Nghiên cứu và bảo tồn loài Trà hoa vàng lá to

Ngành Lâm nghiệp được tạo ra và phát triển dựa trên mục tiêu bảo vệ, phát triển và kinh doanh bền vững các giá trị của rừng, từ đó nhằm phục vụ cho cuộc sống của người dân, đặc biệt là người dân bản địa. Xuất phát từ mục tiêu đó để khai thác bền vững và tận dụng triệt để nguồn tài nguyên rừng, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài: “Nghiên cứu và bảo tồn loài Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh Hakoda) tại xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang”. Tại xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang, với sự hướng dẫn của Ts. Trần Ngọc Hải và trong suốt quá trình thực hiện đề tài chúng tôi được sự giúp đỡ của các cán bộ kiểm lâm VQG Cham Chu, người dân bản địa và sự nỗ lực cố gắng của nhóm để thực hiện đề tài, nhưng do kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm còn hạn chế nên không tránh khỏi những sai sót không mong muốn. Rất mong nhận được sự góp ý của của các thầy cô để báo cáo nghiên cứu đề tài của chúng tôi được hoàn chỉnh và chính xác nhất. Để hoàn thành đề tài này, trong suốt quá trình thực hiện chúng tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của Ts. Trần Ngọc Hải, chính quyền đia phương, cán bộ kiểm lâm VQG Cham Chu và người dân bản địa. Qua đây, chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các tập thể và cá nhân đã giúp đỡ chúng tôi trong suốt thời gian nghiên cứu. Xin chân thành cảm ơn

LỜI NÓI ĐẦU

Ngành Lâm nghiệp được tạo ra và phát triển dựa trên mục tiêu bảo vệ, phát triển và kinh doanh bền vững các giá trị của rừng, từ đó nhằm phục vụ cho cuộc sống của người dân, đặc biệt là người dân bản địa

Xuất phát từ mục tiêu đó để khai thác bền vững và tận dụng triệt để nguồn tài nguyên rừng, chúng tôi đã tiến hành thực hiện đề tài:

“Nghiên cứu và bảo tồn loài Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) tại xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang”

Tại xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang, với sự hướng dẫn của Ts Trần Ngọc Hải và trong suốt quá trình thực hiện đề tài chúng tôi được sự giúp đỡ của các cán bộ kiểm lâm VQG Cham Chu, người dân bản địa và sự nỗ lực cố gắng của nhóm để thực hiện đề tài, nhưng do kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm còn hạn chế nên không tránh khỏi những sai sót không mong muốn Rất mong nhận được sự góp ý của của các thầy cô để báo cáo nghiên cứu đề tài của chúng tôi được hoàn chỉnh và chính xác nhất

Để hoàn thành đề tài này, trong suốt quá trình thực hiện chúng tôi đã nhận được rất nhiều sự giúp đỡ của Ts Trần Ngọc Hải, chính quyền đia phương, cán bộ kiểm lâm VQG Cham Chu và người dân bản địa Qua đây, chúng tôi bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến các tập thể và cá nhân đã giúp đỡ chúng tôi trong suốt thời gian nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Xuân Mai, ngày tháng năm 2013

Sinh viên thực hiện Phạm Thị Mai Anh Nguyễn Thị Thuần Nguyễn Văn Trang

ĐẶT VẤN ĐỀ

Rừng là một hệ sinh thái có ý nghĩa to lớn trong nền kinh tế và là nguồn tài nguyên quan trọng đối với con người

Hiện nay kinh doanh rừng không chỉ dừng lại ở việc trồng, chăm sóc và khai thác đối với các loại cây gỗ mà với điều kiện kinh tế phát triển, cuộc sống vật chất nâng cao thì chúng ta đã chú trọng và tìm hiểu sâu hơn về các giá trị lâm sản ngoài gỗ

từ rừng

Để đáp ứng nhu cầu cấp thiết của con người về các giá trị khác nhau từ rừng và góp phần khai thác rừng bền vững thì ta cần phải nghiên cứu và bảo tồn các loài có tiềm năng giá trị về mặt lâm sản Để từ đó thực hiện tốt công việc bảo tồn loài Đặc biệt là việc nghiên cứu sử dụng và bảo tồn bền vững các loài cây đặc hữu, quý hiếm

Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) là loài thuộc chi Camellia – họ Chè ( Theaceae) Đây là một loài cây không chỉ có ý nghĩa về khoa học mà còn có giá trị kinh tế rất cao Tuy nhiên, giá trị về lấy gỗ của loài này ít được quan tâm, mà loài được biết đến nhiều hơn với giá trị về mặt dược phẩm và thẩm mỹ

Từ lâu đời, người dân chưa có nhiều thông tin về loài nên họ chỉ thường khai thác loài ngoài tự nhiên để phục vụ cho những nhu cầu cá nhân như nấu làm nước uống giải nhiệt

Trên thực tế hiện nay, qua nhiều năm và nhiều công trình nghiên cứu dần dần các nhà khoa học đã tìm ra rất nhiều công dụng quý báu từ loài Trà hoa vàng này Ngoài những công dụng đã được biết đến như:

- Giá trị thưởng thức độc đáo

- Giá trị làm thuốc từ lá, hoa, thân như cầm máu, tiêu độc, điều hòa huyết áp,

hạ đường huyết,…

- Giá trị thẩm mỹ làm cây cảnh bởi có lá hoa, quả đẹp

Thì gần đây, các nhà khoa học đã phát hiện các hợp chất của trà hoa vàng có khả năng kiềm chế sự sinh trưởng của các khối u đến 33,8% trong khi chỉ cần đạt đến ngưỡng 30% đã có thể xem là thành công trong điều trị ung thư, giúp giảm đến 35% hàm lượng cholesterol trong máu, trong khi dùng các loại thuốc khác thì mức

độ giảm chỉ là 33,2%

Khi biết đến công dụng quý báu của loài này Trung Quốc đã xây dựng Vườn Camellia Quốc tế, trồng nhân tạo vùng trà hoa vàng nguyên liệu rộng hàng chục hécta, nghiên cứu thành công các chế phẩm và sản xuất, xuất khẩu hàng loạt dược liệu và thực phẩm chức năng làm từ trà hoa vàng như Superior tea, Golden Camellia,…tốt cho sức khỏe con người

Trong khi đó tại Việt Nam, đã phát hiện Trà hoa vàng từ khá lâu nhưng công tác bảo tồn chưa được chú trọng Hiện nay, do rất nhiều nguyên nhân khác nhau như tình hình đốt nương làm rẫy và có nhiều nguồn thông tin về giá trị kinh tế cao của loài này nên Trà hoa vàng đang bị khai thác rất mạnh Nhất là dưới tán rừng vùng Phù Lưu – Hàm Yên – Tuyên Quang, người dân đang khai thác loài này rất mạnh nên ta rất khi gặp được cá thể của loài Tại đây những nghiên cứu và hiểu biết về loài này còn trong tình trạng hạn chế

Để góp thêm hiểu biết khoa học nhằm bảo tồn bền vững và phát triển loài thực vật quý hiếm, đặc hữu này thì việc bảo tồn trong tự nhiên là vô cùng cấp thiết

Xuất phát từ yêu cầu thực tiễn trên và được sự đồng ý của Trường ĐH Lâm Nghiệp với sự hướng dẫn của Ts Trần Ngọc Hải, chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề tài: “ Nghiên cứu và bảo tồn loài Trà hoa Vàng ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) tại khu vực xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang

Chương I

TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU

1.1 Trên thế giới

Chi Cameliia được bắt đầu được nghiên cứu bởi nhà thực vật Line người Thụy Điển từ đầu thế kỷ XVII trong cuốn " Genera Plantarum", để tưởng nhớ đến vị cha

cố Camellus Sau đó gần 20 năm sau mới có một số loài được nghiên cứu và mô tả như : Camellia japoinica, Camellia Sinensis Tuy nhiên lịch sử nghiên cứu của loài

có rất nhiều thay đổi nhưng bước đầu đánh dấu bước khỏi đầu trong việc nghiên cứu loài này Vào khoảng thế kỷ XVII chi Camellia mới thực sự được nghiên cứu rộng rãi, và thu được thành công bước đầu

1.2 Ở Châu Âu

Từ những năm đầu thế kỷ XX ( 1904 - 1921) nhà sưa tập thực vật G.Forest (người

anh) đã đến Vân Nam -Trung Quốc và thu thập các loài Camellia về trồng tại vườn

thực vật Hoàng Gia Anh Ông đã đi sâu nghiên cứu chi Camellia trong cuốn sách:

“ A RIVISION OF THE GENUS CAMELLIA” vào năm 1958, ông đã giới thiệu

và mô tả 82 loài trong đó có 62 loài đã được tiến hành phân loại được thành 12 nhánh và còn 20 loài do thiếu đặc điểm cần thiết nên không phân loại được rõ ràng

1.3.Ở Châu Á

Có thể nói Trung Quốc là quốc gia Châu Á đi đầu trong việc nghiên cứu, ứng dụng

và khai thác các nguồn lợi kinh tế từ cây trà Cây trà đã được nghiên cứu ở Trung Quốc từ rất lâu, việc lai tạo ra rất nhiều loại trà có giá trị kinh tế Đến thế kỷ XVII Trung Quốc đã tạo ra được rất nhiều cây trà đẹp và hấp dẫn

Đầu những năm 1950 ở Côn Minh việc nghiên cứu các loại Trà hoa trở thành hệ thống, đi sâu nghiên cứu nguốn giống, phân loại, lai tạo, lợi dụng và phát triển các nguồn giống các ngân hàng Gen phục vụ cho mục tiêu sản xuất nguyên liệu dùng cho công nghiệp sản xuất đồ uống, làm cảnh Vì thế, khẳng định việc nghiên cứu loài trà hoa vàng thuộc chi Camellia hoa vàng bắt đầu từ rất sớm Trong công trình nghiên cứu của Cheng Jin Shui ông đã phân loại và tiến hành lai chéo để tạo ra giống mới, kết quả thu được là sau 20 năm đã tạo ra được hơn 100 loài trà cho hoa khác nhau và tiếp đến là Trương Hồng Đạt đã tiến hành phân loại chi Camellia thành 4 chi phụ: Proto Camellia, Camellia, Thea, Meta Camellia, chia 20 nhánh và

ông đã công bố trong công trình nghiên cứu về sự phân bố của loài cây Trà và chi Camellia tập trung phân bố nhiều tại tỉnh phía Nam Trung Quốc như Quảng Tây, Quảng Đông và Vân Nam và kéo dài xuống miền Bắc Việt Nam Tất cả các công trình đều thống nhất một quan điểm và kết luận về loài Camellia hoa để phân biệt 3 chi lớn khác nhau:

* Các thành phần của hoa thường khá nhiều và thường ít phân hóa

* Thường sự phân bố của nhị hoa tập trung, theo thống kê số loài trên một đơn vị diện tích lớn hơn hẳn so với các chi trong họ

* Theo các nhà khoa học thì chi Camellia gồm nhiều nhóm rất phức tạp với hệ thống phát sinh chủng loại, giống, loài rõ ràng hơn

* Trong chi Camellia nghiên cứu có rất nhiều loài có giá trị kinh tế Sự phân bố chi Camellia ở Châu Á, trong đó ở Trung Quốc có 238 loài với 78 loài đặc hữu; Việt Nam có được 48 loài với 27 loài đặc hữu; Đài Loan có 8 loài và 2 loài đặc hữu, tiếp đến là các nước lào, Ấn Độ, Thái Lan, Campuchia và Indonexia

* Theo nhà nghiên cứu Trương Hồng Đạt cho biết Trung Quốc có sự phân bố tự nhiên ở 16 tỉnh và 1950 ở Côn Minh ( Trung Quốc đưa việc nhiên cứu cây trà thành trọng điểm phục vụ cho mục tiêu sản xuất nguyên vật liệu công nghiệp, để uống và cây cảnh)

Như vậy, ở Trung Quốc các loài cây trong chi Camellia đã được các nhà khoa học nghiên cứu một cách có hệ thống, bài bản Việc phân loại và mô tả các loài thuộc chi Camellia được tiến hành một cách nghiêm túc và bước đầu thu được kết quả khả quan Rất nhiều loài đã được mô tả dựa trên đặc tính của loài, từ đó là cơ sở để nhận biết được loài

1.4 Ở Việt Nam

Từ trước tới giờ chưa có sự đầu tư quy mô và nghiên cứu sâu về loài cây Trà mà chỉ dừng lại ở các công trình nghiên cứu nhỏ lẻ, chưa thực sự tập trung Mà các công trình chủ yếu là chú trọng đến các loài cây trồng lấy lá, làm dược liệu là chủ yếu mà chưa đi sâu vào phân loại, thống kê, bảo tồn loài, đa dạng sinh học bảo tồn Gen,… thì còn ít, chưa thực sự toàn diện Người đầu tiên có chương trình nghiên cứu về loài Camellia là nhà thực vật học nổi tiếng người Pháp đang đô hộ Việt

Nam và đã tiến hành ở Biên Hòa, Hà Tây, Ông đã xuất bản nhiều cuốn sách về công trình nghiên cứu loài Camellia ở Việt Nam Tiếp đó là nhà thực vật Pitard người Pháp đã nghiên cứu thực vật ở một số tỉnh miền Bắc như: Hà Tây, Hòa

Bình, Hà Nội vào năm 1910 và ông đã giới thiệu 3 loài mới là Camellia

tonkinensis, Camellia Jlava, Camellia amplexicaulis, được giới thiệu trong cuốn

sách “ Flora Gene’rale De L’Indochine”

Vào năm 1943 nhà thực vật học Gagnepain đã tiến hành nghiên cứu, phân loại và

mô tả chi tiết 30 loài thuộc chi Camellia, nhưng khi so sánh, đối chiếu tài liệu của Seally và Chang thì thực chất chỉ có 28 loài, còn 2 loài còn lại là loài có tên đồng nghĩa

Một công trình nghiên cứu tiếp theo vào năm 1994 của Nguyễn Hữu Hiến đã thống

kê tất cả các loài của chi chè cùng một tác giả người Pháp: Thống kê các chi chè, Camellia có 37 loài

Những năm gần đây, cây thuộc chi Camellia mới được nghiên cứu rộng rãi và đã đạt được thành công Trong cuốn luận văn tốt nghiệp “ Phân loại chi chè” của Trần Thị Phương Anh tuy rằng chỉ nghiên cứu ở một địa điểm là Vườn quốc gia Cúc Phương với những loài đã nghiên cứu trước đây, song cũng đã phần nào góp phần vào việc làm chi tiết hơn sự đa dạng của chi Camellia Vào năm 1995, Việc tìm ra hai loài Trà hoa vàng được công bố trên tạp chí “ Di truyền và ứng dụng” của Tiến

sĩ Trần Ninh ở vườn quốc gia Cúc Phương Tính đến nay đã có 48 loài thuộc chi Camellia đã tìm thấy ở Việt Nam, trong đó có 28 loài đặc hữu chỉ có ở Việt Nam

và hứa hẹn sẽ tìm thấy một số loài khác trong tương lai Ngoài ra còn có một số công trình nghiên cứu về các loài trong chi Camellia ở Việt Nam như:

+ Hoàng Minh Chúc, Bùi Văn Khánh đã làm nghiên cứu hình thái và sinh trưởng của 2 loài Camellia hoa trắng và Hoa vàng tại vườn quốc gia Ba Vì – Hà Nội +Nguyễn Xuân Trường đã tiến hành nghiên cứu loài Camellia Hoa vàng tại Sơn Động – Bắc Giang Đưa ra kết luận loài chỉ phân bố tại khu vực ven suối nơi có độ

ẩm lớn, phân bố ở độ cao tuyệt đối từ 300 – 500m thuộc địa hình đồi núi thấp, chân núi, đất chua nhiều đá và hàm lượng mùn ít

+ Nghiên cứu của PGS – TS Ngô Quang Đê về điều tra phát hiện khu vực phân bố, đặc điểm hình thái, sinh thái của một số loài hoa Trà tại Ba Vì – Hà Nội đã cho

thấy ở Ba Vì có 2 loài Camellia có triển vọng thuần hóa làm cây cảnh, những loài này đang được nghiên cứu và thử nghiệm tiếp

Ngoài ra còn tìm thấy nhiều cây thuộc chi Camellia tại Tam Đảo – Vĩnh Phúc của Tiến sĩ Trần Ninh ( Bộ môn Thực vật học – khoa sinh – trường Đại học Khoa Học

Tự Nhiên – Hà Nội) đã xác định được 11 loại Camellia tại Tam Đảo và bước đầu

mô tả, phân loại Theo tiến sĩ Trần Ninh loài Trà hoa vàng ( Camellia Peleloti và Merill Srerly ) là 2 loài có hoa vàng tươi và to đẹp phân bố cao trên 800m trở lên Qua các nguồn thông tin và tài liệu từ trước đến nay về loài Trà hoa vàng và chi Camellia tại Việt Nam chưa có hệ thống nghiên cứu hoàn chỉnh và chưa có tầm nhìn chiến lược để phát triển loài Trà hoa vàng nói riêng và chi Camellia nói

chung Các công trình nghiên cứu trên còn chưa đề cập tới biện pháp chọn giống, nhân giống bảo vệ, bảo tồn nguồn gen của các loài có giá trị kinh tế và giá trị thẩm mỹ

Vì vậy, cần có những công trình nghiên cứu bổ sung về các đặc tính hình thái, sinh thái, phân loại, chọn và nhân giống để góp phần từng bước đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng về hoa Camellia của xã hội và qua đây xác định được biện pháp cụ thể trong việc khai thác, sử dụng một cách hợp lý và ổn định bền vững các loài trong chi Camellia

Chương 2

MỤC TIÊU, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP

NGHIÊN CỨU

2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Nghiên cứu đặc điểm hình thái, sinh thái và thực trạng phân bố loài Trà hoa vàng tại xã Phù Lưu - Hàm Yên - Tuyên Quang Sau đó điều tra tình hình sử dụng loài Trà hoa vàng ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) của người dân bản địa Từ

đó định hướng và đề xuất giải pháp để bảo tồn, phát triển nguồn gen của loài Trà hoa vàng

2.2 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu là loài Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda ) tại xã Phù Lưu - Hàm Yên - Tuyên Quang

2.3 Nội dung nghiên cứu

Với mục tiêu đặt ra và đối tượng cây Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) tại Phù Lưu, đề tài tập trung nghiên cứu những nội dung sau: 2.3.1 Điều tra và nghiên cứu một số đặc điểm hình thái và sinh thái loài

Đặc điểm hình thái thân cây, rễ, vỏ cây, cành cây, lá cây, hoa, quả

2.3.2 Tìm hiểu một số nhân tố sinh thái nơi có cây Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) và thực trạng phân bố của loài tại khu vực nghiên cứu:

+ Điều kiện khí hậu nơi có loài phân bố như lượng mưa, độ ẩm, nhiệt độ

+ Điều kiện địa hình, địa thế, đất và điều kiện địa chất

+ Thực trạng phân bố của loài tại xã Phù Lưu – Huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang

2.3.3 Điều tra đặc điểm sinh trưởng và khả năng tái sinh của loài:

Đánh giá tình hình sinh trưởng và khả năng tái sinh của loài

2.3.4 Điều tra tình hình sử dụng của loài Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda)

Điều tra cây Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) được khai thác, sử dụng tại khu vực như thế nào thông qua điều tra hộ dân để biết tình hình

sử dụng

2.3.5 Định hướng và đề xuất giải pháp để bảo tồn, phát triển nguồn gen Trà hoa vàng lá to ( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda)

Điều tra, nghiên cứu nguy cơ đe dọa đến nguồn gen của loài Trà hoa vàng lá to để định hướng và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát triển nguồn gen loài Trà hoa vàng

2.4 Phương pháp nghiên cứu

2.4.1 Chọn lọc kế thừacó chọn lọc tài liệu tham khảo

Tìm hiểu là kế thừa các thông tin, tài liệu có liên quan tới Trà hoa vàng lá to

( Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda)

……… 2.4.2 Phương pháp chuyên gia

Tham khảo ý kiến của các chuyên gia và người dân địa phương về loài Trà hoa vàng lá to (Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda)

2.4.3 Phương pháp thực nghiệm:

Tiến hành khảo sát, xác định ranh giới, lập tuyến điều tra trên bản đồ và ngoài thực địa để chọn ra các ô tiêu chuẩn theo phương ô tiêu chuẩn điển hình Do sự phân bố

có tính khác nhau của loài cây Trà hoa vàng lá to (Camellia crassiphylla Ninh & Hakoda) tại xã Phù Lưu – huyện Hàm Yên – tỉnh Tuyên Quang

Tiến hành thu thập số liệu về nhiệt độ bình quân, lượng mưa bình quân, độ ẩm bình quân của các tháng trong năm, các trị sô tối cao, tối thấp của khu vực nghiên cứu tại trạm khí tượng gần nhất

Để xem xét về thổ nhưỡng, tiến hành đào mỗi ô tiêu chuẩn một mẫu diện đất tại trung tâm ô, và mô tả theo bảng mô tả của bộ môn Đất Lâm Nghiệp thuộc trường Đại Học Lâm Nghiệp

Nghiên cứu tổ thành rừng, chúng tối tiến hành lập ô tiêu chuẩn và tiến hành đo đếm đường kính, chiều cao toàn bộ các loài cây trong ô tiêu chuẩn có D>6cm Dạng ô tiêu chuẩn là Số liệu ghi vào bảng sau:

Số

TT

Loài

cây

trưởn g

Ghi chú

Vẽ Phẫu đồ rừng : Chiều dài bằng chiều rông bằng vẽ theo theo 2 chiều ngang

và thẳng đứng

Điều tra cây tái sinh:

Điều tra tầng cây bụi thảm tươi

2.4.4 Phương pháp phỏng vấn

Phỏng vấn các hộ gia đình đã và đang thu mua, khai thác và gây trồng loài Trà hoa vàng tại xã Phù Lưu - Hàm Yên - Tuyên Quang Đồng thời thảo luận với các cán

bộ kiểm lâm, cán bộ địa phương và người dân bản địa về các vấn đề liên quan tới Trà hoa vàng tại địa phương xã Phù Lưu

Chương 3 ĐẶC ĐIỂM KHU VỰC NGHIÊN CỨU

3.1 Điều kiện tự nhiên

3.1.1 Vị trí địa lý