Bài giảng đại cương virus và các virus gây bệnh thường gặp GV lại tiến thành

Trình bày được đặc điểm, khả năng gây bệnh, cách chẩn đoán và phòng bệnh do các virus gây bệnh thường gặp gây nên... Chẩn đoán, phòng và điều trịChẩn đoán: - Lấy bệnh phẩm - Nuôi cấy phâ

ĐẠI CƯƠNG VIRUS VÀ CÁC VIRUS GÂY

BỆNH THƯỜNG GẶP

ĐẠI CƯƠNG VIRUS VÀ CÁC VIRUS GÂY

BỆNH THƯỜNG GẶP

GV: Lại Tiến Thành

Mục tiêu:

1 Trình bầy được các đặc điểm, cấu trúc và quá trình nhân

lên của virus

2 Trình bày được đặc điểm, khả năng gây bệnh, cách chẩn

đoán và phòng bệnh do các virus gây bệnh thường gặp gây nên

ĐẠI CƯƠNG VIRUS

Virus là một đơn vị sinh học có khả năng biểu thị những tính chất cơ bản của sự sống với điều kiện nó tìm thấy trong tế bào sống cảm thụ

những điều kiện cần thiết cho sự nhân lên của nó.

2 Đặc điểm của virus

3 Cấu trúc của virus

4 Sự nhân lên của virus

5 Hậu quả nhân lên của virus

6 Các phương pháp chẩn đoán

• Phân lập virus(trực tiếp)

• Chẩn đoán bằng huyết thanh(gián tiếp)

Các virus gây bệnh thường gặp

 Virus cúm

 Virus dại

 Virus viêm gan A

 Virus viêm gan B

 Virus bại liệt

 Virus sốt xuất huyết

 Virus viêm não NB

 Virus sởi

 Virus HIV

Virus cỳm

1 Đặc điểm sinh vật học

-Hạt virus cúm hình cầu, đờng kính 80-120 nm Có lõi ARN đối xứng xoắn

-Một chu kỳ nhân lên của virus cần 12 giờ

-Virus cúm có 3 typ A,B,C Các typ có sự khác biệt về cấu trúc

- Virus cúm dễ bị tiêu diệt bởi yếu tố lý, hoá học: tia tử ngoại, To56oC, các chất khử thông thờng Sống lâu ở nhiệt

độ thấp -20o đến -70oC

3 Chẩn đoán, phòng và điều trị

Chẩn đoán:

- Lấy bệnh phẩm

- Nuôi cấy phân lập

- Huyết thanh chẩn đoán

- Dựa vào triệu chứng lâm sàng

- Không có thuốc đặc hiệu

- Chủ yếu điêù tri triệu chứng

bào thần kinh, nớc bọt động vật bị dại

- Virus dại chia ra làm 2 loại:

+ Virus dại đờng phố.

+ Virus dại cố định.

- Sức đề kháng:

+ Virus dại bị bất hoạt bởi ánh sáng mặt trời, tia cực tím, tia X, nhiệt độ

600C trong vòng 1 giờ, hầu hết các chất

tẩy rửa, chất oxy hoá, xà phòng đặc

20%.

+ Tuy vậy ở nhiệt độ phòng có thể sống đợc 1 - 2 tuần.

2 Khả năng gây bệnh

Phòng bệnh:

- Không nên nuôi chó, không thả chó ra đờng

- Quản lý và tiêm vaccine phòng bệnh dại cho chó trên 3 tháng tuổi trở lên

- Diệt chó dại, gia súc bị chó dại cắn phải giết chết bỏ đi

- Khi vết cắn nguy hiểm ( vùng đầu mặt cổ, vết cắn sâu) cần điều trị

dự phòng: Tiêm huyết thanh chống dại và dùng Vaccin (khi nghi ngờ chó dại cắn)

- Với gia súc cắn ngời:

+ Theo dõi 10-15 ngày

+ Nếu gia súc đã bị đập chết hoặc chạy mất cần phải tiêm vaccine phòng dại

- Khi chăm sóc phải có trang bị bảo hộ nh: mũ, mạng, quần áo,

Virus viờm gan A

1 Đặc điểm sinh vật học

-Virus viêm gan A hình khối đa

giác đều, đối xứng, kích thớc: 27

nm Lõi có 1 sợi ARN Chết ở

100oC, tia cực tím, dạng đông khô

tồn tại lâu

- Kháng thể chống virus viêm gan

A xuất hiện sớm sau khi có triệu

chứng lâm sàng

2 Khả năng gõy bệnh

- Virus viêm gan A: lây qua đờng tiêu hoá vào máu tới gan lách thận và nhân lên làm huỷ hoại tế bào nhất là tế bào gan làm men gan tăng Virus viêm gan A đào thải qua phân, chất thải tiết ra ngoài từ thời kỳ tiền vàng da

- Thời gian ủ bệnh 15 - 45 ngày Bệnh thờng gặp ở trẻ em, ngời lớn

- Triệu chứng lâm sàng: mệt mỏi chán ăn, hội chứng hoàng đản

3 Chẩn đoỏn, phũng và điều trị

Chẩn đoán

- Bệnh phẩm là phân, tổ chức gan sinh thiết

- Soi kính hiển vi điện tử hoặc nuôi cấy phân lập

- Xét nghiệm máu tìm kháng thể

Phòng bệnh

- Phát hiện bệnh sớm, cách ly kịp thời

- Vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống

- Giải quyết tốt chất thải của ngời bệnh

- Tiêm phòng vaccine hoặc Globulin bảo vệ

Điều trị

- Cha có phơng pháp điều trị đặc hiệu

- Chủ yếu là điều trị triệu chứng

- Nâng cao thể trạng nghỉ ngơi ăn uống hợp lý

- Sử dụng một số thuốc bổ gan

Ph òng viêm gan A

Virus viờm gan B

1 Đặc điểm sinh vật học

-Virus viêm gan B hình khối, kích thớc: 28 nm Lõi có 2 sợi AND

-Chết ở 100oC, tia cực tím, dạng đông khô tồn tại lâu

- Virus viêm gan B có 3 loại kháng nguyên:

+ Kháng nguyên bám trên bề mặt HBsAg : xuất hiên đầu tiên khi bị lây nhiễm ( sau 2 tuần) Nếu HBsAg tồn tại sau 6 tháng dẫn đến

viêm gan mạn tính Kháng thể Anti HBsAg xuất hiện muộn

+ Nằm ở trung tâm kháng nguyên lõi HBcAg chỉ thấy khi

sinh thiết gan

+ Một số có kháng nguyên hoà tan HbeAg( kháng nguyên

vỏ)

- Virus viêm gan B: lây qua đờng máu, sinh dục, mẹ truyền sang con qua đờng rau thai.

- Virus viêm gan B thời gian ủ bệnh 60 -180 ngày.Virus vào máu

và nhân lên trong tế bào gan, lách, thận Làm huỷ hoại tế bào, nhất là tế bào gan Virus viêm gan B gặp ở mọi lứa tuổi Gần

đây, có những nghiên cứu cho thấy mối liên quan giữa viêm gan B và bệnh ung th gan

2 Khả năng gõy bệnh

Muc do mac benh viem gan B

ChÈn ®o¸n

- BÖnh phÈm lµ m¸u, tæ chøc gan sinh thiÕt

- Soi kÝnh hiÓn vi ®iÖn tö hoÆc nu«i cÊy ph©n lËp

- XÐt nghiÖm m¸u t×m kh¸ng thÓ, kh¸ng nguyªn

Ung thư gan

Virus bai liệt

1 Đặc điểm sinh vật học

-Virus bại liệt hình khối đa

giác đều, đối xứng, kích thớc

20 - 30nm Lõi một sợi ARN

Có 3 typ I, II, III.

- Virus bại liệt có sức đề

kháng cao trong nớc 114

ngày, phân > 6 tháng

Virus xâm nhập vào cơ thể bằng đờng tiêu hoá là chủ yếu, có thể bằng đờng hô hấp Thời gian ủ bệnh

5 - 35 ngày.

Virus xâm nhập vào cơ thể phát triển ở ruột vào

máu qua hệ thần kinh trung ơng rồi xuống tuỷ sống gây ra bại liệt.

- Tất cả mọi ngời cha có miễn dịch đều có thể mắc bệnh, thờng gặp ở trẻ nhỏ, vùng đông dân c, mùa hè hay gặp Sau khỏi bao giờ cũng để lại di chứng liệt

và cơ thể có miễn dịch bền vững.

2 Khả năng gõy bệnh

- Hiện nay cha có thuốc điều trị đặc hiệu

- Chủ yếu điều trị triệu chứng và di chứng:

+ Ngời bệnh nằm nghỉ, hạn chế đi lại ( nên bất động

Phòng bệnh

- Phát hiện bệnh sớm, cách ly kịp thời.

- Vệ sinh môi trờng

- Giải quyết các vấn đề về nớc, rác, phân

- Vệ sinh an toàn thực phẩm

- Phòng đặc hiệu bằng vaccine (Sabine).

+ Uống vacxin Sabin: trẻ < 1 tuổi 3 lần lúc trẻ 2,

3, 4 tháng tuổi và trẻ 13 - 14 tháng tuổi uống 1 lần nhắc lại

Virus sốt xuất huyết

1 Đặc điểm sinh vật học

- Virus sốt xuất huyết đối xứng hình khối, kích thớc 17 - 25 nm Lõi là một sợi ARN.

- Virus Dengue thuộc họ Arbovirus có 4 typ huyết thanh là DEN - 1,

DEN - 2, DEN - 3, DEN - 4, gây bệnh cho ngời

- Virus sống lâu ở nhiệt độ đông khô, đông lạnh Không sống đợc ở nhiệt

độ bình thờng, bị bất hoạt bởi các dung môi hữu cơ, các chất tẩy, sát

khuẩn.

l-xuÊt hiÖn tõ ngµy thø 3 - 5 råi xuèng th©n m×nh, tø chi vµ mÆt Tû lÖ tö vong 5 -10 % ( do shock ).

3 Chẩn đoán, phòng và điều trị

ChÈn ®o¸n : chñ yÕu dùa vµo triÖu chøng l©m sµng.

Phßng bÖnh:

- Cha cã vaccine phßng bÖnh

- Ph¸t hiÖn bÖnh sím c¸ch ly vµ ®iÒu trÞ kÞp thêi

- Theo dâi c¸c trêng hîp cã sèt

- B¶o vÖ c¬ thÓ ngêi lµnh n»m mµn

- DiÖt m«i giíi trung gian truyÒn bÖnh (diÖt muçi v»n)

- VÖ sinh m«i trêng

Điều trị:

- Cha có thuốc điều trị đặc hiệu.

- Chủ yếu là điều trị triệu chứng (đặc biệt là Shock ).

+ Hạ sốt, giảm đau: Paracetamol10 -15mg/kg cân

nặng/lần (tổng liều không quá 60mg/kg/ngày) không

dùng Aspyrin

+ Bù nớc điện giải: truyền dịch Ringer, NaCl 0.9%, uống Oresol.

+ Theo dõi phát hiện dấu hiệu tiền sốc, sốc để xử lý.

+ Điều trị sốc bằng truyền dịch, thuốc vận mạch, trợ tim + Đảm bảo hô hấp, chống toan, xuất huyết tiêu hoá.

Virus viờm nóo Nhật Bản

1 Đặc điểm sinh vật học

- Virus viêm não Nhật Bản là một loại Arbovirus nhóm B hình cầu, đối xứng hình khối, kích thớc 40 - 60 nm Lõi chứa ARN một sợi

- Viêm não Nhật Bản có ổ dịch thiên nhiên ở khắp nơi: vùng

đồng cỏ, rừng núi, vùng biển Virus lu hành trong các ổ dịch thiên nhiên ở các loài thú và chim

2 Khả năng gõy bệnh

- Khi muỗi nhiễm virus viêm não

đốt, ngời sẽ mắc bệnh nhng phần lớn là thể ẩn (không có triệu

chứng nhng có miễn dịch ) Thời

kỳ ủ bệnh từ 6 - 16 ngày, trẻ em mắc bệnh là chủ yếu.

+ ở thể nhẹ có nhức đầu, sốt nhẹ,

khó chịu vài ngày.

+ Thể điển hình có biểu hiện viêm não ( nhức đầu nặng, cổ cứng, sốt cao, thay đổi cảm giác ) Virus gây tổn thơng nặng ở vỏ não, vỏ tiểu não và sừng tuỷ sống Tỷ lệ

tử vong cao ( 20 -70 % các trờng hợp điển hình ) Khi khỏi để lại

di chứng về thần kinh nh giảm trí tuệ, thay đổi cá tính.

- Cha có thuốc điều trị đặc hiệu.

- Chủ yếu là điều trị triệu chứng.

- Tìm thấy virus trong dịch họng và máu ngời bệnh cuối thời

kỳ ủ bệnh và một thời gian ngắn sau khi phát ban.

- Tất cả trẻ em cha có miễn dịch đều có thể nhiễm virus Lứa tuổi bị nhiễm nhiều nhất là 2 - 6 tuổi Bệnh dễ phát sinh

thành dịch.

- Khi khỏi có miễn dịch suốt đời.

2 Khả năng gõy bệnh

- Virus xâm nhập vào cơ thể bằng đờng hô hấp Khi ngời bệnh ho, hắt hơi, khóc, nói chuyện thì các hạt dịch nhầy trong có chứa virus bắn ra ngoài, bám vào đờng hô hấp trên của ngời khác.

- Thời gian ủ bệnh từ 9 - 11 ngày, sau đó là sốt cao, viêm long đờng hô hấp trên và viêm kết - giác mạc mắt Các

triệu chứng này tồn tại từ 2 - 5 ngày rồi chuyển sang giai

đoạn phát ban ( sởi mọc ).

- Bệnh thờng gặp ở trẻ em, có thể có những biến chứng tới hệ thần kinh hoặc bội nhiễm ở đờng hô hấp và tiêu hoá

Triệu chứng bệnh sởi

- Cách ly ngời bệnh sớm tránh sự lây lan trong cộng đồng.

- Giữ vệ sinh răng miệng, mắt, da tránh biến chứng.

- Vệ sinh môi trờng.

- Phòng đặc hiệu: tiêm vaccine sởi cho trẻ em theo lịch

Điều trị

- Cha có thuốc điều trị đặc hiệu

- Điều trị chủ yếu là chữa triệu chứng và điều trị biến chứng:

- Sức đề kháng:

+ HIV có sức đề kháng yếu bị tiêu diệt ở nhiệt độ 560C/30phút, trong tế bào ở ngoài cơ thể tồn tại đợc 3 – 4 ngày.

+ HIV nhạy cảm với một số hoá chất nh cồn, ôxy già, nớc javen.

+ HIV không chịu tác động của tia cực tím.

- Kháng nguyên:

+ Kháng nguyên P 24: là kháng nguyên quan trọng

trong chẩn đoán HIV

+ Kháng nguyên Gp120 là kháng nguyên bề mặt,

không bền dới tác dụng của các yếu tố lý hoá.

- Hiện nay đã phát hiện đợc HIV- 1 (Phân lập đầu tiên năm 1983) và HIV - 2 (Phân lập đầu tiên năm 1985) Hiện nay trên thế giới HIV- 1 là phổ biến.

2 Khả năng gõy bệnh

- Cho đến nay ngời ta đã khẳng định HIV có trong :

+ Tinh dịch , chất nhày âm đạo

+ Máu và các sản phẩm của máu + Nớc bọt, nớc mắt, nớc não tuỷ, nớc tiểu + Sữa mẹ

- Virus xâm nhập vào cơ thể bằng 3 đờng:

+ Đờng máu: nguy cơ lây nhiễm rất cao trên 90% + Đờng tình dục đây là đờng lây truyền phổ biến, khả năng lây từ nam sang nữ gấp 4-5 lần từ nữ sang nam.

+ Đờng từ mẹ truyền sang con.

- Khi xâm nhập vào cơ thể, HIV tấn công chủ yếu vào 2 loại tế bào miễn dịch là Lympho T4 và đại thực bào ARN của Virut vào tế bào nhờ men sao mã ngợc tổng hợp ADN, ADN chỉ huy ADN của tế bào để tổng hợp những thành phần của virus, tế bào vỡ giải phóng ra nhiều virus mới Tế bào Lympho T4 bị suy giảm làm suy giảm cả hệ thống miễn dịch của cơ thể, tạo

điều kiện cho nhiễm trùng và nấm phát triển.

- Đến giai đoạn toàn phát ( AIDS ), biểu hiện bệnh ở rất nhiều cơ quan : Nhiễm trùng ngoài da, rối loạn tiêu hoá, phát triển các khối u… Cuối cùng ngời bệnh chết trong tình trạng suy kiệt.

3 Chẩn đoỏn, phũng và điều trị

Chẩn đoán

- Phát hiện kháng thể HIV: đợc dùng cho xét nghiệm hàng loạt mẫu máu, kết quả nhanh, độ nhạy cao nhng không phát hiện đ-

ợc ở giai đoạn ủ bệnh (ELISA, SERODIA)

- Xét nghiệm tìm kháng nguyên P24: kỹ thuật này phát hiện đợc sớm nhiễm HIV nhng độ nhạy cha cao

- Tìm HIV ít dùng vì phải có kính hiển vi điện tử

- Phản ứng khuyếch đại gen

- Xét nghiệm về miễn dịch: đếm tế bào

+ Đếm tế bào CD4: bình thờng là 450- 1280 tế bào/ml+ Đếm tế bào CD8: bình thờng là 258 - 800 tế bào/ml+ Tỷ lệ CD4 / CD8 : bình thờng là 1,4- 2,2

Phßng bÖnh

- Thùc hiÖn nguyªn t¾c truyÒn m¸u vµ c¸c s¶n phÈm cña m¸u an toµn.

- V« khuÈn dông cô tiªm truyÒn, phÉu thuËt.

- Gi¸o dôc t×nh dôc an toµn, chung thuû

- Xo¸ bá tÖ n¹n m¹i d©m, tiªm chÝch ma tuý.

- Phô n÷ nhiÔm HIV kh«ng nªn cã con.

Điều trị

- Cha có vaccine đặc hiệu.

- Điều trị trực tiếp trên HIV

- Điều trị phục hồi miễn dịch

- Điều trị nhiễm trùng cơ hội

- Điều trị sớm bằng thuốc ức chế HIV phát triển (AZT, Retrovir, Suramin)