S� d�ch chuy�n này chính là nguyên nhân phát sinh gió mùa nhi�t ��i... N�m ch�ng lên các thành t�o Paleozoi là thành h� màu �� Jura có l�n phun trào axit... Dãy và kh�i núi bóc mòn c�u t
Trang 1B ng 35: Di n tích và kích th c các m phá ven b d i duyên h i mi!n Trung Vi t Nam
Kích th c (km) *+ sâu (m) Kích th c c.a (m) STT * m phá Di n tích
(km 2 )
Trang 2CÁC Y U T TÁC NG GÂY L L T CÁC L U
V C SÔNG D I DUYÊN H I MI!N TRUNG
1 Tác '(ng c)a 'i,u ki/n khí h1u gây m a l6n d8i duyên h8i mi,n Trung
1 1 Phân b� l��ng m�a theo không gian và th�i gian d�i duyên h�i mi�n Trung
Trên quan �i�m sinh khí h�u, mùa m�a ���c ��nh ngh�a là th�i k�liên t�c có l��ng m�a tháng trung bình trên 100mm Theo quan
�i�m này, mùa m�a � các khu v�c thu�c d�i duyên h�i mi�n Trung di�n bi�n r�t ph�c t�p, không nh�ng khác nhau v� th�i gian b�t ��umùa m�a, �� dài mùa m�a và c� m�c �� t�p trung m�a c�ng r�tkhác nhau, th� hi�n tác ��ng c�a các nhân t� ��a hình t�i l��ngm�a Y�u t� ��a hình tác ��ng làm thay ��i ch� �� phân mùa c�am�a và cơ ch� gây m�a � d�i duyên h�i mi�n Trung
* Khu v�c t� Thanh Hóa – b�c �èo Ngang: Khí h�u � �ây
mang tính ch�t chuy�n ti�p gi�a ki�u khí h�u mi�n B�c (khí h�unhi�t ��i gió mùa có mùa �ông l�nh) và ki�u khí h�u d� th��ng c�ami�n �ông Tr��ng Sơn S� xu�t hi�n c�a gió Tây khô nóng vào
��u mùa h� liên quan ��n hi�u �ng “f n” c�a dãy Tr��ng Sơn v�i
gió mùa tây nam �ã làm sai l�ch s� di�n bi�n mùa m�a �m � trong khu v�c Ch� �� m�a �m d�ch chuy�n v� cu�i mùa h� Tháng V, l��ng m�a v��t trên 100mm ���c tính vào mùa m�a nh�ng gi�mxu�ng vào tháng VI, VII ��t c�c ti�u nh� trong quá trình m�a n�m L��ng m�a l�n nh�t rơi vào tháng IX, X (l��ng m�a 2 tháng này chi�m 40 - 50% t�ng l��ng m�a n�m) L��ng m�a mùa m�a dao
��ng t� 1.400 - 1.600mm chi�m 85% t�ng l��ng m�a n�m L��ngm�a mùa m�a có xu th� t�ng d�n vào phía nam khu v�c nghiên c�uc� v� l��ng và c��ng �� m�a
Ba tháng có l��ng m�a l�n nh�t có xu th� ch�m d�n vào phía nam khu v�c N�u nh� ��i v�i Thanh Hóa l��ng m�a ba tháng l�n nh�t t� tháng VII - IX chi�m 60 - 62% l��ng m�a n�m, thì �Ngh� An l��ng m�a ba tháng l�n nh�t t� tháng VIII - X chi�m
Trang 360 - 65% l��ng m�a n�m và t�i Hà T�nh xu�t hi�n IX – XI chi�m 60% l��ng m�a n�m �ây là khu v�c ch�u �nh h��ng tr�c ti�p c�a bão và tháng IX có s� cơn bão �� b� nhi�u nh�t Tháng có l��ng m�a l�n nh�t n�m c�ng d�ch chuy�n d�n vào phía nam, � Thanh Hóa là tháng VIII (t� 250 - 400mm), Ngh�
An là tháng IX (300 - 450mm, có nơi v��t trên 500mm) và Hà T�nh là tháng X (500 – 600mm)
M�a c�c l�n trong khu v�c t� Thanh Hóa ��n b�c �èo Ngang
��u liên quan ��n bão ho�c bão k�t h�p không khí l�nh L��ng m�ac�c ��i trong 24 gi� l�n hơn 400 - 500mm, cá bi�t có nơi lên t�itrên 700mm (Thanh Hóa là 731mm)
*Khu v�c s��n �ông Tr��ng Sơn: N�m trong mi�n khí h�u có
nh�ng nét d� th��ng trong s� phân hóa mùa m�a �m ph�n ánh tác
��ng c�a ��a hình Tr��ng Sơn ��i v�i hoàn l�u Mùa m�a �m �khu v�c này b�t ��u t� gi�a mùa h� kéo dài ��n gi�a mùa �ông
Trong ��u mùa h�, ch�u tác d�ng “f n” c�a lu�ng gió tây qua dãy
Tr��ng Sơn �em l�i khí h�u khô nóng cho vùng, l��ng m�a các tháng này d��i 100mm/tháng Mùa m�a trong vùng ch� th�t s� b�t
��u vào tháng VIII khi có lu�ng gió mùa h� th�i t� phía nam theo d�c ���ng b� bi�n, cùng v�i tác ��ng c�a bão nên mùa m�a kéo dài
��n tháng XII, I L��ng m�a ba tháng l�n nh�t th��ng xu�t hi�n t�tháng IX - XI chi�m trên 65% l��ng m�a n�m, liên quan v�i d�i h�it� nhi�t ��i, bão và áp th�p nhi�t ��i Phân b� m�a trong n�m cùng
có s� khác bi�t gi�a vùng núi và ��ng b�ng, phân hóa theo ph�ơng b�c nam
Vùng núi (s��n �ông Tr��ng Sơn), mùa hè có m�a khá l�n nên mùa m�a kéo dài, t� tháng V ��n tháng XII ho�c tháng I Ngoài th�ik� m�a l�n vào các tháng IX, X, XI còn có m�t c�c ��i vào ��u hè, th��ng g�i là m�a ti�u mãn
Khu v�c ��ng b�ng duyên h�i, mùa m�a rút ng�n so v�i vùng núi,
� phía b�c mùa m�a kéo dài 5 - 7 tháng, � phía nam gi�m xu�ng còn
4 - 5 tháng và ch� còn 3 tháng (IX - XI) � vùng Ninh Thu�n
Do tr�i dài qua nhi�u v� �� ��a lý và �i�u ki�n khí h�u phân hóa m�nh, trong khu v�c này có th� phân chia thành các khu v�c khíh�u khác nhau:
+) Khu v�c t� nam �èo Ngang t�i b�c �èo H�i Vân: là vùng lãnh
Trang 4th� h�p ngang nh�t Vi�t Nam, v� m�t khí h�u, �ây là khu v�c có mùa �ông l�nh và r�t �m ��t còn mùa hè nóng và khô Mùa m�a t�tháng VIII – I (ph� thu�c vào c�p n�n m�a n�m), hai tháng (X, XI)
có l��ng m�a l�n nh�t chi�m 45% l��ng m�a n�m, liên quan ��nho�t ��ng c�a bão �� b� vào b� bi�n c�a khu v�c này L��ng m�atháng l�n nh�t ch�m d�n t� tháng X � Qu�ng Bình, Qu�ng Tr� t�itháng XI � Hu�, chi�m 25 - 30% l��ng m�a n�m L��ng m�a ngày c�c ��i ��t t�i trên 500mm và do m�a bão gây nên
+) Khu v�c Trung Trung b� (nam �èo H�i Vân ��n b�c �èo C�):l��ng m�a có xu th� gi�m d�n t� b�c vào nam và mùa m�a c�ng ng�n d�n Khu v�c Qu�ng Nam, Qu�ng Ngãi mùa m�a kéo dài 5 tháng t� tháng IX - I, còn khu v�c Bình ��nh, Phú Yên mùa m�axu�t hi�n trong 4 tháng, t� tháng IX - XII M�a l�n t�p trung trong
2 tháng X, XI chi�m t�i 60% l��ng m�a n�m và liên quan ��n ho�t
��ng c�a bão và áp th�p nhi�t ��i Tháng XI có l��ng m�a l�n nh�tchi�m 25% t�ng l��ng m�a n�m L��ng m�a ngày l�n nh�t � khu v�c này ��t trên 500mm, th�m chí ��t t�i x�p x� 700mm
+) Khu v�c Nam Trung b�: L��ng m�a � �ây gi�m h�n và mùa m�a c�ng ng�n d�n B�c Khánh Hoà mùa m�a kéo dài t� tháng IX - XII và khu v�c trung tâm ��ng b�ng Phan Rang - Phan Thi�t, mùa m�a trong 3 tháng (IX - XI) chi�m 60 - 75% l��ng m�a n�m Tháng có l��ng m�a l�n nh�t là tháng XI � phía b�c khu v�c(Khánh Hòa) và tháng X � phía nam khu v�c (Phan Rang) chi�mtrên 30% t�ng l��ng m�a n�m
L��ng m�a hai tháng l�n nh�t có m�i quan h� ch�t ch� v�il��ng m�a n�m (h� s� t�ơng quan t�i các khu v�c m�a l�n trên 3.000mm ��t t�i 0,92, còn ��i v�i các khu v�c m�a nh� h� s� t�ơng quan ��t 0,85) Nh� v�y có th� th�y r�ng l��ng m�a hai tháng l�nnh�t quy�t ��nh ��n l��ng m�a c� n�m
1 2 Cơ ch� hình thành m�a d�i duyên h�i mi�n Trung
M�a l�n � d�i duyên h�i mi�n Trung là h� qu� t�ng h�p c�a 3 nhân t�: lu�ng gió �ông dày v�i hàm l��ng �m cao; các nhi�u ��ng khí quy�n quy mô l�n và tác ��ng ��ng l�c m�nh m� c�a ��a hình Tr��ng Sơn C� ba nhân t� nêu trên ��u r�t quan tr�ng nh�ng m�al�n ch� x�y ra khi có nhi�u ��ng khí quy�n, ch� y�u là các vùng gió xoáy (bão, áp th�p nhi�t ��i), d�i h�i t� nhi�t ��i và front l�nh
Trang 51 2 1 Rãnh xích o và d i h i t nhi t i
* Rãnh xích o (còn g�i là áp th�p xích ��o, rãnh n�i chí tuy�n):
Trên b�n �� khí áp toàn c�u, � mi�n xích ��o có m�t d�i áp th�p phân b� theo h��ng v� tuy�n (�ông - tây) g�i là áp th�p xích ��o hay rãnh xích ��o Hàng n�m, rãnh xích ��o d�ch chuy�n theo chuy�n ��ngbi�u ki�n c�a m�t tr�i, ti�n v� bán c�u mùa h� S� d�ch chuy�n này chính là nguyên nhân phát sinh gió mùa nhi�t ��i � mi�n Nam và
�ông Nam châu Á, s� k�t h�p c�a nguyên nhân hình thành v�i s�t�ơng ph�n l�n v� nhi�t �� gi�a l�c ��a Châu Á � phía b�c và �n �� D�ơng � phía nam làm cho rãnh xích ��o d�ch chuy�n trong ph�m vi r�t r�ng Vào mùa hè, rãnh xích ��o ti�n xa lên phía b�c ��t ��n v�tuy�n 25 - 300B trong tháng VII T� hè sang �ông, rãnh xích ��ochuy�n d�n v� phía nam, lui v� mi�n nhi�t ��i Nam Bán C�u vào tháng I Do s� d�ch chuy�n m�nh m� c�a rãnh xích ��o nên � Nam Á
và �ông Nam Á gió mùa phát tri�n r�t m�nh, nh�ng mi�n này ���cxem là khu v�c gió mùa �i�n hình c�a th� gi�i
* Rãnh gió mùa: Là nơi hút gió, t�o nên gió mùa tây nam, vì v�y
nhi�u ng��i g�i nó là rãnh gió mùa [59] Rãnh gió mùa là hình th�gây m�a ch� y�u trên mi�n l�c ��a Nam Á và �ông Nam Á
Trong th�i k� xuân - hè trên l�c ��a Nam Á và bán ��o Trung �nth��ng xu�t hi�n m�t vùng áp th�p r�ng l�n do b� m�t tr�i hun nóng
���c g�i là là áp th�p nhi�t (�ôi khi g�i là áp th�p nóng) Áp th�pnhi�t hình thành trong �i�u ki�n � bên trên có vùng áp cao th�ng tr�,nên áp th�p nhi�t có b� dày không l�n, ít khi ��t t�i �� cao 3km
�ây là hình th� th�i ti�t n�ng nóng v�i dông nhi�t xu�t hi�n r�i rác Rãnh gió mùa là nguyên nhân ch� y�u c�a nh�ng tr�n m�a l�n �các mi�n n�i ��a n��c ta và c�ng là nguyên nhân c�a m�a mùa hè �mi�n núi phía �ông dãy Tr��ng Sơn, trong �ó có th�i k� m�a ti�umãn M�a l�n � Bình Thu�n (c�c Nam Trung b�) và � Thanh Hóa trong mùa hè c�ng có liên quan v�i rãnh gió mùa
* D i h i t nhi t i còn g�i là d�i h�i t� n�i chí tuy�n và tên c�
là front nhi�t ��i: Trên bi�n �ông và mi�n Tây Thái Bình D�ơng, rãnh xích ��o là nơi hút gió t� 2 phía: phía nam rãnh xích ��o là gió mùa tây nam và phía b�c là tín phong �ông b�c Nơi g�p g� gi�a gió mùa tây nam và tín phong �ông b�c g�i là d�i h�i t� nhi�t ��i Trong th�c t�, s� h�i t� x�y ra � tr�c rãnh khí áp, v� cơ b�n d�i h�i t� nhi�t
��i có v� trí trùng v�i rãnh xích ��o S� h�i t� c�a 2 lu�ng gió t�o
Trang 6�i�u ki�n ��ng l�c thu�n l�i �� dòng th�ng phát tri�n và d�i h�i t�nhi�t ��i là hình th� gây m�a l�n
D�i h�i t� nhi�t ��i là hi�n t��ng ��c tr�ng c�a mi�n nhi�t ��itrong th�i k� hè - thu V� mùa hè, d�i h�i t� nhi�t ��i ti�n lên phía b�c, ��n n��c ta vào kho�ng tháng V D�i h�i t� trên bi�n ph�i h�pv�i rãnh gió mùa trên ��t li�n t�o nên th�i k� m�a l�n vào ��u hè, �d�i duyên h�i mi�n Trung g�i là m�a ti�u mãn Sau �ó v� trí trung bình c�a d�i h�i t� nhi�t ��i ti�p t�c di chuy�n lên phía b�c, tháng VII ti�n lên ��n t�n v� tuy�n 300B � �ông Á và sau �ó lui d�n v� phía nam Tháng VIII, d�i h�i t� n�m � b�c bi�n �ông, theo h��ng �ông - tây và tháng IX d�i h�i t� n�m ngang B�c Trung b�, tháng X � Nam Trung b� và Nam b� Nh� v�y, d�i h�i t� nhi�t ��i �nh h��ng ��nkhí h�u d�i duyên h�i mi�n Trung ch� y�u trong hai tháng: tháng IX
và tháng X M�a � d�i h�i t� th��ng là m�a kéo dài có c��ng �� không l�n
D�i h�i t� còn là nơi phát sinh bão và áp th�p nhi�t ��i Tuy nhiên, sau khi hình thành thì bão và áp th�p nhi�t ��i tách kh�ivùng h�i t�, ��t nh�p vào ��i gió �ông (tín phong) và tr� thành nh�ng nhi�u ��ng t�ơng ��i tách bi�t, s� ���c xem xét � m�c sau
1 2 2 Bão và áp th&p nhi t i
Theo ��nh ngh�a, bão là vùng gió xoáy r�t m�nh trên ph�m vi r�ng, s�c gió ��t t� c�p 7 tr� lên theo thang gió Bôpho Gió xoáy theo h��ng ng��c v�i chi�u quay kim ��ng h� n�u là � B�c bán c�u vàthu�n chi�u kim ��ng h� n�u � Nam bán c�u ���ng kính vùng bão bi�n thiên trong kho�ng 600 - 1.000km
Nh�ng vùng gió xoáy có ��c �i�m t�ơng t� nh� bão nh�ng s�cgió y�u hơn, t� c�p 6 tr� xu�ng g�i chung là áp th�p nhi�t ��i �Vi�t Nam, s� phân chia c�p gió xoáy nh� sau:
• Bão là vùng gió xoáy r�t m�nh, s�c gió m�nh nh�t ��t t� c�p 8tr� lên (17m/s)
• Áp th�p nhi�t ��i là nh�ng vùng gió xoáy t�ơng ��i m�nh, bi�nthiên trong kho�ng c�p 6, 7
• Áp th�p là nh�ng vùng gió xoáy y�u, t� c�p 5 tr� xu�ng
Thu�t ng� “xoáy thu�n nhi�t ��i” v�i hàm ý bao g�m c� bão và áp
Trang 7th�p nhi�t ��i [59]
D�i duyên h�i mi�n Trung n��c ta là nơi h�ng ch�u tác ��ng r�tl�n c�a các nhi�u ��ng th�i ti�t gây m�a l�n Theo s� li�u th�ng kênhi�u n�m (1891 - 2002) cho th�y có t�i 533 cơn bão �� b� vào b�bi�n Vi�t Nam (tính trung bình là 4,3 cơn/n�m), trong �ó �� b� vào b� bi�n mi�n Trung 412 cơn bão chi�m t�i 77,3% (trung bình 3,71 cơn/n�m) Trong nh�ng n�m g�n �ây s� cơn bão �� b� vào b� bi�nlãnh th� Vi�t Nam ngày càng gia t�ng, ��c bi�t ��i v�i b� bi�n mi�nTrung Trong th�i gian (1956 - 2002) s� cơn bão �� b� vào b� bi�nmi�n Trung trung bình ��t 4,11 cơn/n�m (b�ng 28)
B ng 27: S8 c5n bão và áp th3p nhi t i nh h ;ng tr<c ti=p =n các t>nh d i duyên h i mi!n Trung (Th�i k� 1956 – 2002)
S8 c5n bão và áp th3p nhi t i nh h ;ng tr<c ti=p
T�nh
III IV V VI VII VIII IX X XI XII N@m
Thanh Hóa 4 6 9 9 2 30 Ngh� An 3 1 5 5 1 15
Hà T�nh 1 1 5 4 5 16 Qu�ng Bình 3 6 8 7 24
Qu�ng Nam 1 4 1 4 4 1 15 Qu�ng Ngãi 1 1 1 5 2 2 12 Bình ��nh 1 1 5 5 1 13 Phú Yên 1 10 6 1 18 Khánh Hòa 2 1 7 7 17
TAng s8 2 1 2 14 13 24 44 53 29 7 189
(Ngu*n: TT Khí t-.ng th/y v1n Qu3c gia)
Th�i k� xu�t hi�n bão trên d�i duyên h�i mi�n Trung t� tháng VI
��n tháng XII, nh�ng t�p trung ch� y�u vào các tháng VIII ��ntháng XI chi�m 79,4% t�ng s� cơn bão, trong �ó tháng X có s� cơnbão và áp th�p nhi�t ��i �� b� l�n nh�t (53 cơn trên t�ng s� 189 cơn
Trang 8bão) Tháng xu�t hi�n bão c�ng d�ch chuy�n d�n t� b�c vào nam d�c theo d�i ven bi�n mi�n Trung Tháng IX có s� cơn bão xu�thi�n l�n nh�t � d�i ven bi�n B�c Trung b� (t� Thanh Hóa vào ��nTh�a Thiên - Hu�) chi�m t�i 32,3% s� cơn bão c� n�m ��i v�i d�iven bi�n Trung Trung b� (t� �à N�ng t�i Khánh Hòa) tháng X bão xu�t hi�n cao nh�t, chi�m 37,3% s� cơn bão c� n�m D�i ven bi�nc�c Nam Trung b� (Ninh Thu�n - Bình Thu�n) bão �� b� nhi�unh�t vào tháng XI chi�m 40% s� cơn bão c� n�m Cùng v�i s� gia t�ng v� s� l��ng cơn bão trong th�i gian g�n �ây, th�i gian xu�thi�n bão và áp th�p nhi�t ��i c�ng thay ��i Tháng có s� bão nhi�unh�t d�ch chuy�n d�n v� cu�i mùa bão Th�p k� 1956 - 1965, tháng VIII xu�t hi�n nhi�u cơn bão và áp th�p nhi�t ��i nh�t, 2 th�p k�
1966 - 1975 và 1976 - 1985 tháng nhi�u bão và áp th�p nhi�t ��inh�t là tháng IX, d�ch chuy�n ��n tháng X vào th�p k� (1986 - 1995) và trong nh�ng n�m (1996 - 2001) tháng XI là tháng ch�u �nhh��ng c�a bão và áp th�p nhi�t ��i l�n nh�t
Trung bình hàng n�m có 4 cơn bão và 4 áp th�p nhi�t ��i �nhh��ng ��n d�i duyên h�i mi�n Trung Phân b� s� cơn bão �� b�hàng n�m vào các khu v�c � mi�n Trung nh� sau:
áp th�p nhi�t ��i liên ti�p �� vào d�i duyên h�i mi�n Trung S� b�t
��u và k�t thúc mùa bão c�ng có th� s�m mu�n khác nhau Bão �nh
h��ng ��n d�i duyên h�i mi�n Trung s�m nh�t vào cu�i tháng III
(bão Mamie, ngày 25/III/1982 vào b� bi�n Nam Trung b�, suy y�uthành áp th�p nhi�t ��i gây m�a t�i 200mm � Ninh Thu�n - Bình Thu�n làm xu�t hi�n tr�n l� ngay trong mùa khô) Bão s� 8 (Faith)
là cơn bão mu�n nh�t, �� b� vào Phú Yên - Khánh Hòa ngày
14/XII/1998, gây m�a l�n trên di�n r�ng t� Th�a Thiên - Hu� ��nNinh Thu�n
�áng l�u ý là tr��ng h�p bão �� b� liên ti�p trong th�i gian
Trang 9ng�n Tháng IX/1964, IX/1978, ch� trong kho�ng 15 ngày, 3 cơnbão m�nh �� b� liên ti�p vào d�i duyên h�i mi�n Trung gây ra l�l�ch s� ho�c l� l�t ��c bi�t l�n trên toàn mi�n, thi�t h�i thu�c lo�il�n nh�t trong nhi�u n�m qua Tr��ng h�p 2 cơn bão ho�c bão và
áp th�p nhi�t ��i �� b� liên ti�p vào cùng m�t khu v�c c�ng gây ra thiên tai nghiêm tr�ng
��c bi�t, do �i�u ki�n ��a hình, quy lu�t chung c�a khí h�u và cơch� hoàn l�u khí quy�n, các tháng nhi�u bão � d�i duyên h�i mi�nTrung, trùng v�i th�i k� ��u ho�t ��ng c�a các ��t không khí l�nht� phía b�c tràn xu�ng Bão, áp th�p nhi�t ��i ho�c d�i h�i t� nhi�t
��i có tác ��ng c�a không khí l�nh th��ng gây m�a to, di�n r�ng, c��ng �� m�a r�t l�n, th�i gian m�a kéo dài hơn, gây l� l�t nghiêm tr�ng trên ph�m vi r�ng
1 3 Các hình th� gây m�a l�n � d�i duyên h�i mi�n Trung
1 3 1 Nh6ng c n bão m nh c&p 12, trên c&p 12
Bão �� b� gây ra gió m�nh c�p 12, trên c�p 12, gió gi�t có khi ��t
��n c�p 13-15 ho�c m�nh hơn, tr��c khi bão vào th��ng có l�cm�nh; vùng gió m�nh c�p 9, 10 th��ng r�ng, v�i bán kính 50 - 100km, bão m�nh th��ng �� b� vào vùng Qu�ng Bình, Qu�ng Tr�;
1 3 2 Bão, áp th&p nhi t i ; b liên ti=p
Bão ho�c bão và áp th�p nhi�t ��i �� b� liên ti�p vào d�i duyên h�imi�n Trung r�t th��ng g�p, �ó là lo�i hình th� th�i ti�t r�t nguy hi�m gây l� l�t l�n T� n�m 1964 ��n nay, có 12 ��t bão ho�c bão
và áp th�p nhi�t ��i �� b� liên ti�p vào d�i duyên h�i mi�n Trung
��c �i�m chính c�a hình th� th�i ti�t này nh� sau:
Trong th�i k� ng�n (8 - 15 ngày) có 2 ��n 3, th�m chí 4 cơn bão ho�c bão và áp th�p nhi�t ��i �� b� liên ti�p, có khi vào cùng m�t khu v�c, không ít tr��ng h�p còn có tác ��ng c�a không khí l�nh;
M�a th��ng r�t to, c��ng �� r�t l�n, di�n r�ng, kéo dài nhi�u ngày (7-15 ngày), tâm m�a có th� ��t t� 800 - 1.000mm, ho�c trên d��i 1.500mm khi có tác ��ng c�a không khí l�nh
Trang 10Gây l� l�t nghiêm tr�ng trên nhi�u tri�n sông, bao trùm nhi�ut�nh trong d�i duyên h�i mi�n Trung;
Gây thi�t h�i l�n v� ng��i và tài s�n
�i�n hình cho nh�ng tr��ng h�p bão ho�c bão và áp th�p nhi�t ��i
�� b� liên ti�p gây l� l�t nghiêm tr�ng có th� là các tr��ng h�p sau:
N<m 1964, t� ngày 4 - 16/XI, liên ti�p 3 cơn bão �� b� vào d�i
duyên h�i mi�n Trung gây ra thiên tai l� l�t l�n r�ng kh�p, thi�t h�inghiêm tr�ng ch�a t�ng th�y trong nhi�u n�m qua
N<m 1978, t� ngày 15 - 26/IX, có 1 áp th�p nhi�t ��i và 2 cơn
bão m�nh s� 8, 9 v�i gió trên c�p 9, liên ti�p �� b� vào Qu�ng Nam - �à N�ng (15/IX), vào Th�a Thiên - Hu� - Qu�ng Nam (20/IX) và vào Hà T�nh - Qu�ng Bình (26/IX) cùng k�t h�p v�ikhông khí l�nh (bão s� 9), gây ��t m�a kéo dài 17 ngày, di�n r�tr�ng, m�a r�t to (l��ng m�a t� Thanh Hóa ��n Th�a Thiên - Hu�v��t trên 1.000mm có tâm m�a trên 1.800mm t�i Ngh� An, khu v�c t� Qu�ng Nam ��n Qu�ng Ngãi trên 400mm), c��ng �� m�a
��t k� l�c (t�i �ô L�ơng), m�a 12gi� là 527,9mm, m�a 24gi� là 788,4mm; m�a 48gi� ��t 1.497mm (t�i K� Anh) và 1.787,3mm (t�i Bàu N��c) là ngày 26 - 28/IX; l� l�t nghiêm tr�ng trên nhi�utri�n sông: t�i Nam �àn trên sông Lam xu�t hi�n l� l�ch s� có m�c n��c ��t 10,38m gây thi�t h�i r�t l�n
N<m 1983, trong vòng 3 tu�n, t� 9 - 29/X, có 3 cơn bão và 1 áp
th�p nhi�t ��i �� b� vào d�i duyên h�i mi�n Trung t� Qu�ng Bình
��n Tuy Hòa, gây ra m�a l�n � h�u h�t các khu v�c mi�n Trung, l�trên báo ��ng III xu�t hi�n ��ng th�i trên các sông t� Th�a Thiên - Hu� ��n Quy Nhơn
N<m 1987, t� 19 25/XI, liên ti�p có bão s� 6 vào Bình ��nh
-Phú Yên (19/XI), áp th�p nhi�t ��i vào -Phú Yên - Khánh Hòa; nên t� 18 - 26/IX, có m�a to ��n r�t to t� Qu�ng Ngãi ��n Phú Yên, tâm m�a t�i trên 800mm; các sông thu�c khu v�c này ��u có l� l�n,riêng ��nh l� sông V� x�p x� m�c l� l�ch s� n�m 1964; l� l�n l�i g�pk� tri�u c��ng �ã gây l�t nghiêm tr�ng nhi�u huy�n, thi�t h�i l�n v�ng��i và tài s�n
N<m 1995, t� ngày 26/X ��n 1/XI, có 2 cơn bão m�nh s� 10, 11
�� b� vào Bình ��nh (26/X) và Qu�ng Ngãi - Bình ��nh (1/XI)
Trang 11cùng v�i tác ��ng c�a không khí l�nh gây m�a kéo dài trong các ngày 26/X ��n 2/XI t� Hà T�nh ��n Phú Yên, m�a l�n, ph� bi�n t�
350 - 800mm; l� l�t l�n trên các sông t� Qu�ng Bình ��n Bình
��nh, gây thi�t h�i nghiêm tr�ng
N<m 1996, t� gi�a tháng X ��n ��u tháng XII, � các t�nh t�
Th�a Thiên - Hu� ��n Bình ��nh liên ti�p 4 cơn bão gây ra 4 - 6 ��tm�a l� l�n làm ng�p l�t dài ngày; m�t s� nơi �ã xu�t hi�n l� ��cbi�t l�n nh� � sông B��i t�i Th�ch Thành, sông Kôn t�i Tân An và sông L�y t�i tr�m sông L�y Ng�p l�t nghiêm tr�ng � các t�nh t�Qu�ng Bình ��n Khánh Hòa Thi�t h�i r�t l�n � h�u h�t các t�nh
N<m 1998, liên t�c trong 12 ngày tháng XI, Nam Trung b� �ã
ch�u �nh h��ng tr�c ti�p 3 cơn bão (bão s� 4 vào Bình Thu�n, Ninh Thu�n ngày 14/XI, bão s� 5 �� b� vào Phú Yên - Khánh Hòa ngày 20/XI, bão s� 6 �� b� vào Phú Yên, Bình ��nh ngày 26/XI) có
���ng �i cùng v� trí �� b� r�t ph�c t�p Do m�a l�n t�p trung trong m�t th�i gian ng�n nên xu�t hi�n l� l�n ��ng b� trên toàn d�i Trung
và Nam Trung b� có m�c �� ��nh l� cao nh�t k� t� 10 n�m tr� l�i
�ây, ��nh l� � nhi�u �i�m �o x�p x� l� l�ch s� nh� t�i tr�m Ái Ngh�a(S.Vu Gia) v��t báo ��ng III là 1,57m, x�p x� l� l�ch s� 1964 v�ibiên �� l� dao ��ng t� 4 - 8m và c��ng su�t l� t� 33 - 67cm/h, m�cn��c các h� ch�a ��u v��t ng��ng tràn t� 1 - 5m gây ng�p l�tnghiêm tr�ng trên toàn khu v�c c� di�n tích canh tác l�n khu v�c
���ng giao thông v�i m�c ng�p sâu t� 1 - 2m
1 3 3 Bão, áp th&p nhi t i k=t h.p v i front l nh
Ho�t ��ng c�a bão và áp th�p nhi�t ��i � mi�n Trung di�n ra vào mùa thu và ��u �ông �ây c�ng là th�i k� ti�n tri�n c�a gió mùa
�ông B�c, ��a không khí l�nh v� d�i duyên h�i mi�n Trung v�i t�nsu�t và c��ng �� ngày càng t�ng S� trùng h�p v� th�i gian nh� v�ylàm xu�t hi�n hình th� k�t h�p gi�a bão ho�c áp th�p nhi�t ��i v�ifront l�nh Front l�nh ti�n v� phía nam, còn bão di chuy�n v� phía tây, gây m�a to và l� l�t trên ph�m vi r�ng Tr��ng h�p �i�n hình c�a s� k�t h�p này là tr�n m�a l� l�ch s� ��u tháng XI/1999, x�y ra
� khu v�c t� Qu�ng Tr� ��n Qu�ng Ngãi, kéo dài t� 1 - 6/XI, gây l�l�t nghiêm tr�ng; � r�t nhi�u nơi có l��ng m�a lên ��n 1.500 -2.000mm trong c� ��t Ph�n l�n s� cơn bão trong tháng XII ��u có s� k�t h�p v�i front l�nh, nh�ng tháng này l�i ít bão S� liên k�t
Trang 12gi�a bão và áp th�p nhi�t ��i v�i không khí l�nh di�n ra trong th�ik� t� tháng IX - XII; kho�ng 1/3 s� cơn bão và áp th�p nhi�t ��ivào duyên h�i mi�n Trung có s� k�t h�p c�a front l�nh, ch� y�utrong tháng X, XI
1 3 4 Front l nh
Trong th�i k� thu - �ông, d�i duyên h�i mi�n Trung xu�t hi�n nh�ngtr�n m�a l�n không liên quan ��n bão hay áp th�p nhi�t ��i, mà liên quan v�i các ��t không khí l�nh Không khí l�nh ��n d�i duyên h�imi�n Trung có b� dày r�t h�n ch�, 1 - 2km và hàm l��ng �m không cao cho nên khó có th� gây m�a l�n M�a l�n � �ây chính là m�afront l�nh v�i tác ��ng t�ng c��ng c�a dãy Tr��ng Sơn Gió mùa
�ông b�c th�i m�nh d�c theo s��n �ông Tr��ng Sơn, tr� thành gió tây b�c � B�c Trung b� và gió b�c � Nam Trung b�
Trong th�i k� thu - �ông - xuân, tín phong th�ng tr� mi�n tây Thái Bình D�ơng và bi�n �ông, g�p không khí l�nh ch�n ���ng, lu�ng tín phong ph�i tr��n lên cao, v��t qua không khí l�nh và dãy Tr��ng Sơn �� ti�p t�c ti�n v� phía Tây Gió mùa �ông b�c ��n d�i duyên h�imi�n Trung b� bi�n tính nhi�u cho nên t�ơng ph�n nhi�t �� không còn l�n nh� � front l�nh �i�n hình Front l�nh ho�t ��ng m�nh m�nh�t � d�i duyên h�i mi�n Trung vào tháng XI, XII Các ��t m�ath��ng kéo dài 1 - 4 ngày, có th� m�a v�a, m�a to ��n r�t to Tr�nm�a l� l�ch s� � Th�a Thiên - Hu� ��u tháng XI/1999 v�i l��ng m�anhi�u nơi ��t ��n 1.000 - 1.500mm/��t, c�ng x�y ra trong khu v�cfront l�nh Front l�nh gây m�a d�c mi�n �ông Tr��ng Sơn, t� Ngh�
An vào Ninh Thu�n, m�a l� l�n nh�t là khu v�c Trung Trung b�.Bình Thu�n h�u nh� không m�a trong th�i k� gió mùa �ông b�c Gió mùa �ông b�c ��n �ây �ã bi�n tính m�nh m� và ��i h��ng, hoà nh�p v�i tín phong Thái Bình D�ơng
Nh� v�y, có th� th�y r�ng các hình th� th�i ti�t chính gây ra m�al� trên các sông d�i duyên h�i mi�n Trung là: Bão, áp th�p nhi�t
��i, không khí l�nh, d�i h�i t� nhi�t ��i Tùy theo v� trí c�a l�u v�csông và v� trí �� b� c�a bão ho�c áp th�p nhi�t ��i, c�ng nh� t� h�pc�a chúng v�i không khí l�nh mà m�a trên l�u v�c c�ng khác nhau M�a th��ng l�n, c��ng �� cao, th�m chí l�n hơn � m�t s� vùngm�a l�n mi�n B�c M�a phân b� không ��u theo không gian � toàn
vùng ��c �i�m riêng bi�t là các tr�n l� l�t l�n, l� l�t l�ch s� ch�
Trang 13x�y ra khi có tác ��ng t� h�p c�a bão, áp th�p nhi�t ��i v�i không khí l�nh L� l�t l�n do m�a bão, áp th�p nhi�t ��i ho�c bão, áp th�p
nhi�t ��i k�t h�p v�i không khí l�nh chi�m 73%; do không khí l�nh k�t h�p v�i các d�ng hoàn l�u khác ��t 21% t�ng s� tr�n
Quy lu�t xu�t hi�n các nhi�u ��ng th�i ti�t trên d�i ven bi�n Vi�tNam nói chung và d�i duyên h�i mi�n Trung nói riêng khá ph�c t�p Theo các th�ng kê nhi�u n�m cho th�y trong nh�ng n�m g�n �ây
��c bi�t trong hai th�p k� 80 và 90 s� l��ng các nhi�u ��ng th�i ti�tt�ng r�t �áng k� trên d�i ven bi�n Vi�t Nam ��ng th�i t� tr�ng phân b� trên t�ng �o�n d�i ven bi�n c�ng thay ��i N�u nh� trong các th�p k� tr��c bão và áp th�p nhi�t ��i �� b� ch� y�u vào d�i ven bi�n B�c b� thì trong nh�ng n�m g�n �ây s� l��ng bão và áp th�pnhi�t ��i �� b� vào d�i duyên h�i mi�n Trung ��c bi�t khu v�c Nam Trung b� gia t�ng m�t cách �áng k� (th��ng chi�m t�i 64,3% s� cơnbão �� b� vào b� bi�n Vi�t Nam) Thêm vào �ó c�p �� c�a các cơnbão c�ng l�n hơn nhi�u so v�i tr��c �ây, các cơn bão làm n��c bi�ndâng cao trên 2m chi�m 11% s� l��ng cơn bão �� b� vào d�i ven bi�n Nam Trung b�
V�i các ho�t ��ng c�a các hình th� th�i ti�t khác nhau, vi�c hình thành m�a (c� v� l��ng l�n phân b� m�a theo không gian, v� trí trung tâm m�a) c�ng là nguyên nhân gây l� l�n và ng�p l�t các l�uv�c sông vùng nghiên c�u Các l�u v�c tr�i dài t� vùng núi xu�ngvùng ��ng b�ng nên m�a xu�t hi�n không ��u trên toàn l�u v�c N�u tâm m�a n�m � khu v�c th��ng ngu�n và trung l�u th��ng x�y ra l� quét nh�ng kh� n�ng ng�p l�t vùng h� du ít hơn n�u tâm m�a n�m � ph�n trung l�u xu�ng h� l�u
Các l�u v�c sông thu�c vùng Nha Trang - Khánh Hòa, Ninh Thu�n, Bình Thu�n l� l�n do ch�u tác ��ng c�a không khí l�nh chi�m t� tr�ng l�n nh�t
D�a trên cơ s� phân tích trên cho th�y, l� l�t ��c bi�t l�n, l� l�tl�ch s� � d�i duyên h�i mi�n Trung trong th�i gian qua do m�a r�t
to, ��c bi�t to d��i tác ng c/a bão, áp th&p nhi t i; c/a bão hoBc bão và áp th&p nhi t i ; b liên ti=p; c/a bão và áp th&p nhi t i có tác ng c/a không khí l nh và tác ng c/a không khí
l nh lên rìa phía bEc c/a d i h i t nhi t i Tác ��ng �ơn l� c�a
các hình th� th�i ti�t khác ho�c t� h�p c�a chúng ��u ch�a th�y gây
ra l� l�t ��c bi�t l�n � các sông mi�n Trung
Trang 141 4 Xây d�ng b�n �� l��ng m�a ngày l�n nh�t d�i duyên h�i mi�n Trung
Trong vùng nhi�t ��i �m gió mùa n��c ta, m�a là ngu�n cung c�p n��c cho h� th�ng sông ngòi Do v�y, l��ng n��c sông và ch� �� n��c sông ph� thu�c ch� y�u vào l��ng m�a và ch� �� m�a ��i v�i l� l�t, l��ng m�a m�t ngày l�n nh�t là ��c tr�ng
cơ b�n r�t c�n cho tính toán l�u l��ng l� l�n nh�t trong tr��ng h�p thi�u s� li�u
Trong vòng 10 n�m g�n �ây, do s� bi�n ��i khí h�u toàn c�u, l�l�t h�n hán �ã x�y ra r�t nghiêm tr�ng � các n��c trên th� gi�i và �n��c ta ��c bi�t là �ã xu�t hi�n nh�ng tr�n m�a r�t l�n v�i giá tr�l��ng m�a ngày l�n nh�t vào lo�i k� l�c trong chu�i quan tr�c Vì
v�y “Xây d�ng b�n �� m�a m�t ngày l�n nh�t d�i duyên h�i mi�n Trung” (t� Thanh Hóa ��n Bình Thu�n) v�i t� l� 1/500.000 là vi�c
làm c�n thi�t �áp �ng cho yêu c�u phòng ch�ng và gi�m nh� thiên tai l� l�t � d�i duyên h�i mi�n Trung
L��ng m�a ngày l�n nh�t là l��ng m�a l�n nh�t c�a m�t ngày tính t� 19gi� hôm tr��c ��n 19gi� hôm sau Chu�i s� li�u l��ngm�a ngày l�n nh�t (Xmaxngày) t�i các tr�m �ã ���c phân tích và ki�mtra tính ch�t h�p lý
T� chu�i s� li�u m�a m�t ngày l�n nh�t trong m�t n�m, xây d�ng ���ng t�n su�t lý lu�n d�ng PearsonIII b�ng ch�ơng trình máy tính, xác ��nh giá tr� m�a �ng v�i t�n su�t 1%, sau �ó th� hi�n trên b�n �� ��a hình t� l� 1/500.000 C�n c� vào biên �� dao ��ng c�a
Xmaxngày �ã l�a ch�n c�p ���ng ��ng tr� là 100mm
Các ���ng ��ng tr� ���c xác ��nh b�ng ph�ơng pháp n�i suy hay ngo�i suy tuy�n tính t� các giá tr� Xmaxngày t�i các tr�m k� c�n Ngoài ra, còn xét thêm �nh h��ng c�a ��a hình
Các b�n �� Xmaxngày còn ���c ki�m tra tính ch�t h�p lý b�ng cách
so sánh t� s� l��ng m�a ngày l�n nh�t gi�a các t�n su�t
Xmaxngày(5%)/Xmaxngày(1%), t� s� này luôn luôn nh� hơn 1
Giá tr� l��ng m�a ngày l�n nh�t t�n su�t 1% (Xmaxngày1%) trong khu v�c nghiên c�u bi�n ��i t� 120mm ��n hơn 950mm (hình 6) Các tâm m�a có Xmaxngày(1%) l�n hơn 900mm xu�t hi�n � Th�aThiên - Hu� t�i Bình ��nh Khu v�c ven bi�n Ninh Thu�n, Bình Thu�n Xmaxngày1% khá nh� (d��i 200mm)
Trang 15b i ể n
đ
ô n g
104°00'
107°00'
107°00'
19° 00'
20° 00'
20° 40'
109°00' 108°00'
10° 00'
11° 00'
12° 00'
13° 00'
14° 00'
109°00' 108°00'
15° 00'
16° 00'
17° 00'
18° 00'
Điểm m a Ranh giới quốc gia Ranh giới tỉnh
hình 6: bản đồ đẳng trị l ợng m a 1 ngày lớn nhất tần suất p = 1%
dải duyên hải miền trung
(mm)
l à o
c a m p u c h i a
Đảo Hải Nam
S Đ Rằ
sông Cái
V ụn g
Xu ân
Đ i
S B a
Vịn h V
ăn Pho ng
V ịnh
L ăn g M ai
Cử a
Đạ i
vũng an hòa
cử a Ta m
V Phan Rí
Vịnh Phan Thiết
Vịn h C am Ran h
Cg Đ Nẵng Vụng Cầu Hai Vịnh Đ Nẵng Cửa Thuận An
sg C am Lộ
Sg H ng Sô
B cửa Tùng
cửa Doanh cửa L ý Ho
cửa Lạch Tr o
Sôn g M B
Sg C o n
S u
bình thuận
đồng nai bình ph'ớc
thừa thiên huế
quảng nam
quảng ngãi kon tum
đà nẵng
bình định gia lai
300
700
500
200 300
200
200
2 00
300 200
200
500 400
300
500 500 700 900
) 435 )
778 ) 822
) 337
570 ) )
) ) 920 ) 536 516 672
)
) 496 ) 537
244 ) ) 289
591 ) 362 )
) 351 ) 310 ) 364
) ) 200 264
) 225
269 )
) 222 ) 121
) 322
) 405 ) 584 ) 511 ) 560
445 )
436 ) ) 382
) 545
420 ) 439
335 ) ) 267
) 276 ) 266
198 ) 235 ) )386
188 209 ) ))
535 )
) 465 ) 506 682
)719) 690 )) 577 ) 542 )
) 755
410 ) 414
605 ) ) 600
) 778 230
) 566 534
678
) )
612 718 )
) 436 ) ) 580 ) 605 709 ) )
622 )
)561445
733
) 556 631 ) 935
580 )
) 557 ) ) 953
918 )
787 )
) 182
240 )
)
) 214
184 )
) 142
) 222 179
222 ) ) 185
)
) 255
) 366 ) 152
215 ) 397
288 )
311 )
268 )
564 )
577 )
887 ) ) 513 )
) 412
) 680 ) 547 730
) 776
) 465 572 690 ) ) 633 ) 453
) 529
) 632 ) ) 635
) 663
)) 598
) 791 510
) 643 ) ) 577
) 529 ) 487 669 452
) 438 ) 523 699
) )) 444 )
) 585 421 ) 589 ) 672
) 427 426 ) ) 668
) 454 ) 350 ) ) 298
698 )
454 332
) 334
) 361 350 )
) 284
) 342
) 318
351 )
370 )
) 315 ) 255
) 471
Trang 16S� phân b� theo không gian c�a Xmaxngày1% có liên quan ��n ��ahình và v� trí ��a lý D�i duyên h�i mi�n Trung n�m � phía �ông Tr��ng Sơn, ch�u �nh h��ng tr�c ti�p c�a bão, áp th�p nhi�t ��i và không khí l�nh, m�a c�ng nh� c��ng �� m�a r�t l�n Còn � c�c Nam Trung b� thì m�c �� �nh h��ng c�a các hình th� th�i ti�t gây m�a l�không m�nh nh� � khu v�c trên Giá tr� Xmaxngày1% khá l�n � các t�nh t� Hà T�nh ��n Khánh Hòa Các khu v�c c�c Nam Trung b� có
Xmaxngày1% không l�n, d��i 200mm
2 Các yFu tH mIt '/m tác '(ng 'Fn lJ lKt d8i duyên h8i mi,n Trung
2 1 Tác ��ng c�a y�u t� ��a ch�t, ��a m�o, ��a hình ��n s� hình thành l� l�t d�i duyên h�i mi�n Trung
2 1 1 C&u trúc Ha ch&t và ch= Ha ng lIc
��c �i�m sông ngòi, ch� �� th�y v�n và ��c bi�t là l� l�t c�a vùng nghiên c�u ph� thu�c m�t ph�n quan tr�ng vào ��c �i�m ��a ch�ttrong �ó nghiên c�u c�u trúc ��a ch�t, ��c �i�m ki�n t�o, thành ph�nth�ch h�c c�a các l�u v�c sông s� góp ph�n tích c�c vào vi�c xác
��nh nguyên nhân l� l�t vùng nghiên c�u
D�i duyên h�i mi�n Trung bao g�m nhi�u c�u trúc ��a ch�t v�icác ch� �� ki�n t�o, thành ph�n th�ch h�c khác nhau Nh�ng m�tnét chung nh�t là có gradien ��a hình theo m�t c�t t� l�c ��a ra bi�n,
do �ó các sông trong vùng ph�n l�n ng�n và ch� y�u phát tri�n quá trình xâm th�c sâu, còn quá trình b�i t� và xâm th�c b� ch� y�u x�y
ra � khu v�c ��ng b�ng ven bi�n [50] Các ��i c�u trúc ki�n t�o �ãtác ��ng ��n vùng nghiên c�u:
Võng ch�ng S�m N�a: n�m k� ngay � phía tây nam ��i sông
Mã, võng ch�ng S�m N�a nh� m�t ���ng vi�n ch� Z ôm l�y ��iph�c n�p lõm sông C� và ��i ph�c n�p l�i Phu Ho�t � phía tây nam
��a hình chung c�a võng ch�ng này là vùng núi ��a hình b� phân c�tph�c t�p và mi�n ��i v�i ��ng b�ng h�p ven bi�n Thanh - Ngh�.Võng ch�ng S�m N�a là nơi x�y ra d� d�i ho�t ��ng macma và phá hu� ��t gãy Ngoài h� th�ng ��t gãy phân ��i mang tính kh�ng ch�s� t�n t�i c�a võng ch�ng, các ��t gãy phát sinh trong n�i ��i di�n
ra trong th�i k� Triat c�ng góp ph�n vào vi�c phân c�t c�u trúc
Trang 17móng, ��ng th�i c�ng là ti�n �� cho vi�c t�o nên các h� th�ng dòng ch�y c�a võng ch�ng này
��i ph�c n�p l�i Phu Ho�t: kéo dài t� phía th��ng Lào sang
Vi�t Nam, c�u t�o thành nh�ng kh�i núi có �� cao trung bình và
��nh h��ng không rõ r�t B� 2 ��t gãy sâu ch�y hai bên theo ph�ơng tây b�c - �ông nam kh�ng ch�, ��i Phu Ho�t nh� là m�t ��a l�y có d�ng nêm ch�n gi�a võng ch�ng S�m N�a và ��i ph�c n�p lõm sông Lam
��i ph�c n�p lõm sông C�: kéo dài trên 600km và ���c gi�i
h�n b�i các ��t gãy phân ��i ��c tr�ng c�a ��i là mi�n núi, phía tây b�c có nhi�u ��nh cao: Phu Si Lung (3.076m), Phuxalaileng (2.711m), Phudonc�n (1.365m)… h� th�p d�n xu�ng l�u v�c sông Lam ��a hình � �ây b� chia c�t thành các thung l�ng sâu và các d�inúi song song ph�ơng tây b�c - �ông nam th�p d�n v� phía bi�n
��i u�n n�p Tr��ng Sơn: ��i có ph�ơng tây b�c - �ông nam ,
kéo dài t� �èo Ngang ��n �èo H�i Vân n�m song song v�i ���ng b� bi�n hi�n t�i C�u t�o nên ��i u�n n�p Tr��ng Sơn bao g�m t�ng c�u trúc d��i tu�i Ocdovic th��ng - Silua h� (03- S1) có b� dày trên 3.500m g�m ch� y�u là �á phi�n sét xen k� �á phi�n silic, cát k�t, grauvac, cu�i k�t xen t�ng và nh�ng t�p andezit pocfirit và tuf c�achúng phân b� ch� y�u � vùng phía tây Qu�ng Bình, Qu�ng Tr� t�othành ph�c n�p l�i nh� kéo dài theo ph�ơng tây b�c v�i tr�c u�nl��n thay ��i b�t chéo qua sông B�n H�i c�ng nh� l�u v�c sông Long ��i, ��i Giang T�ng c�u trúc trên là tr�m tích Silua th��ng -Devon h� (S2- D1) dày kho�ng 3.500m ��c tr�ng ch� y�u b�i thành h� cát - sét k�t có c�u t�o phân nh�p dày xen k� không ��u và ph�ntrên chúng còn g�p nh�ng l�p �á vôi �ng v�i giai �o�n ngh�ch ��o
�� t�o thành ��a v�ng c�a ��a máng Tr��ng Sơn � ph�n �ông nam c�a ��i u�n n�p Tr��ng Sơn, tr�m tích Devon là cát k�t màu ��s�m l�n �á phi�n sét, �á vôi n�m tr�c ti�p lên móng k�t tinh � vùng Hu� So v�i tr�m tích Ocdovic - Silua, tr�m tích Devon l� ra trên nh�ng vùng di�n tích r�ng hơn nhi�u, ch� y�u d�c theo cánh �ông b�c c�a ��i, ��c bi�t phía tây Hà T�nh (d�c biên gi�i Vi�t - Lào) tr�m tích Devon t�o thành n�p l�i l�n d�ng con thoi có tr�c theo h�núi Rào C� (2.235m), chi�u ngang kho�ng 40km và nhân c�a nó b�m�t th� granit xuyên d�c lên Ph�n �ông b�c c�a ��i ���c gi�i h�nb�i h� ��t gãy Rào N�y qua H�ơng Khê, H�ơng Sơn và hàng lo�t
Trang 18các h� ��t gãy c�p 2 d�ng lông chim �âm chìa ra � vùng Quy ��t, Minh Hóa
N�m ch�ng lên các thành t�o Paleozoi là thành h� màu �� Jura
có l�n phun trào axit Chúng n�m tho�i d�ng các tr�ng gi�a núi �khu v�c �èo M� Gi�, vùng núi Co Ta Rum (1.624m) � tây Qu�ng Bình � nh�ng vùng này các ��t gãy tr� theo ph�ơng �ông b�c - tây nam d�c th��ng ngu�n sông Rào Tr�c, Rào Cái còn gây phá h�ycác tr�m tích l�c ��a Jura và Kreta Các tr�m tích Neogen g�p ��ng H�i, các l�p ph� bazan olivin, dolerit l� ra � V�nh Linh
��i khâu Tam K� - Ph��c Sơn: �ây là ��i c�u trúc n�m gi�a
u�n n�p Tr��ng Sơn � phía b�c và ��a kh�i Kon Tum � phía nam Gi�i h�n phía b�c c�a ��i là ��t gãy sông Cu �ê và phía nam là ��tgãy sông Trà B�ng ��i có ph�ơng kéo dài theo h��ng tây b�c -
�ông nam (ph�n bên Lào) sang ��n ��a ph�n Vi�t Nam thì chuy�nsang h��ng á v� tuy�n ��i khâu Tam K� - Ph��c Sơn có v� l�c ��a
���c hình thành vào ��u k� Devon Vào th�i k� Mezozoi ��i b� s�tlún l�p ��y b�i tr�m tích l�c nguyên t�o nên tr�ng Nông Sơn Sang th�i k� Kainozoi, rìa �ông c�a ��i b� s�t lún và ���c ��n bù b�i các tr�m tích b� r�i có tu�i Neogen - �� t�
Các thành t�o ��a ch�t c�u t�o nên ��i khá �a d�ng bao g�m các thành t�o có tu�i t� Proterozoi cho ��n �� t� Các �á có tu�iProterozoi và Paleozoi ��u r�t b�n v�ng, các �á xâm nh�p thu�c ph�ch� Qu� Sơn, ��i L�c, Chu Lai, Bà Nà và các tr�m tích l�c nguyên h�t�ng Nông Sơn, Th� Lâm Các thành t�o Kainozoi ch� y�u là tr�mtích b� r�i l�p ��y tr�ng sông Thu B�n v�i t�ng chi�u dày trên 100m V� phía nam m�i Ba Làng An là l�p ph� bazan tu�i �� t�
��a kh�i Kon Tum: ti�p giáp v�i ��i u�n n�p Tr��ng Sơn �
phía b�c qua ��i khâu Tam K� - Ph��c Sơn ��a kh�i Kon Tum không ��ng nh�t v� ki�n trúc th� hi�n � 2 ph�n b�c và nam c�a ��akh�i khá rõ r�t Phía b�c ch� y�u là các thành t�o siêu bi�n ch�t ti�nCambri b� bi�n c�i trong Paleozoi, còn ph�n phía nam là tr�m tích núi l�a sinh, phun trào Mezozoi ch�ng lên các kh�i sót �á c� �trung l�u sông Ba, Madrac
Nét c�u trúc �áng l�u ý ��i v�i m�ng l��i th�y v�n phân b�trong ��a kh�i Kon Tum là các v�n ��ng nâng h� mang tính kh�it�ng d�c theo các ��t gãy ki�n t�o và khe n�t theo hai h��ng ch�
Trang 19y�u là �ông b�c - tây nam và tây b�c - �ông nam, �i�n hình là các
��t gãy sông Ba, Hà Giao, Trà B�ng, sông Re Các ��t gãy này qui
��nh v� trí h��ng dòng ch�y c�a các sông � �ây T�i các nơi ��t gãy giao nhau t�o thành các ��i n�t v� ki�n t�o làm ti�n �� cho thung l�ng sông m� r�ng, ho�c hình thành các h� s�t ��a ph�ơng làm cho m�ng l��i sông su�i có �i�u ki�n phát tri�n theo chi�u ngang, hình thành nên các ��ng b�ng có di�n tích �áng k� và là nơi t�p trung n��c m�i khi có m�a l�n t� th��ng ngu�n các sông ��a xu�ng
��i ki�n trúc ch�ng �à L�t: n�m v� phía nam ��a kh�i Kon Tum
có ph�ơng chung �ông b�c - tây nam, bao g�m h�u h�t Nam Trung b�
và �ông Nam b� ��i có c�u trúc c�a m�t võng ch�ng g�i trên v� l�c
��a �ã c� k�t và m�t bên là mi�n s�t r�t m�nh rìa bi�n �ông trong ��iMezozoi
Trong giai �o�n tân ki�n t�o ��i ki�n trúc ch�ng �à L�t b� nâng m�nh m�, t�n t�i nhi�u b� m�t san b�ng � các m�c �� cao 400 - 600m, 800 - 1.000m, ��c bi�t là các thành t�o cát �� ���c nâng cao t�i 150 - 200m, ngoài ra trong giai �o�n này c�ng xu�t hi�n 2 ��tphun trào có tu�i N2- QIvà QII-IV phân b� r�ng rãi � Xuân L�c, B�nKh� Các h� th�ng ��t gãy theo các ph�ơng tây b�c - �ông nam ,
�ông b�c - tây nam, kinh tuy�n - á kinh tuy�n, v� tuy�n - á v� tuy�nphát tri�n m�nh t�o các thung l�ng và qui ��nh h��ng dòng ch�y c�acác sông: Cái (Nha Trang), Cái (Phan Rang), sông Lòng Sông, sông L�y, sông Cái (Phan Thi�t), sông Dinh
Trên cơ s� các ��c �i�m ��a ch�t �ã trình bày, cho th�y các tác
��ng ��a ��ng l�c trong phát sinh l� l�t d�i duyên h�i mi�n Trung là:
*1 Tác '(ng trong hình thành và biFn 'Ri cSu trúc mIt '/m:
� mi�n Trung có th� th�y rõ dòng ch�y sông chính � các l�uv�c sông Mã, sông Lam, sông Rào N�y, sông H��ng Hóa, sông Bung, sông Trà Khúc, sông Ba ��u n�m vào di�n các ��i ��tgãy cùng tên Hình thái c�a các l�u v�c (to� tia, lông chim, cành cây v.v ) ph� thu�c vào c�u trúc ��a ch�t - ��a hình khu v�c, còn �� d�c, chi�u dài và di�n tích l�u v�c ph� thu�c vào tính t�ơng ph�n trong c�u trúc ��a hình hi�n ��i, có ngh�a, ��u ���cti�n ��nh b�i các quá trình n�i ��ng l�c hi�n ��i �a s� các sông
� d�i duyên h�i mi�n Trung ��u ng�n, di�n tích l�u v�c không
Trang 20l�n, �� d�c s��n và gradient dòng ch�y cao
L�p v� phong hóa - th� nh��ng, các t�ng ch�a n��c d��i ��tt�ng nông, t�ng sâu ���c hình thành do quá trình ��a ch�t b�m�t, s� tác ��ng t�ơng h� c�a các quá trình n�i ��ng l�c vàngo�i ��ng l�c Các ��c �i�m v� qui mô, v�t ch�t, hình thái và phân b� trong không gian c�a chúng ��u có m�i quan h� ngu�ng�c v�i các quá trình ��a ��ng l�c và ��ng l�c c�a th�y quy�n,sinh quy�n và khí quy�n S� phân hóa l�p v� phong hóa - th�nh��ng theo các �ai cao và c�u trúc ��a ch�t t�ng m�t là m�tminh ch�ng c� th� � mi�n Trung
*2 Tác '(ng trong diUn biFn môi tr Wng 'Xa chSt gây lJ lKt Y mi,n Trung
Các hi�m h�a c�a môi tr��ng ��a ch�t trong h� th�ng các quá trình ��a ��ng l�c hi�n ��i có tác ��ng gây l� l�t � mi�n Trung, th�hi�n � m�t s� �i�m cơ b�n:
Các �i�u ki�n t� nhiên c�a môi tr��ng ��a ch�t d�i duyên h�imi�n Trung do các quá trình ��a ��ng l�c th�ch quy�n t�o ra nghiêng v� phía thu�n l�i trong phát sinh l� l�t Di�n thu n��c(ch� y�u là mi�n ��i núi) c�a các l�u v�c d�i duyên h�i mi�nTrung chi�m kho�ng 80% di�n tích t� nhiên toàn mi�n, l�n g�p
6 l�n di�n tích ít d�c và ��ng b�ng
Các quá trình ��a ch�t b� m�t �ã t�o nên các ch��ng ng�i v�t t�nhiên nh� các d�i c�n cát ven bi�n (chi�m ��n kho�ng 5% di�ntích t� nhiên d�i duyên h�i mi�n Trung) gây b�i l�ng, xói l� b�sông và bi�n làm l�p c�a sông, phá ho�i �ê �i�u, tác ��ng nghiêm tr�ng ��n kh� n�ng tiêu thoát l� c�a các l�u v�c ra bi�n,làm tr�m tr�ng thêm tác h�i c�a l� l�t C�ng chính các quá trình
��a ch�t b� m�t này l�i t�o ra các môi tr��ng thu�n l�i � vùngnúi cho vi�c n�y sinh l� quét (hi�n t��ng tr��t l� s��n núi và b�sông su�i, làm t�c ngh�n dòng ch�y, phá h�y các c�nh quan b�m�t có ch�c n�ng �i�u ti�t l� ) làm suy thoái ch�t l��ng c�am�t ��m (xói mòn ��t, phá h�y l�p ph� th�c v�t ) d�n ��ngi�m di�n tích và kh�i l��ng ��t th�m n��c, bi�n ��i cơ c�u
�i�u ti�t l� c�a th�m th�c v�t � các l�u v�c
Ho�t ��ng tân ki�n t�o và hi�n ��i là ��ng l�c ch� ��o trong
Trang 21vi�c duy trì h� th�ng cân b�ng ��ng c�a m�t ��m và môi tr��ng
��a ch�t, �ang và s� ti�p t�c phân hóa hình thái c�a các l�u v�csông mi�n Trung d�n ��n vi�c bi�n ��i ch� �� th�y v�n, ��c bi�t
là ch� �� dòng ch�y; làm sâu s�c thêm s� khác bi�t c�a môi tr��ng ��a ch�t sinh l� c�a t�ng l�u v�c �i�u này h�t s�c quan tr�ng trong vi�c xác ��nh các qui lu�t l� l�t � khu v�c, d� báo l�l�t cho t�ng l�u v�c
M�t ��c tr�ng quan tr�ng c�a môi tr��ng ��a ch�t d�i duyên h�imi�n Trung là các ki�u ��a hình thái c�a b� bi�n Các quá trình th�y th�ch ��ng l�c �ã làm ph�c t�p thêm bình �� ki�n trúc ��ahình hi�n ��i c�a ��i ven bi�n, ��c bi�t là các vùng c�a sông và
��m phá ven bi�n, gây c�n tr� cho vi�c thoát l� ra bi�n c�ng nh�l�n tràn c�a bi�n vào l�c ��a
H� th�ng cân b�ng ��ng t� nhiên c�a môi tr��ng ��a ch�t d�i duyên h�i mi�n Trung �ang b� tác ��ng ngày càng m�nh m� b�i các ho�t
��ng khai thác l�u v�c và phát tri�n kinh t� xã h�i c�a con ng��i
2 1 2 JHa hình, Ha m o
N�m tr�i dài t� Thanh Hóa ��n Bình Thu�n, phân b� trên nhi�u c�utrúc ��a ch�t khác nhau, ��a hình khu v�c nghiên c�u �a d�ng g�mnúi, cao nguyên, ��i và ��ng b�ng ven bi�n Theo tính phân b�c ��ahình, vùng nghiên c�u ���c chia thành 9 b�c ��a hình chính: 0 - 100m,
V� tr�c l��ng hình thái c�a vùng duyên h�i mi�n Trung, �� d�c
��a hình chia thành 7 c�p:
C�p �� d�c 0 - 3 0: chi�m di�n tích �áng k� bao g�m toàn b� ��ng b�ng ven bi�n t� Thanh Hóa t�i Bình Thu�n và m�t lo�t các tr�ng gi�a núi nh� tr�ng sông Ba…
C�p �� d�c 3 - 8 0: B� m�t nghiêng tho�i phân b� ch� y�u
Trang 22trên b� m�t các d�i ��i th�p ch�y d�c theo ��ng b�ng duyên h�i mi�n Trung
C�p �� d�c 8 - 15 0: Bao g�m các b� m�t nghiêng tho�i phân b�t�p trung � vùng ��i núi th�p Ninh Thu�n, Bình Thu�n, Qu�ngNgãi, Nh� Xuân (Thanh Hóa)
C�p �� d�c 15 - 25 0: chi�m h�u h�t các ��a hình núi th�p có �� cao trung bình 500 - 1.000m Di�n phân b� c�a c�p này th� hi�n rõ �khu v�c sông Mã, tây Qu�ng Bình, Qu�ng Tr�, Th�a Thiên - Hu�
C�p �� d�c 25 - 35 0: chi�m di�n tích ch� y�u � ��a hình núi trung bình có �� cao 1.000 - 2.000m t�p trung t�i các t�nh Qu�ng Ngãi, Khánh Hoà, Ninh Thu�n
C�p �� d�c trên 35 0: phân b� h�n ch� � các khu v�c núi cao s��n �ông b�c Tr��ng Sơn giáp biên gi�i Vi�t - Lào (khu v�cM��ng Xén) và m�t lo�t các núi cao � Nam Trung b� ��c �i�m
��a hình d�c, hi�m tr�
Khu v�c núi �á vôi: t�p trung thành d�i �á vôi � b�c Thanh
Hóa, Minh Hóa (Qu�ng Bình) Các núi �á vôi này ��u có vách
và s��n d�c, ��a hình hi�m tr�
��c �i�m phân b� m�t �� chia c�t ngang trên lãnh th� Vi�t Nam có s� dao ��ng khá l�n gi�a các vùng, phù h�p v�i s� phân hóa không gian c�a �i�u ki�n khí h�u, c�u trúc ��a ch�t và ��a hình ��i v�i d�iduyên h�i mi�n Trung n��c ta, các c�p phân c�t ngang c�ng th�hi�n khá rõ nét
C�p m�t �� phân c�t ngang t� 1,5 - 2km/km2 ���c phân b� t�icác tâm m�a l�n �èo Ngang, B�c �èo H�i Vân…
C�p m�t �� phân c�t ngang t� 1,0 - 1,5km/km2 phân b� � vùng
có l��ng m�a t�ơng ��i l�n t� 1.800 - 2.000mm � Tây Qu�ng Nam, Qu�ng Ngãi
C�p m�t �� phân c�t ngang t� 0,6 - 1,0km/km2phân b� r�ng rãi trong nh�ng vùng có l��ng m�a trung bình 1.200 - 1.600mm thu�c ��a hình ��i núi th�p và ��ng b�ng duyên h�i mi�n Trung C�p m�t �� chia c�t ngang 0,1 - 0,6km/km2 xu�t hi�n � nh�ng khu v�c có l��ng b�c hơi l�n (Ninh Thu�n - Bình Thu�n) hay nh�ng vùng có c�u t�o n�n nham th�ch �á vôi (Minh Hóa - Qu�ng Bình)
Trang 23M�t �� phân c�t sâu ��a hình liên quan ch�t ch� v�i các ki�u ��ahình và th� hi�n tính qui lu�t rõ r�t
C�p m�t �� chia c�t sâu 0 - 15m/km2���c phân b� h�n ch�, t�ptrung � các ��ng b�ng th�p Thanh Hóa, Th�a Thiên - Hu�,Qu�ng Nam, Tuy Hòa
C�p m�t �� chia c�t sâu 15 - 50m/km2phân b� h�n ch� hơn �các ��ng b�ng cao, ��ng b�ng th�m, ��ng b�ng ��i các t�nhNgh� An, Qu�ng Bình, Qu�ng Ngãi, Nha Trang, Phan Rang C�p m�t �� chia c�t sâu 50 - 100m/km2 ���c phân b� r�ng rãi m�t s� khu v�c c�a cao nguyên Pleiku, ��c L�c, Lâm ��ng C�p m�t �� chia c�t sâu 100 - 200m/km2t�p trung t�i d�i ��i cao n�m ti�p giáp v�i d�i ��ng b�ng duyên h�i mi�n Trung
C�p m�t �� chia c�t sâu 200 - 400m/km2liên quan ��n các ki�u
��a hình núi th�p kéo dài su�t t� Hà T�nh ��n Bình Thu�n
C�p m�t �� chia c�t sâu trên 400m/km2 chi�m di�n tích nh� �khu v�c núi cao M��ng Xén, Tây Ngh� An, Qu�ng Bình
Trên cơ s� các ch� tiêu trên phân thành các nhóm ki�u ��a hình núi, nhóm ki�u ��a hình cao nguyên, nhóm ki�u ��a hình thung l�ng, nhóm ki�u ��a hình ��i và ��ng b�ng ��i và nhóm ki�u
��a hình ��ng b�ng Trong m�i nhóm ki�u �ó ti�n hành phân các ki�u ��a hình theo ngu�n g�c và hình thái (b�ng 28) ��ahình d�i duyên h�i mi�n Trung ���c phân chia thành 5 nhóm v�i 22 ki�u th� hi�n nh�ng nét ��c tr�ng nh�t v� m�t ��a m�oc�a vùng nghiên c�u Các ki�u ��a hình theo th� t� trên b�n ��
��a m�o ���c mô t� chi ti�t nh� sau:
Nhóm các ki[u 'Xa hình núi
1 Dãy núi bóc mòn th ch hLc c&u t o d ng Ha lMy trên các á xâm nhOp
��c �i�m n�i b�t c�a ki�u ��a hình là nh�ng d�ng ��a hình núi cao v�i các s��n r�t d�c, �� d�c ph� bi�n 30 - 350�ôi ch� l�n hơn
450v�i �� chia c�t sâu khá l�n Ki�u ��a hình này t�o nên các dãy núi thu�c lo�i cao nh�t khu v�c nghiên c�u nh� dãy B�ch Mã (1.708m), dãy núi Ch� M� - Hòn Ngang � phía B�c Ninh Hoà (2.015,8 - 1.364m), Cacan - Aron (1.314m), �á Vách (1.089m)
Trang 24B ng 28 Các kiGu Ha hình d i duyên h i mi!n Trung
2 Kh�i núi vòm bóc mòn, �� l� trên các �á xâm nh�p
3 Dãy núi kh�i t�ng vòm bóc mòn, �� l� trên các �á xâm nh�p
4 Dãy và kh�i núi bóc mòn c�u trúc trên các �á tr�m tích phun trào
5 Dãy núi bóc mòn ki�n t�o c�u trúc d�ng ��a l�y, u�n n�p kh�i t�ng trên các �á bi�n ch�t
6 Dãy núi xâm th�c - bóc mòn c�u trúc u�n n�p kh�i t�ng trên các �á tr�m tích l�c nguyên
7 Dãy núi và kh�i núi bóc mòn, hoà tan r�a l�a trên �á cacbonat
8 Kh�i núi sót bóc mòn trên các c�u trúc khác nhau
9 Vách và s��n ki�n t�o - xâm th�c trên các �á tr�m tích phun trào
Nhóm các
ki�u ��a
hình cao
nguyên
10 Cao nguyên bóc mòn - r�a trôi trên các �á bazan
11 Cao nguyên xâm th�c - bóc mòn trên các tr�m tích, bi�n ch�t
16 ��i bóc mòn th�ch h�c trên các �á xâm nh�p
17 ��i bóc mòn r�a trôi trên các �á bazan
18 ��ng b�ng ��i tích t� - xâm th�c trên các c�n cát ven bi�n
Trang 252 Kh3i núi vòm bóc mòn, ; lP trên các á xâm nhOp
Tùy thu�c v� trí phân b� mà các kh�i núi vòm này có �� cao tuy�t
��i khác nhau nh� � th��ng ngu�n sông Mã có các ��nh PhuMo (2.194m), Phà Màu (1.160m); Hòn Bà tây b�c Nha Trang (1.361m), Hòn Nóc tây b�c Qui Nhơn (913m) hay các kh�i núi vòm �ông b�cPhan Rang nh� HaoChuLi (1.451m), núi Chúa (1.040m)… ��ctr�ng chung c�a ki�u ��a hình này là có d�ng vòm d�c 20 - 250�ôi ch� tho�i hơn, nh� � khu v�c hai bên b� sông Ba còn 15 - 200 Quá trình phong hóa m�nh m� �ã t�o nên l�p v� phong hóa khá dày (m�tvài mét) trên các �á xâm nh�p có tu�i khá tr�, c�ng v�i quá trình bóc mòn xâm th�c m�nh chân s��n, t�o �i�u ki�n cho quá trình ��l� phát tri�n trên s��n c�a ki�u ��a hình này
3 Dãy núi kh3i t ng vòm bóc mòn, ; lP trên các á xâm nhOp
V� m�t ��a m�o, ki�u ��a hình này bao g�m m�t s� d�ng ��a hình núi th�p v�i m�t s� ��nh cao trên 1.000m d�ng vòm tho�i b� chia c�tthành các dãy riêng bi�t b�i m�t s� thung l�ng sông nh� các nhánh thu�c th��ng ngu�n sông Thu B�n, Trà Khúc, Hà Thanh Ki�u ��ahình này có m�c �� chia c�t sâu trung bình và �� d�c th��ng 20-250,
4 Dãy và kh3i núi bóc mòn c&u trúc trên các á trQm tích phun trào
Ki�u ��a hình này phân b� ch� y�u � ranh gi�i l�u v�c sông Mã, sông Chu, sông Ba và sông Hà Thanh, m�t ph�n nh� � th��ng ngu�n sông Lòng Sông, bao g�m các núi khá th�p (d��i 1.000m) có d�ng vòm tho�i, các y�u t� bóc mòn, xâm th�c � �ây th��ng trùng kh�p v�i các y�u t� ��a ch�t nh� các v�a, các l�p �á và ranh gi�igi�a các tr�m tích phun trào v�i các �á khác
5 Dãy núi bóc mòn ki=n t o, c&u trúc d ng Ha lMy, u3n n=p kh3i
t ng trên các á bi=n ch&t
Chi�m di�n tích l�n � th��ng ngu�n các l�u v�c sông Mã, sông Lam, sông Thu B�n, sông Trà Khúc, sông Kôn…, bao g�m các d�ng
��a hình núi th�p và trung bình v�i các s��n u�n l��n m�m m�i, các
��nh ph�n l�n th�p có �� cao trung bình 1.000 - 1.500m, nhi�u ��nh th�p hơn 700m � phía h� l�u các sông và cao d�n ��n trên 2.000m �trung tâm các kh�i nâng tân ki�n t�o (Ng�c L�nh 2.598m)
Trang 266 Dãy núi xâm thIc - bóc mòn, c&u trúc u3n n=p kh3i t ng trên các á trQm tích l c nguyên
Phân b� thành dãy d�c thung l�ng sông Mã, sông Lam, th��ng ngu�nsông Gianh, sông H�ơng, sông Thu B�n Các dãy núi này th��ng xen v�i các kh�i và dãy núi c�u t�o b�i �á bi�n ch�t và tr�m tích phun trào Chúng ���c hình thành do s� nâng ngh�ch ��o ki�n t�o trong Neogen và �� t� c�a các �á tr�m tích l�c nguyên và b� chia c�t xâm th�c t�o thành các dãy núi th�p, có �� cao ph�n l�n d��i 1.000m có
�� d�c s��n trung bình
7 Dãy và kh3i núi bóc mòn hoà tan rVa lMa trên á cacbonat
Ki�u ��a hình này có di�n tích không l�n, t�p trung ch� y�u �b�c Thanh Hóa, tây Qu�ng Bình d��i d�ng các dãy núi có ph�ơng tây b�c - �ông nam và các kh�i núi d�ng ��ng th��c Ngoài ra trên ��ng b�ng Thanh Hóa, Ngh� An chúng t�n t�id��i d�ng các kh�i núi sót ��c tr�ng hình thái c�a d�ng ��ahình này có �� cao tuy�t ��i dao ��ng t� 200m ��n 1.800m v�icác s��n d�c ��ng, quá trình karst di�n ra m�nh, h� th�ng các dòng ch�y ng�m chi�m �u th� Quá trình ngo�i sinh th�ng tr�nh� là �� v�, s�p l�, r�a l�a
8 Kh3i núi sót bóc mòn trên các c&u trúc khác nhau
T�p trung ch� y�u � Nam Trung b�, ngoài ra d�c theo d�i ��ng b�ng ven bi�n còn g�p chúng phân b� r�i rác ���c c�u t�o b�i
�á xâm nh�p, tr�m tích phun trào, l�c nguyên Ki�u ��a hình này
���c thành t�o trong �i�u ki�n n�m rìa mi�n nâng, ch�u �nh h��ng c�a nâng ki�n t�o y�u ho�c trung bình v�i quá trình bóc mòn m�nh V� hình thái chúng là các kh�i núi sót ��ng ��c l�pv�i �� cao tuy�t ��i th��ng t� 200 - 300m, m�t s� núi sót cao
800 - 900m (núi Bé - Hàm Tân), s��n d�c trung bình và chia c�tngang y�u
9 Vách và s-[n ki=n t o trên các á trQm tích phun trào
Ki�u ��a hình này thu�c s��n �ông Tr��ng Sơn, kéo thành d�i dài t�sông L�y ��n Tánh Linh ���c hình thành do quá trình xâm th�c bóc mòn m�nh kh�i nâng ki�n t�o m�nh, d�ng ��a hình có s��n dài và d�c l�n (30 - 400)
Trang 27Nhóm ki[u 'Xa hình cao nguyên
10 Cao nguyên bóc mòn rVa trôi trên các á bazan
Ki�u ��a hình này là t�p h�p các b� m�t san b�ng bóc mòn cao nguyên trên �á bazan c� có tu�i Plioxen - Pleistoxen s�m (N2 - QI)
�ây là các b� m�t có �� cao tuy�t ��i trên d��i 1.000m b� chia c�tm�nh do quá trình nâng tân ki�n t�o và xâm th�c bóc mòn �� t�onên b� m�t chia c�t d�ng ��i
11 Cao nguyên xâm thIc bóc mòn trên á bi=n ch&t và trQm tích
Ki�u ��a hình này phân b� khá r�ng d�c theo thung l�ng sông
Ba Cao nguyên ���c hình thành do quá trình bóc mòn, xâm th�c m�nh c�a sông Ba trên các �á bi�n ch�t có tu�i Protezozoi (PR) trong ch� �� ki�n t�o t�ơng ��i �i�u hoà V� hình thái �ây
là cao nguyên có �� cao trung bình 200 - 400m, b� m�t khá b�ng ph�ng hơi nghiêng v� phía lòng sông, b� r�ng có nơi ��thàng ch�c km d�c theo sông
Nhóm ki[u 'Xa hình thung lJng
12 Thung lMng và trMng ki=n t o xâm thIc - tích t c&u t o bPi các trQm tích h^n h.p
Các thung l�ng sông ���c hình thành b�i quá trình xâm th�ctrên các ��t gãy sâu �i�n hình cho ki�u ��a hình này là các thung l�ng sông Lam, Gianh, Trà B�ng, Kôn, Ba ��c tr�ng c�aki�u ��a hình thung l�ng này là ph�n th��ng ngu�n h�p, hai bên s��n khá d�c (d�ng ch� V) b� xâm th�c m�nh, ph�n trung l�uthung l�ng m� r�ng và b�t ��u x�y ra quá trình tích t� các s�nph�m h�n h�p sông - l�
13 Thung lMng và trMng xâm thIc, tích t c&u t o bPi các trQm tích h^n h.p
Bao g�m h�u h�t các thung l�ng sông su�i khác trong khu v�cnghiên c�u, ���c hình thành do quá trình chia c�t xâm th�cc�a các sông làm m� r�ng các h� th�ng thung l�ng này ��ctr�ng c�a thung l�ng là có �� d�c l�n, nhi�u thung l�ng có b�r�ng �áng k� nh� sông Hà Thanh, sông V� v�i các bãi b�it�ơng ��i r�ng
Trang 2814 Thung lMng và trMng hoà tan rVa lMa trên á cacbonat
�ây là các thung l�ng karst phân b� � khu v�c �á vôi K� Bàng (Qu�ng Bình), sông Tr�c, chúng trùng v�i ��i phá h�y ki�n t�o Các thung l�ng này h�p kéo dài và ���c tích t� b�i các s�n ph�mterarosa c�a �á vôi, bên d��i phát tri�n các dòng ch�y ng�m
Nhóm ki[u 'Xa hình '\i và '\ng b]ng '\i
15 J*i và *ng b_ng *i bóc mòn, xâm thIc trên các á trQm tích, phun trào và bi=n ch&t
Chi�m di�n tích l�n và �áng k� là các d�i ��i, ��ng b�ng ��i tr��cnúi � Thanh Hóa, Ngh� An, Hà T�nh, Qu�ng Bình, Th�a Thiên - Hu� �ây là ��a hình chuy�n ti�p gi�a vùng núi xu�ng ��ng b�ng có
�� cao dao ��ng 25 - 200m, �� d�c t� 5 - 120, c��ng �� phân c�tsâu trung bình 10 - 50m/km2
T� �èo H�i Vân tr� vào Bình Thu�n, ��a hình núi th�p th��ng ch�y ra sát bi�n nên di�n tích ��i không �áng k�, b�t g�p � B�cQu�ng Ngãi và Tây Bình Thu�n V� m�t hình thái �ây là các ��ith�p có b� m�t l��n sóng tho�i, ch�u �nh h��ng c�a quá trình bóc mòn r�a trôi b� m�t
16 J*i bóc mòn th ch hLc trên các á xâm nhOp
D�i ��i h�p � Tây ��ng b�ng Th�a Thiên - Hu� và m�t s� nơi khác v�i di�n tích không �áng k� ��i l��n sóng tho�i, �� cao trên d��i200m, �� d�c t� 8 - 150b� chia c�t, xâm th�c b�i dòng ch�y Trên b�m�t tích t� các s�n ph�m eluvi, deluvi c�a quá trình bóc mòn, r�atrôi L�p th� nh��ng m�ng, không có kh� n�ng th�m n��c m�i khi
có m�a l�n
17 J*i bóc mòn rVa trôi trên các á bazan
Phân b� h�n ch� � Ph� Qu�, V�nh Linh, Ba Làng An, Dung Qu�t, Tuy Hoà, Sông L�y V� hình thái là các ��i sót hay dãy ��i � Ph�Qu� có kích th��c khác nhau và hình d�ng khác nhau t� ��ng th��c(��i sót - V�nh Linh, Ba Làng An) kéo dài ��n dãy ��i - Ph� Qu�,Ngh� An �� cao tuy�t ��i c�a các ��i này dao ��ng t� 50 - 150 m v�i s��n d�c 50 - 80 �ôi ch� 80 - 120 ch�u �nh h��ng c�a quá trình bóc mòn, r�a trôi b� m�t m�nh m� Ki�u v� phong hóa th��ng g�p là
Trang 29Ferosialit có b� dày l�n 4 - 5m, trên là l�p th� nh��ng dày 2 - 3m có màu nâu �� L�p ph� bazan này th�m n��c t�t song khi �ã bão hòa n��c l�i gây ra hi�n t��ng tr��t trôi trên s��n
18 J*ng b_ng *i tích t - xâm thIc trên các c*n cát ven bian
Là các kh�i cát �� phân b� d�c ven bi�n Ninh Thu�n - Bình Thu�n có di�n tích trên 1.000km2, ���c các nhà ��a ch�t g�i tên “Cao nguyên cát ��” S� d� x�p ki�u ��a hình này vào ��ng b�ng ��i vì �� cao tuy�t ��i c�a chúng ��t t�i 50 - 200m, hình thái b� m�t có d�ng b�ngph�ng, l��n sóng tho�i �ôi ch� b� chia c�t b�i các dòng ch�y t�m th�i
và các tr�ng th�i mòn do gió Ti�p giáp gi�a kh�i cát �� v�i ��ngb�ng là các vách cao 20 - 50m C�u t�o ��ng b�ng ��i là các thành t�o cát bi�n có ngu�n g�c bi�n - gió, màu ��, vàng, nâu �� tu�iPleistoxen gi�a - mu�n (QII - III)
20 J*ng b_ng cao tích t - xâm thIc ngu*n g3c sông, sông - bian h^n h.p
Là t�p h�p các d�ng b� m�t ��a hình tích t� c�a các th�m sông, bi�n,sông bi�n h�n h�p có �� cao tuy�t ��i dao ��ng t� 10 - 15m ��n 40
- 50m, phân b� d�c d�i duyên h�i mi�n Trung (t� Thanh Hóa ��nBình Thu�n) n�m ti�p giáp v�i vùng ��i và ��ng b�ng ��i Khu v�c
có nhánh núi �âm ngang ra bi�n, d�i ��ng b�ng th��ng h�p ch� m�tvài km Khu v�c g�n các c�a sông l�n, có ��ng b�ng r�ng t�i vài ch�c km C�u t�o ��ng b�ng là các tr�m tích ngu�n g�c sông, bi�n,sông bi�n h�n h�p Trên b� m�t ��ng b�ng ch�u �nh h��ng b�idòng ch�y chia c�t và quá trình r�a trôi b� m�t ��ng b�ng cao tích t� xâm th�c này ít ch�u �nh h��ng c�a l�
Trang 3021 J*ng b_ng th&p tích t ngu*n g3c sông bian, bian, Qm lQy vMng vHnh
Ki�u ��a hình này ph� bi�n nh�ng ch� chi�m di�n tích nh�, t�p trung t�i các khu v�c c�a sông v�i b� r�ng vài km, �ôi ch� t�i 10 - 20km
�� cao tuy�t ��i c�a ��ng b�ng th�p hơn 10 m, ki�u ��a hình này là t�p h�p c�a các d�ng ��a hình bãi b�i th�p và cao, th�m b�c I c�abi�n, các bãi tri�u, các b� m�t tích t� ngu�n g�c sông - bi�n, bi�n -
��m l�y - v�ng v�nh tu�i Holoxen, th��ng xuyên b� ng�p khi có l�
22 J*ng b_ng tích t bian gió
Phân b� su�t d�c d�i duyên h�i mi�n Trung, trong �ó �áng k� nh�t
là � Qu�ng Bình, Qu�ng Ngãi, Khánh Hòa, Bình Thu�n Ki�u ��ahình này bao g�m các dãy c�n cát kéo dài ch�y song song v�i
���ng b� bi�n Các c�n cát ven bi�n cao ��n 10 - 20m, r�ng vài tr�m mét, các c�n cát phân b� phía trong th�p hơn Các c�n cát ven bi�n này ��u có s��n phía bi�n (s��n �ón gió) tho�i, s��n phía trong (s��n khu�t gió) d�c M�t s� nơi b�t g�p các thành t�o phong thành ph� lên t�n các s��n núi cao 100 - 200m (bán ��o Ph��cMai) Các c�n cát ven bi�n này do giáp v�i ���ng b� t�o thành nh�ng �ê cát t� nhiên gây c�n tr� cho vi�c tiêu thoát n��c m�i khi
có l� là m�t trong nh�ng nhân t� gây quá trình ng�p úng kéo dài Qua phân tích ��c �i�m ��a hình, ��c �i�m tr�c l��ng hình thái c�ng nh� các ki�u ��a hình có th� th�y các tác ��ng c�a y�u t� ��ahình ��a m�o t�i quá trình l� và ng�p l�t c�a d�i duyên h�i mi�nTrung r�t b�t l�i:
Hình th� núi (cao - trung bình) và s� s�p x�p d�ng cung, hình ph�u c�a các b�n thu n��c vào sông, ��c bi�t t�i nh�ng nơinhánh núi �âm ngang ra bi�n làm cho các b�n thu n��c r�ng
��ng th�i tr� thành các b�y m�a gây nên tính ch�t l� t�i các khu v�c này s� kh�c nghi�t hơn Ví d� nh� � vùng Qu�ng Tr�,
- Th�a Thiên - Hu� v�i các cánh cung B�ch Mã - ��ng Ngài
- ��ng Voi M�p
Các núi cao và trung bình chi�m di�n tích l�n � phía Tây vùng nghiên c�u, gradien ��a hình có giá tr� cao và b� bi�n ��i nhanh, nh�t là trên s��n, m�c �� phân c�t xâm th�c l�n T� h�p nh�ng
��c tính này t�o nh�ng nguy cơ l�n ��i v�i các b�n thu n��c có di�n tích r�ng, dòng sông ng�n và h�p trong các khu núi cao
Trang 31th��ng t�o ra l� quét
��a hình khu v�c nghiên c�u có t�i 70% di�n tích núi và ��i - là vùng sinh l�; trong khi �ó di�n tích ��ng b�ng nh� h�p - là nơi t�ptrung l� Tính ch�t b�t ��i x�ng v� m�t t� l� di�n tích làm cho vùng ��ng b�ng ng�p l�t n�ng n� m�i khi có l�
2 2 Tác ��ng �i�u ki�n ��a ch�t thu� v�n ��n l� l�t d�i duyên h�i mi�n Trung
2 2 1 Các tQng chba n- c d i duyên h i micn Trung
N��c d��i ��t tàng tr� trong các thành t�o ��a ch�t d��i hai d�ng ch� y�u là n��c l� h�ng trong các tr�m tích b� r�i và n��c khe n�t
2 2 1 1 Các tQng chba n- c trong trQm tích bP r[i
1 TQng chba n- c trQm tích J tb không phân chia (Q): Phân
b� trên di�n h�p c�a các thung l�ng sông mi�n núi, các s��n ��ml�y tr��c núi
Khu v�c B�c Trung b�: m�c n��c d��i ��t dao ��ng theo mùa, vào mùa m�a kho�ng 0,5 - 3m L�u l��ng � các m�ch l� thay ��i t�0,15 - 0,21l/s và � gi�ng t� 0,04 - 0,17 l/s, th��ng g�p là 0,04 - 0,09 l/s �ây là t�ng ch�a n��c r�t nghèo ��n nghèo và n��c thu�c lo�isiêu nh�t
Khu v�c Nam Trung b�: Các m�ch l� có l�u l��ng thay ��i t�0,07 - 0,4l/s, th��ng g�p là 0,07 - 0,3l/s Gi�ng có l�u l��ng dao
��ng trong kho�ng 0,01 - 2,2l/s th��ng g�p là 0,01 - 0,5l/s �ây là t�ng ch�a n��c r�t nghèo ��n nghèo và n��c thu�c lo�i siêu nh�t ��nnh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a
2 TQng chba n- c trQm tích bP r[i Holocen (Q IV )
Khu v�c B�c Trung b� phân b� ch� y�u � các ��ng b�ng ven bi�n có m�c n��c dao ��ng theo mùa, trong mùa m�a cách m�t ��tkho�ng 2 - 4m L�u l��ng � các m�ch l� dao ��ng t� 0,05 - 1,23l/s
và � gi�ng t� 0,05 - 1,24l/s, th��ng g�p là 0,01 - 0,10l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình và n��c nh�t
Khu v�c Nam Trung b� phân b� ch� y�u � ven các sông và c�asông L�u l��ng � các m�ch l� dao ��ng t� 0,07 - 0,5l/s và � gi�ng t�
Trang 320,01 - 0,45l/s, ph� bi�n là 0,04 - 0,30l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình ��n giàu và n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a, có quan h� th�y l�c ch�t ch� v�i n��c sông
3 TQng chba n- c trQm tích bP r[i Pleitocen Q I - III
Khu v�c B�c Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� ch� y�u �các ven ��ng b�ng ven bi�n, b� các tr�m tích tr� ph� lên M�c n��cdao ��ng trong mùa m�a t� 2 - 5m L�u l��ng các m�ch l� thay ��it� 0,01 - 3,10l/s và t�i gi�ng dao ��ng t� 0,01 - 0,88l/s th��ng g�p
là 0,01 - 0,45l/s �ây là t�ng ch�a n��c giàu ��n r�t giàu thu�c lo�in��c nh�t
Khu v�c Nam Trung b� phân b� ch� y�u � các th�m và d�i ven bi�n L�u l��ng trong các m�ch l� thay ��i t� 0,01 - 0,44l/s và trong gi�ng có l�u l��ng t� 0,04 - 1,7l/s �ây là t�ng ch�a n��ctrung bình, thu�c lo�i n��c nh�t ��n siêu nh�t
Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l�
và các t�ng ch�a n��c n�m trên
2 2 1 2 TQng chba n- c khe nbt
1 TQng chba n- c trong các phun trào á bazan
TQng chba n- c trong các phun trào Pleitocen - Holocen (Q):
T�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n h�p không liên t�c r�i rác
� B�c Trung b� M�c n��c n�m sâu t� 2 - 13m L�u l��ng trong các m�ch l� thay ��i t� 0,1 - 20,0l/s và gi�ng kho�ng 0,03l/s �ây là t�ng ch�a n��c giàu ��n r�t giàu nh�ng m�c ��ch�a n��c không ��ng nh�t, thu�c lo�i n��c siêu nh�t Ngu�ncung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a và n��c m�t
TQng chba n- c trong các á phun trào Pliocen - Pleitocen (N 2
- Q 1 ): T�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n h�p � phía B�c
Trung b� M�c n��c th��ng g�p 4 - 6m, l�u l��ng trong các m�ch l� thay ��i t� 0,22 - 0,45l/s �ây là t�ng ch�a n��c nghèo, n��c siêu nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��cm�a, n��c m�t
2 TQng chba n- c các trQm tích l c nguyên
TQng chba n- c trong trQm tích Neogen (N): T�ng ch�a n��c
này phân b� � các ��ng b�ng ven bi�n và b� ph�n l�n các tr�m
Trang 33tích c�a h� �� t� ph� lên, ch� quan sát ���c trong các l� khoan Phía B�c ch� l� ra v�i di�n tích nh� d�ng núi sót � th� tr�nNghèn M�c n��c thay ��i 1 - 3m và l�u l��ng c�a gi�ng �ào là 0,02l/s T�ng ch�a n��c này thu�c lo�i giàu ��n r�t giàu N��cthu�c lo�i có áp Khu v�c Nam Trung b� (d�c ��t gãy sông Ba), t�ng ch�a n��c này phân b� thành d�i h�p không liên t�c �ây
là t�ng ch�a n��c nghèo có l�u l��ng � gi�ng dao ��ng trong kho�ng 0,01 - 3,04l/s N��c thu�c lo�i nh�t ��n siêu nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l�
và các t�ng ch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c trong trQm tích Triat th-.ng (T 3 ): T�ng này
phân b� thành d�i kéo dài � B�c Trung b�, theo h��ng tây b�c
-�ông nam và vùng Nông Sơn M�c n��c th��ng g�p là 2 - 5m
�ây là t�ng ch�a n��c r�t nghèo có l�u l��ng các m�ch l� t�0,01 - 0,06l/s N��c thu�c lo�i nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��cn�m trên
3 N- c trong các thành t o trQm tích l c nguyên xen phun trào TQng chba n- c trQm tích l c nguyên Jura th-.ng - Kreta không phân chia (J 3 - K): Phân b� trên di�n r�ng � B�c Trung b� là các
vùng Ngh� An, Qu�ng Tr�, Th�a Thiên - Hu� M�c n��c th��ngg�p là 3 - 6m �ây là t�ng ch�a n��c nghèo ��n r�t nghèo có l�ul��ng các m�ch l� t� 0,01 - 0,5l/s và n��c thu�c lo�i siêu nh�t Khu v�c Nam Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n h�p,r�i rác � các vùng Gia Lai, Bình ��nh, Phú Yên L�u l��ng m�ch l�t� 0,08 - 0,14l/s và gi�ng có l�u l��ng t� 0,01 - 1,23l/s �ây là t�ngch�a n��c nghèo và n��c thu�c lo�i nh�t ��n siêu nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ngch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c trQm tích l c nguyên xen phun trào Trias không phân chia (T): T�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n r�ng �
Ngh� An và Thanh Hóa M�c n��c dao ��ng t� 4 - 6m L�ul��ng các m�ch l� thay ��i t� 0,01 - 5l/s và c�a các gi�ng �ào t�0,2 - 0,32l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình thu�c lo�i siêu nh�t Khu v�c Nam Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� ch�y�u � vùng ho�t hóa Mezozoi và ��a kh�i Kontum Gi�ng có l�u
Trang 34l��ng dao ��ng t� 0,01 - 1,33l/s, �ây là t�ng ch�a n��c nghèo
và nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
4 TQng chba n- c trong các trQm tích l c nguyên xen cacbonat TQng chba n- c trong trQm tích l c nguyên Jura h - trung (J 1 - 2 ):
� B�c Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n r�ng t�iThanh Hóa và m�t s� l� ra t�i Qu�ng Tr�, Th�a Thiên - Hu� M�cn��c dao ��ng t� 2 - 5m �ây là t�ng ch�a n��c nghèo có l�ul��ng các m�ch l� thay ��i t� 0,01 - 3,77l/s N��c thu�c lo�i nh�t Khu v�c Nam Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� r�i rác �Bình ��nh, Phú Yên L�u l��ng trong các gi�ng t� 0,03 - 0,21l/s
và các m�ch l� t� 0,01 - 2,5l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình, n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c l c nguyên xen cacbonat Devon (D): T�ng ch�a
n��c này ch� phân b� � khu v�c B�c Trung b� trên di�n h�p, r�ir�c thành d�i không liên t�c � vùng Ngh� An, Hà T�nh, Qu�ngBình, Qu�ng Tr�, Th�a Thiên - Hu� M�c n��c dao ��ng t� 4 -6m L�u l��ng trong các m�ch l� thay ��i t� 0,02 - 3,0l/s và trong gi�ng t� 0,02 - 0,35l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình
��n giàu, n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��cm�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
5 N- c trong các trQm tích l c nguyên xen phun trào và cacbonat
TQng chba n- c trQm tích l c nguyên cacbonat Pecmi th-.ng (P 2 ): Phân b� � khu v�c Nam Trung b� trên di�n h�p, r�i rác �
vùng núi phía Tây Gi�ng có l�u l��ng dao ��ng t� 0,01 0,08l/s �ây là t�ng ch�a n��c nghèo và n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
-TQng chba n- c trQm tích bi=n ch&t y=u ordovic - Devon (O -
D 1 ): Ch� phân b� � khu v�c B�c Trung b�, trên di�n r�ng liên
t�c t�i Thanh Hóa, Ngh� An, Hà T�nh, Qu�ng Bình L�u l��ng trong các m�ch l� thay ��i t� 0,01 - 2,5l/s �ây là t�ng ch�an��c trung bình, thu�c lo�i n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c
Trang 35cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��cn�m trên
6 TQng chba n- c trong trQm tích Cacbonat
N- c trong các trQm tích cacbonat h Trias trung (T 2 ): Khu v�c
B�c Trung b� t�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n h�p không liên t�c thu�c Thanh Hóa, Ngh� An L�u l��ng trong các m�ch l� th��ng có 2,5l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình, thu�c lo�inh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c trQm tích cacbonat Carbon - Pecmi không phân chia (C - P): T�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n khá r�ng
thu�c Thanh Hóa, Hà T�nh, Qu�ng Bình Các m�ch l� có l�ul��ng dao ��ng t� 0,02 - 7,63l/s �ây là t�ng ch�a n��c trung bình, n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��cm�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c trQm tích cacbonat Devon trung (D 2 ): Ph�n
phía B�c Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� trên di�n h�pThanh Hóa, Hà T�nh, Qu�ng Bình L�u l��ng trong các m�ch l�kho�ng 0,1 - 35l/s, thu�c t�ng ch�a n��c trung bình, n��c nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l�
và các t�ng ch�a n��c n�m trên
7 TQng chba n- c trong các thành t o bi=n ch&t
TQng chba n- c trong các trQm tích bi=n ch&t ( - O 1 ): T�ng
ch�a n��c này phân b� trên di�n h�p � Thanh Hóa, Hà T�nh,Qu�ng Bình L�u l��ng � các gi�ng dao ��ng t� 0,61 - 3,5l/s, ph� bi�n là 0,01 - 0,45l/s �ây là t�ng ch�a n��c r�t giàu, n��cnh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
TQng chba n- c á bi=n ch&t c; (PR - 1): T�ng ch�a n��c này
phân b� ch� y�u � Thanh Hóa và Qu�ng Nam Các gi�ng có l�ul��ng dao ��ng t� 0,02 - 0,65l/s, ph� bi�n là 0,01 - 0,45l/s �ây
là t�ng ch�a n��c nghèo, n��c thu�c lo�i nh�t Ngu�n cung c�pn��c cho t�ng này là n��c m�a trên các di�n l� và các t�ng ch�an��c n�m trên
Trang 36TQng chba n- c á bi=n ch&t arkei - Cambri (AR - 1): Phân b�
� Qu�ng Ngãi, Bình ��nh, Phú Yên Các gi�ng có l�u l��ng dao
��ng t� 0,07 - 2,8l/s, hay g�p t� 0,1 - 1,0l/s �ây là t�ng ch�an��c nghèo, nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��cm�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
8 TQng chba n- c d- i &t trong các xâm nhOp macma ( )
Khu v�c B�c Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� khá ph� bi�nnh�ng không liên t�c Các gi�ng có l�u l��ng dao ��ng t� 0,02 - 0,65l/s, hay g�p 0,10 - 0,45l/s �ây là t�ng ch�a n��c r�t nghèo và siêu nh�t Khu v�c Nam Trung b�, t�ng ch�a n��c này phân b� � Qu�ng Ngãi, Bình ��nh, Phú Yên, Ninh Thu�n, Bình Thu�n Các gi�ng có l�u l��ng dao ��ng t� 0,01 - 0,05 l/s, ph� bi�n 0,08 - 0,05 l/s, thu�c t�ng ch�an��c nghèo và nh�t Ngu�n cung c�p n��c cho t�ng này là n��cm�a trên các di�n l� và các t�ng ch�a n��c n�m trên
2 2 2 M3i quan h gi6a n- c mBt - n- c d- i &t v i lM l t
Quan h� gi�a n��c m�t và n��c d��i ��t có �nh h��ng t�i hình thành dòng ch�y l� trên sông N�u kh� n�ng ch�a n��c c�a các t�ng n��c d��i ��t t�t s� làm gi�m l��ng dòng ch�y m�t, gi�m l��ng n��c sinh l�, h�n ch� ng�p l�t cho vùng ��ng b�ng Khi l��ng m�al�n x�y ra trên di�n r�ng thì các vùng núi kh� n�ng th�m n��c và gi� n��c kém do nh�ng nguyên nhân sau:
• �� d�c l�n
• �á ít n�t n�, kh� n�ng ch�a n��c kém
• L�p v� phong hóa th��ng là h�t m�n nên ng�n c�n kh� n�ng th�m c�a n��c m�a Các ��ng b�ng trên núi th��ng có thành ph�n là h�t thô nh� cát, cu�i, s�i kh� n�ng th�m n��c r�t t�tnh�ng l�i có b� dày m�ng nên ch�a n��c không �áng k�
��a hình núi cao Tr��ng Sơn ch�y d�c b� bi�n c�a d�i duyên h�imi�n Trung r�t thu�n l�i cho vi�c d�n n��c v� ��ng b�ng khi có l��ng m�a l�n, n��c d�n là nơi th�p nh�t ch�u �nh h��ng c�a l� vàng�p l�t Vi�c nghiên c�u ��c tính ch�a n��c c�a các thành t�o b�r�i � ��ng b�ng ph�n nào cho ta th�y kh� n�ng ch�a và thoát n��ckhi x�y ra l� l�t
Trang 372 2 2 1 Các trQm tích J tb không phân chia (Q)
Phân b� trên di�n h�p � các thung l�ng sông mi�n núi, các s��n vàrìa ��ng b�ng Kh� n�ng th�m n��c t�t nh�ng kh� n�ng gi� n��ckém ��ng thái c�a chúng bi�n ��i khá nhanh ph� thu�c vào m�cn��c c�a các sông su�i Vào mùa m�a khi n��c sông lên cao thì m�cn��c ng�m r�t g�n v�i m�t ��t Chi�u dày c�a các thành t�o này m�ng, nh� hơn 10m và h� s� l� h�ng l�n t� 14 - 47%, do v�y t�ngch�a n��c trên h�u nh� không có kh� n�ng tích n��c khi có l� l�t
Các tr�m tích Holocen phân b� r�ng rãi � các ��ng b�ng d�i duyên h�i mi�n Trung (t� Thanh Hóa ��n Bình Thu�n) Trong mùa m�a, m�c n��c cách m�t ��t t� 1 - 3m tùy thu�c vào ��a hình Nh�ng nơi
có ��a hình cao m�c n��c ��t 3 - 5m Mùa m�a do ��t �á có ��ng�m cao, sau nh�ng tr�n m�a l�n, t�ng ch�a n��c ���c bão hoà r�t nhanh, m�c n��c dâng cao g�n m�t ��t Ven các sông l�n n��cd��i ��t trong tr�m tích �� t� có quan h� tr�c ti�p v�i sông S� dao
��ng m�c n��c cùng nh�p biên �� m�c n��c sông
� vùng ven bi�n, g�ơng n��c d��i ��t có xu th� l�p l�i b� m�t
��a hình ���ng phân th�y ch�y d�c theo ��nh c�a các d�i cát song song v�i b� bi�n Ph�n phía ngoài ��nh, n��c thoát ra bi�n và ph�nphía trong ��nh n��c ch�y vào các tr�ng chân ��n cát Xác ��nh l��ng n��c m�a ng�m xu�ng n��c d��i ��t có th� s� d�ng công th�c sau:
Trang 38m�c n��c ng�m g�n m�t ��t thì l��ng ng�m coi nh� là không
�áng k�
• ��i v�i nh�ng vùng có thành ph�n h�n t�p nh� cát pha, sét pha, sét thì h� s� ng�m ���c ch�n trong kho�ng 0,05 - 0,1 L��ng n��c có th� ng�m xu�ng ��t là 5 - 10% l��ng m�a rơitrên di�n tích
V�i ��c tính thành ph�n h�t, tính th�m c�a t�ng Holocen thì h�s� ng�m tính trung bình cho c� t�ng là 0,15 t�ơng ��ơng v�i 15% c�a l��ng m�a (công th�c 4)
Qua �ánh giá ��c �i�m các t�ng ch�a n��c xét m�i quan h� gi�an��c m�t n��c ng�m v�i l� l�t trong d�i duyên h�i mi�n Trung cho th�y:
Trong vùng nghiên c�u t�n t�i khá nhi�u t�ng ch�a n��c khe n�t song kh� n�ng ng�m và tr� n��c kém do m�t �� khe n�tnh�, c�ng thêm vào �ó là �� d�c ��a hình l�n
Trang 39N��c d��i ��t trong các thành t�o b� r�i có m�i quan h� ch�tch� v�i n��c m�a và n��c sông
Các thành t�o tr�m tích b� r�i có h� s� ng�m l�n hơn so v�i các thành t�o ch�a n��c khe n�t L��ng n��c ng�m có th� ��t t�i30% ��i v�i các thành t�o cát và 10 - 15% ��i v�i các ��t �álo�i cát pha Tuy nhiên l��ng n��c có th� ch�a ���c trong ��ithông khí khi x�y ra l� l�t là không l�n, th��ng là vào mùa m�athì chi�u dày ��i thông khí r�t nh� do m�c n��c ng�m dâng cao, l��ng m�a có th� tr� trong ��i thông khí là h�n ch�
2 3 �nh h��ng c�a th� nh��ng và l�p ph� th�c v�t ��n s� hình thành l� l�t dài duyên h�i mi�n Trung
2 3 1 JBc iam th; nh-lng
2 3 1 1 Phân b3 Ha lý các n vH phát sinh &t P các tnnh duyên h i micn Trung
Theo b�n �� ��t t� l� 1/500.000, d�i duyên h�i mi�n Trung bao g�m
12 nhóm ��t v�i 44 �ơn v� ��t khác nhau.Di�n tích l�n nh�t là ��tvàng �� và ��t xám th� hi�n �u th� ��t ��a thành trên s��n �ôngc�a Tr��ng Sơn chi�m hơn 75% L�p ph� ��i núi này nhi�u �o�nlan ra sát bi�n và chi�m m�t t� l� không nh� chi�u dài ���ng b�.Nhóm ��t phù sa có di�n tích l�n th� 2 trong khu v�c chi�m g�n9% Phù sa sông và bi�n h�n h�p phù sa sông bi�n c�a hàng ch�c h�th�ng sông ng�n d�c mi�n Trung, trong �ó 2 ��ng b�ng phù sa l�nnh�t khu v�c duyên h�i mi�n Trung là ��ng b�ng Tuy Hòa (Phú Yên) và ��ng b�ng Thanh Hóa ��t phù sa phân b� ch� y�u � vùng c�a sông ven bi�n Nhóm ��t có di�n tích ��ng th� 3 là nhóm ��tcát bi�n bao g�m c� các c�n cát, bãi cát chi�m g�n 5% �ây là nhóm ��t ��c thù nh�t � d�i ven bi�n Vi�t Nam v�i 3 lo�i cát tr�ng -vàng - �� C� n��c có hơn 530.000ha thì t�p trung ch� y�u � các t�nh duyên h�i mi�n Trung hơn 452.940ha M�t khác �ây c�ng là nhóm ��t có chi�u dài ti�p giáp bi�n l�n nh�t Là m�t �ơn v� ��t tr�,c�u trúc r�i r�c, kém �n ��nh nên các b� bi�n c�u t�o trên ��t cát r�td� b� s�t l� khi x�y ra l� l�t
Trang 40B ng 29: Các 5n vH phát sinh 3t d i duyên h i mi!n Trung
Di n tích 3t (ha)
TT Tên 3t Vi t Nam Theo FAO- UNESCO B�c
Trung b�
Nam Trung b�
T�ng
% so v�i t�ng
I *3t cát biGn (C) Arenosols (AR) 187765 265175 452940 4,97