vận dụng các phương pháp điều tra chọn mẫu trong thống kê năng suất sản lượng lúa

Như ta đã biết, nước ta vốn là một nước nông nghiệp lạc hậu, đã vươn lên trở thành một nước xuất khẩu gạo đứng thứ hai trên thế giới, thu về hàng năm hàng triệu đô la góp phần quan trọng trong việc phát triển đất nước.

LỜI NÓI ĐẦU

Như ta đã biết, nước ta vốn là một nước nông nghiệp lạc hậu, đã vươnlên trở thành một nước xuất khẩu gạo đứng thứ hai trên thế giới, thu về hàngnăm hàng triệu đô la góp phần quan trọng trong việc phát triển đất nước Cóđược những thành tựu như vậy là do Đảng và Nhà nước đã quan tâm mộtcách đúng đắn, phát huy các thế mạnh để phát triển nông nghiệp nói chung vàsản xuất lúa nói riêng

Tuy nhiên, trong quá trình CNH-HĐH đất nước có một nghịch lý làruộng đất phục vụ cho sản xuất nông nghiệp nói chung và sản xuất lúa nóiriêng ngày càng bị thu hẹp, trong khi đó đời sống luôn đòi hỏi ngày càng phảigia tăng khối lượng sản phẩm bởi các sản phẩm từ nông nghiệp, đặc biệt làsản phẩm lúa gạo đã trở thành nhu cầu thiết yếu phục vụ đời sống hàng ngàycủa con người.Do đó vấn đề đặt ra đối với ngành nông nghiệp là phải cónhững kế hoạch đẩy mạnh thâm canh tăng vụ và không ngừng nâng cao năngsuất cây trồng Đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế mở cửa và hội nhập vớinền kinh tế thế giới như hiện nay, các doanh nghiệp, hợp tác xã và các hộnông dân sản xuất nông nghiệp nói chung và sản xuất lúa nói riêng phải đốimặt với sự cạnh tranh khốc liệt của các doanh nghiệp nước ngoài, điều đó đòihỏi chính phủ và các đơn vị sản xuất bên cạnh việc nâng cao năng suất vàchất lượng sản phẩm đồng thời phải nắm bắt thông tin thị trường một cáchnhanh chóng và chính xác

Vì vậy thống kê chính xác và kịp thời năng suất sản lượng lúa là hếtsức cần thiết trong quá trình xây dựng và triển khai kế hoạch, phục vụ côngtác quản lý các cấp, không chỉ ở tầm vĩ mô mà còn cả ở tầm vi mô của nềnkinh tế nước nhà

Để thực hiện tốt công tác thống kê năng suất và sản lượng lúa thì mộttrong những nhiệm vụ quan trọng nhất mà ngành thống kê Việt Nam đã, đang

1

và phải tiến hành là không ngừng tìm tòi và hoàn thiện các phương pháp điềutra Tổng cục thống kê đã vận dụng nhiều phương pháp trong điều tra thống

kê nông nghiệp trong đó điều tra chọn mẫu vẫn là phương pháp được sử dụngphổ biến nhất

Dựa trên nền tảng đó, trong nội dung đề án của mình em xin được trình

bày một số vấn đề xung quanh việc tìm hiểu và vận dụng các phương pháp điều tra chọn mẫu trong thống kê năng suất sản lượng lúa, bao gồm các

vấn đề cơ bản sau:

Phần I : Những cơ sở lý luận về điều tra chọn mẫu trong thống kê.Phần II: Thống kê năng suất sản lượng lúa dưới góc độ của điều trachọn mẫu được giải quyết như thế nào

Phần III: Ứng dụng một phương pháp điều tra chọn mẫu cụ thể làphương pháp chọn mẫu theo hộ để phân tích và qua đó rút ra các kết luận vàđánh giá xác thực

Em xin chân thành cảm ơn GS.TS.Phạm Ngọc Kiểm đã giúp đỡ em hoàn thành đề án này

2

CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ ĐIỀU TRA CHỌN MẪU

TRONG LÝ THUYẾT THỐNG KÊ

I Điều tra chọn mẫu là gì?

Điều tra là việc thu thập thông tin ban đầu về các hiện tượng, quá trìnhkinh tế xã hội, là giai đoạn cơ sở đầu tiên trong quá trình nghiên cứu Thống

kê Vì vậy trong điều tra thống kê, tính chính xác, kịp thời và đầy đủ là nhữngyếu tố hết sức quan trọng Hiện nay, có nhiều loại hình điều tra thống kê như :điều tra toàn bộ, điều tra chuyên môn…song điều tra chọn mẫu vẫn là loạihình điều tra thống kê được ứng dụng phổ biến nhất hiện nay

1 Khái niệm về điều tra chọn mẫu

Điều tra chọn mẫu là điều tra không toàn bộ, trong đó người ta chọnngẫu nhiên một sốđơn vị trong tổng thể nghiên cứu để điều tra, rồi dùng kếtquả thu thập được tính toán suy rộng ra cho toàn bộ tổng thể Những đơn vịchọn ra để tiến hành nghiên cứu được gọi là mẫu Việc chọn mẫu phải tuântheo những quy tắc nhất định để đảm bảo tính đại biểu Vì thế kết quả điều tratrên mẫu thường được suy rộng ra cho tổng thể chung Trong một số trườnghợp,điều tra chọn mẫu còn được sử dụng để thay thế cho điều tra toàn bộ khikhông có đủ điều kiện để tiến hành điều tra toàn bộ

2 ý nghĩa thực tiễn của điều tra chọn mẫu

Điều tra chọn mẫu do những đặc tính vốn có của nó nên nó có nhiều ưuđiểm so với tổng điều tra va các loại điều tra khác

Giảm chi phí và nhân lực : Điều tra chọn mẫu tiết kiệm được thời gian

chi phí và nhân lực hơn so với điều tra toàn bộ Việc thu thập số liệu từ một

bộ phận nhỏ đòi hỏi ít chi phí, thời gian và nhân lực hơn

Do đó nó thường được dùng thay thế cho điều tra toàn bộ khi điều trachọn mẫu là phù hợp và hiệu quả hơn điều tra toàn bộ Chẳng hạn với điều tranăng suất lúa của một địa phương, nếu tiến hành điều tra toàn bộ là sẽ phải cửcán bộ điều tra xuống từng huyện, từng xã, đến từng hộ để theo dõi nông dân

3

thu hoạch, cân đo, đong đếm sản lượng lúa thu hoạch mới có thể tính đượcnăng suất, như vậy sẽ mất rất nhiều thời gian và công sức, và do điều tra trênmột tổng thể lớn nên có thể bị bỏ sót…Trong khi đó điều tra chọn mẫu chỉcần tiến hành gặt thử ở một số điểm trong thời gian ngắn là có thể tính toán vàsuy rộng được năng suất sản lượng của địa phương đó Điều tra chọn mẫu làbiện pháp cần thiết, tất yếu để thu thập thông tin trong nông nghiệp nói chung

và trong điều tra năng suất sản lượng lúa nói riêng

Tốc độ nhanh hơn : Số liệu thu được từ mẫu sẽ được tổng hợp nhanh

hơn, đảm bảo tính kịp thời của số liệu Chính vì vậy nên điều tra chọn mẫuđược dùng trong một số trường hợp cần tổng hợp tài liệu nhanh để đáp ứngnhu cầu thông tin phục vụ cho hoạt động quản lý và lập kế hoạch

Chính xác hơn : Khi quy mô điều tra quá lớn mà trình độ tổ chức

nghiên cứu còn nhiều hạn chế thì tổng điều tra sẽ dẫn đến nhiều sai sót trongquá trình thu thập thông tin ban đầu, hạn chế độ chính xác của kết quả phântích Trong trường hợp điều tra mẫu, khối lượng công việc giảm đáng kể, chophép sử dụng những người thu thập và xử lý thông tin có trình độ, thời giandành cho một đơn vị điều tra nhiều hơn tạo điều kiện cho người cung cấpthông tin trả lời chính xác nên chất lượng thu thập số liệu sẽ được nâng cao từ

đó đảm bảo tính chính xác khi phân tích kết quả

Thông tin sâu hơn : Điều tra mẫu cho phép thu thập nhiều nội dung

thông tin phức tạp do đó kết quả điều tra sẽ phản ánh được nhiều mặt của đốitượng nghiên cứu, để từ đó rút ra được nhận xét kết luận xác đáng và sâu sắchơn

Lý thuyết chọn mẫu là một trong những lĩnh vực ra đời sớm nhất của lýthuyết thống kê Kiaer (1895-1986) của Nauy và Bowley (1906-1973) củaAnh là những người sử dụng sớm nhất mẫu để thu thập số liệu kinh tế xã hội

Năm 1930 do đòi hỏi rất lớn của số liệu thống kê kinh tế xã hội ở Mỹ

và Châu Âu, điều tra chọn mẫu đã được tiến hành Đồng thời phương phápluận của điều tra chọn mẫu trong đánh giá năng suất lúa cũng được phát triển

4

ở ấn Độ Cục điều tra Mỹ và trường Đại học tổng hợp Iowa cũng đã thửnghiệm phương pháp chọn mẫu và kĩ thuật hỏi đáp khi đánh giá các đặc trưngcủa trang trại, công cụ, sản lượng mùa màng và gia súc…Với những ưu thếvốn có, trải qua hơn 100 năm nay, điều tra chọn mẫu ngày càng được ứngdụng rộng rãi, không ngừng cải thiện nâng cao làm phong phú thêm cả về mặt

lý luận cũng như thực tiễn Từ 1967 cho đến nay, Việt Nam đã áp dụngphương pháp điều tra chọn mẫu và đã thu được nhiều kết quả tốt trong nhiềulĩnh vực nói chung và đặc biệt là trong điều tra năng suất và sản lượng lúa

3 Một số hạn chế của điều tra chọn mẫu

+ Điều tra chọn mẫu không tránh được hoàn toàn các sai số Trong điều

tra thống kê thường xảy ra hai loại sai số : sai số chọn mẫu và sai số phi chọnmẫu Sai số chọn mẫu là loại sai số đặc trưng trong điều tra chọn mẫu, do chỉdùng số liệu của một bộ phận các đơn vị trong tổng thể để suy rộng cho tổngthể Sai số này phụ thuộc vào cỡ mẫu, độ đồng đều của tổng thể và phươngpháp chọn mẫu

Loại sai số phi chọn mẫu xuất hiện cả trong điều tra chọn mẫu và điềutra toàn bộ, sai số này cũng phụ thuộc vào cỡ mẫu, khi mẫu tăng lên thì sai sốchọn mẫu cũng tăng

+Điều tra chọn mẫu cũng không cho biết quy mô của tổng thể, vì vậychúng ta không thể dùng điều tra chọn mẫu để thay thể hoàn toàn cho điều tratoàn bộ

+Kết quả điều tra chọn mẫu còn phụ thuộc vào cách lấy mẫu

Do một số hạn chế trên, nên kết quả của điều tra chọn mẫu thườngkhông chính xác một cách tuyệt đối Vì vậy vấn đề đặt ra là tìm cách làmgiảm sai số đến mức có thể chấp nhận được để tài liệu suy rộng có thể phảnánh đúng đặc điểm và bản chất hiện tượng nghiên cứu

II Những vấn đề cơ bản của điều tra chọn mẫu

1.Xác định tổng thể điều tra

Khi tiến hành một cuộc điều tra mẫu,trước hết chúng ta cần phải xác

5

định xem thông tin phải thu thập ở đâu để từ đó chọn mẫu điều tra Tuỳ thuộcvào đặc điểm đối tượng và phạm vi nghiên cứu để chọn đơn vị điều tra chophù hợp từ đó xác định tổng thể chung Muốn vậy, chúng ta cần phải nắmvững một số khái niệm sau:

1.2.1) Tổng thể mẫu không lặp(chọn không hoàn lại)

Là tổng thể mẫu được xây dựng dựa trên cơ sở phương pháp chọnkhông hoàn lại Nội dung của phương pháp này là từ N đơn vị của tổng thểchung,rút ngẫu nhiên ra một đơn vị đưa vào tổng thể mẫu, sau khi nghiên cứukhông được trả về tổng thể chung, và do đó không có khả năng được chọn lạivào mẫu lần nữa Cứ sau mỗi lần lấy, kích thước N của tổng thể chung sẽgiảm đi 1 đơn vị Nếu gọi K là số khả năng thiết lập được tổng thể mẫu, ta có:

1.2.2) Tổng thể mẫu lặp(chọn có hoàn lại)

Là tổng thể mẫu được xây dựng trên cơ sở phương pháp chọn mẫu cóhoàn lại Theo đó, mỗi một đơn vị được chọn vào mẫu sau khi nghiên cứu lạiđược trả về tổng thể chung và có cơ hội được chọn lại Như vậy, một phần tử

có thể xuất hiện trong mẫu nhiều lần Vậy số khả năng thiết lập được tổng thểmẫu là:

K = Nⁿ

1.3.Dàn mẫu

Để sử dụng phương pháp điều tra mẫu trong thu thập số liệu thống kê,

6

cần phải có một bảng liệt kê tất cả các đơn vị của tổng thể điều tra, bảng liệt

kê này gọi là dàn mẫu

2.Xác định các tham số của tổng thể chung

2.1 Xác định giá trị trung bình

Giá trị trung bình của tổng thể chung biểu hiện mức độ đại biểu theomột tiêu thức nào đó của tổng thể nghiên cứu, được xác định bằng công thứcsau :

Trong đó:

X: Giá trị trung bình của tổng thể chung

xi: giá trị của mỗi đơn vị tổng thể

2.2 Xác định phương sai

Phương sai là bình quân cộng của bình phương các độ lệch giữa cáclượng biến với số bình quân của các lượng biến đó Phương sai được tínhbằng các công thức sau:

xi2: Bình phương giá trị của đơn vị tổng thể

fi, tần số và tần số cộng dòn của các đơn vị trong tổng thể chung

3 Xác định các tham số của tổng thể mẫu

3.1.Trung bình mẫu

Trung bình mẫu biểu hiện mức độ đại biểu theo một tiêu thức nào đócủa tổng thể mẫu Nó được tính theo các công thức sau:

x = Trong đó : x là số trung bình của tổng thể mẫu

xi là các giá trị của mỗi đơn vị tổng thể mẫu

7

fi: là tần số và tần số cộng dồn của các đơn vị trong tổng thể mẫu

3.2.Phương sai mẫu

Phương sai mẫu được xác định bằng công thức:

s2 = x2 - (x)2

s2 là phương sai mẫu

4 Ước lượng các tham số của tổng thể chung

4.1.Xác định phạm vi sai số chọn mẫu

Việc ước lượng các tham số cho tổng thể chung được tiến hành dựatrên kết quả tính toán thu được từ tổng thể mẫu Muốn đánh giá mức độ chínhxác của việc suy rộng số liệu điều tra chọn mẫu thì cần phải xem xét sai sốphát sinh trong điều tra chọn mẫu, thường được gọi là sai số chọn mẫu Đóchính là chênh lệch giữa mức độ được tính ra từ tổng thể mẫu và mức độtương ứng của tổng thể chung Giả sử giữa 2 tham số  và ’ của tổng thểchung và tổng thể mẫu có một lượng chênh lệch là x hay phạm vi sai sốchọn mẫu Ta có:

Từ đó người ta tiến hành tìm các ước lượng như sau:

_Nếu không biết giá trị trung bình của tổng thể chung (X) thì ta lấytrung bình mẫu x làm ước lượng không chệch của X

4.2.Xác định sai số bình quân chọn mẫu

Trên đây ta đã đề cập đến sai số chọn mẫu và các nhân tố ảnh hưởngđến sai số chọn mẫu Với điều kiện số lượng đơn vị tổng thể mẫu cố định thìtrên mỗi mẫu sẽ có một sai số chọn mẫu Như vậy sẽ có Q giá trị sai số chọnmẫu Từ đó cần phải xác định một giá trị sai số chọn mẫu đại diện cho Q giátrị sai số chọn mẫu Đó chính là sai số bình quân chọn mẫu Để tính sai sốbình quân chọn mẫu không thể dựa vào tổng các sai số chọn mẫu vì vềphương diện lý thuyết thì tổng đó bằng không, tức là ∑( x − ỡ)=0.Do đó phảidựa vào độ lệch tiêu chuẩn của các số bình quân mẫu, tức là:

 = ² hay

_Sai số bình quân được tính theo các công thức sau đây:

x =

Khi điều tra mẫu nhằm suy rộng số bình quân:

phương sai mẫu điều chỉnh.

5)Xác định số đơn vị mẫu cần điều tra (n)

Việc xác định số đơn vị mẫu cần điều tra (cỡ mẫu,kích thước mẫu) cầnđảm bảo các yêu cầu sau:

-Phải đảm bảo mẫu được chọn cho sai số chọn mẫu x là nhỏ nhất.-Phải đảm bảo tính hiệu quả, tiết kiệm về thời gian, chi phí và nhân lực.-Phải căn cứ vào tính đồng đều của tổng thể để xác định cỡ mẫu phùhợp.Tổng thể càng đồng đều thì cỡ mẫu càng nhỏ

Tuy nhiên trong thực tế thường không có tài liệu về phương sai củatổng thể chung Khi đó có thể giải quyết bằng một trong các cách sau:

- Cách 1:Nếu tổng thể đã từng được tiến hành điều tra nhiều lần, ta cóthể lấy phương sai lớn nhất trong các lần điều tra trước đó để sử dụng

- Cách 2:Có thể lấy phương sai của những hiện tượng tương tự đồngchất và có kết cấu giống tổng thể điều tra làm phương sai để tính toán

- Cách3:Tính phương sai từ ước lượng độ lệch tiêu chuẩn thông qua chỉtiêu biến thiên

 = _Cách 4:Tiến hành điều tra thí điểm để tính 2

10

CHƯƠNG II ĐIỀU TRA CHỌN MẪU TRONG THỐNG KÊ

NĂNG SUẤT, SẢN LƯỢNG LÚA

I Những đặc trưng cơ bản trong điều tra năng suất sản lượng lúa.

Như ta đã biết, ngành trồng trọt nói chung và ngành trồng lúa nói riêngchịu ảnh hưởng rất lớn của điều kiện tự nhiên và kinh tế xã hội Chính điềunày đã tạo ra những nét đặc thù riêng trong điều tra năng suất sản lượng lúa

1.Điều tra năng suất lúa bị ảnh hưởng bởi điều kiện tự nhiên.

Một trong những đặc điểm cơ bản của hoạt động nông nghiệp là chủyếu diễn ra ngoài môi trường tự nhiên, do đó nó phụ thuộc rất lớn vào cácđiều kiện tự nhiên

1.1.Về đất đai,thổ nhưỡng

Đất đai là một tư liệu lao động đặc biệt quan trọng trong sản xuất nôngnghiệp Quy mô và chất lượng đất quyết định đến sản lượng và năng suất lúa.Ngoài chế độ chăm sóc, phân bón, các vùng có thổ nhưỡng khác nhau năngsuất lúa cũng khác nhau Phần lớn các vùng đất trũng, phù sa màu mỡ nhưđồng bằng sông Hồng, đồng bằng sông Cửu Long năng suất và sản lượng lúacao hơn những vùng khác và cao hơn mức trung bình của cả nước ở nhữngvùng này có truyền thống trồng lúa nước từ rất sớm và dần trở thành hai vựalúa lớn nhất của cả nước

NĂNG SUẤT CẢ NĂM

n v tính: t /haĐơn vị tính: tạ/ha ị tính: tạ/ha ạ/ha

Năm Cả nước Đồng bằng

sông Hồng

Đông Bắc Tây Bắc

Bắc Trung Bộ

Duyên hải Nam Trung Bộ

Tây Nguyên

Đông Nam Bộ

Đồng bằng sông Cửu Long

1.2.Về thời tiết, khí hậu, nguồn nước

Lúa là loài cây ưa ẩm và nhiệt, đặc biệt do trồng ngoài môi trường tựnhiên nên chịu sự tác động rất lớn của thời tiết Những năm thời tiết thuậnlợi,sâu bệnh ít thì năng suất lúa thường cao Những năm thời tiết bất ổn, lũlụt, hạn hán xảy ra thường xuyên, sâu bệnh phát triển thì năm đó thường mấtmùa,sản lượng và năng suất lúa điều tra giảm Do đó, số liệu điều tra năngsuất và sản lượng lúa qua các năm luôn có những biến động phức tạp Ngoàira,ảnh hưởng của yếu tố thời tiết và khí hậu còn biểu hiện ở sự khác biệt vềnăng suất lúa theo mùa Khí hậu và thời tiết thay đổi theo mùa, do đó năngsuất lúa ở các mùa khác nhau cũng khác nhau Theo số liệu điều tra năng suấtsản lượng lúa hàng năm cho thấy năng suất lúa vụ Đông Xuân thường caohơn so với vụ hè thu và vụ mùa

NĂNG SUẤT LÚA THEO VỤ CỦA CẢ NƯỚC

Đơn vị tính:tạ/ha

12

Nguồn Tổng cục thống kê-Niên giám Thống kê 2007

2 Điều tra năng suất sản lượng lúa bị ảnh hưởng bởi điều kiện kinh tế xã hội

Bên cạnh sự tác động của điều kiện tự nhiên, năng suất sản lượng lúacòn phụ thuộc vào điều kiện kinh tế xã hội Kinh tế xã hội càng pháttriển,càng có điều kiện để nâng cao trình độ kĩ thuật chăm sóc, phân bón, tướitiêu, kinh nghiệm thâm canh tăng năng suất sản lượng lúa Những nơi có điềukiện chăm bón tốt, lúa sẽ cho năng suất cao ngược lại chúng sẽ cho năng suấtthấp

Hiện nay, khi kinh tế xã hội càng phát triển, tạo điều kiện thuận lợi choviệc nghiên cứu,phát triển công nghệ sinh học, nhiều giống lúa mới cho năngsuất cao ra đời thay cho các loại lúa cũ kém phẩm chất Do đó, trong công tácđiều tra năng suất sản lượng lúa đòi hỏi phải không ngừng cải tiến, cập nhật

và bổ sung các giống lúa mới để điều tra cũng như cải tiến phương pháp điềutra cho phù hợp với từng giai đoạn nhằm đạt hiệu quả cao nhất

II Các phương pháp điều tra chuyên môn về năng suất, sản lượng lúa ở nước ta

Trong những năm qua, ngành thống kê Việt Nam đã không ngừng cảitiến, đổi mới các phương pháp điều tra chọn mẫu nhằm phù hợp với tình hìnhphát triển của từng giai đoạn và nâng cao chất lượng điều tra năng suất sản

13

lượng lúa phục vụ tốt cho công tác quản lý các cấp.

_Giai đoạn trước 1967 : Trong giai đoạn này, công tác điều tra thống

kê năng suất sản lượng lúa được tiến hành theo phương pháp chọn mẫu điểnhình phân loại

_Giai đoạn từ 1968-1986 : áp dụng phương pháp điều tra chọn mẫu

máy móc trong điều tra năng suất sản lượng lúa

_Giai đoạn từ 1987 cho đến nay : Tiến hành điều tra năng suất sản

lượng lúa bằng phương pháp điều tra chọn mẫu theo hộ

Dưới đây, chúng ta sẽ tìm hiểu nội dung cũng như ưu nhược điểm củatừng phương pháp trên

1.Phương pháp chọn mẫu điển hình phân loại

1.1.Khái niệm

Phương pháp chọn mẫu điển hình phân loại trong điều tra năng suất sảnlượng lúa là phương pháp chọn mẫu mà trong đó người ta chỉ chọn vào mẫunhững đơn vị điển hình đại diện cho từng loại Đó là những đơn vị có mức độtrung bình về năng suất làm đơn vị đại diện cho tất cả các đơn vị khác trongvùng, trong xã, trong hạng và trong thửa

1.2.Nội dung của phương pháp

Theo phương pháp này người ta tiến hành chọn mẫu theo các bước sau:

- Căn cứ vào năng suất ước tính của vụ hiện tại để phân vùng chọn xãhoặc hợp tác xã đại diện, phân hạng chọn thửa đại diện và từ thửa lại chọnđiểm mẫu có diện tích 9m² để tiến hành điều tra gặt thử Cụ thể là sau khi cónăng suất ước tính,người ta xếp hạng năng suất từ thấp đến cao Sau đó chiathành các tổ, mỗi tổ không quá 50 ha hay 50 mẫu bắc bộ Mỗi tổ tối đa 10hạng Nếu mỗi hạng có 10 thửa thì cứ 2,5 thửa ta lại có 1 thửa đại diện, tiếnhành gặt tại các điểm mẫu 9m² trên thửa đại diện sao cho đảm bảo được mỗihạng được gặt tối thiểu là 3 điểm

- Cỡ mẫu được xác định theo công thức :

t²²

14

n=

²x

- Khi gặt thống kê tính năng suất sản lượng lúa phải chọn thước đochính xác sao cho độ dài cạnh huyền của thước là 4,2426 m, hai cạnh kia mỗicạnh là 3 m Tiếp đó phải đo gặt theo đúng vị trí, nghĩa là sao cho đườnghuyền của thước đặt giữa hàng sông

_Phải thực hiện đầy đủ, chính xác các công đoạn của thống kê thuhoạch như sau:

+Gặt ở từng điểm mẫu rồi tiến hành vò, cân trọng lượng tươi củathóc.Sau đó lại đem thóc đi phơi khô, tuy nhiên cần phải chú ý không phơiquá khô, sấy quá kĩ

+Tiến hành cân đo đong đếm sản lượng khi thóc đã nguội để xác địnhtrọng lượng khô của thóc

+Tính tỷ lệ hao hụt kết hợp với ghi chép chi tiết về đối tượng điều tranhư giống lúa, trà lúa, chân ruộng, xứ đồng, mật độ cấy, hời điểm gặt để tổnghợp các số liệu điều tra được ở các mẫu làm căn cứ tính năng suất cho thửa,cho hạng và cho HTX đại diện còn năng suất bình quân toàn vùng, toànhuyện được xác định thông qua hệ số điều chỉnh

1.3 Ưu nhược điểm của phương pháp

Qua nội dung của phương pháp, ta rút ra được một số ưu nhược điểmsau:

*Nhược điểm:

Bên cạnh những ưu điểm trên,phương pháp điều tra chọn mẫu điển

15

hình phân loại có nhược điểm Đó là do việc chọn mẫu mới chỉ do chủ quanngười điều tra tính toán lấy nên chưa có gì đảm bảo được mẫu được chọn sẽ

có tính đại diện cao

2 Phương pháp chọn mẫu máy móc

2.1 Khái niệm

Phương pháp chọn mẫu máy móc trong điều tra năng suất sản lượng lúa

là phương pháp điều tra trong đó đơn vị điều tra được chọn vào mẫu theo haicấp Cấp thứ nhất là lựa chọn các đơn vị căn cứ vào năng suất Cấp thứ 2 làlựa chọn các đơn vị vào mẫu căn cứ vào vị trí toạ độ địa lý

2.2 Nội dung của phương pháp

Theo phương pháp này,người ta tiến hành chọn mẫu theo hai cấp:

- Cấp 1 : Là chọn hợp tác xã đại diện cho huyện được xếp theo thứ tựgiảm dần về năng suất thực thu bình quân của ba vụ cùng tên trước đó

- Cấp 2 : Là từ hợp tác xã chọn ra các điểm mẫu 4 m² làm đại diện.Người ta xuất phát từ bản đồ ruộng đất của hợp tác xã và các điểm mẫuđược xác định theo một toạ độ định trước Các điểm này phải nằm trên cácđường song song theo hướng Tây Bắc - Đông Nam và khoảng cách giữa cácđường đó là bằng 60 m

2.3 Một số ưu nhược điểm của phương pháp

Phương pháp điều tra năng suất sản lượng lúa bằng chọn mẫu máy móc

có một số ưu nhược điểm chủ yếu sau

*Nhược điểm:

- Trong giai đoạn chọn mẫu cấp 1 của phương pháp, việc chọn mẫu

16

xuất phát từ năng suất thực thu bình quân 3 vụ cùng tên trước đó thiếu chínhxác so với xuất phát từ năng suất thực thu của vụ hiện tại Vì năng suất sảnlượng qua các năm luôn biến động phức tạp do ảnh hưởng của các điều kiện

tự nhiên,thời tiết khí hậu Hơn nữa, việc tính năng suất thực thu 3 vụ trước đóđòi hỏi nhiều thời gian, công sức ,phức tạp hơn là sử dụng số liệu năng suấtthực thu của vụ hiện tại

- Trong giai đoạn chọn mẫu cấp 2, nhược điểm chủ yếu là xuất phát từviệc xác định vị trí điểm gặt mẫu trên bản đồ Sai sót giữa bản đồ và thực tếđồng ruộng là không tránh khỏi vì đa số các HTX không thể thường xuyên đođạc lại bản đồ mới Do sự sai lệch này nên chọn mẫu cấp 2 thường khôngchính xác

3.Phương pháp chọn mẫu theo hộ

Hai phương pháp điều tra năng suất và sản lượng lúa bằng chọn mẫumáy móc và điển hình phân loại còn tồn tại nhiều nhược điểm, do đó cần phải

có một phương pháp mới cải tiến và phù hợp hơn

Bên cạnh đó, với sự ra đời của chính sách khoán trong sản xuất nôngnghiệp, từ chỗ làm ăn theo kiểu tập thể hợp tác xã là chủ yếu thì các hộ sảnxuất đều được chia ruộng Chính vì vậy, từ 1987, phương pháp điều tra chọnmẫu theo hộ đã được áp dụng nhằm đáp ứng nhu cầu thực tiễn Từ đó đếnnay, phương pháp này vẫn được ứng dụng trong điều tra năng suất và sảnlượng lúa ở nước ta

3.1.Khái niệm

Phương pháp điều tra năng suất sản lượng lúa bằng chọn mẫu theo hộ

là phương pháp điều tra trong đó đơn vị được chọn vào mẫu theo 3 cấp vàđược chọn máy móc căn cứ vào số liệu về diện tích gieo trồng thu thập được