thành những nhân vật đẹp nhất, cao thượng nhất - đó là nàng Kiều

ở lầu xanh và Từ Hải thủ lĩnh nghĩa quân, một kẻ mà triều đình cho là giặc" [76, 1002] Xây

dựng nhân vật lý tưởng Từ Hải, Nguyễn Du đã đưa đến cho những con người khốn cùng thời

đó mơ ước, niềm tin đẹp đẽ về một xã hội công bằng, hạnh phúc và tự do Đây cũng là một khía cạnh nhân đạo trong tác phẩm

2

Thành công về mặt sử dụng ngôn ngữ của Nguyễn Du là một trong những thành công

nổi bật nhất trong nghệ thuật 2Truy ện Kiều 2Nhà thơ đã kết hợp một cách tài tình giữa ngôn ngữ bác học và ngôn ngữ bình dân, đã nhào nặn lại và nâng cao nó Cuộc sống vất vả, gần gũi với

nhân dân đã khiến cho tác giả 2Truy ện Kiều 2đến được với nguồn mạch phong phú và đẹp đẽ của ngôn ngữ bình dân Trong 2Kh ảo luận về Kim Vân Kiều, 2Đào Duy Anh nhận xét rằng 2Truy ện

Ki ều 2là tác phẩm đầu tiên đã xóa đi được "cái trạng thái chia rẽ" giữa văn chương bác học và bình dân; là tác phẩm có thể dùng chung cho tất cả mọi người trong xã hội Chính "âm điệu

nhịp nhàng của câu văn êm dịu như bài hát" [Đào Duy Anh, 5, 404] đã khiến người

việc xây dựng và phát triển ngôn ngữ của dân tộc 2"Truy ện Kiều của 2Nguyễn Du đánh dấu một giai đoạn quan trọng trong lịch sử tiếng Việt Nó đã góp phần làm cho tiếng Việt thêm giàu, thêm uyển chuyển và 2trở 2nên chính xác, súc tích lạ thường" [Nguyễn Khắc Viện, 112, 53]

2

Ra đời trong một thời đại lịch sử cụ thể, 2Truy ện Kiều của 2Nguyễn Du, như bất cứ tác

phẩm văn học của một giai đoạn cụ thể nào, chịu sự chi phối và thể hiện những đặc trưng thẩm

mĩ của văn học giai đoạn này Lịch sử văn học dân tộc là một quá trình phát triển liên tục các giai đoạn văn học kế tiếp nhau Do điều kiện cụ thể về lịch sử, xã hội mà văn học mỗi giai đoạn có diện mạo riêng, có những đặc trưng thẩm mĩ riêng, có vị trí và đóng góp nhất định

trọng lịch sử văn học dân tộc Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", ở 2góc độ này, có vai trò quan trọng trong việc giúp học sinh có một cái nhìn đầy đủ, toàn diện hơn về một giai đoạn văn học cụ thể cũng như về tiến trình lịch sử văn học Việt Nam

1.2.3 H ọc chuyên mục “Nguyễn Du và Truyện Kiều” trong nhà trường THPT, học sinh được bồi dưỡng những cảm xúc thẩm mĩ, từ đó góp phần vào việc hình thành nhân cách c ủa bản thân

Tác phẩm văn học là một thông tin thẩm mĩ mà nhà văn gửi đến bạn đọc, giúp người đọc

thỏa mãn nhu cầu tinh thần cao đẹp của mình Nguồn tác động thẩm mĩ đối với người đọc ở đây chính là những hình tượng văn học được nhà văn xây dựng lên thông qua tưởng tượng và

lý tưởng thẩm mĩ của mình Được lựa chọn để đáp ứng những yêu cầu giáo dục, các tác phẩm văn học trong nhà trường THPT có tác dụng to lớn trong việc giáo dục thị hiếu thẩm mĩ lành

mạnh cho học sinh, lứa tuổi đang trong giai đoạn phát triển trí tuệ, tâm hồn và nhân cách

Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2đặc biệt là 2Truy ện Kiều, 2chứa dựng một thông tin thẩm mĩ to lớn Học 2Truy ện Kiều, 2các em lĩnh hội được nội dung thẩm mĩ của tác

phẩm Giá trị hiện thực và nhân đạo cao quý kết tinh trong tác phẩm chính là thái độ thẩm mĩ,

cảm xúc thẩm mĩ của Nguyễn Du trước hiện thực Qua 2Truy ện Kiều, 2các em không chỉ thấy được bức tranh suy tàn của xã hội phong kiến Việt Nam từ cuối thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XIX mà còn thấy được thái độ bất bình, căm ghét của nhà thơ trước những thế lực chà đạp con người Lòng thương cảm, sự ngợi ca đối với nhân vật Thúy Kiều giúp học sinh thấy được lý tưởng thẩm mĩ - mà cụ thể là những quan niệm tiến bộ của ông về đạo đức, về giá trị người

phụ nữ trong một xã hội phong kiến vô nhân đạo

2

Thiên nhiên trong 2Truy ện Kiều 2cũng là một "nhân vật", một "nhân vật" luôn được miêu

tả để thể hiện tâm trạng con người Những câu tuyệt bút miêu tả thiên nhiên trong 2Truy ện

Ki ều 2chắc chắn sẽ tác động mạnh đến tình cảm của người đọc - học sinh "Cảm giác của chúng

ta dồi dào và sắc sảo hẳn lên với những cảm giác phức tạp, nhiều vẻ, nhiều màu mà thi sĩ đã lượm nhặt lại và cung cấp cho ta như những bó hoa đầy vật sắc Tập thơ của Nguyễn Du quả

đã mở rộng tầm con mắt người Việt Nam ngày trước và cả ngày nay nữa, cho nó chú ý đến

một thị dã mới mẻ, muôn màu của vật giới và tâm giới" [Đặng Thai Mai, 74, 532] Nội dung

thẩm mĩ của 2Truy ện Kiều, 2như vậy, chứa đựng những tình cảm cao đẹp có tác dụng bồi đắp tâm hồn cho học sinh, để các em "không bao giờ nguội lạnh, thờ ơ với số phận con người, luôn luôn căm phẫn, đau đớn, xót xa vì cái xấu, cái ác và thiết tha yêu thương, hướng về cái tốt, cái đẹp" [Lê Ngọc Trà, 105, 113]

2

Bên cạnh nội dung thẩm mĩ, học sinh còn được tiếp xúc với một thế giới đẹp đẽ đến kỳ lạ

của nghệ thuật ngôn từ trong 2Truy ện Kiều 2Là truyện thơ nên 2Truy ện Kiều 2vừa có yếu tố tự sự

lại vừa thấm đẫm chất thơ Nguyễn Du, cũng như các nhà thơ lớn khác đã "biết chuyển những suy nghĩ, cảm xúc của mình về cuộc sống và con người thành những hình tượng nghệ thuật ngôn ngữ mà lại là thứ hình tượng nghệ thuật ngôn ngữ ngân nga âm hưởng của âm thanh, vần

luật, nhịp điệu" (Trần Thanh Đạm, 19, 44) Tính nhạc điệu - đặc trưng quan trọng của thơ, cùng với một hệ thống hình ảnh, ngôn từ vừa thanh tao, cao nhã vừa mộc mạc, bình dân đã làm nên những câu thơ "đẹp như châu ngọc" 2c ủa Truyện Kiều 2Những yếu tố ngôn ngữ này

vừa có tác động đến tình cảm thẩm mĩ của học sinh như là một yếu tố hình thức nhưng chúng

lại gắn bó chặt chẽ, không thể tách rời với nội dung thẩm mĩ của tác phẩm như đã nói ở trên

1.2.4 Vi ệc dạy học “Nguyễn Du và Truyện Kiều” có một ý nghĩa đặc biệt trong việc giáo d ục truyền thống cho học sinh

2

Trong nhà trường THPT, văn học trung đại là bộ phận văn chương có nhiều khả năng

trực tiếp làm nhiệm vụ giáo dục, bồi dưỡng cho thế hệ trẻ những truyền thống tốt đẹp của dân

tộc Nhiệm vụ này rất quan trọng bởi vì nó góp phần đào tạo những con người "kết tinh và phát triển những gì cao đẹp nhất trong tâm hồn và cốt cách Việt Nam hun đúc qua bốn nghìn năm lịch sử" [Nguyễn Sĩ Cẩn, 7, 13] Tại hội thảo khóa học 2"Con người Việt Nam và công

TS Phạm Minh Hạc chủ nhiệm) được tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh, nhiều báo cáo đã

khẳng định một tư tưởng chung: "Thước đo giá trị và nhân phẩm con người Việt Nam hiện nay là các giá trị nhân văn truyền thống dân tộc như lòng tự hào dân tộc, bản sắc văn hóa dân

tộc, trung với nước, hiếu với dân, cần cù thông minh, năng động sáng tạo" [Hà Nhật Thăng,

103, 64]

2

Thế nhưng, trong tình hình hiện nay, việc thực hiện nhiệm vụ giáo dục truyền thống đang đứng trước nhiều khó khăn, thách thức Đây cũng là những khó khăn, thách thức của khoa học giáo dục nhân văn không riêng gì ở nước ta mà còn ở các nước khác trên thế giới

2

Cách đây khoảng nửa thế kỷ, khoa học giáo dục nhân văn chiếm một vị trí chủ đạo trong

hệ thống nhà trường Việt Nam và các nước trên thế giới Nhưng từ giữa thế kỷ XX trở lại đây, khi cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật lần thứ hai nổ ra thì nền giáo dục trong nhà trường có

sự thay đổi lớn Xu hướng giáo dục khoa học thực nghiệm càng ngày càng chiếm địa vị thống lĩnh Học sinh chỉ chú ý học các môn khoa học tự nhiên, ít hứng thú đối với các môn khoa học nhân văn Đối với nền giáo dục Việt Nam cũng như một số nước thì đây là một bước phát triển nhưng chính sự phát triển không cân đối này đã phải trả giá Đó chính là sự tụt hậu, sự tàn lụi

của các giá trị nhân văn, các giá trị cổ điển Nền giáo dục của nhiều nước trên thế giới đã

chứng kiến những biểu hiện sa sút về các giá trị đạo đức ở thế hệ trẻ trong nhà trường Ta thử

lấy một ví dụ minh họa Trong một thời gian dài, nước Mĩ vì quá chú trọng giáo dục công nghệ, trí tuệ, sao lãng việc giáo dục nhân văn cho nên họ đã phải gánh chịu một hậu quả nặng

nề Đó là sự băng hoại đạo đức, là hiện tượng bạo lực xã hội tràn ngập vào nhà trường đến

mức khó kiểm soát, đe dọa sự an toàn của học đường "Theo thông báo của Bộ Giáo dục Mĩ thì cứ 10 trường ở Mĩ có một trường đang đối mặt với tình hình bạo lực hết sức đáng lo ngại Riêng năm 1996 - 1997 trong 1.200 trường công ở 50 bang đã có tới 11.000 vụ tấn công bằng

vũ khí, 4.000 vụ lợi dụng tình dục" [Hà Nhật Thăng, 103, 40] Thực trạng này đã khiến cho

chính phủ Mĩ phải thay đổi trong những chủ trương, chính sách giáo dục vào đầu thế kỷ XXI này Chưa bao giờ nền giáo dục của Mĩ lại chú trọng đến việc giáo dục thế hệ trẻ tính trung

thực, tính hướng thiện, tính nhân văn, ý thức công dân nhiều như hiện nay Xu hướng quay về

với khoa học giáo dục nhân văn ở nước Mĩ những năm đầu thế kỷ XXI này là xu hướng có tính chất thời đại Nhiều nước trong đó có Việt Nam đang rất quan tâm tới giáo dục đạo đức,

chứ trọng đến các bộ môn khoa học nhân văn như Văn, Sử, Giáo dục công dân trong nhà trường

2

Việc dạy học "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2như vậy không chỉ nằm trong phạm vi nhà trường THPT mà còn nằm 2trong 2một bối cảnh rộng hơn của thời đại khoa học kỹ thuật, của sự

hội nhập, toàn cầu hóa Người giáo viên dạy Văn hơn bao giờ hết càng ý thức được tầm quan

trọng cũng như những khó khăn, thách thức của vấn đề giáo dục truyền thống trong nhà

trường THPT hiện nay

2

Nền văn học dân tộc Việt Nam ta, qua những tác phẩm ưu tú của mình, đã kết tinh đầy

đủ nhất những truyền thống đáng quý của dân tộc Trong các truyền thống tốt đẹp ấy, tinh thần yêu nước và tinh thần nhân đạo giống như hai sợi chỉ đỏ xuyên suốt lịch sử văn học nước ta Trong các nhà văn, nhà thơ lớn của dân tộc ta, đại thi hào Nguyễn Du là người đã kế thừa một cách xuất sắc truyền thống nhân đạo ngời sáng của cha ông Có thể nói 2Truy ện Kiều 2là tác

phẩm văn học đã thể hiện tập trung và sinh động nhất tinh thần 2"Thương người như thể

phẩm, học sinh sẽ thấy được những biểu hiện xiết bao đẹp đẽ của tinh thần nhân đạo Việt Nam Giữa một xã hội đầy rẫy khổ đau và bế tắc, tiếng thơ nhân đạo vẫn vút cao bênh vực con người bị đọa đày, đem đến cho họ niềm tin và ước mơ về những gì tốt đẹp, giúp họ có thêm nghị lực để vững vàng hơn trong cuộc sống Có lẽ vì thế mà mặc dầu trong 2Truy ện Kiều

"có 2hàng trăm nỗi buồn", chúng ta vẫn thấy được vẻ đẹp trong sáng, sức sống mãnh liệt trong tâm hồn con người Việt Nam Học 2Truy ện Kiều, 2học sinh tự hào trước vẻ đẹp, sức sống diệu

kỳ đó Và hơn hết, tự hào mình là người Việt Nam

2

của tiếng nói Việt Nam Thể thơ lục bát dân dã cùng với lời ăn tiếng nói mộc mạc của nhân dân đã 2được 2thiên tài Nguyễn Du nâng lên thành một thứ ngôn ngữ văn học điêu luyện, hết

sức gợi cảm và tinh tế Thậm chí những điển cố, điển tích, từ Hán Việt ít nhiều xa lạ với cuộc

sống của nhân dân cũng đã được nhà thơ vận dụng một cách sáng tạo khiến cho người đọc dễ dàng hiểu được ý nghĩa câu thơ Điều quan trọng là qua việc sử dụng ngôn ngữ, Nguyễn Du đã

thổi vào đó lối nói, cách nghĩ, cách cảm của người Việt Nam, tóm lại là tâm hồn, bản sắc con người Việt Nam, Tìm hiểu ngôn ngữ 2Truy ện Kiều, 2các em học sinh thêm hiểu, thêm yêu tiếng

Việt đồng thời có nhiều cơ hội trau dồi, rèn luyện kỹ năng nói và viết tiếng Việt thân yêu của mình Đây cũng là một cách gìn giữ, phát huy một cách hiệu quả bản sắc văn hóa Việt Nam

2

GS Trần Văn Giàu đã nhận định "Giá trị truyền thống là một sức mạnh vĩ đại không thể xem thường" [32, 62] Nhưng các giá trị truyền thống chỉ có tác dụng khi chúng ta khơi dậy được ở nó ý nghĩa tích cực đối với hiện tại Xu thế hội nhập cùng với nếp sống hiện đại của ngày hôm nay tác động không nhỏ đến sự phát biển tâm hồn, tính cách của học sinh trong nhà trường Tinh thần tương thân tương ái, lòng nhân hậu, sự bao dung mà học sinh học được ở

những tác phẩm văn học quá khứ như 2Truy ện Kiều 2cần phải được tiếp tục phát huy để biến thành những đức tính tốt đẹp ở những con người Việt Nam mới

2

Tóm lại, chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2đang giữ một vai trò đặc biệt quan

trọng trong việc giáo dục các em học sinh "có một tâm hồn, một tính cách Việt Nam, làm cho các em biết thiết tha gắn bó với quê hương, đất nước, biết từ trong quá khứ mà hiểu được hiện

tại và tin tưởng vào tương lai của tổ quốc" [Trần Thanh Đạm, 18,15]

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG DẠY HỌC “NGUYỄN DU VÀ

NHỮNG THUẬN LỢI, KHÓ KHĂN, NGUYÊN NHÂN VÀ TRIỂN

2

Để tìm hiểu thực trạng cũng như những thuận lợi, khó khăn, nguyên nhân và triển vọng

của việc dạy học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2trong nhà trường THPT, chúng tôi đã tiến hành khảo sát, điều tra, phỏng vấn các đối tượng sau:

- 285 giáo viên dạy Văn

giỏi, khá, trung bình, yếu

2

Chúng tôi đã đặt ra trên 30 câu hỏi trắc nghiệm cho giáo viên và học sinh cũng như tiến hành dự 38 tiết dạy của giáo viên Đối với học sinh lớp 210, 2chúng tôi đặt ra các câu hỏi để các

em trả lời trong nhiều thời điểm: trước khi học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện

còn điều tra, phỏng vấn một số học sinh đã tốt nghiệp cấp THPT, sinh viên khoa Ngữ văn thuộc trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh

2.1 Nh ững thuận lợi, khó khăn của giáo viên và học sinh khi tiếp cận những bài

h ọc về “Nguyễn Du và Truyện Kiều”

2.1.1 Nh ững thuận lợi

2

Tìm hiểu những thuận lợi của giáo viên và học sinh khi tiếp cận bài học về "Nguyễn Du

một kiệt tác nghệ thuật có một không hai trong lịch sử văn học nước ta đã trở nên hết sức quen

thuộc, gắn bó với đời sống của con người Việt Nam Tình yêu đối với 2Truy ện Kiều 2của người dân Việt Nam là một thứ tình cảm cao quý luôn được bồi đắp và lưu truyền qua nhiều thế hệ Trước khi tiếp cận với bài học về "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2trong nhà trường, các em học sinh của chúng ta đã làm quen, đã yêu mến 2Truy ện Kiều 2qua lời ru của bà, của mẹ Thứ tình

cảm bền vững ấy chính là một tiền đề quan trọng tạo thuận lợi cho các em học sinh đi vào thế

giới nghệ thuật 2Truy ện Kiều

2

Đối với phần lớn giáo viên Văn, việc được dạy, được hướng dẫn cho học sinh tìm hiểu cái hay cái đẹp của những tác phẩm cổ điển như 2Truy ện Kiều 2là một niềm tự hào, một hạnh phúc lớn lao Nhờ những giờ học như thế này, người thầy giáo dạy Văn thể hiện và phát huy được những khả năng sư phạm của mình đồng thời truyền lại cho học sinh một cách hiệu quả

nhất tình yêu, lòng say mê 2đối với Truyện Kiều

2

Với chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2chắc chắn giáo viên và học sinh sẽ gặp

phải một số khó khăn vì đây là tác giả, tác phẩm văn học trung đại, chịu ảnh hưởng sâu sắc của phong cách văn học trung đại Nhưng 2Truy ện Kiều, 2tự bản thân nó cũng hàm chứa những yếu

tố tạo thuận lợi cho người dạy và người học Ngoài một nội dung sâu sắc gây xúc động lòng người, đây còn là một tác phẩm rất giàu hình ảnh và nhạc điệu Nếu 2được 2chú ý đúng mức, các

yếu tố này sẽ có tác động tích cực đến cảm xúc và trí nhớ của học sinh

2

Trước khi lên lớp 10, học sinh đã được học khá kỹ về tác gia Nguyễn Du 2và Truy ện Kiều

ở 2lớp 9 Chúng tôi nhận thấy trước khi học chuyên mục này ở lớp 10, học sinh còn nhớ tương đối chính xác một số kiến thức cơ bản về tác phẩm 2Truy ện Kiều 2Cụ thể:

• 2Nhớ được nguồn gốc, lai lịch 2Truy ện Kiều: 2531 học sinh trả lời đúng (Nguyễn Du sáng tác 2Truy ện Kiều 2dựa trên cốt truyện 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân), chiếm tỉ lệ 96.5%

• 2Nắm được cốt truyện: 395 học sinh xếp đúng thứ tự diễn biến 2Truy ện Kiều, 2chiếm tỉ

Rõ ràng, đây là một thuận lợi lớn đối với học sinh và cả giáo viên Trên cơ sở những điều

học sinh đã học ở lớp 9, giáo viên có điều kiện củng cố kiến thức cho học sinh cũng như giúp các em hiểu sâu hơn, hiểu kỹ hơn về tác gia Nguyễn Du và kiệt tác 2Truy ện Kiều,

2

Trước khi học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2học sinh cũng đã được học, được làm quen với một số tác giả tiêu biểu của văn học trung đại như Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến Các tác phẩm của các tác giả này đồng thời cũng là những tác

phẩm tiêu biểu cho phong cách văn học trung đại với những đặc trưng ngôn ngữ, thi pháp riêng Việc học và làm quen với các tác giả, tác phẩm thuộc văn học trung đại trước khi học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" 2sẽ giúp các em dễ dàng hơn trong việc nắm được

nội dung bài học

Tiếp cận những bài học về "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2giáo viên và học sinh phải đối

diện với không ít khó khăn, thử thách

2

Giáo sư Đặng Thanh Lê (trong cuốn 2Gi ảng văn Truyện Kiều) 2đã dùng nhóm từ

"s ự 2chuyên ch ế của những khoảng cách" 2để chỉ những khó khăn của giáo viên và học sinh khi tiếp cận bài học 2v ề Truyện Kiều 2cũng như các tác phẩm văn học cổ điển khác Đó là khoảng cách về không gian, thời gian lịch sử, về tâm lí học và khoảng cách được tạo nên bởi

sự khác biệt trong phong cách nghệ thuật

2

Chúng tôi tán thành ý kiến của GS Đặng Thanh Lê khi bà cho rằng "Không riêng gì các

em, người đọc hiện đại ở tất cả các lứa tuổi khi trở về với cội nguồn đã bị chia cắt với tác phẩm

của quá khứ theo chiều dài của năm tháng" [53, 6] 2Truy ện Kiều 2là một di sản văn học quá

khứ, ra đời trong một bối cảnh xã hội với những nếp nghĩ, lối sống, sinh hoạt ít nhiều đã trở thành xa lạ với cuộc sống ngày hôm nay Sự khác biệt "của những loại hình xã hội" cùng với

"sự biến đổi mãnh liệt, sâu sắc" [Đặng Thanh Lê, 53, 6] của lịch sử đã tạo ra một khoảng chia cách giữa giáo viên, học sinh với 2Truy ện Kiều

Cùng với khoảng cách về không gian và thời gian lịch sử là khoảng cách về tâm lí học

Nhịp sống hiện đại với sự phát triển như vũ bão của khoa học kỹ thuật, của công nghệ thông tin đã thu hút mạnh mẽ sự quan tâm của thế hệ trẻ trong nhà trường, khiến họ trở nên bận rộn hơn và ít hứng thú trước những tác phẩm văn học của quá khứ Vì vậy "Những câu thơ cổ điển

đi vào trường phổ thông có thể đã bị "chặn đứng" trước tâm thế đó" [Đặng Thanh Lê, 53, 6]

2

Văn học Việt Nam thời trung đại là bộ phận văn học tồn tại và phát triển trong khuôn

khổ xã hội phong kiến có nền văn hóa riêng, có tư tưởng mĩ học riêng, vì thế có rất nhiều điểm khác biệt với văn học hiện đại về nội dung cũng như hình thức nghệ thuật Theo tác giả Đặng Thanh Lê, khi đến với 2Truy ện Kiều 2cũng như đến với các tác phẩm văn học trung đại khác;

học sinh "vấp phải hàng rào của những từ ngữ, địa danh, nhân danh, điển cố, thi liệu xa lạ, khó hiểu" [53, 7] Những "hàng rào" ngăn cách này đã làm hạn chế không ít hứng thú học tập

của học sinh, đặc biệt trong bước đầu tiên tri giác văn bản

2

Chúng tôi cũng đồng ý với quan điểm của tác giả Lê Xuân Lít trong bài viết 2Cái khó khi

nhất trong dạy và học 2Truy ện Kiều" 2chính là việc dạy học 2Truy ện Kiều 2trong sự so sánh đối chiếu với 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân (Trung Quốc) Chúng tôi nhận thấy

rằng, từ trước đến nay, học sinh chỉ tiếp xúc với văn bản 2Truy ện Kiều 2(nói một cách chính xác hơn là những trích đoạn trong 2Truy ện Kiều) 2với tư cách là một sáng tác của Nguyễn Du Các

em chưa được hướng dẫn và cũng chưa có điều kiện để tiếp xúc với 2Kim Vân Ki ều truyện 2để

tự mình kiểm chứng những điều được học trên lớp

2

Chương trình môn Văn trong nhà trường THPT, với những định hướng giáo dục, đã lựa

chọn có tính chất áp đặt những tác phẩm, tác giả văn học của nhiều thời kỳ, nhiều giai đoạn văn học Dạy học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2giáo viên và học sinh đương nhiên cũng phải chịu sự áp đặt ấy Họ bắt buộc phải dạy, phải học những trích đoạn đã 2được

l ựa chọn sẵn 2trong 2Truy ện Kiều 2và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2Các trích đoạn được lựa chọn

và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2đều hết sức đặc sắc về nội dung và nghệ thuật, có tác dụng giáo

dục lớn nhưng chưa hẳn đã phù hợp với "sở trường" của người dạy và đặc biệt với tâm lí, với

lứa tuổi mới lớn của học sinh lớp 210 2Đây cũng là một khó khăn trong sự nỗ lực của người dạy

và người học, để có thể biến sự áp đặt của chương trình thành một sự lựa chọn tự nguyện của

bản thân

2

Đề cập đến những khó khăn của giáo viên và học sinh trong dạy học "Nguyễn Du

chương trình môn Văn lớp 102 2hiện nạy, học sinh đang phải chịu một sự quá tải về kiến thức

Đó là chưa kể đến 2s ự quá tải về kiến thức 2ở các môn học khác Chắc chắn sự quá tải này sẽ gây ra tâm lí mệt mỏi, nặng nề2 2giảm bớt hứng thú học tập ở học sinh

2

Theo quy định chung, hiện nay học sinh lớp 10 được học 4 tiết Văn/ tuần (tổng số là 132

tiết với các phân môn Giảng văn, Tiếng Việt và Tập làm văn) Những tiết học về tác gia Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều 2và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2của ông được xếp ở học kỳ 2II 2Tổng số

tiết học được quy định: 8 tiết, cụ thể:

• 2Bài văn học sử về tác gia Nguyễn Du: 2 tiết

• 2Trao duyên: 2 2tiết

• 2Nh ững nỗi lòng tê tái: 2 2tiết

• 2Độc Tiểu Thanh kí: 21 tiết

2

Kết quả thăm dò, phỏng vấn 85 giáo viên dạy Văn của 12 trường trong địa bàn thành phố

Hồ Chí Minh cho thấy có tới 80 giáo viên trả lời 2không đủ thời gian 2để 2d ạy 2những bài học về Nguyễn Du, 2Truy ện Kiều và 2bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2(chiếm 94.1%) Trong thực tế, giáo viên đang phải làm một công việc tựa như 2"gói voi b ỏ giỏ" 2Làm sao để học sinh hiểu 2Truy ện

quy định sẵn? Với cách học như hiện nay, học sinh được tiếp cận với văn bản, có điều kiện đọc kĩ, nghĩ sâu một số trích đoạn của 2Truy ện Kiều 2Nhưng với cách học này, các em chỉ

cho nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Việc giảng dạy các trích đoạn này sao cho các em

học sinh thấy đây mới chỉ là một sự "dẫn nhập", một sự khởi đầu để đi tiếp vào thế giới rộng

Ngoài ra, trong quá trình giảng dạy, giáo viên thường bắt buộc phải bám sát vào 2Sách

phải lúc nào giáo viên cũng đồng tình với những hướng dẫn, gợi ý đó

2.2 Th ực trạng dạy học chuyên mục “Nguyễn Du và Truyện Kiều”

2

Chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện 2trong chương trình môn Văn ở trường THPT có

một ý nghĩa và tầm quan trọng đặc biệt, thu hút sự quan tâm và sự đầu tư công sức của các nhà

sư phạm cũng như của những giáo viên dạy Văn Tuy nhiên, ở đây lại 2đang tồn tại những ngh ịch lí; 2phản ánh thực trạng dạy học chuyên mục này cũng như thực trạng dạy học Văn ở trường phổ thông hiện nay

2

Thực tế cho thấy, sau khi học xong chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều", 2học sinh

lớp 10 không nắm được một cách chắc chắn những kiến thức quan trọng của bài học, đặc biệt

là vấn đề tiểu sử và mối quan hệ giữa nhà thơ với thời đại của ông Sau đây là một vài ghi nhận

của chúng tôi về thực trạng này:

Bảng thống kê cho thấy có 54% học sinh xác định đúng thời đại mà Nguyễn Du

sống 2số 2còn lại (46%) trả lời sai hoặc không có ý kiến (không biết hoặc không chắc chắn) Có nhiều em cho rằng Nguyễn Du là tác giả thuộc giai đoạn văn học từ thế kỷ X đến đầu thế kỷ

XV hoặc cuối thế kỷ XIX Ở câu hỏi trắc nghiệm về tiểu sử Nguyễn Du (về tiểu sử Nguyễn

Du, chúng tôi căn cứ vào SGK văn học 210 2hiện hành), chỉ có 25.1% học sinh trả lời đúng Hơn

nửa số học sinh chỉ nhớ được vài điểm như Nguyễn Du quê ở Nghi Xuân - Hà Tĩnh, từng sống long đong, vất vả Nhiều học sinh (130 em) trả lời sai khi cho rằng Nguyễn Du quê ở Thăng Long hay xuất thân trong một gia đình nhà nho nghèo

2

Chúng tôi cũng tiến hành điều tra về thực trạng này ở học sinh lớp l1, 12 Trước yêu cầu (xác định xem đâu là tác phẩm của Nguyễn Du) của chúng tôi, có 60 trong số 200 học sinh lớp l1 xác định đúng, chiếm tỉ lệ 30% ở học sinh lớp 12, tỉ lệ này chỉ là 26.5% 2(có 13 trong 200 học sinh trả lời chính xác) Phần lớn các em chỉ nhận diện được 2Truy ện Kiều là 2tác phẩm của Nguyễn Du Đặc biệt có 20% học sinh 2lớp 1 12và 27.5% học sinh 2lớp 212 2đã nhầm lẫn nghiêm

tr ọng 2khi cho rằng 2Cung oán ngâm khúc, Qu ốc âm thi tập, Văn tế nghĩa sĩ 2C ần 2Giu ộc 2là tác

phẩm của đại thi hào dân tộc Nguyễn Du Như vậy, sau một thời gian không học, không quan tâm đến Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều, ở 2học sinh lớp l1, 12, những kiến thức cơ bản về tác gia

hết sức quan trọng này đã bị rơi rụng đi gần hết

Trong quá trình tìm hiểu thực trạng dạy học chuyện mục "Nguyễn Du và 2Truy ện

như Nguyễn Thị Mai Hồng (Cấp II III Thủ Thiêm),Nguyễn Trần Hạnh Nguyên (Trưng Vương), Nguyễn Thị Ngọc Lan (Mạc Đĩnh Chi) với sự chuẩn bị công phu của thầy và trò, đã mang lại được ít nhiều hứng thú2 2cho học sinh Giờ học trở nên sinh động hơn nhờ sự hỗ trợ có

hiệu quả của màn hình vi tính, tranh ảnh Nhưng những giờ học có tính thể nghiệm, tìm tòi như thế này lại không nhiều

Khảo sát những giờ học khác, chúng tôi rút ra một kết luận: nhìn chung, 2h ọc sinh ít

h ứng thú, không hào hứng 2trong học tập Điều này được thể hiện ở thái độ thờ ơ, thụ động,

ít phát biểu xây dựng bài, hầu như không thắc mắc ở học sinh trong các giờ học Giờ học vì thế khá đơn điệu và tẻ nhạt, hầu như chỉ có giáo viên hoạt động

2

Chúng tôi đã tiến hành phát các phiếu thăm dò, điều tra ngay sau khi 550 học sinh lớp 10

học xong các bài học về chuyên mục này Trước câu hỏi của chúng tôi (Em không thích học bài, đoạn trích nào ? ), phần lớn các em đều trả lời "không thích" bài học về Nguyễn Du

Bảng thống kê trên cho thấy một tỉ lệ lớn học sinh (87,1%) đã trả lời không thích học

những bài học về Nguyễn Du và Truyện Kiều Chỉ có 71 trong số 550 em không có ý kiến ( có

thể hiểu là thích học), chiếm một tỉ lệ ít ỏi 12,9% Trong các bài học về Nguyễn Du và 2Truy ện

Ki ều, 2số học sinh trả lời không thích học đoạn trích 2Nh ững nỗi lòng tê tái 2nhiều nhất (chiếm tỉ

lệ 40%) Đặc biệt có một số học sinh đã không ngần ngại trả lời: 2không thích h ọc 2tất cả

những bài học về chuyên mục này Đây thực sự là những con số đáng lo ngại

2

Chính vì không có hứng thú, chưa có tâm thế học tập mà phần đông học sinh thiếu tích

cực và tự giác trong học tập Ở nhiều em, việc học và soạn bài đối với chuyên mục "Nguyễn

Du và 2Truy ện Kiều" chỉ 2là để đối phó với giáo viên và các kì kiểm tra Đây cũng là tình trạng chung trong học Văn hiện nay ở nhiều học sinh Trả lời phỏng vấn của chúng tôi, không ít học

sinh đã thú nhận rằng "Vì không có thời gian, vì bài soạn khó quá nên chép trong các sách học

tốt cho nhanh" mà không tự mình soạn Có những em dù có chuẩn bị bài nhưng lại không thực

hiện đầy đủ những yêu cầu cần thiết 2như 2phải đọc các chú thích vốn rất quan trọng trong SGK Rất ít học sinh thuộc lòng cả đoạn trích 2Trao duyên 2hay 2Nh ững nỗi lòng tê tái 2Một số

em thừa nhận đã học được một đoạn thơ dài (vì giáo viên yêu cầu) nhưng lại "quên mất vì khó

nhớ quá"

2.2.1.3 H ọc sinh chưa vượt qua được "rào chắn" của từ ngữ, vì thế chưa thực sự

hi ểu và rung cảm với bài học

2

Trong phần viết về những khó khăn của học sinh khi tiếp cận bài học về Nguyễn Du

biệt về phong cách ngôn ngữ ở 2Truy ện Kiều 2cũng như các tác phẩm văn học trung đại so với các tác phẩm Văn học hiện đại Là một tác phẩm văn học trung đại, 2Truy ện Kiều 2của Nguyễn

Du có nhiều từ Hán Việt, điển cố, điển tích xa lạ, khó hiểu đối với học sinh Đây là một khó khăn mà các em chắc chắn sẽ gặp phải trong quá trình tri giác văn bản

2

Tuy nhiên, ngay cả sau khi đã học xong những bài học về Nguyễn Du và 2Truy ện

Ki ều 2trên lớp, vẫn còn rất nhiều học sinh thừa nhận rằng mình chưa hiểu nhiều từ ngữ trong bài học Để tìm hiểu về thực trạng này, trước tiên chúng tôi lựa chọn một cách ngẫu nhiên 9 từ

ngữ khó (là các từ Hán Việt hay những điển cố, điển tích: 2mưa Sở mây Tần, cung cầm, hồng

chưa hiểu từ ngữ nào trong các từ ngữ dưới đây?" Sau đây là kết quả điều tra:

HS hiểu cả 9 từ ngữ (không có ý kiến) 242 27.6

2

Nhìn vào kết quả điều tra, chúng tôi không khỏi ngỡ ngàng vì có tới2 292.4% 2học sinh

thừa nhận mình đã không hiểu các từ Hán Việt, các điển tích, điển cố trong một bài học cụ

thể.2 3Số 2học sinh không hiểu từ 1 đến 3 từ chiếm tỉ lệ cao nhất (54.7%) Đặc biệt nghiêm trọng

là đã có 32 học sinh trả lời không hiểu cả 9 từ ngữ khi được hỏi Trong số 550 học sinh tham gia cuộc điều tra, chỉ có 42 em trả lời là hiểu hết 9 từ ngữ được nêu ra, chiếm tỉ lệ ít

ỏi2 27.6% 2Thực trạng này chắc chắn cũng sẽ xảy ra đối với các bài học khác trong chuyên mục này ở đây xuất hiện một2 2mâu thu ẫn: 2mặc dù chưa hiểu cặn kẽ từ ngữ trong các trích đoạn,

học sinh vẫn trả lời đúng một số nội dung chính của bài học Ví dụ:

2

Khi được hỏi về tâm trạng của Thúy Kiều trong đoạn trích 2Trao duyên, 2chỉ có 12 em trong tổng số 550 học sinh trả lời không chính xác (ví dụ: Thúy Kiều rất vui mừng sau khi đã trao duyên cho em), số còn lại (538 em) tỏ ra hiểu đúng tâm trạng của Kiều trong đoạn trích (Kiều vô cùng đau khổ khi phải trao duyên cho em), chiếm 97.8% Có tới 96.4% học sinh đã xác định được những phẩm chất cao quý của Kiều trong 2Nh ững nỗi lòng tê tái 2(V ẫn 2giữ được nhân cách trong cảnh sống nhuốc nhơ; rất có hiếu với cha mẹ; đầy ân tình với Kim Trọng) Tương tự như vậy, 97.1% học sinh cũng đã xác định được nghệ thuật miêu tả nhân vật Kiều trong 2Nh ững nỗi lòng tê tái 2(nghệ thuật miêu tả nội tâm nhân vật)

2

Chúng tôi không cho rằng đây là những biểu hiện thành công của những giờ dạy và

những kiến thức bị áp đặt ? Quá trình cảm thụ văn học phải là quá trình đi từ hiểu đến cảm Lẽ đương nhiên muốn lĩnh hội được nội dung tác phẩm, trước hết phải hiểu cho được lớp từ ngữ

Những phẩm chất của Kiều trong 2Nh ững

2

530 296.4

2

Nghệ thuật miêu tả nhân vật Kiều

trong 2Nh ững nỗi lòng tê tái

2

537 297.6

vốn là thứ công cụ vô cùng quan trọng để nhà văn thể hiện tư tưởng và tình cảm của mình Các

em còn chưa hiểu một cách thấu đáo từ ngữ trong tác phẩm thì làm sao có thể hiểu thấu đáo

nội dung của nó? Giờ dạy của giáo viên trên lớp cũng đã bộc lộ điều này: hầu hết giáo viên

dạy theo lối 2áp đặt kiến thức 2và học sinh buộc phải ghi nhớ những đơn vị kiến thức cần thiết

để có điểm khi kiểm tra Cách học áp đặt và máy móc này làm các em mau chóng quên đi

những kiến thức mà lẽ ra sẽ trở thành thứ của cải quý giá làm giàu cho bản thân khi bước vào đời

2

Thực trạng học sinh chưa vượt qua "rào chắn" của từ ngữ để hiểu và rung cảm với bài

học còn được thể hiện qua 2k ết quả bài làm 2của học sinh

2

Làm văn là một công việc có tính chất thực hành, là kết quả của quá trình vận dụng tri

thức trong giờ Giảng văn và Tiếng Việt của học sinh Bài làm văn là nơi học sinh thể hiện rõ

nhất năng lực cảm thụ văn chương cũng như kĩ năng viết tiếng Việt của mình Khảo sát bài làm văn của học sinh lớp 10 (đề yêu cầu phân tích một đoạn thơ trong các trích đoạn 2Truy ện

Ki ều 2hoặc bài 2Độc Tiểu Thanh kí), 2chúng tôi nhận thấy nhiều học sinh tỏ ra không hiểu từ ngữ trong các trích đoạn 2Truy ện Kiều 2và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2Khi phân tích các trích đoạn (hoặc bài 2Độc Tiểu Thanh kí), 2nhiều em đã diễn giải rất thiếu căn cứ ý nghĩa của từ ngữ, và vì

vậy, hiểu sai ý thơ, suy diễn một cách tùy tiện nội dung.câu thơ Việc 2hi ểu sai, suy diễn tùy

ti ện 2này xảy ra nhiều nhất ở những bài làm có liên quan đến trích đoạn 2Nh ững nỗi lòng tê tái 2và bài thơ 2Độc Tiểu Thanh kí 2Điều này rất phù hợp với kết quả điều tra: đây là hai bài các

em học sinh trả lời "không thích" học nhiều nhất

2

Đọc những bài làm văn của học sinh, chúng tôi thây có một mâu thuẫn Phần lớn các em phát biểu được nội dung chính bao trùm toàn đoạn thơ hay bài 2Độc Tiểu Thanh kí 2Tuy nhiên, khi đi vào phân tích cụ thể các từ ngữ hay câu thơ, các em lại bộc lộ nhiều thiếu sót, nhất là

hiểu sai, suy diễn ý thơ như đã nói ở ữên

2

Khi phân tích đoạn 2Nh ững nỗi lòng 2tê tái 2có học sinh đã giải thích nhóm từ 2"mưa Sở,

cho nên không biết gì đến những việc bên ngoài, đến nỗi trời mưa mà Kiều vẫn không hề hay

biết" Một học sinh đã hiểu sai nội dung câu thơ 2"Thân sao bướm chán ong chường bấy

xưa thì ngay cả những con ong, con bướm cũng cảm thấy chán" Có em suy diễn: "Nguyễn Du

đã miêu tả Kiều như một con ong con bướm muốn bay đi để thoát khỏi sự giày vò ở lầu xanh"

Tương tự như vậy, câu thơ 2"Riêng mình nào bi ết có xuân là gì" 2cũng bị học sinh gán cho

những ý nghĩa xa lạ, ví dụ: "Câu thơ này thể hiện nỗi buồn của Kiều khi nàng không được trở

về gia đình trong mùa xuân" Tình trạng học sinh hiểu sai ý nghĩa của từ ngữ hay câu thơ trong bài 2Độc Tiểu Thanh kí còn 2nhiều hơn Rất nhiều em giải thích một cách thiếu căn cứ về nhóm từ 2"m ảnh giấy tàn" 2trong câu thơ dịch 2"Th ổn thức bên song mảnh giấy tàn" 2Một số em cho rằng 2"m ảnh giấy tàn" 2tượng trưng cho sự nghiệp thơ văn của Tiểu Thanh vừa mới chớm

nở song đã tàn phai" hoặc "Nguyễn Du ví Tiểu Thanh như mảnh giấy tàn, tàn đi vì xã hội hà

khắc" Có học sinh thậm chí còn viết: 2"m ảnh giấy tàn" 2ý nói Nguyễn Du đã làm thơ về Tiểu Thanh với những tờ giấy không được tốt nhưng với lòng say mê, ông vẫn cứ làm thơ về Tiểu Thanh" Một em học sinh khác lại hiểu rằng: "Ba trăm năm sau, Nguyễn Du khi đến Tây Hồ

đã nhặt được những mảnh giấy tàn" Câu thơ 2Th ổn thức bên song mảnh giấy tàn 2được một học sinh phân tích: 2"Song 2là song cửa Câu thơ gợi lên cho chúng ta hình ảnh Tiểu Thanh có nhiều đêm phải thổn thức bên song cửa, suy gẫm về cuộc đời sao mà trớ trêu và cay đắng" Cũng em

học sinh này đã lí giải về nhóm từ 2"son ph ấn có thần" 2trong câu thơ dịch Son 2ph ấn có thần

không hiếm trường hợp học sinh giải thích “kí” là kí ức hay "Tây Hồ là một cảnh đẹp ở Thăng Long" Chính vì không hiểu chữ Hán cho nên có nhiều học sinh đã "đoán chữ" theo bản dịch

Hiện tượng này là khá phổ biến Một em học sinh viết: 2"t ẫn thành khứ” 2là 2"hóa gò hoang"

- 2một nơi tĩnh lặng, thơ mộng, mơ màng", ở một bài khác, từ "ngã" được lí giải: "ngã" tức là

khách, những người đang phải chịu án oan

2

Hiện tượng trên cũng xảy ra ở những bài làm văn phân tích đoạn trích 2Trao duyên, Thúc

d ặm trường 2thành 2N ửa in gối chiếc, nửa soi 2d ặm đường 2Có em viết: "Màu 2quan san" là 2thứ màu của tình cảm mãnh liệt, 2"chinh an" 2là chinh chiến Thúy Kiều đang tiễn chồng là Thúc Sinh đi chinh chiến nơi xa"

2

Trên đây chỉ là một số ví dụ tiêu biểu trong nhiều ví dụ chứng minh rằng việc học chuyên mục "Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều" ở 2học sinh THPT hiện nay chưa đạt kết quả như mong muốn

2.2.2 V ề phía người dạy

2.2.2.1 Th ực trạng chung: màn "độc diễn'' khi giảng dạy

2

Đây là nhận xét có tính chất khái quát của chúng tôi khi dự một số giờ dạy của giáo viên

Một giờ dạy học Văn thực sự mang lại hiệu quả phải là giờ học có sự tham gia tích cực

của học sinh dưới sự gợi ý, hướng dẫn của người thầy Học sinh phải tìm thấy ở giờ học sự

hứng thú, niềm say mê, kích thích tìm tòi và sáng tạo Với quan niệm như vậy, giờ dạy học Văn sẽ không bao giờ bị bó buộc trong khuôn khổ cứng nhắc mà chính là điểm khởi đầu để

học sinh bước vào một chân trời rộng mở của tri thức, của hứng thú và khám phá

2

Để khơi dậy được niềm yêu thích ở học sinh, người thầy cần phải biết phối hợp nhiều phương pháp giảng dạy cho phù hợp với đối tượng và nội dung giảng dạy Những bài học về Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều, 2với những thuận lợi và khó khăn rất đặc trưng của nó, lại càng

cần đến sự vận dụng các phương pháp để làm sao khắc phục khó khăn, phát huy thuận lợi, mang lại hứng thú cho người học

2

Khi dự một số giờ dạy của giáo viên, chúng tôi nhận thấy một sự trái ngược: trong khi

phần đông giáo viên tỏ ra say sưa, tâm đắc với nội dung giảng dạy "Nguyễn Du

kiến xây dựng bài và hầu như không có những ý kiến thắc mắc trong giờ học Ngoài việc phát

vấn, phương pháp chủ yếu mà giáo viên áp dụng hiện nay vẫn là 2phương pháp thuyết trình 2Các hình thức và hoạt động hỗ trợ cho việc dạy học chuyên mục "Nguyễn Du

dụng, nếu có thì cũng chỉ ở những giờ đăng kí giáo viên dạy giỏi Có 67 trên tổng số 85 giáo viên khỉ được hỏi đã trả lời 2không 2s ử 2d ụng bất cứ hình thức hỗ trợ việc dạy học nào, 2chiếm

tỉ lệ 278.8% 2Trên thực tế, theo chúng tôi tỉ lệ này còn lớn hơn nhiều

2

Người thầy, như vậy đã làm công việc truyền thụ kiến thức một chiều và vì học sinh không tích cực tham gia hoạt động học tập nên không hứng thú, không thực sự hiểu bài Trước câu hỏi (Em có cảm tưởng gì sau giờ học bài 2Độc Tiểu Thanh kí ?) 2của chúng tôi, một học sinh đã trả lời: "Cô dạy hay nhưng em không hiểu bài thơ" Chúng tôi cho rằng đây là câu trả

lời rất thật mặc dù nó chứa đựng ít nhiều mâu thuẫn Phải chăng việc "dạy hay" này có liên quan đến vấn đề giáo viên chỉ chú ý "biểu diễn” kiến thức mà ít chú ý đến đối tượng học sinh

2

2.2.2.2 Ở bài học về tác gia Nguyễn Du

2

D ạy bài nào biết bài nấy, 2ít chú ý đến những vấn đề khác có liên quan đến bài học (như

học sinh đã biết cái gì, đã được học cái gì) là một thực tế khá phổ biến ở giáo viên dạy Văn

hiện nay

Trước 2khi 2lên 2lớp 10, 2học sinh 2đã 2được học về Nguyễn Du và 2Truy ện Kiều 2trong đó có

những phần được học khá kĩ Trong bài khái quát về 2Truy ện Kiều ở 2lớp 9, SGK đã dành tới 8 trang để tóm tắt truyện So sánh với SGK văn lớp 210, 2chúng tôi thấy các nhà biên soạn rất có

lí khi chỉ dành một số dòng hạn chế để nhắc lại nội dung cốt truyện, Nhiều giáo viên có lẽ vì không hiểu dụng ý củaSGK mà dành khá nhiều thời gian để hướng dẫn học sinh tóm

cho học sinh, việc làm này gây lãng phí thời gian, công sức của giáo viên, học sinh

2

Tương tự như vậy, giáo viên rất quan tâm hướng dẫn học sinh vấn đề lai lịch của 2Truy ện

Ki ều 2- đơn vị kiến thức học sinh đã biết ở lớp dưới mà ít chú ý đến một vấn đề quan trọng hơn:

sự sáng tạo của Nguyễn Du ở điểm này, giáo viên thường 2hướng dẫn chung chung, 2chẳng

hạn: so với 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân, 2Truy ện Kiều 2của Nguyễn Du có nhiều sáng tạo Nhưng 2Truy ện Kiều 2sáng tạo ở chỗ nào thì giáo viên ít đề cập đến Trong quá trình làm việc, chúng tôi đã ghi nhận một số ý kiến của giáo viên về vấn đề này Không ít người cho rằng, SGK đã nói kĩ về những sáng tạo của Nguyễn Du, vì vậy không cần nhắc lại

mà chỉ yêu cầu học sinh về nhà đọc là đủ 2Có 2lẽ từ chỗ coi nhẹ này mà có học sinh đã viết

"Nguyễn Du là một nhà thơ tài năng vì ông đã tạo nên được một cốt truyện hay, lạ và hấp dẫn" (trích bài làm của học sinh)

2

Khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp sáng tác của Nguyễn Du, 2giáo viên ít chú ý t ới mối quan hệ giữa nhà thơ với thời đại mà ông sống 2Kết quả điều tra cho

thấy mặc dù mới vừa học xong, nhiều học sinh vẫn lúng túng trước câu hỏi: Nguyễn Du là tác

giả thuộc giai đoạn văn học nào? (gần 50% trả lời không chính xác) Đa số giáo viên chưa liên

hệ, vận dụng những kiến thức học sinh đã học - trong bài khái quát giai đoạn văn học - để giúp

học sinh khắc sâu được mối quan hệ này Chưa chú ý đúng mức tới mối quan hệ của Nguyễn

Du với thời đại mình (bao gồm thái độ ứng xử cửa nhà thơ trong nhiều mối quan hệ: với thời

cuộc, với nhân dân và danh lợi ), người thầy như vậy chưa khắc sâu được cho học sinh bài

học về nhân cách Nguyễn Du Với cách dạy như thế này, học sinh mới chỉ biết Nguyễn Du với

tư cách là một nhà thơ lớn của dân tộc, là tác giả của kiệt tác 2Truy ện Kiều 2Ấn tượng về Nguyễn Du như một nhân cách lớn - một niềm tự hào có tác dụng giáo dục đạo đức cho thế hệ

trẻ chưa thật sâu đậm trong học sinh

hóa những kiến thức khái quát trong bài học Những tư liệu về cuộc đời, về tác phẩm hoặc

những nhận định, đánh giá của các nhà nghiên cứu có uy tín về Nguyễn Du, về 2Truy ện

Ki ều 2chưa được giáo viên chú ý khai thác để giờ học trở nên sinh động hơn Tình trạng 2giáo viên coi nh ẹ bài văn học 2s ử này cũng là một thực tế mà chúng tôi ghi nhận được

2.2.2.3 Ở bài học về các trích đoạn trong Truyện Kiều

2

Ở những bài học này, nhìn chung giáo viên đã phát huy được ưu thế của giờ giảng văn

Giờ học trở nên hấp dẫn hơn, có nhiều chất văn hơn so với bài văn học sử về tác gia Nguyễn

Du và 2Độc Tiểu Thanh kí

2

Trong quá trình giảng dạy, phần lớn giáo viên đã chú ý đúng mức tới vấn đề 2v ị trí của đoạn trích 2(Khi được hỏi, 85.2% học sinh xác định đúng vị trí đoạn 2Trao duyên) 2Hầu hết giáo viên đều yêu cầu học sinh đọc hoặc tóm tắt vị trí của đoạn trích từ phần 2Ti ểu dẫn 2của SGK Việc chú ý đến vị trí đoạn trích trong hệ thống cốt truyện là một việc làm rất cần thiết và

có ý nghĩa trong việc hướng dẫn học sinh lĩnh hội nội dung bài học

2

trí đoạn trích trong hệ thống cốt truyện "không chỉ có ý nghĩa để người thầy giáo giới thiệu

"xuất xứ đoạn trích", "vị trí đoạn trích", Nó còn có ý nghĩa xác định những phương hướng khám phá, lĩnh hội tinh thần chung của đoạn thơ" [Đặng Thanh Lê, 53, 9] Việc gắn vị trí đoạn trích với nội dung giảng dạy như vậy có một ý nghĩa "chiều sâu" Mỗi đoạn trích đều nằm trong hệ thống các sự kiện, biến cố của truyện cho nên một cách tự nhiên sẽ quy định cách khai thác các hình tượng nghệ thuật, các yếu tố ngôn ngữ Các trích đoạn 2Trao duyên, Nh ững

truyện, vì thế, giọng điệu chủ yếu là buồn đau, tê tái

2

Giáo viên cũng đã chú trọng đến việc 2phân tích nh ững diễn biến nội tâm của nhân

v ật 2Thúy Kiều trong các trích đoạn 2Trao duyên, Nh ững nỗi lòng tê tái 2Đây là cách giảng dạy đúng hướng 2Truy ện Kiều 2là một tác phẩm tự sự, do đó hình tượng nhân vật luôn gắn liền với

một chuỗi những sự kiện, biến cố làm nên cốt truyện Tính cách nhân vật trong

Truy ện 2Ki ều 2cũng giống như các tác phẩm tự sự khác, luôn là sự thể hiện toàn diện của con người từ diện mạo bên ngoài đến suy nghĩ bên trong Nhưng điểm khác biệt giữa 2Truy ện

Ki ều 2của Nguyễn Du và 2Kim Vân Ki ều truyện 2của Thanh Tâm Tài Nhân lại chính là ở chỗ này Tuy dựa khá sát vào cốt truyện của Thanh Tâm Tài Nhân nhưng Nguyễn Du đã lược bỏ đi rất