Bài giảng môn kế toán ngân hàng phần 1 trần nguyễn trùng viên

– Cho vay – Tín phiếu kho bạc, chứng khoán chiết khấu – Chứng khoán đầu tư – Góp vốn đầu tư – Tài sản cố định – Tài sản khác Nợ phải trả: Nghĩa vụ hiện tại của NH phát sinh từ các giao d

Trường Cao đẳng Công nghệ thông tin Tp Hồ Chí Minh

Khoa Tài chính Ngân hàng

BÀI GIẢNG

MÔN: KẾ TOÁN NGÂN HÀNG

GVTH: Trần Nguyễn Trùng Viên

Tháng 11/ 2012

Tài liệu lưu hành nội bộ

CHƯƠNG I: TỔNG QUAN VỀ KẾ TOÁN NGÂN HÀNG Nội dung:

1 Khái niệm, đối tượng, mục tiêu của Kế toán Ngân hàng

2 Đặc điểm của Kế toán Ngân hàng

3 Tổ chức Kế toán Ngân hàng

1 Khái niệm, đối tượng, mục tiêu của Kế toán Ngân hàng

1.1.Khái niệm:

Kế toán là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính

dưới hình thức giá trị, hiện vật và thời gian lao động (Luật Kế toán Việt Nam 2003)

Vì vậy: Kế toán Ngân hàng là việc thu thập, xử lý, kiểm tra, phân tích và cung cấp thông tin kinh tế, tài chính về tình hình hoạt động của ngân hàng

1.2 Đối tượng:

 Từ phương trình kế toán ( Bảng cân đối kế toán):

Tài sản = Nợ phải trả + Vốn chủ sở hữu

(Assets = Liabilities + Owner’s equity)

Trong đó:

Tài sản: Nguồn lực do NH kiểm soát và có thể thu được lợi ích kinh tế trong tương lai

Lợi ích kinh tế trong tương lai mà tài sản mang lại là tiềm năng làm tăng nguồn tiền và các khoản tương đương tiền của Ngân hàng, hoặc làm giảm bớt các khoản tiền mà Ngân hàng chi ra

Bao gồm các loại sau:

– Tiền mặt

– Tiền gửi NHNN hoặc các tổ chức tín dụng khác

– Cho vay

– Tín phiếu kho bạc, chứng khoán chiết khấu

– Chứng khoán đầu tư

– Góp vốn đầu tư

– Tài sản cố định

– Tài sản khác

Nợ phải trả: Nghĩa vụ hiện tại của NH phát sinh từ các giao dịch và sự kiện đã qua mà

NH phải thanh toán từ nguồn lực của mình

Bao gồm:

– Tiền gửi của kho bạc Nhà nước, tiền gửi của các tổ chức tín dụng khác

– Tiền vay ngân hàng Nhà nước và vay của các tổ chức tín dụng khác

– Tiền gửi của khách hàng

– Các công cụ tài chính phái sinh

– Phải trả về phát hành giấy tờ có giá

– Các khoản phải trả khác

Vốn chủ sở hữu: là vốn của ngân hàng được tính bằng số chênh lệch giữa giá trị tài sản

của ngân hàng trừ nợ phải trả

Lợi nhuận: là thước đo kết quả kinh doanh của ngân hàng

Lợi nhuận = Tổng doanh thu – Tổng chi phí

Trong đó:

Doanh thu: là tổng lợi ích kinh tế ngân hàng thu được trong kỳ kế toán phát sinh từ hoạt

động kinhdoanh thông thường và các hoạt động khác của ngân hàng, góp phần tăng vốn chủ sở hữu ( không bao gồm khoản góp vốn của chính chủ sở hữu)

Chi phí: là tổng giá trị các khoản làm giảm lợi ích kinh tế trong kỳ kế toán dưới hình

thức các khoản chi ra, các khoản khấu trừ tài sản hay phát sinh các khoản nợ dẫn đến làm giảm vốn chủ sở hữu, ngoại trừ các khoản phân phối cho cổ đông hay chủ sỡ hữu

Các chi phí ghi nhận trong Báo cáo kết quả kinh doanh phải tuân thủ nguyên tắc phù hợp giữa doanh thu và chi phí

2 Đặc điểm của Kế toán Ngân hàng

2.1.Giới hạn và phạm vi phản ánh của KTNH:

 Chủ thể kinh doanh: Hội sở - Chi nhánh

Hoạt động liên tục: Báo cáo tài chính của ngân hàng thương mại được lập dựa trên giả

định là ngân hàng vẫn hoạt động liên tục và sẽ tiếp tục hoạt động kinh doanh bình thường trong tương lai gần, trừ khi ngân hàng có ý định hay buộc phải ngừng kinh doanh hoặc thu hẹp quy mô kinh doanh đáng kể

Đơn vị tiền tệ ổn định: Tất cả các ngân hàng đều tổ chức công tác kế toán trên cơ sở

đơn vị đo lường duy nhất là tiền tệ

Kỳ kế toán: Hoạt động kinh doanh của ngân hàng diễn ra liên tục, tuy nhiên để cung

cấp thông tin cho quá trình ra quyết định cần chia thời gian hoạt động đó thành những kỳ bằng nhau để kế toán có thể lập Báo cáo tài chính và gọi là kỳ kế toán Ở Việt Nam, năm tài chính bắt đầu từ ngày 1/1 và kết thúc vào ngày 31/12 hàng năm

2.2.Các nguyên tắc kế toán áp dụng

Giá gốc:

 TS phải được ghi nhận theo giá gốc Giá gốc của TS được tính theo số tiền hoặc khoản tương đương tiền đã trả, phải trả hoặc tính theo giá trị hợp lý của TS đó vào thời điểm TS được ghi nhận Giá gốc của TS không được thay đổi trừ khi có quy định khác trong chuẩn mực kế toán cụ thể

Cơ sở dồn tích:

 Mọi nghiệp vụ kinh tế, tài chính của NH liên quan đến TS, NPT, nguồn vốn CSH,

DT, CP phải được ghi sổ kế toán vào thời điểm phát sinh, không căn cứ vào thời điểm thực tế thu hoặc thực tế chi tiền hoặc tương đương tiền

Phù hợp:

• Việc ghi nhận DT và CP phải phù hợp với nhau Khi ghi nhận một khoản DT thì phải ghi nhận một khoản CP tương ứng có liên quan đến việc tạo ra DT đó CP tương ứng với DT gồm CP của kỳ tạo ra DT và CP của các kỳ trước hoặc CP phải trả nhưng liên quan đến DT của kỳ đó

Nhất quán:

• Các chính sách và phương pháp kế toán NH đã chọn phải được áp dụng thống nhất

ít nhất trong một kỳ kế toán năm Trường hợp có thay đổi chính sách và phương pháp kế toán đã chọn thì phải giải trình lý do và ảnh hưởng của sự thay đổi đó trong phần thuyết minh BCTC

Thận trọng:

• Phải lập các khoản dự phòng nhưng không lập quá lớn;

• Không đánh giá cao hơn giá trị của các tài sản và các khoản thu nhập;

• Không đánh giá thấp hơn giá trị của các khoản nợ phải trả và chi phí;

• Doanh thu và thu nhập chỉ được ghi nhận khi có bằng chứng chắc chắn về khả năng thu được lợi ích kinh tế, còn chi phí phải được ghi nhận khi có bằng chứng

về khả năng phát sinh chi phí

Trọng yếu:

 Thông tin được coi là trọng yếu trong trường hợp nếu thiếu thông tin hoặc thiếu chính xác của thông tin đó có thể làm sai lệch đáng kể BCTC, làm ảnh hưởng đến quyết định kinh tế của người sử dụng BCTC

Tài khoản chi tiết

xxxx xx xxx…

3.2.Hệ thống tài khoản KTNH

Hệ thống tài khoản kế toán của các Tổ chức tín dụng gồm các tài khoản trong bảng cân đối kế toán và các tài khoản ngoài bảng cân đối kế toán, được bố trí thành 9 loại :

- Các tài khoản trong bảng cân đối kế toán gồm 8 loại (từ loại 1 đến loại 8)

- Các tài khoản ngoài bảng cân đối kế toán có 1 loại (loại 9)

3.3.Chứng từ KTNH

Phân loại: căn cứ vào nội dung nghiệp vụ kinh tế:

 Chứng từ tiền mặt: phản ánh các nghiệp vụ có liên quan đến tiền mặt

 Chứng từ chuyển khoản: các chứng từ phản ảnh các nghiệp vụ thanh toán không dùng tiền mặt

 Các chứng từ phản ánh nghiệp vụ liên quan đến tài sản ngoại bảng: phiếu nhập, xuất tài khoản ngoại bảng;chứng từ khác,…

Tổ chức luân chuyển chứng từ kế toán NH:

 Nguyên tắc:

 Đảm bảo nguyên tắc ghi chép kế toán: Nợ trước, Có sau

 Chứng từ kế toán phải được luân chuyển trong nội bộ một NH hoặc nội bộ hệ thống NH, không quay lại KH để sửa chữa sau khi chứng từ đã được giao dịch viên tiếp nhận và xử lý trừ trường hợp đặc biệt

 Đảm bảo chứng từ được kiểm soát chặt chẽ và luân chuyển nhanh chóng, an toàn

 3.4.Tổ chức công việc KTNH

Kế toán giao dịch Kế toán tổng hợp Công việc Tiếp xúc khách hàng, lập

chứng từ, thực hiện hạch toán, quản lý sổ kế toán chi tiết,…

Kiểm soát, đối chiếu, tổng hợp số liệu giao dịch, quản

lý sổ kế toán tổng hợp,…

Kết quả Bảng liệt kê chứng từ, sổ kế

toán chi tiết, các báo cáo sao kê (tình hình hoạt động)

Các báo cáo kế toán tài chính, báo cáo kế toán quản trị theo yêu cầu

CHƯƠNG 2: KẾ TỐN NGHIỆP VỤ HUY ĐỘNG VỐN Nội dung:

– Mục đích: sử dụng các dịch vụ của ngân hàng hoặc hưởng lãi

– Phương thức giao dịch: giao dịch trên tài khoản

– Phương thức tính và trả lãi: lãi được tính và trả vào tài khoản (TG không kỳ hạn) hoặc trả trực tiếp cho KH (TG kỳ hạn)

– Lãi suất: TG không kỳ hạn lãi suất thấp, TG có kỳ hạn lãi suất cao

1.1.2 Tiết kiệm:

– Đối tượng: chỉ áp dụng cho cá nhân

– Thủ tục: NH làm thủ tục mở sổ tiết kiệm cho khách hàng

– Mục đích: khuyến khích KH gửi tiền tích lũy, tiền nhàn rỗi (TK không kỳ hạn) hoặc hưởng lãi (TK có kỳ hạn)

– Phương thức giao dịch: giao dịch trên STK, mỗi khi giao dịch gửi hoặc rút tiền,

KH xuất trình CMND và STK

– Phương thức tính và trả lãi: lãi được trả vào STK (TK không kỳ hạn) hoặc trả cho trực tiếp cho KH (TK có kỳ hạn)

– Lãi suất: TK không kỳ hạn lãi suất thấp, TK có kỳ hạn lãi suất cao

1.2 Vốn huy động không thường xuyên:

Đây là hình thức NHTM phát hành GTCG để huy động vốn

– Thủ tục:

NHTM phải làm phương án trình NHNN trước khi thực hiện

– Các trường hợp phát hành GTCG:

 Phát hành đúng mệnh giá

 Phát hành có chiết khấu

 Phát hành có phụ trội

– Phương pháp tính và trả lãi:

Lãi tính theo số dư và trả vào đầu kỳ, định kỳ hoặc cuối kỳ

– Khi đến hạn:

Khi đến hạn nếu KH không đến NH để thanh toán thì NH sẽ chuyển qua TK thích hợp và NH sẽ trả lãi không kỳ hạn cho khách hàng theo số ngày gửi thực tế

– Trình bày trên BCTC:

Giá trị của GTCG được trình bày theo giá trị thuần

1.3 Quy trình huy động vốn ảnh hưởng đến KT:

1.3.1 Vốn huy động không kỳ hạn:

1.3.2 Vốn huy động có kỳ hạn:

2 Các phương pháp tính lãi:

2.1 Nguyên tắc kế toán:

 Chi phí trả lãi được hạch toán tuân thủ nguyên tắc cơ sở dồn tích và nguyên tắc phù hợp

 Đảm bảo tính theo thời hạn gửi thực tế của khách hàng và lãi suất đã thỏa thuận

2.2 Tính lãi không kỳ hạn:

Công thức:

Trong đó:

Di: Số dư thực tế thứ i

Nj: số ngày duy trì Di

Lãi suất = lãi suất bình quân theo ngày

Tiền lãi sau khi tính sẽ được NH trả vào tài khoản cho khách hàng

Ví dụ tính lãi không kỳ hạn:

1 Đầu tháng (ngày 1): dư có

Công thức:

Tiền lãi tiền gửi = Số dư * kỳ hạn * Lãi suất

Tiền lãi sau khi tính sẽ được NH trả cho KH vào đầu kỳ, định kỳ hoặc cuối kỳ

3 Phương pháp kế toán:

3.1 Tiền gửi – Tiết kiệm không kỳ hạn:

3.1.1 Tài khoản – chứng từ sử dụng:

Tài khoản sử dụng:

-Tài khoản tiết kiệm KKH VND - 4231: hạch toán tương tự 4211

-Các tài khoản khác: tiền mặt, tiền gửi khác, thanh toán vốn, chi phí lãi (801),…

Chứng từ sử dụng:

3.1.2 Hạch toán:

3.2 Tiền gửi – Tiết kiệm có kỳ hạn:

3.2.1 Tài khoản – chứng từ sử dụng:

Tài khoản sử dụng:

Lưu ý: Nếu TK tiền gửi – 4212 hết số dư thì TK lãi phải trả – 4911 phải được tất toán

– Tài khoản tiết kiệm có KH VND - 4232: hạch toán tương tự 4212

– Các tài khoản khác: tiền mặt, tiền gửi khác, thanh toán vốn, chi phí lãi (801), thu nhập khác (709),…

Chứng từ sử dụng: tương tự TG – TK không kỳ hạn

Nợ TK Chi phí lãi – 8010

Có TK Lãi phải trả khách hàng – 491

– Khi đến hạn thanh toán:

Nợ TK TG, TK có kỳ hạn: Tiền gốc

Nợ TK Lãi phải trả khách hàng – 491: Tiền lãi đã dự trả

Nợ TK Chi phí lãi 801: Tiền lãi thực trả

Có TK Thích hợp – TM, TG không kỳ hạn

– Đối với khách hàng gửi tiết kiệm mà khách hàng không đến ngân hàng thanh toán: Ngân hàng nhập lãi đến hạn vào gốc ( nếu có):

Nợ TK Lãi phải trả khách hàng – 491: Tiền lãi đã dự trả

Nợ TK Chi phí lãi – 8010: Tiền lãi thực trả

Có TK tiết kiệm có kỳ hạn của khách hàng

Đồng thời chuyển sang kỳ hạn tương ứng và xử lý như một sổ tiền gửi mới

– Trường hợp rút tiền trước hạn:

Tiền gốc: trả đủ cho khách hàng

Tiền lãi: trả cho khách hàng theo thỏa thuận

Nếu TK Lãi phải trả còn số dư: thoái chi

3.3.1 Tài khoản – chứng từ sử dụng:

Tài khoản sử dụng:

TK Mệnh giá GTCG – 4310

Bên Nợ:

Mệnh giá ngân hàng mua lại

Thanh tốn khi đến hạn

Phân bổ vào chi phí lãi

Số Dư bên Nợ: Chiết khấu chưa phân bổ hết

TK Phụ trội phát hành GTCG – 4330

Bên Nợ:

Phân bổ giảm chi phí lãi

Chiết khấu khi phát hành GTCG

Bên Cĩ:

Phụ trội khi phát hành GTCG

- Tài khoản lãi phải trả GTCG - 4921: hạch toán tương tự tài khoản 4911

- Các tài khoản khác: tiền mặt, tiền gửi, thanh toán vốn, chi phí lãi (803), lãi trả trước,…

Chứng từ sử dụng:

• Chứng từ tiền mặt: GNT, GRT,…

• Chứng từ chuyển khoản: UNC, PCK, Lệnh thanh toán,…

• Chứng từ khác: GTCG, Hợp đồng mua GTCG, bảng kê lãi,…

– Định kỳ phân bổ giá trị chiết khấu (nếu có):

Nợ TK Chi phí lãi GTCG – 8030: Giá trị phân bổ

Cĩ TK Chiết khấu phát hành GTCG – 4320: Giá trị phân bổ

– Định kỳ phân bổ giá trị phụ trội (nếu có):

Nếu 8030 còn số dư:

Nợ TK Phụ trội phát hành GTCG – 4330: Giá trị phân bổ

Có TK Chi phí lãi GTCG – 8030: Giá trị phân bổ

Nếu 8030 hết số dư:

Nợ TK Phụ trội phát hành GTCG – 4330: Giá trị phân bổ

Có TK Thu nhập khác – 7090: Giá trị phân bổ

– Khi đến hạn thanh toán cho khách hàng:

Nợ TK Mệnh giá GTCG – 4310: Tổng mệnh giá

Nợ TK Lãi phải trả khách hàng – 4921: Tiền lãi đã dự trả

Nợ TK Chi phí lãi GTCG – 8030: Tiền lãi thực trả

Có TK Thích hợp – TM, TG không kỳ hạn

– Khi đến hạn, nếu khách hàng không đến thanh toán:

Nợ TK Mệnh giá GTCG – 4310: Tổng mệnh giá

Nợ TK Lãi phải trả khách hàng – 4921: Tiền lãi đã dự trả

Nợ TK Chi phí lãi GTCG – 8030: Tiền lãi thực trả

Có TK Phải trả khác - 4599

CHƯƠNG 3: KẾ TỐN CÁC DỊCH VỤ THANH TỐN QUA NGÂN HÀNG Nội dung:

1 Khái quát về thanh tốn vốn qua ngân hàng

2 Các dịch vụ thanh tốn qua ngân hàng

3 Kế tốn các phương tiện thanh tốn

1 Khái quát về thanh tốn vốn qua ngân hàng

1.1 Một số khái niệm:

Thanh toán vốn:

Thanh toán vốn giữa các ngân hàng là nghiệp vụ chuyển tiền, qua đó để thanh toán các khoản nợ phát sinh trong nội bộ một hệ thống ngân hàng (giữa các chi nhánh), hoặc giữa các ngân hàng

Lệnh thanh toán Có:

Là lệnh thanh toán của người phát lệnh nhằm ghi Nợ tài khoản của người phát lệnh tại đơn vị phục vụ người phát lệnh một khoản tiền xác định và ghi Có cho tài khoản của người nhận lệnh tại đơn vị phục vụ người nhận lệnh về khoản tiền đó

Lệnh thanh toán Nợ:

Là lệnh thanh toán của người phát lệnh nhằm ghi Nợ tài khoản của người nhận lệnh tại đơn vị phục vụ người nhận lệnh một khoản tiền xác định để ghi Có tài khoản của người phát lệnh mở tại đơn vị khởi tạo về khoản tiền đó

1.2 Các phương thức thanh toán vốn:

1.2.1 Thanh toán liên hàng:

Quan hệ thanh toán:

Là quan hệ thanh toán giữa các chi nhánh NH trong cùng một hệ thống

Tài khoản sử dụng:

1.2.2 Thanh toán bù trừ (TTBT):

Quan hệ thanh toán:

Là quan hệ thanh toán giữa các chi nhánh NH trên cùng địa bàn và có tham gia TTBT Đặc điểm:

 Có một đơn vị NH trên địa bàn đóng vai trò trung tâm thanh toán (NH

 Các CN NH thành viên phải làm thủ tục tham gia và mở tài khoản tiền gửi KKH tại NH chủ trì

 Các NH thành viên phải đảm bảo khả năng thanh toán Nếu vi phạm nhiều lần sẽ bị khai trừ

 Cuối mỗi phiên thanh toán, các NH thành viên sẽ nhận kết quả thanh toán từ NH chủ trì Và các NH thành viên chỉ thanh toán phần chênh lệch

Nếu PS Nợ TK TTBT > PS Có TK TTBT: Phải thu

Nếu PS Nợ TK TTBT < PS Có TK TTBT: Phải trả

Tài khoản sử dụng:

1.2.3 Thanh toán từng lần qua NHNN:

Quan hệ thanh toán:

Là quan hệ thanh toán giữa các chi nhánh NH khác hệ thống và không tham gia TTBT

Đặc điểm:

 Các CN NHTM phải mở tài khoản tiền gửi không kỳ hạn tại CN NHNN trên địa bàn

 Khi có nhu cầu thanh toán qua NHNN, CN NHTM lập Lệnh thanh toán hoặc sử dụng UNC

 CN NHNN chỉ thực hiện thanh toán khi TK của CN NHTM đủ khả năng thanh toán

Tài khoản sử dụng:

2 Các dịch vụ thanh tốn qua ngân hàng:

2.1 Điều kiện sử dụng:

Tất cả các khách hàng có nhu cầu mở và sử dụng tài khoản tiền gửi không kỳ hạn (tài khoản thanh toán) tại NH đều có thể sử dụng các dịch vụ thanh toán của NH

2.2 Yêu cầu đối với KH:

 KH phải đảm bảo khả năng thanh toán cho các khoản thanh toán phát sinh

 KH phải chịu trách nhiệm về nội dung và tính chất pháp lý của các khoản thanh toán qua NH

 KH phải tuân thủ các quy định về thanh toán theo yêu cầu của NH trên

cơ sở các cam kết đã được thỏa thuận

 KH phải trả phí dịch vụ thanh toán cho NH

2.3 Yêu cầu đối với NH:

 NH phải đảm bảo phục vụ khách hàng nhanh chóng, kịp thời và chính xác

 NH phải trang bị cơ sở vật chất để thực hiện thanh toán hiệu quả và an toàn

 NH phải tuân thủ các quy chế về thanh toán do NHNN quy định

 Nếu NH thanh toán chậm trễ hoặc có sai sót gây thiệt hại cho KH thì NH phải bồi thường cho KH

 NH được thu phí dịch vụ thanh toán khi thực hiện thanh toán cho KH

2.4 Các thể thức thanh toán chủ yếu:

2.4.1 Ủy Nhiệm Chi (UNC):

* Khái niệm:

UNC (Lệnh chi) là một PTTT do người trả tiền lập theo mẫu do NH quy định, gửi đến NH phục vụ mình yêu cầu NH trả không điều kiện một số tiền cho người thụ hưởng

* Đặc điểm:

 UNC do người trả tiền lập

 UNC được sử dụng thanh toán tiền hàng hoá, dịch vụ, nộp ngân sách hoặc chuyển tiền cho cá nhân

 UNC chỉ được thanh toán một lần cho toàn bộ số tiền

 KH sử dụng UNC có thể có hoặc không có tài khoản

* Qui trình thanh toán:

1 Cung ứng hàng hóa, dịch vụ (không bắt buộc)

2 KH trả tiền lập UNC gửi đến NH trả tiền (nơi mở TK)

3 NH trả tiền chuyển tiền thanh toán cho NH thụ hưởng

4 NH thụ hưởng thanh toán cho KH thụ hưởng

2.4.2 Ủy Nhiệm Thu (UNT):

* Khái niệm:

UNT (Nhờ thu) là một PTTT do người thụ hưởng lập theo mẫu do NH quy định, gửi đến NH phục vụ mình hoặc NH phục vụ người trả tiền nhờ thu một số tiền nhất định sau khi đã thực hiện cung cấp hàng hóa, dịch vụ

* Đặc điểm:

 UNT do người đòi tiền lập trên cơ sở có sự thỏa thuận bằng văn bản giữa các bên

 UNT được sử dụng thanh toán tiền hàng hoá

 UNT chỉ được thanh toán một lần cho toàn bộ số tiền

 Nếu UNT không đủ khả năng thanh toán, NH có thể giữ lại và thanh toán khi TK người trả tiền đủ khả năng thanh toán