Kỷ yếu hội thảo thiên văn học toàn quốc lần thứ 2

267.ĐIỂM QUA NHỮNG VẤN ĐẾ VỀ THIÊN VĂN, DU HÀNH VŨ TRỤ VÀ ĐỊA VẬT LÝ ĐÃ ĐƯỢC ĐỀ CẬP ĐẾN TRONG CÁC KỲ THI HỌC SINH GIỎI VỀ VẬT LÝ QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA ..... PHẦN THAM LUẬN CHỦ ĐỀ: VÌ SỰ PH

HỘI THIÊN VĂN VŨ TRỤ VIỆT NAM

KỶ YẾU

HỘI THẢO THIÊN VĂN HỌC TOÀN QUỐC

LẦN THỨ II

16 & 17 tháng 9 năm 1997 Proceedings of the Second National Seminar on Astronomy

HÀ NỘI 1997

THIÊN VĂN VŨ TRỤ VIỆT NAM

KỶ YẾU

HỘI THẢO THIÊN VĂN HỌC TOÀN QUỐC

LẦN THỨ II

16 & 17 tháng 9 năm 1997 Proceedings of the Second National Seminar on Astronomy

HÀ NỘI 1997

LỜI GIỚI THIỆU Foreword

Trong hai ngày 16 và 17 tháng 9 năm 1997 Hội Thiên văn Vũ trụ Việt Nam đã tổ chức Đại hội toàn quốc lần thứ hai và Hội thảo khoa học về thiên, văn học tại trường Đại học Sư phạm thuộc Đại học Quốc gia Hà Nội

Bản kỳ yếu hội thảo này gồm ba phần lớn:

A Các tham luận về giảng dạy thiên văn học uà phổ biến kiến thức thiên văn trong xã hội để nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện cho học sinh và nâng cao dân trí, đẩy lùi mê tín dị đoan trong nhân dân

B Trình bày những nghiên cứu về thiên văn trong các lĩnh vực tính toán, ứng dụng, lịch pháp

Các bài số 12, 17, 18, 20 (theo bảng mục lục) được in trong kỳ yếu này cần được tiếp tục trao đổi rộng rãi hơn

C Thông báo các hoạt động của Hội và phổ biến một số tư liệu liên quan tới việc nghiên cứu thiên văn học nước nhà

Các nhà khoa học nhà giảo và những người quan tâm trong toàn quốc đã gửi tới Ban

tổ chức hội thảo nhiều báo cáo và tham luận Vì điều kiện có hạn ban biên tập đã chọn in một

số báo cáo tiêu biểu Những bản còn lại sẽ được in trong một dịp khác

Ban biên tập

MỤC LỤC

A PHẦN THAM LUẬN 7CHỦ ĐỀ: VÌ SỰ PHÁT TRIỂN THIÊN VĂN HỌC 71.TRÍCH BÁO CÁO (TAI ĐẠI HỘI TOÀN QUỐC HỘI THIÊN VĂN VŨ TRỤ LẦN THỨ II) 72.VAI TRÒ CỦA THIÊN VĂN HỌC TRONG NHIỆM VỤ ĐÀO TẠO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM 103.VỀ TÁC DỤNG CỦA THIÊN VĂN HỌC ĐẾN NỀN VĂN HÓA CỦA DÂN TỘC VÀ

SỰ THIẾU HIỂU BIẾT THIÊN VĂN HỌC DẪN ĐẾN MÊ TÍN DỊ ĐOAN 164.MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC ĐƯA THIÊN VĂN HỌC VÀO GIẢNG DẠY

TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG 225.THIÊN VĂN VỚI CÔNG TÁC BẢO VỆ CHỦ QUYẾN LÃNH THỔ, LÃNH HẢI CỦA TỔ QUỐC 246.XÁC ĐỊNH NHỮNG TRI THỨC THIÊN VĂN CẦN THIẾT TRONG GIẢNG DẠY

VÀ NGHIÊN CỨU ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN 267.ĐIỂM QUA NHỮNG VẤN ĐẾ VỀ THIÊN VĂN, DU HÀNH VŨ TRỤ VÀ ĐỊA VẬT

LÝ ĐÃ ĐƯỢC ĐỀ CẬP ĐẾN TRONG CÁC KỲ THI HỌC SINH GIỎI VỀ VẬT LÝ QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA 288.GÓP MỘT VÀI Ý KIẾN ĐỂ NHÌN NHẬN THỰC CHẤT CHIÊM TINH HỌC 31

9.MỘT SỐ Ý KIẾN VẾ THUẬT ĐOÁN SỐ MỆNH 33

10.VỀ NHỮNG KHÓ KHĂN TRONG GIẢNG DẠY MÔN THIÊN VĂN Ở KHOA VẬT LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM 36

11.NGHIÊN CỨU VÀ QUẢN LÝ LỊCH NHÀ NƯỚC VIỆT NAM XƯA VÀ NAY 38

B PHẦN BÁO CÁO KHOA HỌC 43

12.MỘT VÀI SẢN PHẨM CỦA MỘT NỀN THIÊN VĂN CỔ VIỆT NAM 43

13.THIÊN VĂN TRĂC ĐỊA ĐỐI VỚI VĨ ĐỘ THẤP Ở VIỆT NAM 52

14.MỘT SỐ KẾT QUẢ VỀ THIÊN VĂN TÍNH TOÁN Ở VIỆT NAM 54

15.ĐÁNH GIÁ HIỆU ỨNG TOÀN PHẦN VỂ SỰ GIẢM CÁC HỆ SỐ TRONG BIỂU THỨC VỀ SỰ DI THƯỜNG CỦA TRỌNG LỰC 59

16.MA SÁT TRIỀU VÀ SỰ BIẾN HÓA CỦA VỎ TRÁI ĐẤT 65

17.MỘT PHƯƠNG PHÁP XÁC ĐỊNH GẦN ĐÚNG NHẬT - NGUYỆT THỰC 70

18.TÌM CHU KỲ SAROS BẰNG MÁY VI TINH 74

19.MỘT PHƯƠNG ÁN DƯƠNG LỊCH VĨNH CỬU 86

20.MỘT ĐỀ ÁN CẢI CÁCH LỊCH QUỐC TẾ CHO THẾ KỶ 21 90 GIẢI BÀI TOÁN CHUYỂN TỌA ĐỘ CÁC VẾT TRÊN ÁNH PHẲNG ĐĨA MẶT TRỜI

21.SANG HỆ TỌA ĐỘ KERINGTƠN 100

22.VŨ TRỤ BAO GIỜ CŨNG VỪA GIÃN VỪA CO 104

23.MẤY NÉT VỀ TẦNG ÔZÔN TRONG KHÍ QUYỂN 106

CHƯƠNG TRÌNH QUỐC GIA CỦA VIỆT NAM NHằM LOẠI TRỪ DẦN CÁC CHẤT 24.LÀM SUY GIẢM TẦNG ÔZÔN 110

C PHẦN TIN HOẠT ĐỘNG CỦA HỘI THIÊN VĂN VIỆT NAM ACTIVITICS OF V.A.S 119

1 ĐẠI HỘI TOÀN QUỐC HỘI THIÊN VĂN LẦN THỨ NHẤT 119

2 ĐẠI HỘI THIÊN VĂN TOÀN QUỐC LẦN THỨ HAI 120

3 ỦNG HỘ QUỐC TẾ International Assistances 121

4.TỔ CHỨC QUAN SÁT NHẬT THỰC TOÀN PHẦN NGÀY 24-10-1995 121

5 KÍNH THIÊN VĂN 121

6 TRƯỜNG HÈ VỀ THIÊN VĂN VẬT LÝ TẠI VINH 122

7 LỚP BỒI DƯỠNG THIÊN VĂN TẠI HÀ NỘI 123

8 NHÀ CHIẾU HÌNH VŨ TRỤ ĐẦU TIÊN Ở NƯỚC TA TẠI VINH 123

9 TỪ ĐIỂN BÁCH KHOA VỀ THIÊN VĂN SẼ ĐƯỢC HOÀN THÀNH TRONG NĂM 1998 124

A PHẦN THAM LUẬN CHỦ ĐỀ: VÌ SỰ PHÁT TRIỂN THIÊN VĂN HỌC

TRÍCH BÁO CÁO (TAI ĐẠI HỘI TOÀN QUỐC HỘI THIÊN VĂN VŨ TRỤ LẦN THỨ II)

Hôm nay Hội T.V.V.T tiến hành Đại hội toàn quốc lần thứ II và Hội thảo với chủ đề

"Thiên văn học trong sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ"

Trước hết chúng tôi xin có lời chào mừng các vị đại biểu - những người đã đem đến cho Đại hội nguồn cổ vũ lớn lao đối với sự nghiệp thúc đẩy phát triển nền T.V.H non trẻ của nước nhà

SỰ RA ĐỜI HỘI T.V.V.T VIỆT NAM

T.V.H là khoa học được hình thành sớm bậc nhất, ngay từ buổi binh minh của nhân loại Đến nay, trải qua hàng ngàn năm T.V.H vẫn là một mũi nhọn của nền khoa học hiện đại Quá trình phát triển T.V.H như vậy đã cho thấy vai trò tích cực của nó trong sự phát triển của

"Vũ trụ nội giai ngô phận sự" tạm dịch là : Việc trong vũ trụ cũng là phần việc của ta" Trước tình trạng đáng báo động của T.V.H nước nhà, ngày 22 tháng 4 năm 1993 Hội T.V.V.T Việt Nam đã ra đời với hy vọng tạo ra nhân tố ban đầu thúc đẩy sự hồi sinh nên T.V.H của đất nước

Hội T.VVT Việt Nam thành lập nhằm vận động thúc đẩy hỗ trợ cho: -Việc tăng cường phổ biến kiến thức TV rộng rãi trong nhân dân

- Việc dạy TV trong nhà trường phổ thông và củng cố giảng dạy TV trong các trường

Sư phạm

-Hình thành một trung tâm đào tạo cán bộ T.v đồng thời là một Trung tâm nghiên cứu T.V.H

CÁC KẾT QUẢ HOẠT ĐỘNG TRONG NHIÊM KỲ ĐẦU

Trong hơn 4 năm qua kể từ khi Hội TV.V.T được thành lập chúng ta đã gặt hái được một số thành tích đáng khích lệ:

2.Về giáo dục đào tạo

- Lần đầu tiên T.V.H đã đưa chính thức vào chương trình học của Chuyên Lý

- Một giáo trình T.v tự chọn cho Ban A phổ thông

- Một giáo trình T.v tự chọn cho sinh viên ban A Đại học Đại cương

- Đã tổ chức một lớp bồi dưỡng cán bộ thiên văn trẻ tại Đại học Vinh do Hội T.v quốc

tế tài trợ (tháng 9 - 1997)

- Một lớp bồi dưỡng T.v tại Hà Nội (tháng 11-1997) do Pháp tài trợ

- Có 02 sinh viên đang học tại Paris - một sấp bảo vệ Tiến sĩ

3.Về trang thiết bị

Chỉ sau vài tháng từ khi Hội T.V.V.T nước ta được thành lập, Hội T.v quốc tế (IAU)

đã có lời kêu gọi ủng hộ Việt Nam (A request from Việt Nam) đăng trên Tạp chí New Letter

To do chúng ta đã nhận được những món quà quý giá từ các nước Nhật Bản, Pháp, Australia cụ thể là:

- Sách báo đủ để hình thành hai tủ sách khá phong phú phục vụ cho việc giảng dạy thiên văn bậc Đại học (đặt tại Đại học Sư phạm Hà Nội và Đai học Vinh)

- Một số kính thiên văn phục vụ cho quan sát và sinh viên tập dượt nghiên cứu khoa học

HƯỚNG CÔNG TÁC TRONG NHIỆM KỲ TỚI

1 Tăng cường hoạt động phổ biến kiến thúc TV (các trường có kính T.v tổ chức các nhóm sinh viên hoạt động hè tận dung kinh phục vụ cho nhân dân quan sát

2.Tiến tới biên soạn và xuất bản lịch - Almanach thiên văn hàng năm

3.Tổ chức biên soạn cuốn Từ điển Bách khoa Thiên văn học

4 Thúc đẩy hoạt động của hai cư sở thiên văn (Đại học Sư phạm Hà Nội và

Thật vậy, T.V.H không dạy cho học sinh phổ thông cũng có nghĩa là cho toàn xã hội

từ nhân dân cho đến cán bộ không biết kiến thức về vũ trụ cơ bản nhất)

-Không biết những vẫn cứ phải nhìn (vì hàng ngày các hiện tượng T.V đều

diễn ra trong bầu trời)

-Không biết ắt phải tò mò nghe (đất nước mở cửa, mọi thông tin khoa học đều được thường xuyên loan báo trên đài )

-Không biết những vẫn cứ phải giải thích?"

Trớ trêu thay, bên cạnh những thông tin chuẩn xác còn có không ít những thông tin thất thiệt, phản khoa học (do không có tri thức thiền vấn cơ bản) làm cho người nghe bán tin bán nghi để dẫn đến mê hoặc Điều đáng buồn là sắp bước vào thế kỷ 21 rối mà ở nước ta, tệ nạn đồng Cốt, đốt vàng mã đang phát triển như một cơn dịch

Cần nhấn mạnh thêm rằng T.V.H là một trong những khoa học chuẩn trong chương trình, phổ thông (bậc Tú tài) của thế giới,

Để suy ngẫm xin trích: đoạn ký của ông Hoàng Xuân Hận - một Học giả tầm cỡ quốc

tế, nguyên là Bộ trưởng Bộ Giáo dục đầu tiên của nước ta:

“ mà sao quên được nước ta Nhân dân ta cũng đủ thông minh để đạt và phát những kiến thức về vũ trụ, nhưng còn nghèo của Liên quan trí não đã giúp cho một số Đồng loại được dựa vào công nghiệp thiên văn trường hợp tác giả Lẽ nào lại hờ hững với nền thiên văn học tương lai của nước nhà”

Có thể nói Đại hội lần thứ nhất là Đại hội mở đường đi vào vũ trụ Hy vọng và chúc Đại hội II là Đại hội gia tốc cho T.V.H nước nhà thêm khởi sắc

Nhân dịp này, Hội T.V.V.T chúng tôi xin bày tỏ biết ơn đến các cá nhân, các cơ quan trong nước, Hội Vật lý Việt Nam và Hội Thiên văn quốc tế đã nhiệt tình góp sức xây dựng nên T.V.H của chúng ta

Xin chân thành cảm ơn trường Đại học Sư phạm - Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi phương tiện cho việc tiến hành Đại hội này

HỘI THIÊN VĂN HỌC VIỆT NAM

VAI TRÒ CỦA THIÊN VĂN HỌC TRONG NHIỆM VỤ ĐÀO TẠO THẾ HỆ TRẺ VIỆT NAM

THE ROLE OF ASTRONOMY IN THE FORMATION OF THE NEW YOUNG

GENERATION

PHẠM VIẾT TRINH ĐHSP Hà Nội

Chất lượng đào tạo con người bao gồm đức và tài Tài là có tri thức ngang tẩm thời đại Đức là có nhân sinh quan tiến bộ và vũ trụ quan khoa học, nói cách khác là giàu lòng nhân ái và hiểu biết lẽ trời

Cách đày trên 2000 năm, Khổng Tử đã viết: "Muốn tu thân thì phải hiểu được cái lẽ của tự nhiên" Cái lẽ của tự nhiên ấy là quy luật của tự nhiên, của vạn vật trong vũ trụ "

Đức dục chỉ có thể thành công nếu như có trí dục tốt Muốn trí dục tốt, trước hết phải xác định được một chương trình giáo dục tốt

Một chương trình giáo dục tốt nhất thiết phải có được sự hài hòa của tất cả Các ngành khoa học cơ bản lúc tự nhiên và nhân văn điều rất dễ nhìn thấy là trong chương trinh

giáo dục của nước ta thiếu hẳn Thiên văn học - một khoa học cơ bản nghiên cứu về quy luật chuyển động và biến hóa của vật chất trong vũ trụ, có tác dụng to lớn chẳng những về bồi dưỡng trí lực mà còn cả về nhận thức tư tưởng Và đây là vấn đề mà tôi muốn được trao đổi

I TÁC DỤNG CỦA THIÊN VĂN HỌC

Thiên văn học (TVH) ra đời từ buổi bình minh của loài người và ngày nay cũng là một mũi nhọn của khoa học hiện đại Điều này đã tự nói lên tác dung to lớn của TVH đến sự phát triển của xã hội

1 Tác dụng cụ thể đến đời sống

Đã từ lâu những thành tựu của TVH đã được ứng dụng phục vụ đời sống như:

- Xác định thời gian làm lịch phục vụ cho sinh hoạt xã hội, cho việc chỉ đạo sản xuất đặc biệt sản xuất nông nghiệp và chăn nuôi

- Xác định kinh vĩ độ địa lý phục vụ cho công tác lập bản đồ, cắm mốc biên giới hải đảo, báo vị trí các cơn bão

- Làm lịch hàng hải, lịch thủy triều phục vụ cho giao thông đường biển cho việc đánh bắt hải sản

- Xác định phương hướng phục vụ cho giao thúng hàng hải, hàng không

- Với những kính đặt trong các vệ tinh nhân tạo khảo sát tầng cao cùa khí quyển giúp cho việc dự báo thời tiết dài hạn, phát hiện những khu vực có khoáng sản trong vỏ trái đất một cách nhanh chóng

- Với vệ tinh địa tỉnh loài người đã có một phương tiện thông tin nhanh chóng và rộng khắp cho toàn bộ trái đất

2 Tác dụng gợi mở cho sự phát triển của nhiều ngành khoa học

Lịch sử TVH cho thấy ngành khoa học cơ bản này từng bước được phát triển nhờ những phương tiện toán học và đặc biệt vật lý học Ngược lại nó có tác dụng kích thích, gợi

mở sáng tạo của nhiều nhà toán học, lý học Có thể kể ra một số dẫn chứng dưới đây:

- Từ nghiên cứu Không gian, thời gian mà Riơman và Lôbasepxki đã xây dựng nên cơ

sở của hai loại hình học phi Oclit

* Tác dụng đến vật lý học

Vũ trụ là phòng thí nghiệm vật lý vô tận Kho vật chất vũ trụ tồn tại ở mọi trạng thái, bao gồm cả các trạng thái cực trị mà con người không thể nào thực hiện được trong các phòng thí nghiệm

- Từ nghiên cứu chuyển động của các thiên thế đã gợi ra ý nghĩ về chuyển động tương đối, chuyển động quán tính, tạo cơ sở cho Niutơn xây dựng nên cơ học và phát hiện ra định luật vạn vật hấp dẫn

- Từ nghiên cứu cấu trúc của hệ Mặt Trời và nguồn gốc năng lượng của Mặt Trời và các sao đã thúc đẩy sự tiến triển của ngành vật lý nguyên tử hạt nhân

- Từ nghiên cứu tính chất của không gian quanh các thiên thể mà Anhxtanh đã xây dựng nên nguyên lý tương đương, một tiền đề của thuyết tương đối rộng - một thuyết vật lý hiện đại

- Từ những thành tựu tổng hợp của nhiều ngành khoa học, trước hết của TVH mà ra đời khoa học du hành vũ trụ, một khoa học tuy còn non trẻ nhưng đã có những thành tựu kỳ diệu

- Và trong vũ trụ vô tận, người ta đã phát hiện ra các thiên thể "lạ" như punxa, quaza,

lỗ đen, chất đen, bức xạ tàn dư Phải chăng đây là nhũng đốm lửa để các nhà vật lý đầy

"cảm hứng" phát hiện ra những điều mới lạ mà loài người chưa thể biết

* Tác dụng đến văn hóa tư tưởng

Lịch sử cho biết tư tưởng thần linh đã hình thành từ buổi sơ khai Do phải vật lộn với thiên nhiên để sống, do còn ấu trĩ, con người chỉ biết cúi đầu bái lạy sức mạnh thần bí Các thần ác, thần thiện được "nặn" ra ! Tiếc thay quan điếm mê tín này vẫn còn tồn tại đó đây, cản trở không nhỏ đến bước đi lên của xã hội

Có thể trích bài viết dưới đây của nhà học giả nổi tiếng Hoàng Xuân Hân [1] để tham khảo :

“ tuy những thành quả ấu (của TVH tỏ ra trí tuệ nhân loại đã đạt đến mức nhưng có người vẫn coi vũ trụ là đối tượng hoàn toàn không phương sách liên quan, ngoài sự tồn vũ trụ

là thế giới thiên thần và chỉ có cầu khẩn mới mong thay đổi biến cố trong vũ trụ Thậm chí đã đến ý thức rằng mỗi "ngôi" sáng trên trời là một thiên thần và thần ấy lại là một nhân vật trên đất Kết quả là thần hóa những kẻ mình sợ hay trong trên đời, rồi tin vào tiền - định, tin các

"phép" đoán số mệnh và nghĩ rằng mỗi cạnh khía số - mệnh đều có những "sao" ! tuy rằng nhân tạo chi phối"

Sau khi phân tích tác dụng to lớn của TVH đến sự phát triển khoa học và kỹ thuật ông

viết : "Mà quên sao được nước ta Dân ta cũng đủ thông minh để đặt ra phat những kiến thức

về vũ trụ, nhưng còn nghèo của Liên quan trí não đã giúp cho một số ít Đồng - chúng được

dự vào công nghiệp thiên văn, như trường hợp tác giả lẽ nào lại hờ hững với TVH tương lai của nước nhà."

Tác dụng đa dạng của TVH đến đời sống có thể hình dung qua câu nói súc tích của M.Faber - giáo sư vật lý Đại học Califocnia, Viện sĩ viện Hàn lâm khoa học Mỹ như sau [2]:

Vũ trụ - Nguồn gợi cảm sáng tác

- Nguồn gây sàng khoái tâm hồn

- Đối tượng thách thức trí tuệ của các nhà khoa học."

II SỰ CẦN THIẾT PHẢI CÓ TVH TRONG CHƯƠNG TRÌNH GIÁO Dục

Qua tác dụng to lớn của TVH đến sự phát triển của xã hội đã trình bày, chúng ta nghĩ

gì về "sự kiện" TVH chưa được dạy chính thức cho tuổi trẻ học đường Đành rằng vì là một nước nghèo không có tiền đề xây dựng đài thiên văn, song lẽ nào lại không dạy được thiên văn

Trái Đất cái nôi của chúng ta chỉ là một thiên thể nhỏ bé trong vũ trụ bao la Những hiện tượng muôn hình muôn vẻ hàng ngày, hàng giờ diễn ra trên đầu chúng ta Đã gần hết thế

kỷ XX rồi mà mỗi khi có nhật thực, nhiều nơi đã đánh trống khua chiêng để xua đuổi "tà ma"

Và gần đây thôi, khi nghe tin sao chổi sắp đâm vào Mộc tinh thì nhiều nơi nhân dân nhốn nháo hớt hải để cho bọn xấu có cơ hội lợi dụng Điều đáng suy nghĩ và đáng trách hơn là có một số ít người đã viết bài đăng lên mộ số báo "cổ vũ" cho thuyết "định mệnh" rằng "Số

mệnh của con người là do Trời Định!" Thậm chí có người còn ngang nhiên viết rằng: "theo

các nhà thiên văn học chòm sao quyết định số mệnh của con người từ khi mới cất tiếng chào đời" [3] Có thể họ đã nhầm lẫn giữa nhà thiên văn và nhà chiêm tinh (nhà chiêm tinh chuyên

loại phổ biến kiến thức thiên văn vũ trụ - thì đủ rõ Liên Xô có 61 nhà, Đức có 69 nhà, Trung Quốc 40 nhà, Nhật 268 nhà (trong đó 27 nhà ở Tokyo) Mỹ Có 1055 nhà [4] Các cán bộ Việt Nam đã được vào xem chiếu hình vũ trụ ở Matxcơva, Bắc Kinh, Tokyo, hay Cualampơ đều rút ra kết luận là xem xong thi không thể không yêu thích khoa học được

Sự phát triển mạnh mẽ của thiên văn học rộng khắp trên toàn thế giới có thử hình dung qua bản đồ kèm theo (trên bàn đồ các nước để trằng là các nước chửi có nền thiên văn phát triển)

Sự cần thiết giáo dục thiên văn học vì nó còn là một khoa học cơ bản Nhà vật lý được giải thưởng Nobel L.M.Lederman đã nói: "Đóng góp của khoa học cơ bản bao gồm toán học, thiên văn học, vật lý học, sinh học cho nền văn hóa của loài người là quan trọng nhất" Nếu như có ý nghĩ cho rằng TVH là khoa học "xa vời" không trực tiếp tác động đến kinh tế thì xin hãy tham khảo lời khuyến cáo của Viện sĩ Hàn lâm khoa học Nga I.Frolov ràng "Rất Là đúng khi ta nhấn mạnh hiệu quả kinh tế của khoa học, nhưng sẽ chẳng đúng chút nào khi khoa học không được xem như là một nhân tố văn hóa thúc đẩy phát triển Sự phát triển văn hóa nhân văn sẽ bị đe dọa nếu ta chi di theo cái định hướng phiến diện, chỉ nhìn vào hiệu quả kinh tế của khoa học mà thôi" [6]

III KIẾN NGHỊ

Thiên văn học là ngành khoa học cơ bản có tác dụng rất lớn trong việc nâng cao dân trí, bài trừ mê tín dị đoan cần được giảng dạy chính thức cho tất cả học sinh phổ thông (Trong chương trình cải cách giáo dục đã có dự thảo môn Thiên văn cho học sinh ban A trung học và

2 M.Faber Why Astronomy Universe I.S.B.N 0.71G7 - 2094 - 9 USA

3 Báo Hà Nội mới Số xuân Giáp Tuất

4 S.ISOBE Teaching of Astronomy A.p Region Bulletin 7-1993

5 I.Frolov Interaction between sciences and humanist values Báo cáo tại Hội thảo quốc tế về phương pháp luận và triết học Matxcơva 8 1987

6 Pierre Lena Astrophysique Edition CNRS paris 1996

Figure 1-17 Distribution geographique des membres de Union Astronomique Internationale en 1986 Chaque nom de pays est suivi du nombre d'adherents Ce chiffre est absent s'illy a moins de cinq adherents Aimablement fournie par PUnion Astronomoque Internationale

SUMMARY

The Astronomy is one of the Natural Sciences which has the important role to accelerate the scientific development and to build the righteoust people's concept of Universe and human life Sorry that, till now the Astronomy is paid almost no attention, especially is not taught officially in general education schools This paper summarizes the problem of the situation of Astronomy and presents a modest project for the amelioration this science as well

as the purpose noting in the declaration of the Vietnamese Astronomical Society in April 1993

VỀ TÁC DỤNG CỦA THIÊN VĂN HỌC ĐẾN NỀN VĂN HÓA CỦA DÂN TỘC VÀ SỰ THIẾU HIỂU BIẾT THIÊN VĂN HỌC DẪN ĐẾN MÊ TÍN DỊ

ĐOAN

ON THE INFLUENCE OF ASTRONOMY TO THF PEOPLE'S ULTURE AND THE LACKING OF ASTRONOMICAL KNOWLEDGE CAUSING SUPERSTITION

NGUYỄN THỊ THU PTTH Long Xuyên - An Giang

Là một giáo viên dạy Vật lý, tôi trăn trở trước tệ nạn mê tín dị đoan đang diễn ra trong nhân dân, kể cả trong tầng lớp tuổi trẻ học đường Theo tôi, một trong những nguyên nhân gây ra tình trạng đó là do nhận thức mơ hồ về vũ trụ Tôi mạnh dạn viết bài báo này nhằm góp phần nhỏ trao đổi phân tích và đặc biệt đề kiến nghị lên Nhà nước để đưa khoa học thiên văn vào chương trình giảng dạy ở trường phổ thông

I NHỮNG VÂN ĐỀ THIÊN VĂN HỌC CƠ BẢN

1 Hệ Mặt Trời - Sự chuyển động - và ngày tháng năm

Trong phần vũ trụ mà con người đã tìm hiểu được thì hầu hết vật chất tồn tại dưới dạng các sao, tức là những thiên thể khổng lồ nóng sáng

Ngày nay nhiều người biết rằng hệ Mặt Trời đươc hình thành từ vật chất trong quá trình vận động và phát triển của nó, về đại thể thi hệ Mặt Trời có cấu trúc như mẫu nhật tâm Copecnic gồm:

- Mặt Trời ở trung tâm là thiên thể có kích thước và khối lượng lớn và cũng là thiên thể độc nhất tự nóng sáng

- Có 9 hành tinh lớn chuyển động quanh Mặt Trời theo quỹ đạo hình elip và quanh các hành tinh còn có các vệ tinh

- Các thành viên của hệ, trừ Mặt Trời, tất cả đều là những thiên thể nguội Trái Đất là một trong những hành tinh chuyển động quanh Mặt Trời Mặt Trời chiếu sáng Trái Đất, Trái Đất còn tự quay quanh một trục xuyên tâm của mình, tạo nên sự luân chuyển ngày đêm

- Mặt trăng chuyển động quanh Trái đất, Mặt trăng là vệ tinh của Trái Đất vốn không phát sáng, ta chỉ thấy một phần của Mặt Trăng khi nó như một tấm gương phản chiểu ánh sáng Mặt Trời đến mắt của ta Mặt Trăng chuyển động xung quanh Trái Đất theo một quỹ đạo hình elip với chu kỳ là 27.321661 ngày (27 ngày, 7 giờ, 43 phút 11 giây) Chu kỳ này gọi là tháng sao

- Trục tự quay của Trái Đất nghiêng so với mặt phẳng quỹ đạo trong chuyển động của Trái Đất quanh Mặt Trời Chu kỳ của chuyển động Trái Đất quanh Mặt Trời là 365, 2422 ngày được gọi là năm xuân phán

Năm dương lịch có 12 tháng nên ứng với mỗi tháng dương lịch nhất định Mặt Trời di chuyển (biểu kiến qua một chòm sao nhất định trên hoàng đạo Nếu ta nhớ hình dạng và thứ

tự các chòm sao trên hoàng đạo thi ta có thể xác định được ngày tháng trong năm dương lịch bằng cách quan sát các chòm sao này Hơn nữa nếu theo dõi nhật đông của các chòm sao ta lại có thể xác định giờ trong đêm Còn ban ngày thì ta có thể xác định giờ qua vị trí của Mặt Trời

2 Sống trên Trái Đất, mọi sinh vật không thể thiếu được ánh sáng Mặt Trời

Mặt Trời đã sưởi ấm và cung cấp năng lượng cho các sinh vật nảy sinh và phát triển (Mộc) Không khí bao quanh Trái Đất là một môi trường vật chất, cụ thể bao gồm nitơ, oxy, cacbonic, hydrô, mêtan Sư chuyển động của các phần tử khí gây ra các phản ứng cháy mà

nước (thủy), đất (thổ), kim loại (kim) Do quá trình vận động của hệ Mặt Trời và sự sống của con người trên Trái Đất mã giữa con người và các loại vật chất : Mộc, hỏa, thổ, kim, thủy tác động lẫn nhau nhân dân gọi đó là ngũ hành

Theo tư tưởng của nhân dân, quả đất vì tự quay nên mới có ngày đêm, ngày là dương, đêm là âm Do dõi ngày đêm, âm dương không có cái gọi là tốt hay xấu Theo quan niệm của người xưa, luôn luôn có sự tồn tại một năng lượng trong cơ thể vạn vật còn gọi là khí Khí chính là lực khởi nguồn cùa vạn vật và mọi hiện tượng, là năng lượng Có năm loại năng lượng lớn có trong Trời - Đất, gọi là Mộc, Hỏa, Thổ, Kim, Thủy Trong vũ trụ năm loại năng lượng này chuyển hóa và tăng cường lẫn nhau Nếu có một loại năng lượng nào đó chiếm ưu thế hoặc yếu đi thì sự cân bằng của vũ trụ sẽ bị phá hoại Xã hội loài người lúc đó sẽ bị ảnh hưởng rất lớn Quan hệ hỗ trợ cho nhau giữa chúng là: mộc sinh hỏa, hỏa sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thủy, thủy sinh mộc Năm loại năng lượng có thể hỗ trợ cho nhau, cũng có thể bài trừ lẫn nhau Mộc chi khí của cây cỏ, hỏa chi khí do thiêu đốt cây cỏ mà sinh ra Sau khi hỏa thiêu ra tro gọi là thổ Thổ trải qua năm tháng tích lại sản sinh ra kim Khí của kim sau khi biến hóa thành thủy Còn thủy là chất nuôi dưỡng mộc Cứ như thế mộc, hỏa, thổ, kim thủy tuần hoàn sinh ra nhau liên tục Điều này gọi là quan hệ tương trợ của ngũ hành

Còn quan hệ bài trừ là: Thủy khắc hỏa, hỏa khắc kim, kim khắc mộc, mộc khắc thổ, thổ khắc thủy Mộc nhờ thủy nuôi dưỡng, cho nên rễ của nó sau khi hút những thành phần nuôi dưỡng của đất làm cho năng lượng của đất yếu đi tạo nên mộc khắc thổ Còn thổ thi chế ngự thế thủy Do đó thổ khắc thủy, tiếp theo thủy tiêu diệt hỏa cho nên thủy hỏa không dung hòa nhau Tiếp theo hỏa làm chảy kim loại, cho nên hỏa khắc kim Ngoài ra, kim loại được đúc thành dụng cụ để chặt, cưa gỗ nên gọi là kim khắc mộc

3 Khi quan sát các ngôi sao, đã chọn 28 ngôi sao gần hoàng đạo và xích đạo làm chuẩn Đông, Tây, Nam, Bắc mỗi phương có 7 sao mà mỗi nhóm 7 sao này rất giống một loại động vật Thí dụ: 7 ngôi sao ở phương Đông" Giác, Khanh, Đê, Phong, Tâm, Vỹ, Kỳ nối liền

7 sao lại giống mọt con Rồng đang cắt mình bay lên gọi là "Thanh Long" 7 sao ở phương Nam: Tinh, Quỹ, Liễu, Tinh, Trương, Đức, Chân nối liền các sao này lại giống Chim đang hay gọi là "Chu tước" Phương Bắc có các sao Đẩu, Ngưu, Nữ, Hử, Ngụy, Thất, Bích giống như con Rùa gọi là "Huyền Vũ" Phương Tây có 7 sao: Khuê, Lâu, Vị, Ngưỡng, Tết, Chủy, Tham giống như con Hổ gọi là "Bạch hổ" Hình tượng bốn loại động vật này gọi là "Tứ tượng" Tứ tượng người xưa dùng để xác định phương vi Từ 4 phương cơ sở đó, hình thành

phương vị Theo quan điểm ngày xưa, 8 phương vị không đơn giản chỉ là sự phân chia không gian mà mỗi phương vị đều có một ý nghĩa riêng Một phương vị đều phối với ngũ hành chia thành bàng tượng Bát quái (xem hình 1)

Dựa vào 8 phương vị này người ta định hướng cất nhà, xây dựng các công trình kiến trúc, dùng để xem địa hình, địa vật, hình thế Theo quan niệm của người xưa, đất có nước là tốt nhất và người ta không thể xây nhà ở những thung lũng chết, cũng không thể dựng nhà ở khu vực băng lở, thiếu nước, lũ lụt, băng gió, ẩm ướt Người ta phải chọn hoàn cành tốt nhất, kết cấu nhà ở tốt nhất Do đó mà nhà xuất bản Xây dựng đã Ta quyển sách: "Chọn hướng nhà và bố trí nội thất theo thuật phong thủy" nhằm mục đích giúp cho việc xây dựng được tốt hơn dựa vào một số hiểu biết thiên văn học (về phương diện tích cực)

Nhìn chung thời tiết trên Trái Đất diễn ra có chu kỳ, vì nó phụ thuộc vào một yếu tố cơ bản là lượng nhiệt của Mặt Trời truyền tới những khu vực nhất định trên Trái Đất Sự thay đổi mức độ thời tiết trong một năm thể hiện qua 4 mùa: Xuân, hạ, thu, đông Nguyên nhân ,có 4 mùa là do trục quay của Trái Đất không vuông góc với mặt phẳng quỹ đạo chuyển động của nó quanh Mặt trời và cũng từ đó Mặt Trời chuyển động biểu kiến trên đường hoàng đạo trọng một năm lần lượt qua các điểm xuân phân, hạ chỉ, thu phân, đông chí

Trên đường hoàng đạo người ta còn chia nhỏ ra thành 12 cung, mỗi cung hoàng đạo là

300 tương ứng vói một tháng tiết khí Khi Mặt Trời đi đến giữa cung hoàng đạo tương ứng với ngày tiết khí, đầu cung tương ứng với ngày trung khí, tên gọi các ngày tiết này chỉ các hiện tượng thời tiết, mùa màng có 24 tiết

2 Vũ Thủy 8 Tiêu Mân 14 Xử Thử 29 Tiêu Tuyết

3 Kinh Trập 9 Mang Chủng 15 Bạch Lô 21 Đại Tuyết

4 Xuân Phân 10 Hạ Chí 16 Thu Phân 22 Đồng Chí

5 Thanh Minh 11 Tiêu Thử 17 Hàn Lô 23 Tiểu Hàn

6 Cốc Vù 12 Đại thủ l8 Sương Giang 24 Đại Hàn

Do đó, dương lịch phản ánh được đặc điểm thời tiết trong mỗi chu kỳ, được sử dụng tốt cho việc lập kế hoạch sản xuất nông nghiệp, chăn nuôi Dân gian có những câu ca dao sau:

"Tua rua đi rắc mạ mùa Tiêu thủ đi bừa cấy ruộng nông sâu

Hàn lộ lúa trổ bằng đầu Lập đông ta quyết về mau gặt mùa"

Hình 1 Bảng tượng Bát quái

Tuy nhiên, nó chỉ phản ánh đúng đặc điểm thời tiết của một số nơi trên Trái Đất, không phù hợp hoàn toàn với nước ta Do đó, khi vận dụng các ngày tiết khí ghi sẵn trên lịch, người nông dân ngày nay còn phải kết hợp với thông tin của đài khí tượng thủy văn cung cấp

để có kế hoạch phù hợp cho việc sản xuất nông nghiệp tại địa phương mình sao cho đạt kết quả tối ưu nhất

Về mặt y học: Hải Thượng Lãn ông nhà y học lỗi lạc của thế kỷ XVIII, dựa trên kinh nghiệm chữa bệnh của mình đã nhận thức rất đúng về ảnh hưởng của thời tiết với dịch bệnh

và sức khỏe và để ra việc lập các Trạm khí tượng để theo dõi thời tiết và nghiên cứu khí hậu

II VỀ NGUYÊN NHÂN DẪN ĐẾN MÊ TÍN DỊ ĐOAN

Trong văn học Trung Hoa ở thời tiền Tấn Sự nhận xét vũ trụ thường thiên về cội nguồn qua cách thức suy nghỉ thể hiện trong các chuyện thần thoại và thuật bói toán Chúng

ta chỉ đi vào các phần mà hệ tư tưởng đề xuất quan điểm: "Thái cực sinh ra lưỡng nghi, Lưỡng nghi sinh ra Tứ tượng, Tứ tượng sinh ra Bát quái" Theo quan điểm này:

1.Thái cực: là khoảng không gian vô hình, không có sự vật nào phối hợp với nó, đứng trước là trời đất

2 Lưỡng nghi: chỉ có 2 nghi, âm và dương do khoảng không gian vô hình chia ra

Ý nghĩa của âm dương là hai loại khí trời có hay không có ánh sáng Mật Trời, là chi vật thể đối với hướng của ánh sáng Mặt Trời Phía trước Mặt Trời là dương, phía sau Mặt Trời là âm

Trong các sự vật đều tồn tại và 2 yếu tố âm dương không cùng tính chất, tồn tại trong một thể thống nhất đều cùng có tác dụng cần phải phối hợp nhau, không đối lập với nhau

Thí dụ: Trai - gái, Trời - đất, cứng - mềm

Và theo "Lã Xuân Thu" viết: "Phàm nhân vật giả, âm dương chi hóa đá, âm dương

đã tạo hồ thiên nhiên thành giả dã" (Tất cả loài người là do âm dương hóa sinh, âm dương là

do Trời tạo ra mà thành) Và: "Thiên sinh âm dương, hàn thủ táo thấp, tứ thời chi hóa, vạn

vật chi biến, mạc bất vi lợi, mạc bất vi hạ" (Trời sinh ra âm dương, lạnh nóng khô ẩm, bốn

mùa biến đổi, muôn vật biến hóa, không có cái nào không có lợi, không có cái nào không có hại )

3.Tứ tượng: Bốn hình tượng: Thái dương, thiếu dương, thái âm, thiếu âm Thái dương chỉ là phần dương, khí dương dày đặc, trong sáng Thái âm chi phấn âm, khí âm dày đặc, đen tối Trong phán dương cực thịnh, xuất hiện khí âm nảy sinh thiếu âm Trong phán âm cực thịnh, xuất hiện khí dương nảy sinh thiếu dương

4 Ngũ hành: Chi mộc, hỏa, thổ, kim, thủy Thông thường là chỉ 5 loại vật chất cơ bản

có trong giới tự nhiên Do đó, ngũ hành chỉ sự biến hóa của 5 loại vật chất và quan hệ tương sinh tương khắc

5 Bát quái: Theo ho Phục Hy cai trị thiên hạ: "ngẩng lên thì xem tượng trời, cúi

xuống thì xem phép tắc ở đất, xem văn vẽ của chim muông cũng những thích nghi của trời đất Thế rồi mới vạch ra 8 quẻ" 8 quẻ gọi là bát quái và bát quái gồm: Kiên, Khôn, Chấn,

Tốn, Khảm, Ly, Cấn, Đoài

Do nền văn hoá Trung Hoa ít nhiều thâm nhập vào đất nước ta và do thiếu hiểu biết, nên một số người đã lợi dụng việc xem thiên văn, xét địa lý, vận dụng thái cực, âm dương, tứ tượng, bát quái, ngũ hành cực kỳ bí hiểm để dựng một hệ thống lý luận, rồi đựa vào đó những thuật ngữ long mạch, minh đường, sinh khí và lại áp dụng nguyên

lý chỉ nam của la bàn, rồi thêu dệt nên rất nhiều chuyện ly kỳ, thổi phồng những

sự kiện ngẫu nhiên trùng hợp, tô vẽ nên những màu sắc kỳ ảo để dân chúng thấy thần bí rồi đi vào mê tín dị đoan như: xem bói, bói mai rùa, bói cỏ thi, bói tiêm thơ, đoán chữ, mộng chiêm (xem mộng), triệu chiêm (xem điềm) xem ngày, chọn ngày, chọn giờ mở cửa hàng, đóng cọc đào móng, cất đòn nóc xây dựng nhà suy đoán những điều lành dữ, tốt xâu, làm tư tưởng nhân dân hoang mang thậm chí gần đây có những người điên cuồng quá mê tín phong thủy đề xướng xây dựng "sinh cơ" tức là mộ người sống, do nhà phong thủy tìm được huyệt tốt, đem áo, mũ, tóc, móng tay của người sống, dùng phép bí mật chôn vào mộ sinh cơ, nhờ sinh cơ hấp thụ đất linh thiêng, khiến chủ sinh cơ thăng quan phát tài, phú quý giàu sang, con cái đề huề Những cách làm này thật vô nghĩa lý, người ta nếu chỉ ngồi đợi chờ "sinh cơ", không lao động một cách chân chính thì chỉ có vong gia bại sản mà thôi

Đạo giáo lợi dụng thái cực, ngũ hành, bát quái để làm công cụ triết lý Theo quan niệm của Tiểu thừa, con người ở vị trí giữa bầu trời là thế giới cực lạc tây phương, nếu như con người có thể giải thoát thì có thể được các chư phật thế giới tây phương cứu độ Hạ giới

là địa ngục, trong cõi u minh có diêm la dạ xoa, thần rắn, quỷ trâu, phàm những người không làm việc thiện, luôn làm điều ác, sau khi xuống địa ngục, bất cứ là sang hèn đều sẽ bị trừng phạt bởi quỷ sứ đầu trâu mặt sắt

Do ngày xưa trong hoàn cảnh sơ khai, con người chưa giải thích được những hiện tượng quanh mình, chưa có mưu kế gì để chống đỡ sự uy hiếp của thiên nhiên, con người dần dần đi đến chỗ sùng bái những sức mạnh thần bí như:

+ Sùng bái thiên nhiên: Con người coi thiên nhiên là một ẩn số lớn, có phép mầu vô hạn, có thể làm giàu cho con người, có thể gây tai họa cho con người, có thể quyết định vận mạng của con người nên con người phải phục tùng thiên nhiên (thiên)

+ Sùng bái đất đai (thổ): Con người không sống trên không trung, mà là chân đạp đất, sống trên đất Đất cho con người tài nguyên, nhưng cũng có thể đem lũ lụt, hạn hán, sâu bọ nguy hại đến cuộc sống của con người nên con người phải nể sợ đất thờ cúng đất Nhân dân gọi là thờ đất đai dương trạch Đến nay, một số gia đình vẫn còn bày mâm cơm giữa nhà cúng đất đai thổ địa - người cai quản đất nơi ở, mong sự tốt lành đến cho gia đình mỗi khi đầu tháng

Hình -2 -Mô hình Bát quái phương vị

+ Sùng bái núi non: Con người cho rằng núi non là xương sống của đất nơi của thần tính trú ngụ, cho rằng: gió là hơi thở của thần núi thần núi thổi hơi, thế giới là mùa đông, thần núi thở ra là mùa hạ

+ Sùng bái gió: Gió là sự chuyển động của không khí gió giúp vạn vật thay đổi cỏ cây tươi tốt Gió làm cho vạn vật sinh sôi Tuy nhiên, gió quan hệ đến lành dữ của con người, làm đổ nhà cửa, tắc nghẽn giao thông

+ Sùng bái nước: Nước là thứ cần thiết cho đời sống con người, nước đem lại hạnh phúc cho con người, có cái uống, giặt giũ, tưới tắm Tuy nhiên có thể làm xoáy lở đất đai nhà cửa, dìm chết người, súc vật

Từ những điều sùng bái trên người dân tới nay vẫn còn thờ mô hình bát quái phương

vị trên bàn thờ của những nhà xưa cổ với ý nghĩa sùng bái ấy

Do bị mê hoặc của các thầy đồng bóng, bói toán nên mọi hiện tượng trong vũ trụ bị cắt nghĩa một cách tiêu cực, góp phần gây khó khăn cho xã hội như:

- Hỏa táng không chịu, đòi thổ táng trên phấn đất mà thầy bói bảo là tốt, làm cho đất đai bị thu hẹp, ảnh hưởng đến sản lượng nông nghiệp, lâm nghiệp

- Ngành du lịch bị hạn chế do tự ý đào xới đất, chôn cất bừa bãi

- Cân bằng sinh thái môi trường bị phá vỡ do: Chặt đốn cây rừng, hỏa hoạn rừng, ô nhiễm môi trường khí thải do khí đốt ở các động cơ, máy móc trong các thành thị công nghiệp, do ô nhiễm nguồn nước của các gia đình sống miền sông nước, cất nhà ven sông, vứt rác, phân mất vệ sinh và lây lan dịch bệnh

- Có bệnh không đến thầy thuốc chữa mà nhờ đồng bóng xem hướng, tà ma ếm hại, cầu sao mau lành bệnh

III KẾT LUẬN

Tóm lại, sự quan hệ giữa vũ trụ và con người là một thực tế tất yếu, một khi mà cuộc sống hàng ngày, hàng giờ đang điển ra trong những ảnh hường của bức xạ, từ trường, điện trường, trọng lực là những yếu tố vũ trụ Nhưng quan hệ đó chỉ có tính nguyên tác Nó có thể thể hiện trong nhịp điệu và tính chất của các quá trình sống Còn tù đó suy ra những ý nghĩa quyết định tới đường đi, nước bước của mỗi người trong cuộc đời, tới vận may, phận rủi và thậm chí cả quan hệ người với người, con người với xã hội, thì thật khó có thể tin rằng điều đó lại là đúng

Do đó, thiếu kiến thức về thiên văn, thiếu nhận thức đúng đắn của sự vận động sự vật trong đời sống, thi dễ đi vào con đường hoang tưởng, mê tín dị đoan Điều này giúp chúng ta cần phải xác định việc đào tạo thế hệ trẻ, cần phải giáo dục cho các em hiểu biết về môn Thiên văn học, tạo tiền đề vững chắc cho việc hình thành thế giới quan duy vật biện chứng,

có tư duy khoa học xác đáng làm tiền đề cho sự phát triển con người toàn diện

MỘT VÀI SUY NGHĨ VỀ VIỆC ĐƯA THIÊN VĂN HỌC VÀO GIẢNG DẠY

TRONG NHÀ TRƯỜNG PHỔ THÔNG

HỒ THỊ THANH VÂN Trường Cao đẳng Sư phạm Nghệ An

Trong những năm gần đây sự bùng nổ thông tin về nhiều lĩnh vực được mọi người rất quan tâm, mặt khác những hiện tượng tự nhiên lý thú được đông đảo quần chúng chú ý: chẳng hạn, hiện tượng Nhật thực toàn phần ngày 24-10-1995 không những làm náo nhiệt cả đất nước Việt Nam mà còn làm náo nhiệt nhiều nước trên thế giới, ngoài ra còn các hiện tượng sao băng, đĩa bay, vết đen mặt trời, lỗ thủng tầng ô zôn

Là những cán bộ giảng dạy ở trường Cao đẳng Sư phạm, hàng năm chúng tôi hướng dẫn sinh viên kiến tập, thục tập tại các trường phổ thông, chúng tôi nhận thấy học sinh cấp II rất quan tâm đến các hiện tượng tự nhiên lý thú mà những hiện tượng đó không những liên quan với các kiến thức về địa lý mà còn liên quan tới các kiến thức về thiên văn ví dụ: Sách giáo khoa Địa lý lớp 6 chứa đựng những kiến thức cơ bản, đại cương về địa lý như : Quả Đất trong hệ Mặt Trời, chuyển động của Quả Đất Ngoài ra còn các luận tượng tự nhiên khác như: nguyệt thực, nhật thực, lịch âm, lịch dương, năm nhuận, tháng nhuận, thủy triều, cách quan sát sao Bắc cực, Đại hùng , sao "Ngưu Lang", "Chức Nữ", giải Ngân hà (Năm nhuận

đã được nói đến trong sách toán 4 về số đo thời gian, Ngưu Lang - Chức Nữ được nói đến trong Văn học) Các hiện tượng ấy vừa liên quan đến kiến thức địa lý, vừa liên quan đến các kiến thức thiên văn mà kiến thức về thiên văn thì học sinh lại chưa được tiếp cận Đáng ra các kiến thức thiên văn cần phải được truyền thụ một cách có hệ thống trong nhà trường phổ thông để các em nhận thức, giải thích các hiện tượng một cách biện chứng, khoa học, tránh được những hiện tượng mê tín dị đoan hoặc những dư luận không lành mạnh Chúng tôi thiết nghĩ đó là những kiến thức phổ thông mà mọi người dân cần được hiểu biết để nhận thức các hiện tượng tự nhiên xung quanh, trong môi trường mình đang sống, mà những kiến thức đó từ trước đến nay chỉ được chuyển tải rất ít ỏi, không có hệ thống bằng các phương tiện thông tin đại chúng Vì vậy nhu cầu thực tiễn đặt ra là phải có những kiến thức về thiên văn học một cách có hệ thống ở trường phổ thông Khi đã có những kiến thức về thiên văn học học sinh sẽ

dễ dàng giải thích các hiện tượng tự nhiên xung quanh một cách đúng đắn

Mặt khác ở trường Cao đẳng Sư phạm cũng nên đưa Thiên văn học vào chương trình giảng dạy, đặc biệt là đối với sinh viên ban Địa lý, bởi vì môn học này sẽ giúp ích rất nhiều cho việc tiếp thu các kiến thức địa lý tự nhiên, đại cương nói riêng và địa lý nói chung Ngược lại, địa lý đại cương là môn rất gần gũi với Thiên văn học Địa lý đại cương chú trọng đến tình trạng phân bố các hiện tượng và diễn biến các quá trình trong lớp về địa lý, mà các hiện tượng, các quá trình này lại liên quan chặt chẽ với các yếu tố vũ trụ ví dụ khi nói về

đới, một quy luật quan trọng của Quả Đất, thì nguyên nhân chủ yếu của nó là do điều kiện thiên vãn quyết định, hoặc bài Trái Đất trong hệ Mặt Trời, hệ Ngân Hà và Vũ Trụ, hoặc xác định phương hướng bằng sao, xác định vĩ độ theo độ cao của sao Bắc cực v.v Như vậy thiên văn và địa lý gắn bó với nhau rất chặt chẽ Đặc biệt Thiên văn học còn trình bày chi tiết các phương pháp quan trác tự nhiên cung cấp các dữ liệu cần thiết cho địa lý

Là cán bộ giảng dạy địa lý, chúng tôi mong muốn nâng cao kiến thức thiên văn và tiếp cận được với những thông tin mới về thiên văn và vũ trụ để đáp ứng với việc nâng cao chất lượng giảng dạy địa lý trong nhà trường Đồng thời thấy rằng việc đưa Thiên văn học vào giảng dạy trong nhà trường là điểu hết sức cấn thiết

TÓM TẮT Qua báo cáo tác già kiến nghị sự cần thiết đưa môn Thiên văn học vào giảng dạy ở nhà trường bởi môn học này rất cần thiết đối với các thầy giáo, các giáo sinh Sư phạm ngành Địa lý cũng như với các học sinh phổ thông trong việc học tập môn Địa lý nói riêng và trong việc nâng cao hiểu biết về tự nhiên nói chung

THIÊN VĂN VỚI CÔNG TÁC BẢO VỆ CHỦ QUYẾN LÃNH THỔ, LÃNH

HẢI CỦA TỔ QUỐC

NGUYỄN ĐÌNH NOÃN

Đại học Vinh

Nước nào cũng cần có hệ thống các điểm mốc thiên văn trắc địa thường được gọi là

"Mạng lưới khống chế Nhà nước", từ các mốc này lập các bàn đồ để lấp các quy hoạch kinh

tế và quốc phòng Vì vậy nhiều giáo sư, tiến sĩ đang nghiên cứu các đề tài lý thuyết đã chuyển sang nghiên cứu để giải quyết các vấn đề thực tiễn như đo đạc thiên văn, đo trọng trường Biên giới nước ta lại là rừng rậm và biển khơi, 1 cồn núi, 1 đảo san hô khi có tranh chấp với nước ngoài ta phải biết tọa độ chính xác của các điểm ấy Trên đất liền ở miền Bắc

từ năm 1958 -1967 ta đã nhờ một nước xã hội chủ nghĩa đo giúp, ở miền Nam cũng có các mốc thiên văn đã được đo từ trước Tuy nhiên mạng lưới tọa độ thiên văn phải được củng cố

và phát triển Việc làm các ephemerides và các biểu bảng tính toán trong đo đạc thiên văn là rất cần thiết Việc dự báo để đo thời gian và độ kinh trên thực địa là khó khăn hơn cả

Các bảng lịch sao Xinghe của viện Thiên văn lý thuyết viện Hàn lâm khoa học Liên

Xô cũ (1926) và của Kilikov D.K chỉ cho các độ vĩ 320

N - 650N Nước ta ở độ vĩ từ 80

tới 230nên chúng tôi đã làm 400 bản lịch sao cho các vĩ độ Việt Nam (xem bảng 1) Các bảng này đã được dùng để sinh viên khoa Trắc địa thực hành từ nam 1969 Những năm 1976 - 1979 đã được đoàn Thiên văn -Trọng lực - Cục đo đạc bản đồ Nhà nước sử dụng để đo lãnh thổ, đặc biệt là phục vụ công tác lãnh hải Việc xác định độ phương ở miền Bắc có thể dùng sao Bắc cực nhũng ở miền Nam hiện tượng khúc xạ biển đối với sao Bắc cực rất lớn, nên chúng tôi đã nghiên cứu ứng dụng phương pháp Kempinxki và đã tính được 300 bảng dự báo (Ephemerides) cho phương pháp này đối với các độ vĩ địa lý như Việt Nam

XÁC ĐỊNH NHỮNG TRI THỨC THIÊN VĂN CẦN THIẾT TRONG GIẢNG

DẠY VÀ NGHIÊN CỨU ĐỊA LÝ TỰ NHIÊN

ĐẶNG VĂN HƯƠNG Khoa Địa lý trường ĐHSP - ĐHQG Hà Nội

Đã từ rất lâu, Thiên văn học và Địa lý đã là bạn đường của nhau Trái Đất là một hành tinh trong hệ Mặt Trời, trong vũ trụ bao la Do đó Trái Đất chịu sự chi phối mạnh mẽ của các nguồn lực Nhiều hiện tượng và quy luật địa lý phát sinh, phát triển và tác động trong lớp vỏ địa lý song chỉ có thể hiểu được, giải thích được dưới ánh sáng của Thiên văn học hiện đại

Thiên văn học đặt nền tảng cho nhiều ngành khoa học về Trái Đất trong đó có khoa học địa lý, trước hết là địa lý tự nhiên đại cương rất cần đến các tri thức thiên văn học cơ bản Song xác định cho được những nội dung Thiên văn học cần và đủ trong giảng dạy và nghiên cứu địa lý không phải dễ dàng Cần sớm biên soạn những bài giảng thiên văn dành cho chuyên "ngành địa lý Từ mục tiêu trên chúng tôi sơ bộ nêu ra 3 yêu cầu mong nhận được sự

hỗ trợ của các nhà thiên văn và vật lý địa cầu

Một là, Thiên văn học cung cấp những trí thức mới, những thành tựu mới cần thiết cho địa lý học Ví dụ: Những phát hiện mới về hệ Mật Trời, về Sao Hỏa, về Mặt Trăng và về bản thân Trái Đất với tư cách là một hành tinh trong hệ Mặt Trời

Hai là, Thiên văn học cung cấp những lý luận mới, cơ bản, hiện đại có độ tin cậy cao giúp cho việc nghiên cứu, giải thích các quy luật địa lý như quy luật địa đới, quy luật nhịp điệu, quy luật thủy triều v.v

Ba là Thiên văn học có thể giúp cho việc giảng dạy địa lý chỉnh xác hơn, sinh động hơn Ví dụ việc hình thành biểu tượng Trái Đất hình cầu nếu có sự hỗ trợ bằng những bức ảnh chụp Trái Đất từ vệ tinh, từ Mặt Trăng chắc sẽ có hiệu quả hơn rất nhiều so với việc mô

tả sự quan sát con tàu từ xa vào bờ Những mô hình thiên cầu, nhật động, hoặc các băng hình, đĩa quang (trên máy vi tính) đã được các nhà thiên văn xây dựng để minh họa sự chuyển động của vũ trụ và Trái Đất sẽ là những công cụ giảng dạy đắc lực trong giáo học pháp địa lý

Thật khó nêu hết vai trò và mối quan hệ chặt chẽ giữa hai khoa học Thiên văn và Địa

lý trong việc bổi dưỡng thế giới quan duy vật biện chứng và đào tạo thế hệ trẻ đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước

TÓM TẮT Thiên văn học đặt nền tàng cho nhiều khoa học về Trái Đất Khoa học Địa lý trước hết là địa lý tự nhiên rất cần đến các tri thức Thiên văn học cơ bản

Nhìn nhận theo mục tiêu trên tác giả sơ bộ nêu ra ba hướng chính sau:

Một là Thiên văn học cung cấp những tri thức mới, những thành tựu mới cần thiết cho địa lý học

Hai là, Thiên văn cung cấp những lý luận mới, cơ bản, hiện đại có độ tin cậy cao giúp cho việc nghiên cứu, giải thích các quy luật địa lý

Ba là, Thiên văn học cơ thể giúp cho việc giảng dạy địa lý chính xác hơn, sinh động hơn thông qua các công cụ và mô hình thiên văn

ĐIỂM QUA NHỮNG VẤN ĐẾ VỀ THIÊN VĂN, DU HÀNH VŨ TRỤ VÀ ĐỊA VẬT LÝ ĐÃ ĐƯỢC ĐỀ CẬP ĐẾN TRONG CÁC KỲ THI HỌC SINH

GIỎI VỀ VẬT LÝ QUỐC TẾ VÀ QUỐC GIA

VŨ QUANG Viện Khoa học giáo dục Việt Nam

Mục đích của bản báo cáo này là thử xem những kiến thức về Thiên văn học, Du hành

vũ trụ và Địa vật lý đã chiếm một vị trí quan trọng như thế nào trong các kỳ thi học sinh giỏi

về Vật lý quốc tế và quốc gia Qua đó chúng ta sẽ thấy sự cần thiết phải dạy Thiên văn học ở phổ thông và đặc biệt ở các lớp chuyên Lý

A.TRONG CÁC KỲ THI HỌC SINH GIỎI VỀ VẬT LÝ QUỐC TẾ (INTERNATIONAL PHYSICS OLYMPIAD - IPHO)

Chúng tôi đã nghiên cứu đề thi của 14 kỳ thi học sinh giỏi về vật lý quốc tế từ 1982 đến 1997 Chúng tôi thấy có đến 9 kỳ thi (66%) trong đó có đề cập đến những vấn đề mà chúng tôi quan tâm đến Trong 9 kỳ thi đó, đã có đến 13 bài thi liên quan đến các vấn đề về thiên văn, vũ trụ, địa vật lý (chiếm khoảng 31% tổng số bài thi) Có thể phân thành 3 loại sau đây:

1 Những vấn đề hiện đại, hoặc khó của thiên văn vật lý:

Sự quay của sao nơtrôn (Hà Lan - 1990 - IPhO XXI)

Sự dịch chuyển về phía đỏ do hấp dẫn (Australia - 1995 - IPhO XXVI)

Những bài toán về thủy triều (Thụy Điển - 1984 - IPhO XV và Na Uy - 1996-IPhO XXVII)

Đo khối lượng các sao (Australia - 1995 - IPhO XXVI)

Hiện tượng giao thoa khi thu tín hiệu vô tuyến của các sao lúc mọc (Bungari - 1982"- IPhO - XIII)

2 Những vấn đề liên quan đến vệ tinh nhân tạo, con tàu vũ trụ

Thí nghiệm cơ điện trong từ quyển của Trái Đất trên con tàu vũ trụ Atlantis Hà Lan

1990 - IPhO - XXI

Các phương án phóng tàu vũ trụ (Nam Tư - 1985 - IPhO - XVI)

Sự quay của một vệ tinh nhân tạo (Phần Lan - 1992 - IPhO - XXIII)

Sự đốt nóng của vệ tinh dưới ánh nắng mặt trời (Phần Lan - 1992 - IPhO -XXIII)

3 Những vấn đề về Vật lý khí quyển hoặc địa vật lý:

Hiện tượng khúc xạ ánh sáng trong khí quyển (Thụy Điển - 1984 - IPhO -XV)

Điện khí quyển (Mỹ - 1993 - XXIV)

Sự truyền sóng địa chấn trong vỏ Trái Đất (Anh - 1986 - IPhO - XVII)

Như vậy, tần số xuất hiện các vấn đề về thiên văn, vũ trụ trong các đề thi học sinh giỏi Vật lý quốc tế tương đối cao Các nhà bác học thường khai thác những khía cạnh lý thú của trời đất để cấu thành những đề thi hay và khó Tại sao có hiện tượng này ? Chúng tôi thiết nghĩ có những nguyên nhân quan trọng sau:

1.Đó là những vấn đề lớn mà loài người nói chung và các nhà vật lý nói riêng hằng quan tâm tới Trong bức thư mà Tổng thống Mỹ Bill Clinton gửi cho kỳ thi Vật lý quốc tế lẫn thứ XXIV tại Mỹ có viết: "Cùng với các ngành như Hóa học Kỹ thuật và Toán học, Vật lý học là cơ sở của những tiến bộ khoa học Nó giúp chúng ta bảo vệ được môi trường của chúng ta, cải tiến những công nghệ trong y học và thăm dò những khoảng không gian ngoài Trái Đất gần gũi với chúng ta”

2.Tư duy theo kiểu mô hình hóa là một trong những nét đặc trưng của tư duy sáng tạo

Nó là một trong những phương pháp nhận thức cơ bản của Vật lý học Nó cũng là một trong những phương pháp nhận thức chủ yếu khi đi sâu vào thế giới siêu vi mô cũng như siêu vĩ

mô Những vấn đề về thiên văn và vũ trụ là những mảnh đất rất tốt để thử tài xây dựng các

mô hỉnh, thăm dò tính sáng tạo và khả năng vận dụng các kiến thức vật lý

B TRONG CÁC KỲ THI HỌC SINH QUỐC GIA VỀ VẬT LÝ

Chúng tôi nghiên cứu những đề thi quốc gia về Vật lý từ năm 1982 (bắt đầu tố chức thi học sinh giỏi Vật lý quốc gia) đến nay Trong 16 kỳ thi học sinh giỏi quốc gia vé Vật Lý chỉ có 3 kỳ thi đỗ cặp đến những vấn để có dính dáng đôi chút đến các kiến thức thiên vãn (chiếm tỳ lệ 18%)

- Năm 1986 có bài thi tính toán năng lượng cần cung cấp cho con tàu vũ trụ

- Năm 1993 có bài thi tính vận tốc dài của thị trấn Vĩnh Linh

- Năm 1994 có bài thi về việc thu tín hiệu vô tuyến của một vệ tinh lúc xuất hiện ở chân trời

Nếu tính tỷ lệ bài thì chi có 3 trong số 96 bài thi thuộc các vấn đề đã nêu (chiếm 0,31%.)

Như vậy, những vấn đề về thiên văn, vũ trụ được đưa vào các kỳ thu học sinh giỏi quốc gia về Vật lý ở Việt Nam quá ít so với thế giới Điều đó là do 3 nguyên nhân sau đây:

1 Thiên văn học chưa được đưa vào giảng dạy trong nhà trường phổ thông, kể cả ở các lớp chuyên Vật lý PTTH Do đó, người ra để sợ phải đề cập đến những khái niệm mà học sinh không được học

2 Chương trình Vật lý ở trường PTTH của chúng ta hơi cổ điển Nhiều vấn Đề quan trọng của Vật lý học hiện đại không được đưa vào chương trình Chính những vấn đề này lại được áp dụng nhiều trong Thiên văn học

3 Nhìn chung, trình độ của kỳ thi học sinh giỏi quốc gia về Vật lý phải thấp hơn nhiêu so vói trình đô của kỳ thi quốc tế đó là lẽ đương nhiên Vì vậy, chúng ta không thể ra những bài thi quá xa lạ đối với học sinh

Trước đây, theo sự chỉ đạo của Vụ Trung học phổ thông, trình độ của các đề thi học

giáo khoa vật lý PTTH đại trà, thậm chí, khi phải bỏ cả những vấn đề của Vật lý hiện đại như thuyết lượng tử Vật lý hạt nhân vì học sinh chưa được học đến

Từ năm 1997, trong Hội nghị tập huấn giáo viên Vật lý các trường chuyên Và trung học phổ thông đã ban hành một chương trình thi quốc gia riêng, có nhiều điểm đề cao hươn sao với chương trình Vật lý PTTH đại trà Chương trình thì quốc gia nhìn chung phù hợp với

bộ sách giáo khoa vật lý dùng cho các lớp chuyên mói được biên soạn Trong bộ sách này, chúng ta đã đưa vào 15 tiết thiên văn cầu và cơ học thiên thể ở lớp 10 và 15 tiết thiên văn vật

lý ở lớp 12 Hy vọng rằng, từ nay về sau, những vấn đề về thiên văn, vũ trụ sẽ được chú ý

nhiều hơn trong các kỳ thi học sinh giỏi quốc gia về Vật lý

Hà Nội, ngày 15 - 9 - 1997

GÓP MỘT VÀI Ý KIẾN ĐỂ NHÌN NHẬN THỰC CHẤT CHIÊM TINH HỌC

PHAN VĂN ĐỒNG Khoa vật lý - ĐHSP Hà Nội

Khi biết chúng tôi đang giảng dạy thiên văn, nhiều đồng nghiệp, bạn bè và nhiều sinh viên đã hỏi chúng tôi về thuật Chiêm tinh Điều này nói lên rằng mọi người đều muốn tìm hiểu chiêm tinh học; mặt khác nó cũng hàm ý là Chiêm tinh học đã được mọi người hiểu như thiên văn học có ít nhất trong nhận thức của người hỏi có nghi rằng chúng có mối liên hệ khăng khít đến mức khó tách bạch được Vậy thực chất Chiêm tinh học là gì ? Chúng ta có thể xem nó là một môn khoa học hay không

Trước hết Chiêm tinh học (ASTROLOGY) theo nghĩa của đúng từ này nó chính là tri thức về các vì sao, còn Thiên văn học (ASTRONOMY) trong từ điển của WEBSTER lại được định nghĩa là ngành khoa học nghiên cứu bản chất, độ chiếu sáng, vị trí chuyển động tương đối, sự che khuất lẫn nhau v v của các thiên thể trong vũ trụ Trong khi đó chính quyển từ điển này lại định nghĩa Chiêm tinh học là một khoa học giả tạo (pseudo Science), nó chủ trương tiên đoán tương lai bằng việc xem xét ảnh hưởng không có căn cứ xác thực của vị trí tương đối giữa Mặt trời, mặt trăng và các vì sao tới công việc của con người

Trong thực tế thuật chiêm tinh ra đời trên cơ sở những hiểu biết của thiên văn học, nhưng rất tiếc từ xa xưa nó đã được hướng vào phục vụ cho lý thuyết thần quyền cho chính sách ngu dân của các tầng lớp thống trị cũ Các nhà chiêm tinh đã sử dụng nhiều thuật ngữ của Thiên văn học như tên gọi các chòm sao, các điểm và đường cơ bản trên thiên cầu, những biểu bảng biểu diễn vị trí và chuyển động tương đối giữa các hành tinh Vì vậy họ đã làm cho các tầng lớp dân chúng ít được thông tin đầy đủ tin rằng Chiêm tinh học luôn luôn ứng dụng Thiên văn học

Dưới con mắt của công chúng Việt Nam Chiêm tinh học đã cho phép lập ra những lá

số tử vi dựa trên quan niệm "PHẬN DÃ" quan niệm này có từ thời Xuân thu chiến quốc từ năm 770 - 221 trước Công nguyên) với đại ý là Trong Thiên văn cổ đại, các nhà thiên văn cổ Trung Quốc đã chọn ra 28 chòm sao khá sáng và phân bố khá đều trên miền Hoàng đới làm nền quan sát chuyển động nhìn thấy của Mặt trời Mặt trăng và các hành tinh nhằm mục đích định rõ 4 mùa và thời tiết Về sau, để tiện hơn cho quan sát nói trên, họ lại chia miền Hoàng đới thành 12 phần đều nhay gọi là thập nhi thứ, mỗi thứu đều có một số trong 28 chòm sao nói trên làm chuẩn Thế là chiêm tinh học thừa nhân một cách không cần lý giải rằng sự phân chia các khu vực trên Mặt Đất và sự phân chia các khu vực tinh tú trên trời có quan hệ 1 - 1 Còn số phận của mỗi người được sinh ra trên Trái Đất lại chỉ liên quan tới cấu hình bầu trời sao từ thời điểm con người đó được sinh ra Chiêm tinh học còn gắn cho sự xuất hiện của sao này là điềm lành, của sao kia là điềm gở, có những ngôi sao đại diện cho các vị thần trông coi một số việc nhất định trên trần gian Khi một người

được sinh ra thi bầu trời xuất hiện ngôi sao mới là "tướng tính" của người đó Kẻ anh hùng thì tướng tinh sáng rực, người tầm thường, hèn kém thì "tướng tinh" mờ nhạt Mỗi người chết đi thì tướng tinh của người đó cũng sa xuống

Dựa vào những quan niệm đó, các nhà chiêm tinh quan sát sự vận hành của các thiên thể để dự đoán họa phúc, vui buồn cho từng địa phương, từng con người nhất định !

Nếu suy nghĩ nghiêm túc ta dễ thấy rằng: tại sao có quan hệ đó sự gán ghép trên đây dựa vào nguyên tắc cơ cấu nào ? tất nhiên sẽ có người cho rằng quan hệ như trên là có thật nhưng biết đâu do nhận thức của chúng ta chưa đạt tới Vâng, nếu đúng như vậy thì nó là một quy luật khách quan, đã là quy luật khách quan thì phải được kiểm nghiệm nghiêm túc qua thực tế Tiếc thay, khi xây dựng quan niệm trên vẫn chưa được kiểm nghiệm nghiêm túc qua thực tế Sau này, theo Kelly và Pasachoff.J người ta đã tiến hành nhiều cuộc điều tra có tính thống kê tính đúng đắn của nhưng tiên đoán mà thuật chiêm tinh đưa lại kết quả điều tra chẳng hề đủ tin cậy để khẳng định tính đúng đắn đó

Năm 1975, Viện Galop đã tổ chức phát phiếu thăm dò một nhóm dân chúng Mỹ, kết quả 28% những người được hỏi ý kiến ở độ tuổi 18 nói rằng họ tin vào chiêm tinh học, trong

đó khi độ tuổi thay đổi 18 đến 24 thì tỷ lệ phần trăm người được hòi tin vào thuật chiêm tinh thay đổi từ 38% đến 26% phải chăng thanh niên bồng bột mới lớn lên để tin hơn vào chiêm tinh học

Một thực tế là một số ít người trong công chúng nước ta cùng như nhiều nước trên thế giới vẫn tiến hành dùng thuật chiêm tinh để tiên đoán vận mệnh con người, vận mệnh quốc gia Niềm tin của họ vào thuật chiêm tinh, theo chúng tôi nó cũng giống như niềm tin của các tin đồn vào học thuyết của các giao phái tương ứng Để giải phóng những "tín đồ" chiêm tinh học ra khỏi niểm tin dễ dãi ấy điều quan trọng đầu tiên là làm cho họ hiểu được vĩ trong quan hệ giữa con người trên Trái Đất với các vật thể trong vũ trụ Thiên văn học đã đầy đủ lợi thế để góp phần đắc lực giải quyết nhiệm vụ trên

Hà Nội, 1997 TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 IAV commission 46 - teaching of Astronomy Newsletter No34 Februay 1992 pages 19-20

2 Đặng Đức Siêu " Thiên văn và lịch pháp - Giáo trình cố vấn tập 1, 2 phần 1 NXB Giáo dục, Hà Nội, 1970

3 Phạm Dũng và thế sơn : sau những bức màn thần bí NXB Thanh niên, Hà Nội,

1968

MỘT SỐ Ý KIẾN VẾ THUẬT ĐOÁN SỐ MỆNH

PHẠM VIẾT TRINH

ĐHSP Hà Nội

Cuộc sống của con người muôn hỉnh muôn vẻ Việc ghi chép lại đời sống của một người là ghi lại tiếu sử của họ, một việc làm rất bình thường Song nếu như trong cuộc đời cùa ai đó có những thăng trầm "may rủi" thi người ta ưa dùng từ "số mệnh" hàm ý là mệnh đã được định sẵn Do ai định ? Do cái gì định ? Chưa thấy có câu trả lời tường minh về câu hỏi này Song nếu xét theo từ ngữ và nội dung hành nghề thì thuật đoán số mệnh với cái tên

"Chiêm tinh học" cho thấy số mệnh là do "thiên định", là do các thiên thể quyết định!

Tin hay không tin vào số mệnh là một hiện tượng tâm lý xã hội vô cùng phức tạp Song nếu xét về góc độ số mệnh của mỗi con người đã được định sản và do các thiên thể "áp định" theo các nhà chiêm tinh thì cần được thảo luận

1 Thuật Chiêm tinh (astrology) Chiêm tinh được thành hình trên cơ sở nhận thức

mang tính chất thần học về các thiên thể trong bầu trời Từ đặc điểm chuyển động biểu kiến của các thiên thể, trước hết của Mặt Trời và một số hành tinh được áp dụng vào cuộc sống như xác định phương hướng, tọa độ địa lý Một số người đã suy ra "còn có cả mối quan hệ giữa các thiên thể với số mệnh của con người"! Thế là từ ngày tháng năm sinh, cũng là từ sự phân bố cụ thể của các thiên thể trong bấu trời vào ngày giờ sinh đó, người ta lập ra lá số (hyroscopy) Việc lập ra lá số có vẻ như là khoa học, song xét về nguyên nhân định mệnh để suy ra số phận của con người thì không thể nào lý giải bàng khoa học được

Để tham khảo xin nêu một vài tư liệu theo tôi rất đáng tin cậy sau đây:

- Ông Jean - Claude Pecker, Viện sĩ viện Hàn lâm khoa học Pháp, giáo sư Thiên vãn học đã trả lời một phóng viên báo "La Recherche" đăng trong số báo 140, tháng 1 năm 1983:

"Về lập lá số thì không có gì là khó hiểu Điều khó hiểu và đáng tranh luận là cách suy diễn

từ lá số đó" Kiến thức Thiên văn học hiện nay cho thấy không hễ và không thể có mối quan

hệ giữa các thiên thể với số mệnh của con người Lực tương tác giữa các thiên thể trong vũ trụ là lực hấp dẫn và lực điện từ Các lực này đểu tỷ lệ nghịch với bình phương khoảng cách

Vi các sao ở rất xa Trái Đất nên tác dụng của các lực này đến Trái Đất là vô cùng nhỏ Trong

hệ Mặt Trời thi chỉ có lực hấp dẫn của Mặt Trời tác dụng lên các hành tinh là cơ bản còn lực tương tác giữa các hành tinh với nhau hay giữa các hỉnh tinh với Trái Đất là không đáng kể Chính vì thế mà các hành tinh cũng như Trái Đất chuyển động quanh Mặt Trời với quỹ đạo

và chu kỳ rất ổn định Nhu vậy không thể cho ràng các sao và các hành tinh có tác động đến Trái Đất và càng không thể có tác động đến số phận của từng người trên Trái Đất

Nếu như cho ràng tác động của các thiên thể đến số phận con người không phải là do lực hấp dẫn và lực điện từ mà là do một loại lực "vô hình" nào, khác thì họ cũng nên biết ràng trong vũ trụ có hàng tỷ tỷ sao tức là hàng tỷ tỷ

Mặt Trời và cũng có vô số hành tinh Tất cả các thiên thể này đều được cấu tạo từ các nguyên

tố hóa học như nhau, đều vận động và tiến hóa theo những quy luật của tự nhiên như nhau Làm sao có thể cắt nghĩa được sao này, Trái Đất này là "thiện", sao kia, Trái Đất kia là "ác" Quan niệm ấu trĩ về mỗi sao là một "thiên thần" đã được gạt bỏ từ lâu

- Tờ Sự thật Cômxômôn (Nga) ngày 31-12-1993 sau khi nêu các dự đoán của các nhà chiêm tinh học "nổi tiếng" Nga và châu Âu như: năm 1993 nước Nga có Tổng thống mới Goocbachop, động đất ở Caliphoocnia thành phố Xan Diêgô sẽ biến mất dưới làn sóng biển,

vỏ Trái Đất rạn nứt làm cho nước Italia bị chẻ ra làm hai phẩn đã kết luận: "Như vậy các nhà chiêm tinh học nổi tiếng, các nhà ngoại cảm đã đưa ra các dự báo hoàn toàn sai lạc"

- Báo Tin tức (Nga) ngày 24-12-1993 có thông báo một cuộc "thách thức " các nhà chiêm tinh quốc tế tham gia vào một thể nghiêm thử tài Bên thách là hai nhà khoa học: ông Rainikhat - Vikhôchec giám đốc đài Thiên văn Padecbec (Đức) và ông Piôt Tơrêvoghin, nhà toan học lập trình ở Xanh Petecbua (Nga) Hai ông mời các nhà chiêm tinh học nước Nga và Đức thế nghiệm tính chính xác của nghệ thuật chiêm tinh trong ,một thí nghiệm gồm hai phần: phần thứ nhất mời tiên đoán một sự kiện chính trị lớn diễn ra ở một Bước bất kỳ nào

đó và phần thứ hai mời lập lá số cho 20 người theo các bước được đề ra rất cụ thể Thời hạn nạp đơn đến hết ngày 31-1-1994 Cuộc thách thức "hóc búa" này đã không được các nhà chiêm tinh "nổi tiếng" hưởng ứng!

Về đĩa bay tuy mới có tin đồn đại nhưng trên thế giới đã có một số nước lập ban theo dõi "vật lạ" (đĩa bay) còn thuật chiêm tinh đã có rất lâu đời nhưng không có một cơ quan -khoa học nào quan tâm đến nó cả Chỉ vì một lẽ thật dơn giản là các ngôi sao, các hành tinh không thể quyết định vận mệnh của mỗi con người

2.Về tử vi đầu số, ở một số nước phương Đông có tồn tại tử vi là thuật đoán số mệnh

Giống như Chiêm tinh, lá số tử vi cũng được lập từ ngày tháng năm sinh Với lá số người "tài" sẽ luận ra được mọi thứ về cuộc sống, về vận mệnh của con người: tình duyên, vợ chồng, con cháu, nghề nghiệp, tài sản, công danh bệnh tật sức khỏe, bang giao, bạn bè vận may, tai nạn ,

Khác với chiêm tinh là các sao trong tử vi không phải là sao thật, nghĩa Là không phải các sao trong bầu trời Các tác giả đầu sổ toàn thư, đứng đấu là Hi Di (Trần Đoàn) người Trung Quốc đã dùng các ký hiểu ám chỉ những hiện tượng có thật trong cuộc sống để lập ra hàm số tử vi và đã mượn từ sao để gọi các ký hiệu ấy Thế là các sao trong tử vi là những sao

"hư cấu" Hơn nữa các tác giả cũng đã dấu "bí quyết" lập ra tử vi đầu sổ mà chỉ nêu cách lập

lá số có thể nói dưới dạng "mật mã" để cho người sau giải mã

3.Vấn đề dự báo Ngày nay ngoài khoa học dự báo các hiện tượng thiên nhiên (như

thời tiết ) có khoa học dự báo các hiện tượng xã hội (như giá cả ) Độ tin cậy của dự báo phụ thuộc trước hết vào độ tin cậy của các tư liệu có liên quan đã được thu thập Tuy người ta

đã có nhiều kinh nghiệm làm dự báo và hơn nữa đã có những phương tiện kỹ thuật hiện đại

hỗ trợ nhưng kết quả dự báo vẫn chưa cao thâm chí có nhiều trường hợp dự báo hoàn toàn sai lệch Sự phát triển của tự nhiên, của xã hội cũng như của con người đều tuân theo quy luật nhân

quả Song ngoài quy luật nhân quả bình thường có tính chất tiệm tiến, còn có luật nhân quả đột biến tạo ra những hậu quả đột ngột mà ta quen gọi là ngẫu nhiên (may rủi) Cái khó khăn nhất trong khoa học dự báo là lường trước được các sự kiện đột biến ấy (một cơn lốc xuất hiện, một vụ động đất, một cơn sốt giá cả, một vụ khủng bố, một tai nạn giao thông tuy đều

có nguyên nhân nhưng là những nguyên nhân có tính đột biến) Song dễ dàng thấy ràng dự báo các hiện tượng thiên nhiên, xã hội còn đơn giản hơn nhiêu so với dự báo vận mệnh con người Thế mà chỉ từ một số liệu ngắn gọn: ngày tháng năm sinh mà người ta luận ra đủ thứ Hơn nữa Chiêm tinh tính theo Dương lịch còn tử vi tính theo Âm lịch Ở cùng một thời điểm các ngày tháng trong hai loại lịch này hoàn toàn khác nhau (ngày tháng lịch là do con người quy ước sao cho thích hợp nhất với cuộc sống hàng ngày ) Tại sao có những ngày theo Dương lịch là tốt và theo Âm lịch lại là xấu ?

Đúng như nhiều người, có cả những người "mê" tử vi mà tôi quen biết đã nói: "Đến nay Đầu số tử vi là một biển trời huyền bí" Theo tôi không riêng gì tử vi, Chiêm tinh học, trong đời thường còn còn biết bao cải "huyền bí" khác nữa Chẳng lẽ một ngôi chùa "thiêng" lại không huyền bí Lẽ nào các "vị linh thiêng'' lại chỉ ủng hộ cho những ai đến bái lạy, dù cho họ "ăn ở" như thế nào Thực ra, nếu như có cõi thiêng liêng thì người đời đã đem cái

"phong bì" tiêu cực của trần tục vào thế giới thiêng liêng rồi đó !

Theo tôi, mỗi người có một cuộc sống riêng chủ yếu do bản thân quyết định Song vì tao ngộ với xã hội với môi trường nên không thể tránh hết được những biến cố ngấu nhiên có thể xẩy ra Thông thường khi gặp rủi ro người ta hay dùng số mệnh để tự an ủi hay động viên bạn bè May thay dù cho ai đó có tin vào số mệnh thì họ cũng không buông thả con cháu minh Họ vẫn tin vào "người có chỉ thì nên", ăn vóc học hay, ra ân được phúc nên họ vẫn biết tìm một nhà trẻ tốt, một trường học tốt đế gửi gắm con cháu của họ

VỀ NHỮNG KHÓ KHĂN TRONG GIẢNG DẠY MÔN THIÊN VĂN Ở

KHOA VẬT LÝ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

(Abstract: About some difficulties in teach of Astronomy in Pedalogical instiutes)

TRẦN QUỐC HÀ Khoa Vật lý trường ĐHSP thành phố Hồ Chí Minh

Thiên văn học (TVH) là môn học gần đây đang được coi trọng, đặc biệt trong khoa Vật lý của các trường ĐHSP vì TVH là một phấn không thể thiếu được trong cơ cấu tri thức

về tự nhiên Nó kết hợp với các phần khoa học khác như cơ, nhiệt, điện, quang, nguyên tử để tạo nên một bức tranh thống nhất vẽ thế giới từ vi mô đến vĩ mô và siêu vĩ mô Chẳng những

là môn học cần thiết, TVH còn là một môn học lý thú, vừa cố điển vừa rất hiện đại, đầy những khám phá mới mẻ Tuy nhiên, đó còn là một môn học rất khó Khó vì chính bản thân đối tượng nghiên cứu là vũ trụ bao la vô tận huyền bí luôn thách đố tri thức con người Khó

vì chính khả năng tri giác của con người có hạn, vì cuộc sống con người thật là ngắn ngủi so với lịch sử vũ trụ, vì phương tiện nghiên cứu các đối tượng của môn học vừa rất to lớn vừa ở rất xa, chúng ta phải cần có các phương tiện đặc biệt v.v Trong khuôn khổ bài báo này chúng tôi chỉ trình bày những khó khăn trong việc giảng dạy TVH hiện nay ờ ĐHSP và đề xuất một vài phương án giải quyết

Trong chương trình TVK ở ĐHSP chúng ta đề cập những vấn để như: cơ học thiên thể (cấu tạo hệ Mặt Trời), thiên văn cầu (công thức lượng giác cầu), Thiên văn Vật lý (các phương pháp quan sát trong thiên văn, vật lý các sao, các vấn đề về vũ trụ học) Với thời gian phân bố cho chương trình quá ít như hiện nay chúng ta khó lòng dạy hết cả chương trình (Đó

là chưa nói đến TVH hiện đang đang tiến như vũ bão, kiến thức mới cần đuợc cập nhật) Nếu không được dạy đầy đủ người học sẽ không thể có một kiến thức cơ bản, đại cương về Thiên văn học Một môn học mà sinh viên chỉ mới được nghiên cứu ở bậc Đại học, lại học vẻn vẹn

có một học kỳ với 45 tiết chỉ là những bài học vỡ lòng vì môn TVH, không thể gọi là kiến thức thiên văn ở bậc đại học được Do đó vấn đề đầu tư thêm thời gian cho môn TVH, thậm chí phải coi nó như một môn chuyên để độc lập để có đầu tư sâu rộng hơn mới có thể trang bị cho sinh viên một kiến thức TVH đẩy đủ hơn

Tuy nhiên ngay trong việc giảng dạy những kiến thức vỡ lòng của TVH chúng ta cũng gặp không ít khó khăn Khó khăn lớn nhất là chỉnh đối tượng nghiên cứu của TVH là những thiên thể to lớn, nhưng ở rất xa chúng ta Chúng ta không thể trực tiếp "sờ mó" được chúng Chúng ta chỉ có thể nhận biết chúng thông qua lượng thông tin ít ỏi do chúng gởi đến mà chúng ta nhặn được bàng cách quan sát bầu trời Ngay trong việc quan sát này vỉ bản thân Trái Đất cũng là một thành viên của vũ trụ, của hệ Mặt Trời, cũng tham gia vào các chuyển động nên

việc phân biệt giữa kết quả quan sát biểu kiến và chuyển động thực của các thiên thể là rất khó Chính vì vậy mà con người đã lầm lạc cả hàng chục thế kỷ về cấu tạo Thái dương hệ của chúng ta: Trái Đất quay quanh Mặt Trời hay Mặt Trời quay quanh Trái Đất Vậy trong phần

cơ học thiên thể, hệ Mật Trời, ba định luật Kepler Chúng ta nên làm các mô hình về hệ Mặt Trời, và nhấn mạnh tính tương đối trong chuyển động để sinh viên có thể hình dung một cách

Trong các phần khác của chương trình ta gặp khó khăn rất lớn trong việc truyền thụ kiến thức, đó là phải đưa ra kết quả một cách áp đặt không thể có chứng minh ngay tại lớp đươc Những khó khăn này gặp ở phần giảng về các Punxa, lỗ đen, sự tiến hóa của các sao v.v Muốn kiến giải một cách rõ ràng, chúng ta cần phải có một số kiến thức toán và vật lý hiện đại như thuyết tương đối, các thuyết vật lý cơ bản về tương tác, cấu trúc vật chất Những kiến thức này sinh viên không được trang bị kỹ ở mức độ đại cương Đây là những khó khăn hạn chế việc tiếp thu của sinh viên, khiến họ không thấy được tính thuyết phục của những kiến thức đã học đồng thời tìm hiểu cách nghiên cứu đối tượng môn học Do đó việc học Vật

lý chi còn là mô tả các hiện tượng, không còn đúng trình tự logic của việc truyền đạt một kiến thức Vật lý Vấn đề này rất khó khắc phục vì thiếu điều kiện thời gian và thiết bị nghiên cứu

Tóm lại, trên đây là một sổ khó khăn trong việc giảng dạy TVH mà trong quá trình giảng dạy còn rất ngăn chúng tôi nhận thấy được, mong được các đồng nghiệp cùng xem xét bàn bạc nhằm đưa ra các biện pháp giúp việc giảng dạy môn TVH ngày càng tốt hơn

NGHIÊN CỨU VÀ QUẢN LÝ LỊCH NHÀ NƯỚC VIỆT NAM XƯA VÀ

NAY

TRỊNH TIẾN ĐIỀU Ban lịch Nhà nước Trung tâm Khoa học tự nhiên

và Công nghệ Quốc gia

I CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ KHOA HỌC VỀ LỊCH

Ngày xưa, lịch là việc hệ trọng của vua chúa, vì có quan niệm rằng vua chúa thay mệnh trời ban sóc cho dân Lịch gắn liền với triều đại, với niên hiệu vua với âm dương ngũ hành, thiên can địa chi, nhị thập bát tú; gắn liền với lịch sử, văn hóa, khoa học vật lý, thiên văn và toán học Lịch gắn liền với ngày sinh tháng đẻ mỗi con người, vì con người là tiểu vũ trụ trong đại vũ trụ

Ngày nay, lịch là công cụ đo đếm thời gian và thời tiết của toàn dân, toàn xã hội Lịch giúp con người có mốc đánh dấu những sự kiện trong quá khứ, công việc hiện tại, lập kế hoạch dự kiến cho tương lai Lịch có tính tương đối tuy thuộc vào việc chọn mốc thời gian và cách đặt ngày tháng theo lịch pháp nào Lịch cũng có tính tuyệt đối, thể hiện sự vận động của Trái Đất, Mặt Trăng hay Mặt Trời, phản ánh nhịp điệu vũ trụ, chu kỳ cuộc sống và các quy luật thiên nhiên khác

Lịch cũng từng thăng trầm, đổi thay theo lịch sử Trải qua hơn 6000 năm lịch sử lịch, hàng trăm lần thay đổi lịch, cải cách phương pháp tính lịch (lịch pháp), đến nay lịch thế giới vẫn chưa hoàn chỉnh Trong giao lưu quốc tế rộng rãi lịch ngày càng đi đến sự thống nhất thời gian quốc tế Nhưng mỗi nước do lịch sử khác nhau, vị trí địa lý khác nhau, điêu kiện xã hội khác nhau nên đã và đang dùng các lịch dân tộc khác nhau Ngay lịch Quốc lễ mỗi nước cũng khác nhau, nó quyết định đến quản lý thời gian làm việc và nghỉ tết, lễ khác nhau ở mỗi nước Vì thế, lịch do Nhà nước quản lý Nghiên cứu lịch là nghiên cứu tính pháp lý, tính khoa học, tính dân tộc, tính lịch sử và tính quốc tế của lịch

Lịch phản ánh trình độ văn hóa, khoa học và nhận thức của con người Quá trình xây dựng lịch là quá trình hoàn chỉnh dần hệ thống đếm thời gian, phản ánh chuẩn mực thiên nhiên, quy luật biến đổi thời tiết, khí hậu Trái Đất, phục vụ sản xuất và đời sống xã hội Con người tồn tại trong gia đình, trong công đồng xã hội, trong không gian, thời gian Ngày hay đêm là phản ánh thời gian biểu hiện sáng hay tối, chỉ ra vị trí nào của Trái Đất trong không gian, hướng về phía Mặt Trời hay ngược lại Như vậy, ngày hay đêm còn phản ánh gián tiếp

về không gian Lịch vừa thể hiện thời gian, vừa thể hiện không gian Hiểu về lịch là hiểu về

sự thống nhất không gian và thời gian trong sự vận đông vật chất trong vũ trụ

Lịch lấy ngày mặt đất làm đơn vị cơ bản Ngày mặt đất tuy thuộc vào giờ pháp định,

vào múi giờ mỗi quốc gia, vào quy ước tính ngày từ giờ nào Ngày mặt đất để phân biệt với ngày sao, ngày các hành tinh khác trong hệ Mặt Trời Ước của ngày là giờ, phút, giây Bội

- Về việc thiết lập múi giờ chung cho các nước ASEAN (Phạm Viết Trinh, Trịnh Tiên Điêu Phạm Văn Kiếm, Phạm Văn Miêng, Nguyễn Khắc Sương )

- Thẩm định công trình lịch Tổng hợp quốc tế (nhóm chuyên gia lịch Trịnh Tiến Điều, Phạm Văn Kiếm )

- Ngoài ra còn nhiều bài nói chuyện chuyên đề về lịch, nhật thực, nguyệt thực trên truyền hình, trên Đài tiếng nói Việt Nam, bài viết trên các báo, tạp chí (các tác giả Phạm Viết Trinh, Trịnh tiến Điều, Nguyễn Mậu Tùng, Nguyễn Quang Riêu, Lê Thành Lân, Nguyễn Đình Noãn )

- Soạn thảo, tính toán, biên dịch, in ấn phát hành lịch Thiên văn hàng hải từ năm 1962

- 1979, 1982, 1986, 1987, 1989 (nhóm chuyên gia Nguyễn Mậu Tùng, Nguyễn Thị Vượng, Nguyễn Văn Quy, Phạm Văn Kiếm, Trịnh Tiến Điều, Lê Xuân Hưng, Nguyễn thuyết

- Lịch dân tộc Mường (Nguyễn Lương Bích, Nhã Phong)

- Các tài liệu sách giáo khoa liên quan đến lịch (Phạm Viết Trinh, Nguyễn Đình Noãn Nguyễn Dương Đôn )

- Lịch Tiết khí (Lê Thành Lân)

- Chuẩn bị lịch Quốc lễ thế kỳ XXI (Trịnh Tiến Điều)

- Thông báo lịch Việt Nam 1000 năm (1010 - 2010) (Trịnh Tiến Điều)

- Lịch sử lịch Việt Nam (Trịnh Tiến Điều)

- Các tài liệu lịch thế giới của các tác giả nước ngoài

Tất cả các sách lịch của các nhà xuất bàn, các công trình nghiên cứu về lịch phải được xem xét, đánh giá, thẩm định và công bố, vì lịch do Nhà nước quản lý

III CÔNG TÁC QUẢN LÝ LỊCH VIỆT NAM

Hiện nay, Chính phủ giao cho Trung tâm Khoa học tự nhiên và Công nghệ Quốc gia cùng Bộ Văn hóa - Thông tin công tác quản lý lịch về mặt Nhà nước

- Hàng năm, Ban lịch cung cấp số liệu lịch cho các nhà xuất bản, từng bước cài tiến lịch Việt Nam, tiến tới lịch thường xuyên cho thế kỷ XXI

- Thu và kiểm tra, lưu chiếu hàng trâm đầu lịch khác nhau Phát hiện nhiều lịch in sai sót như: lịch Hải Phòng, lịch Công đoàn giao thông (sai 4 tháng), lịch thế kỷ còn sai sót nhiều năm

- Cùng Cục xuất bàn Bộ Văn hóa - Thông tin quản lý việc xuất bản lịch trong cả nước

và xuất bàn lịch từng năm Vi dụ 9 tháng đấu năm 1996 in lịch năm 1997 như sau:

- Lịch chui, "lịch cò", lịch vạn sự đã lùi dần, do ban lịch và Bộ Văn hóa Thông tin

đã quản lý việc xuất bản lịch theo Luật xuất bản và Nghị định 79/CP ngày 6-11-1993 của Chính phủ

Tóm lại, đã đến những năm cuối cùng của thế kỷ XX, lịch thế giới vẫn chưa hoàn chỉnh Từ 0 giờ ngày 1-1-2001 chúng ta bước sang thế kỷ XXI Lịch Việt Nam vẫn còn nhiều vấn đề cần thảo luận

Đã 30 năm, Chính phủ ra quyết định về công tác lịch, lịch mới tiến được những bước

đi ban đầu Giáo sư Hoàng Xuân Hân đế 40 năm nghiên cứu, tìm tòi về lịch, thấy rằng lịch Việt Nam rất phong phú và độc đáo Lịch Việt Nam tuy ảnh hưởng nhiều bởi lịch Trung Quốc, nhưng vẫn có tới vài trăm năm khác với lịch Trung Quốc Lịch cổ nhất Trung Quốc là lịch Điều cách đây 2500 năm Lịch cổ Việt Nam đặt ngày mùng 1 là ngày có trăng (mùng 1 lưỡi trai, mùng 2 lá lúa ), ngày 30 là ngày không trăng (tối như đêm 30) Tết dương lịch gần ngày nhật cận Tết âm lịch gần ngày lập xuân

Sang thế kỷ XXI, chúng ta cần cải tiến lịch từ nội dung đến hình thức in ấn phát hành làm cho lịch ngày càng phục vụ cuộc sống con người thuận tiện hơn, phục vụ xã hội ngày càng tốt đẹp hơn

TÓM TẮT Nội dung báo cáo trình bày vẽ những cơ sở pháp lý và khoa học về lịch, đánh giá thống kê các kết quả nghiên cứu về lịch Việt Nam, các cơ quan nghiên cứu và quản lý lịch Việt Nam từ xưa tới nay