Về cơ sở khoa học địa lý phục vụ quy hoạch lãnh thổ

Các kết quả đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên, điều kiện tự nhiên, nghiên cứu dân cư - lao động, các ngành kinh tế, xây dựng thành phố, phát triển tiềm năng nhân văn là vô cùng qua

TRUNG TÂM KHOA HỌC TỰ NHIÊN VÀ CÔNG NGHỆ QUỐC GIA

TRUNG TÂM THÔNG TIN TƯ LIỆU

TRUNG TÂM KHOA HỌC TỰ NHIÊN VÀ CÔNG NGHỆ QUỐC GIA

TRUNG TÂM THÔNG TIN TƯ LIỆU

Theo Pap-len-cô thì khía cạnh lãnh thổ của việc lập kế hoạch là một khái niệm rộng

hơn khái niệm kế hoạch "theo chiều ngang" Như vậy kế hoạch hóa lãnh thổ bao hàm một lãnh thổ xác định [1, 2, 3]

Theo Nê-cơ-ra-xốp N [4] kế hoạch hóa lãnh thổ là quá trình soạn thảo một hệ thống thống nhất các kế hoạch sản xuất kinh doanh Các kế hoạch đó bao trùm các vùng, tiểu vùng, nhóm tỉnh và tỉnh như một đem vị lãnh thổ trọn vẹn Mục tiêu của kế hoạch hóa lãnh thổ là chuyên sâu sản xuất của nền kinh tế các lãnh thổ, tác động tương hỗ

cơ sở khoa học địa lý

Nhu cầu phát triển xã hội làm nẩy sinh các vấn đề phân vùng kinh tế, quy hoạch vùng, phát triển các thể lãnh thổ tổng hợp, hệ thống năng lượng liên vùng, trong vùng các nút công nghiệp, các vùng phân bố và chuyên môn hóa nông nghiệp [5] Ngày nay nhiều bài toán, vấn

đề thực tế đặt ra trước khoa học địa lý ngày càng trở nên cấp thiết Phân bố các cơ sở dịch vụ dân cư (lưới thương nghiệp, xây dựng thành phố, quy hoạch thành phố), phân bố mạng lưới đường ống, tổ chức lưới đường trục, hoạt động lao động đường bộ không thể thực hiện được nếu thiếu các thông tin địa lý ở tầm vĩ mô cũng như vi mô

Các kết quả đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên, điều kiện tự nhiên, nghiên cứu dân cư - lao động, các ngành kinh tế, xây dựng thành phố, phát triển tiềm năng nhân văn là vô cùng quan trọng trong bất kỳ cơ sở kế hoạch và kế hoạch phát triển của bất kỳ vùng nào, ngành nào cũng như của toàn bộ nền kinh tế ở bất cứ thời đoạn, tìnhhuống nào

Trong khoa học địa lý mà nhất là địa lý kinh tế từ trước đến nay hội nhập được đầy đủ nhất toàn bộ những yếu tố chủ yếu cần thiết cho qui hoạch lãnh thổ Các yếu tố đó từ cự nhiên nói chung và tài nguyên thiên nhiên nói riêng, dân cư như nguồn tiêu thụ sản phẩm và cung cấp lao động, các ngành kinh tế, các lĩnh vực xã hội

Chính những ý nghĩa lý luận, thực tiễn to lớn của địa lý mà từ trước đến nay và nhất

là hiện nay, các nghiên cứu cơ sở địa lý phục vụ qui hoạch lãnh thổ luôn là đề tài được đề cập ngày càng thường xuyên và rộng rãi

Nghiên cứu địa lý phục vụ qui hoạch lãnh thổ có thể được xem xét thông qua nghiên cứu địa lý kinh tế là bộ phận địa lý, gắn kết với thực tế chặt chẽ nhất Ở đây có thể nói thêm rằng bộ phận này của địa lý (địa lý kinh tế) càng phát triển bao nhiêu thì địa lý phục vụ qui hoạch lãnh thổ càng phát triển bấy nhiêu

Địa lý kinh tế trong nhiều thập kỷ gần đây và nhất là sau chiến tranh thế giới thứ hai

đã có bước phát triển mạnh mẽ Một phần điều này được thể hiện trong các hướng phát triển của địa lý Xô Viết (Liên Xô cũ) Trước địa lý Xô Viết những mầm mống địa lý kinh tế có thể tìm thấy trong " sách địa lý" của nhà địa lý La Mã Xtrabon ở đây "phần lớn địa lý thuộc về đối tượng của đời sống chính trị" [Bot]

Trước chiến tranh thế giới thứ hai, các công trình liên quan trực tiếp đến sự phát triển địa lý kinh tế chưa từng thấy ở Nga đã xuất hiện Đó là kế hoạch phân bố công nghiệp của Lênin, kế hoạch điện khí hóa nước Nga, dự án phân vùng kinh tế những năm 20 Các công trình trên đã đặt nền móng cho hai quá trình tổng hợp và phân hóa sâu sắc trong địa lý kinh tế

Xô Viết

4

Trong hướng tổng hợp đặc biệt phải nhấn mạnh sự phát triển học thuyết về phân vùng kinh tế, khảo sát các thể tổng hợp sản xuất lãnh thổ, xây dựng các đặc trưng địa lý kinh tế theo vùng, phân nhóm và phân kiểu các vùng kinh tế Liên Xồ cũ, phân tích vị trí địa lý kinh

tế, địa lý kinh tế và qui hoạch vùng, nghiên cứu địa lý kinh tế nước ngoài và khu vực…

Đồng thời cũng trong thời gian sau chiến tranh này, hướng thứ hai, tức là quá trình phân hóa của địa lý kinh tế Xô Viết cũng diễn ra mạnh mẽ Nếu trước chiến tranh thế giới thứ hai khi địa lý kinh tế được một nhóm không lớn các nhà khoa học nghiên cứu thì phân hóa trong khoa học không nhiều Từng nhà khoa học lớn soạn thảo các vấn đề khoa học tương đối cách xa nhau Thí dụ như Baranxki N.N nghiên cứu địa lý kinh tế Liên Xô, Mỹ, Nhật và các nước khác, nghiên cứu bản đồ kinh tế - xã hội, lịch sử khoa học địa lý thành phố, phương pháp giảng dạy địa lý trong trường trung học và đại học…

Trong những năm sau chiến tranh thế giới thứ hai đã bắt đầu quá trình phân hóa địa

lý kinh tế Xô Viết kèm theo sự chuyên môn hóa các nhà khoa học vào lĩnh vực nghiên cứu này hay nghiên cứu khác

Trước hết là nhóm các chuyên ngành khoa học địa lý nghiên cứu các ngành và các mắt xích của nền kinh tế quốc dân như công nghiệp, nông nghiệp, giao thông v.v Ở đây các ngành được nghiên cứu ở khía cạnh địa lý kinh tế không chỉ của Liên Xô mà còn của các nước khác, các ngành kinh tế toàn thế giới

Nhóm nghiên cứu phát triển mạnh là nhóm các bình diện của địa lý dân cư, trong đó

đã hình thành học thuyết về các hệ thống phân cư Địa lý dân cư bao gồm địa lý dân cư nông

nghiệp, địa lý nông thôn, học thuyết về di chuyển dân cư Ngoài ra ở đây còn có các nghiên

cứu địa lý lĩnh vực phục vụ dân cư kết hợp với các nghiên cứu địa lý về mức sống con người

5

Đáng kể là nhóm chuyên ngành địa lý kinh tế nghiên cứu đánh giá tài nguyên thiên nhiên và điều kiện tự nhiên Ở đây nổi bật lên nhất là học thuyết liên ngành về đánh giá kinh

tế tài nguyên đất

Chi tiết hơn, có thể kể tên các lĩnh vực khoa học được phân hóa sâu sắc sau đây:

- Địa lý nông nghiệp

- Địa lý công nghiệp

- Địa lý giao thông vận tải

- Địa lý kinh tế nước ngoài

- Địa lý dân cư nông nghiệp

- Địa lý đô thị hóa ( địa lý thành phố)

- Nghiên cứu hệ thống phân bố dân cư

- Địa lý di dân và nguồn lao động

- Địa lý đô thị hóa ở nước ngoài

- Địa lý mức sống và phục vụ dân cư

- Địa nhân chủng học

- Lịch sử địa lý

- Đánh giá điều kiện tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên

- Nghiên cứu địa lý và hệ thống điều khiển tự động [5]

6

Ngoài Liên Xô cũ, nghiên cứu địa lý kinh tế phát triển phục vụ qui hoạch lãnh thổ đáng kể hơn cả được tiến hành ở Ba Lan Theo Davatxiki [7] tính chất tổng hợp của kế hoạch hóa lãnh thổ khu vực đòi hỏi liên kết với các chuyên ngành khoa học: Địa lý tự nhiên và địa

lý kinh tế, địa lý nhân khẩu học, địa lý thành phố, các khoa học kinh tế, nông nghiệp, xã hội

học Những mối liên kết lâu đời và bền vững nhất của kế hoạch hóa khu vực là với địa lý

Địa lý là nguồn kiến thức về đặc điểm tự nhiên và kinh tế - xã hội của khu vực, về sự phân bố các hiện tượng tự nhiên và kinh tế Một trong những điểm xuất phát của bất cứ kế hoạch khu vực nào là đánh giá điều kiện môi trường địa lý của khu vực và đặc biệt là các yếu

tố của môi trường trên ảnh hưởng mạnh mẽ đến hoạt động kinh tế (cấu tạo địa chất và tài nguyên khoáng sản nước, thổ nhưỡng )

Một đánh giá cần thiết mà các nhà lập kế hoạch qui hoạch chỉ có thể có khi khoa học địa lý cũng như các khoa học cùng họ (địa chất, địa lý thủy văn, thổ nhưỡng học ) có những thông tin phù hợp và tài liệu tương ứng

Các nghiên cứu địa lý kinh tế và mạng lưới các điểm dân cư, phân bố các ngành sản

xuất và không sản xuất, phân vùng kinh tế có ý nghĩa vô cùng to lớn đối với kế hoạch hóa

Địa lý đô thị nghiên cứu việc khái quát hóa khoa học các quá trình khai phá lãnh thổ

và sản xuất, nên địa lý đô thị là rất cần thiết đối với kế hoạch hóa khu vực Nó như một khoa học về sự hình thành hệ thống các quần cư thành phố và nông thôn, cơ cấu xây dựng ở khía

cạnh lãnh thổ, các quan hệ chức năng giữa các đối tượng đầu tư

Nhân khẩu học nghiên cứu các hiện tượng liên quan với các khác biệt lãnh thổ của các tầng lớp dân cư Đó là điều không thể thiếu trong kế hoạch hóa khu vực Các khoa học: kinh

tế khám phá ra các

Ở đây cần phải nói thêm thuật ngữ "kế hoạch hóa khu vực" khá gần gũi với khái niệm

"Region planing" ở các nước phương Tây, gần khái niệm "qui hoạch vùng" (Raionnaya Plannhirovka) hơn là khái niệm "kế hoạch hóa lãnh thổ" "Kế hoạch hóa khu vực" và "Region planing" có định hướng ứng dụng thực tế và rõ nét hơn

Ngoài khối Đông Âu, qui hoạch lãnh thổ được phát triển từ khá lâu ở các nước tư bản

Ở Tây Âu chủ nghĩa khu vực xuất hiện vào cuối thế kỷ trước và đầu thế kỷ này Ở Pháp và

Anh cũng như một số nước Tây Âu khác đã hình thành các lĩnh vực lịch sử - văn hóa với nền kinh tế đặc trưng cùng đời sống và văn hóa Vào kỷ nguyên công nghiệp hóa mạnh và đô thị hóa các lĩnh vực trên bắt đầu bị lu mờ Hàng loạt các nhà địa lý , nhà lịch sử, nhà văn đã chống lại quá trình khách quan làm giảm các đặc điểm địa phương, xóa bỏ các khác biệt giữa các vùng bằng ý định bảo tồn chúng, khuếch đại và đề cao "chủ nghĩa yêu nước" khu vực

Chính thời gian này xuất hiện các mô tả địa lý tổng hợp các tỉnh của nước Pháp do những học trò của Viđan đơ Blasơ Ở nước Anh Giáo sư Eđmun Ginbớt đã cố gắng luận chứng khoa học

cho chủ nghĩa vùng ở Okxphot

Các nghiên cứu địa lý tổng hợp các vùng ở Mỹ là sự phản ánh sự dịch chuyển xảy ra trong địa lý Châu Âu cuối thế kỷ 19 đầu thế kỳ 20 Ở Mỹ khảo sát địa lý khu vực các nước trên thế giới có ý nghĩa lớn nhất nhằm các mục đích quân sự Ý nghĩa to lớn của phân vùng kinh tế như một vũ khí quan trọng cho tổ chức lãnh thổ lực lượng sản xuất

8

đã làm chính phủ và các nhà khoa học Mỹ chú ý ngay từ những năm 30 Cuối những năm 30

đã xuất hiện hàng loạt các công trình của các nhà địa lý Mỹ về nguyên tắc phân vùng và nghiên cứu vùng nhƣ của Robơt Plat, Gô vat Odum, Gari mo , Gio Uitaikơ

Benton Makei công bố ngay từ những năm 20 một nghiên cứu đầu tiên ở Mỹ về các

nguyên tắc quy hoạch vùng Sau chiến tranh thế giới lần thứ II, nếu số công trình có tính chất

lý thuyết giảm đi một ít thì bù lại lúc khảo sát nghiên cứu quy hoạch vùng đƣợc lần lƣợt xuất hiện

Các nghiên cứu của các nhà địa lý Anh trong lĩnh vực quy hoạch vùng đƣợc thể hiện trong tác phẩm của Phriman T [9]

9

2 Ở trong nước

Ở Việt Nam công tác quy hoạch lãnh thổ được tiến hành thông qua các nghiên cứu

phân vùng quy hoạch trong các cơ quan thuộc Ủy ban kế hoạch Nhà nước, các viện và các khoa, các bộ môn nghiên cứu giảng dạy địa lý Công tác phân vùng quy hoạch được bắt đầu

từ ngay những năm 60 Phải nói thêm rằng công tác nghiên cứu địa lý phục vụ quy hoạch

lãnh thổ ở nước ta cho đến ngày nay còn chưa được quan tâm đúng mức Hơn nữa ở các Viện, các nhà nghiên cứu và các nghiên cứu còn lẻ tẻ, dàn mỏng chưa có những chuyên gia

và càng không có các nhóm chuyên gia đi sâu nghiên cứu quy hoạch lãnh thổ Các nghiên cứu phục vụ quy hoạch lãnh thổ mang tính thực tiễn hơn được tiến hành ở các công trình do

Ủy ban kế hoạch Nhà nước chủ trì

Có tác giả như Lưu Bích Hồ [10] phân ra 4 giai đoạn phân vùng quy hoạch và tổ

chức lãnh thổ ở Việt Nam từ những năm 1960 đến nay

* Giai đoạn 1 (1960 -1975)

Với các công tác phân vùng lâm - nông nghiệp ở miền Bắc và quy hoạch một số vùng

kinh tế mới ở trung du và miền núi phía Bắc

* Giai đoạn 2 (1975 -1980):

Các phân vùng nông lâm nghiệp đựợc tiếp tục Bên cạnh đó phân bố công nghiệp cũng được chú ý

* Giai đoạn 3 (1980 -1986):

Chúng ta đã tiến hành nghiên cứu lập tổng sơ đổ phát triển và phân bố lực lượng sản

xuất giai đoạn 1986 - 2000 Ở đây các định hướng ngành là lãnh thổ đã được dự thảo cùng

với các công trình k ỹ thuật mấu chốt

10

* Giai đoạn 4 từ 1986 đến nay:

Với nhiệm vụ quan trọng là Ủy ban kế hoạch Nhà nước chủ trì nghiên cứu quy hoạch

8 vùng lớn, 3 vùng kinh tế trọng điểm ở Bắc Bộ, Nam Bộ và Trung Bộ Công tác quy hoạch được tiến hành ở tất cả các tỉnh, các bộ ngành trong cả nước Tuy vậy, các nghiên cứu lý luận, phương pháp luận vẫn chưa được giải quyết một cách cơ bản gắn với tình hình đất nước

kể cả ở hai hội thảo năm 1995 [10, 11]

11

II NHU CẦU CỦA QUY HOẠCH LÃNH THỔ ĐỐI VỚI NGHIÊN CỨU ĐỊA

LÝNhư chúng ta đã biết quy hoạch lãnh thổ là một hình thức của kế hoạch hóa nền kinh

tế quốc dân cho thời hạn 10 năm đến 20 năm và lâu dài hơn nữa Trong quy hoạch lãnh thổ

người ta đề ra các hướng phát triển cụ thể cho tất cả các xí nghiệp của lãnh thổ nghiên cứu có tính đến khả năng thực tế của chúng [8] Không những thế ở đây đòi hỏi phải xây dựng một cách có căn cứ khoa học các xí nghiệp chuyên môn hóa trên từng khu đất cụ thể để có khối lượng sản phẩm lớn nhất với chi phí lao động và phương tiện vật chất thấp nhất

Trong kế hoạch phát triển của nền kinh tế quốc dân phải có các chi tiết cụ thể về xây dựng các đồ án, các công trình kỹ thuật Quy hoạch lãnh thổ nghiên cứu phân bố lực lượng sản xuất trên từng khu vực không lớn lắm có chú ý đến các công trình kỹ thuật Quy hoạch vùng chính là khâu nối liền kế hoạch hóa chung của Nhà nước với các đồ án kỹ thuật xây dựng các công trình khấp nhau trên lãnh thổ nghiên cứu

Trong kế hoạch hóa lãnh thổ và quy hoạch lãnh thổ đều phải thấm nhuần các nguyên tắc phân bố lực lượng sản xuất Các nguyên tắc chủ yếu có thể được đề cập như sau :

* Phân bố sản xuất một cách có căn cứ khoa học trên toàn bộ lãnh thổ đất nước (vùng, nhóm tỉnh) nhằm thu hút các nguồn lực tự nhiên, lao động của tất cả các vùng vào quá trình tái sản xuất mở rộng…

* Kết hợp đúng đắn quyền lợi của cả nước với quyền lợi phát triển kinh tế của vùng, nhóm tỉnh, tỉnh

12

* Đưa các xí nghiệp đến gần nguồn nguyên liệu để hạn chế sự vận chuyển quá xa và không hợp lý các sản phẩm

* Bảo đảm sự kết hợp đúng đắn tất bả các ngành kinh tế quốc dân của các vùng kinh

tế nhằm nâng cao tối đa năng suất lao động và sử dụng hợp lý các nguồn lực tự nhiên và lao

động của tất cả các vùng kinh tế

* Kết hợp nhịp nhàng công nghiệp và nông nghiệp bằng cách phân bố hợp lý các xí

nghiệp công và nông nghiệp theo lãnh thổ, sử dụng có hiệu quả lao động trong tất cả các

ngành kinh tế quan trọng

* Tăng cường củng cố lực lượng kinh tế và quốc phòng trên cơ sở phân bố đúng đắn

và phát triển đồng đều lực lượng sản xuất trong tất cả các vùng của đất nước

* Phân bố một cách có kế hoạch trên cơ sở phát triển giao lưu hợp tác và liên kết quốc

tế

Chỉ thông qua những nguyên tắc trên chúng ta cũng có thể thấy quỵ hoạch lãnh thổ bao hàm toàn bộ các khía cạnh của cuộc sống xã hội của một vùng, nhóm tỉnh, tỉnh xác định

Do đó quy hoạch lãnh thổ đòi hỏi tối đa và một cách trực tiếp các kết quả nghiên cứu địa lý

Có thể nói rằng không một khoa học nào như khoa học địa lý lại đề cập đến các vấn đề lớn một cách đầy đủ, chi tiết và cần thiết đối với các nội dung của quy hoạch lãnh thổ đến như vậy Bởi vì như chúng ta đã biết đối tượng nghiên cứu của địa lý là các hệ thống lãnh thổ trái

đất Trong khi đó mỗi hiện tượng, mỗi thực thể, mỗi quá trình đều tồn tại vận động thông qua các hình thái khác nhau, trong đó có các hình thái lãnh thổ

13

1 Nhu cầu đối với các khoa học địa lý tự nhiên

Quy hoạch lãnh thổ một khu vực nào trước hết đều quan tâm đến mặt tự nhiên của khu vực đó Ở đây quy hoạch lãnh thổ chú trọng trước hết đến các điều kiện tự nhiên nhằm mục đích đầu tiên là để khẳng định con người có ở đó được hay không trong điều kiện phát triển lực lượng sản xuất hiện có, ở đây cần phải hiểu cả khía cạnh sinh học của con người Bởi vì nói cho cùng, mọi kết quả sản xuất là để phục vụ con người Cho nên một khi điều kiện tự nhiên không phù hợp hoặc không thể cải tạo cho phù hợp với nhu cầu tối thiểu của con người thì không nên tiến hành các hoạt động sản xuất ở đó theo nghĩa thông thường Mặt khác con người còn phải hoạt động Kết quả nghiên cứu điều kiện tự nhiên còn phải xác định mức độ thuận lợi, hay nói cách khác là mức độ hiệu quả mà điều kiện tự nhiên có thể mang lại khi con người tác động vào một thế lực, hiện tượng tự nhiên nào đó trên lãnh thổ quy hoạch

Ngày nay, con người đã có những nguồn phương tiện cần thiết để tiến hành hoạt

động ở hầu hết các đới địa lý Do đó, quy hoạch lãnh thổ đòi hỏi ở các khoa học địa lý tự nhiên những cứ liệu để đánh giá mức độ thuận lợi khác nhau của điều kiện tự nhiên đối với từng dạng hoạt động dự kiến ở lãnh thổ nghiên cứu ở các khoảng thời gian và những tình thế khác nhau

Một nhu cầu quan trọng nhất của quy hoạch lãnh thổ là xác định đối tượng tác động của con người (nền sản xuất xã hội) ở vùng nghiên cứu Đó là các nguồn lực, vật lực, hiện tượng tự nhiên mà địa lý tự nhiên có nghiên cứu trên cơ sở các điều kiện tự nhiên tạo ra chúng Trong địa lý các nguồn lực, vật lực, hiện tượng trên được gọi là tài nguyên thiên nhiên

Thông qua các khoa học địa lý tự nhiên chuyên ngành (mà chúng khá phong phú

ngay trong điều kiện Việt Nam ) như địa lý thủy văn - tài nguvên nước, địa lý thổ nhưỡng, địa

lý khí hậu, địa lý địa chất - khoáng sản, địa lý địa mạo, địa lý thực vật Các tài nguyên

về diện tích Ở đây các nhà địa lý có thể kết hợp hoặc chủ động cùng với các nhà quy hoạch khởi thảo và quy định các phương án bảo tồn, cải thiện cần thiết cho môi trường tự nhiên

2 Nhu cầu đối với các khoa học địa lý kinh tế - xã hội

Con người tiến hành quy hoạch ở một vùng lãnh thổ nào đó có thể nói chủ yếu và trước hết là quy hoạch các hoạt động (hoạt động sản xuất) khác nhau ở trên lãnh thổ đó

Như ở mục 1 đã trình bày, nhà quy hoạch quan tàm đến tài nguyên thiên nhiên không chỉ qua các thông số có tính chất tự nhiên của tài nguyên đó như hàm lượng chất có ích, thành phần hóa học khác thậm chí cả trữ lượng của tài nguyên đó theo các đơn vị đo khác nhau Điều quan trọng hơn cả là kết quả nghiên cứu các tài nguyên đó theo quan điểm kinh tế hay đúng hơn là địa lý kinh tế mới thực sự cần thiết đối với quy hoạch lãnh thổ Kết quả nghiên cứu trên chính là kết quả đánh giá địa lý kinh tế các tài nguyên thiên nhiên Bản chất của quá trình đánh giá trên là xác định mức độ ảnh hưởng của tài nguyên đối với năng suất lao động

có tính xã hội khi sử dụng tài nguyên được đánh giá Đánh giá kinh tế trên là vô cùng cần thiết bởi vì các tính

15

chất tự nhiên của tài nguyên tuy rất quan trọng nhưng nhiều khi chưa nói lên điều gì đáng kể trong việc sử dụng chúng có mục đích

Thí dụ: Việc xác định rõ hàm lượng có ích của một mỏ khoáng sản nào đó chưa thể

quyết định việc có khai thác chúng hay không Điều quan trọng nhất phải xem xét ở đây là nhu cầu của xã hội thế nào đối với sản phẩm sản xuất dự kiến có được trong sử dụng tài nguyên nghiên cứu Nếu nhu cầu ít tức là giá thành hạ trong khoảng thời gian đặt ra thì chi phí sử dụng tài nguyên sẽ cao hơn giá trị hàng hóa tạo ra từ tài nguyên đó Điều đó khó có thể cho phép sử dụng tài nguyên được

Việc sử dụng tài nguyên còn phụ thuộc vào tiến bộ khoa học công nghệ cũng như giá trị của công nghệ khai thác và chế biến tài nguyên Nghiên cứu công nghệ sử dụng một tài

nguyên nào đó không thể có sẵn trong nghiên cứu về mặt tự nhiên của tài nguyên thiên nhiên

Các giới hạn kinh tế, nghiên cứu dự báo nhu cầu về sản phẩm từ tài nguyên thiên nhiên, chi phí khắc phục điều kiện tự nhiên, tạo dựng cơ sở hạ tầng, cho khai thác tài nguyên thiên nhiên là những điểm không thể bỏ qua trong quy hoạch lãnh thổ Tất cả các yếu tố đó cần được giải quyết trong đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên

Ngoài tài nguyên thiên nhiên, để phục vụ quy hoạch lãnh thổ một cách thực sự, các điều kiện tự nhiên cũng cần được xem xét dưới góc độ địa lý kinh tế Ngay trong địa lý kinh

tế ở Nga cũng chỉ chú trọng chủ yếu vào đánh giá kinh tế tài nguyên thiên nhiên và các tổn

hại mà các tai họa thiên nhiên gây ra Các nghiên cứu địa lý kinh tế các điều kiện tư nhiên thường ít đươc tiến hành Trong khi đó những đặc trưng về các hiện tượng, quá trình, thành

phần tự nhiên theo cách làm truyền thống thường chưa nói được gì nhiều cho các nhà quy

hoạch

Việc đánh giá, hay nói đúng hơn là phàn nhóm một cách đơn giản các nội dung địa lý

tự nhiên như thường thấy là không có địa chỉ sử dụng

16

Thí dụ: nhiệt độ ở một vùng nghiên cứu nào đó được phân ra 3 cấp: cao, trung bình và thấp với các khoảng biến động nhiệt độ khác nhau là chưa đủ Nhiệt độ cao có thể không thuận lợi cho dạng hoạt động này nhưng lại được đánh giá rất cao cho đối tượng sử dụng khác Do đó nhiệt độ được xem xét dưới góc độ sử dụng để trồng loại cây gì, nuôi con gì, cho sức khỏe con người hay hoạt động tắm nắng là điều hết sức cần thiết đối với các nhà quy hoạch

Ngoài ra việc xem xét đánh giá điều kiện tự nhiên tổng hợp trên cơ sở đánh giá cho nhiều mục đích sử dụng khác nhau rất được các nhà địa lý kinh tế quan tâm

Các nhà quy hoạch cần chú ý đến nội dung quan trọng là phân bố các điểm dân cư như một nơi tiêu thụ các sản phẩm sản xuất cũng như nơi cung cấp nguồn lao động để cho các quá trình hoạt động kinh tế được tiến hành Việc xác định số lượng và chất lượng lao động cần thiết cho nền kinh tế của vùng nghiên cứu là quan trọng Tuy nhiên việc phân bố

nguồn lao động đó ở đâu, di chuyển từ đâu tới, khả năng thích ứng với môi trường địa lý của

vùng nghiên cứu như thế nào, cũng như khả năng đào tạo nâng cao trình độ lao động ở vùng quy hoạch rất được các nhà quy hoạch quan tâm Như đã nêu, nguyên tắc của quy hoạch lãnh

thổ là nâng cao năng suất lao động xã hội của vùng nghiên cứu, mà năng suất đó lại phụ

thuộc rất nhiều vào dân cư - nguồn lao động với các đặc điểm rất đa dạng

Những đặc điểm đa dạng nói trên các nhà quy hoạch sử dụng chủ yếu của các nhà địa

lý dân cư Cần phải nói thêm rằng địa lý dân cư là một bộ phận địa lý kinh tế được quan tâm

hàng đầu trong bất cứ nghiên cứu địa lý kinh tế tổng hợp nào từ trước đến nay ở các nước có

mạng lưới nghiên cứu địa lý

Cùng với địa lý dân cư, các điểm dân cư, các nhà quy hoạch đặt hàng một cách thường xuyên với các nhà địa lý đô thị hóa và nghiên cứu thành phố Đô thị hóa và hình thành mạng lưới quần cư đô thị là một quá trình tất yếu trong quá trình phát triển của tổ chức

xã hội loài người