Chuyên đề tổng quan về môi trường việt nam nguyễn ngọc nông

Đồng thời, được Đảng và Nhà nước quan tâm, công tác bảo vệ môi trường đã đạt được những kết quả, bước đầu kiềm chế được tốc độ gia tăng ô nhiễm, khắc phục một phần tình trạng suy thoái v

Phần 1.

HIỆN TRẠNG MÔI TRƯỜNG VÀ NHỮNG THÁCH THỨC

Trong những năm qua, với chính sách đổi mới, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng trên các lĩnh vực kinh tế, văn hoá, xã hội, đối ngoại và an ninh quốc phòng Đồng thời, được Đảng và Nhà nước quan tâm, công tác bảo vệ môi trường đã đạt được những kết quả, bước đầu kiềm chế được tốc độ gia tăng ô nhiễm, khắc phục một phần tình trạng suy thoái và cải thiện một bước chất lượng môi trường ở một số nơi, tạo tiền đề quan trọng để phát triển bền vững trong thời gian tới

1 Môi trường nước ta những năm gần đây

Nhìn chung, chất lượng môi trường nước ta tiếp tục bị xuống cấp, có nơi đã đến mức báo động

Về môi trường đất: Thoái hoá đất là xu thế phổ biến trên toàn lãnh thổ nước ta từ đồng bằng đến trung du, miền núi do xói mòn, rửa trôi, mất chất hữu cơ; khô hạn và sa mạc hoá, ngập úng, lũ; trượt, sạt lở đất; mặn hoá, phèn hoá v.v Thoái hoá đất dẫn đến nhiều vùng đất

bị cằn cỗi không còn khả năng canh tác và làm tăng diện tích đất bị hoang mạc hoá

Tệ lạm dụng hoá chất và thuốc trừ sâu trong canh tác nông nghiệp, canh tác không đúng kỹ thuật đang gây ô nhiễm và suy thoái nhiều vùng đất trên phạm vi cả nước Bên cạnh

đó, một số vùng đất bị nhiễm độc chất da cam/đi-ô-xin do hậu quả của chiến tranh

Về môi trường nước: Nhìn chung chất lượng nước ở thượng lưu các con sông còn khá tốt, nhưng vùng hạ lưu phần lớn đã bị ô nhiễm, có nơi ở mức nghiêm trọng Nguyên nhân là

do nước thải của các cơ sở sản xuất, kinh doanh, nước thải sinh hoạt không được xử lý đã và đang thải trực tiếp ra các dòng sông Chất lượng nước suy giảm mạnh, nhiều chỉ tiêu nhưBOD, COD, NH4, tổng N, tổng P cao hơn tiêu chuẩn cho phép nhiều lần

Nước ven biển đã có dấu hiệu bị ô nhiễm Hàm lượng các chất hữu cơ, kim loại nặng, hoá chất bảo vệ thực vật ở một số nơi vượt quá tiêu chuẩn cho phép Hàm lượng dầu trong nước biển có xu hướng tăng nhanh do xẩy ra nhiều sự cố tràn dầu

Nước ngầm ở một số vùng, đặc biệt là các khu công nghiệp và đô thị có nguy cơ cạn kiệt vào mùa khô và ở một số nơi đã có dấu hiệu bị ô nhiễm Nguyên nhân là do khai thác bừa bãi và không đúng kỹ thuật

Về môi trường không khí: Chất lượng không khí nước ta nói chung còn khá tốt, đặc biệt là khu vực nông thôn, miền núi Tuy nhiên, ở các đô thị và khu công nghiệp, ô nhiễm bụi đang trở thành vấn đề cấp bách cần được xử lý sớm Việc gia tăng các phương tiện giao thông cũng đang gây ô nhiễm không khí ở nhiều nơi Tại một số nút giao thông lớn, nồng độ khí CO khá cao, trực tiếp gây hại đến sức khoẻ của những người tham gia giao thông Chủ trương dùng xăng không pha chì của Chính phủ đã cơ bản khắc phục tình trạng gia tăng bụi chì trong không khí ở các đô thị và khu công nghiệp

Bên cạnh đó, nhiều vụ cháy rừng lớn trong thời gian gần đây đã làm suy giảm chất lượng không khí và gây ra một số hiện tượng tự nhiên không bình thường khác

Về rừng và độ che phủ thảm thực vật: Theo số liệu thống kê, nước ta hiện có khoảng 11.575.400 ha đất có rừng, trong đó khoảng 9.700.000 ha là rừng tự nhiên và 1.600.000 ha rừng trồng

Do có chủ trương đúng đắn và những giải pháp kịp thời, từ năm 1990 đến nay, độ che

phủ rừng trên toàn lãnh thổ tăng lên đáng kể, từ 27,2% năm 1990 lên 33,2% năm 2001 và 34,4% năm 2003 Mặc dù vậy, chất lượng rừng chưa được cải thiện, vẫn tiếp tục bị suy giảm, rừng tự nhiên đầu nguồn và rừng ngập mặn vẫn còn bị tàn phá nghiêm trọng Rừng giàu, rừng kín, rừng nguyên sinh chỉ còn chiếm khoảng 13% trong khi rừng nghèo và rừng tái sinh chiếm tới 55% tổng diện tích rừng

Các vụ cháy rừng gần đây ở U Minh Thượng, U Minh Hạ và nhiều nơi khác đã và đang làm suy giảm diện tích và chất lượng rừng ở nước ta

Về đa dạng sinh học: Việt Nam là một trong 10 quốc gia có đa dạng sinh học thuộc loại cao nhất trên thế giới với các hệ sinh thái đặc thù, nhiều giống, loài đặc hữu có giá trị khoa học và kinh tế cao và nhiều nguồn gen quý hiếm Một số loài động vật lần đầu tiên trên thế giới được phát hiện ở Việt Nam như Sao la, Mang lớn,

Nhà nước đã chủ trương khoanh vùng bảo vệ đối với các hệ sinh thái đặc thù, phát triển các khu rừng đặc dụng, để bảo vệ đa dạng sinh học Hiện nay, cả nước có 17 vườn quốc gia, 60 khu bảo tồn thiên nhiên, 47 khu dự trữ thiên nhiên, 13 khu bảo tồn loài, sinh cảnh và

28 khu bảo vệ cảnh quan

Tuy nhiên, trong những năm gần đây đa dạng sinh học ở nước ta bị suy giảm mạnh Nguyên nhân chủ yếu là do cháy rừng, chuyển đổi mục đích sử dụng đất đai dẫn tới làm thu hẹp nơi cư trú của các giống loài; khai thác và đánh bắt quá mức, tình trạng buôn bán trái phép động vật, thực vật quý hiếm; ô nhiễm môi trường Trong gần 5 thập kỷ qua, diện tích rừng ngập mặn đã giảm 80%, khoảng 96% các rạn san hô đang bị đe dọa huỷ hoại nghiêm trọng, nhiều giống loài hoang dã đã vĩnh viễn biến mất

Về môi trường đô thị và công nghiệp: Môi trường ở nhiều đô thị nước ta bị ô nhiễm do

hệ thống tiêu nước, thoát nước lạc hậu, xuống cấp nhanh nên không đáp ứng được yêu cầu; năng lực thu gom chất thải rắn còn thấp kém, trung bình chỉ đạt khoảng 60 - 70%, đặc biệt là chất thải nguy hại chưa được thu gom và xử lý theo đúng quy định Trong khi đó, bụi, khí thải, tiếng ồn, do hoạt động giao thông vận tải nội thị và mạng lưới các cơ sở sản xuất quy

mô vừa và nhỏ, cùng với hạ tầng kỹ thuật đô thị yếu kém là nguyên nhân làm cho vấn đề môi trường ở nhiều đô thị đang ở mức báo động

Việc phát triển hạ tầng đô thị không theo kịp với sự gia tăng dân số ở nhiều thành phố làm nẩy sinh các vấn đề bất cập về mặt xã hội và vệ sinh môi trường đô thị

Về môi trường nông thôn và miền núi: Nước ta có hơn 75% dân số sinh sống ở nông thôn, miền núi Việc bảo đảm nước sinh hoạt và vệ sinh môi trường đang là vấn đề lớn Tỷ lệ

hộ có hố xí hợp vệ sinh chỉ chiếm 28 30% và số hộ được cung cấp nước sạch chỉ đạt khoảng 40% Nhiều hủ tục lạc hậu, cách sống thiếu vệ sinh còn phổ biến ở nhiều địa phương trên cả nước cũng đang là nguyên nhân gây ô nhiễm và suy thoái môi trường

Ở các làng nghề, ô nhiễm môi trường đang hết sức bức xúc và là một trong các vấn đề môi trường cấp bách của nước ta Việc lạm dụng hoá chất và thuốc trừ sâu trong canh tác nông nghiệp đã và đang làm suy thoái đất canh tác, ô nhiễm các nguồn nước và suy giảm đa dạng sinh học

Nạn chặt phá rừng làm nương rẫy còn khá phổ biến, sự nghèo đói và những hành vi xâm hại môi trường đang diễn ra thường xuyên ở các vùng sâu, vùng xa

Về môi trường biển và ven bờ: Việt Nam có bờ biển dài hơn 3200 km với nhiều hệ sinh thái rừng ngập mặn đặc thù và đa dạng sinh học cao Trong những năm qua, do khai thác quá mức và sử dụng các biện pháp đánh bắt mang tính huỷ diệt làm cho các nguồn lợi thuỷ sản bị

Thực hiện: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông

suy giảm nghiêm trọng dẫn đến việc khai thác gần bờ đạt hiệu suất thấp

Việc nuôi trồng thuỷ sản ven biển tràn lan đi liền với nạn phá rừng ngập mặn đã làm suy thoái mạnh các hệ sinh thái ven biển Chỉ trong vòng 20 năm qua, diện tích rừng ngập mặn ở nước ta giảm hơn một nửa Hậu quả là lũ quét, triều cường, sóng biển dẫn tới sạt lở bờ biển làm cho các loài sinh vật bị mất nơi cư trú và suy giảm mạnh về chủng loại và số lượng Phát triển công nghiệp trên bờ và dọc các lưu vực sông lớn cũng đang làm cho bờ biển nước ta bị ô nhiễm, có nơi ở mức nghiêm trọng Nhiều rạn san hô bị chết, hiện tượng thuỷ triều đỏ xuất hiện ở một số nơi Sự cố tràn dầu xẩy ra nhiều hơn đang gây ô nhiễm và suy thoái môi trường biển và đa dạng sinh học ven bờ

Về môi trường lao động: Môi trường lao động trong những năm gần đây đã được cải thiện một bước, có tác động tích cực đến sức khỏe người lao động, tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động sản xuất, kinh doanh

Tuy vậy, còn nhiều khu vực sản xuất không đảm bảo tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động Tình trạng ô nhiễm về bụi, hoá chất độc hại, tiếng ồn, nhiệt độ đã làm gia tăng tỷ lệ công nhân mắc bệnh nghề nghiệp, nhất là trong các ngành hoá chất, luyện kim, vật liệu xây dựng, khai thác mỏ v.v

Tỷ lệ hộ nghèo còn cao, sự chênh lệch thu nhập giữa các nhóm giàu và nghèo có xu hướng ngày càng mở rộng Thành tựu xoá đói, giảm nghèo còn thiếu tính bền vững, nguy cơ tái nghèo còn lớn Số lượng lao động dưthừa lớn, tỷ lệ lao động đã qua đào tạo còn thấp Trong tiến trình phát triển đã nẩy sinh nhiều vấn đề như: thiếu nhà ở, thiếu điều kiện vệ sinh môi trường, các đối tượng nghiện ma tuý, nạn bạo lực có chiều hướng gia tăng, nhiều tệ nạn xã hội phát sinh

2 Công tác bảo vệ môi trường thời gian qua

Trong thời gian qua, đã hình thành được hệ thống tổ chức bảo vệ môi trường cùng với các hành lang pháp lý khá đồng bộ Đây là những thành công to lớn, có ý nghĩa quyết định và

là tiền đề cho các giai đoạn tiếp theo Những thành công trong công tác quản lý môi trường

đã góp phần hạn chế ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường, cải thiện một bước chất lượng môi trường Một số vấn đề môi trường bức xúc được khắc phục Độ che phủ của rừng tăng, nhiều hệ sinh thái được khoanh vùng bảo vệ, một số giống loài quý hiếm được bảo vệ nghiêm ngặt, Nhiều doanh nghiệp đầu tư đổi mới công nghệ, xây dựng hệ thống xử lý chất thải, cải thiện môi trường Phong trào quần chúng tham gia bảo vệ môi trường được đẩy mạnh, công tác xã hội hoá bảo vệ môi trường đã được hình thành ở một số nơi, nhiều điển hình tiên tiến trong công tác bảo vệ môi trường, các mô hình tự quản về môi trường ở cộng đồng đã xuất hiện và đang phát huy tác dụng tích cực,

Mặc dù đạt được những bước tiến ban đầu, nhưng nhìn chung công tác bảo vệ môi trường còn nhiều tồn tại và yếu kém Hệ thống luật pháp về môi trường chưa hoàn thiện; còn thiếu một số văn bản luật quan trọng nhưLuật về không khí sạch, Luật về an toàn hoá chất, Luật đa dạng sinh học, cũng như nhiều văn bản hướng dẫn khác chưa được ban hành Hệ thống cơ quan quản lý môi trường còn nhiều bất cập, lực lượng cán bộ làm công tác môi trường vừa thiếu vừa yếu về năng lực chuyên môn Việc phân công, phân nhiệm chưa rõ ràng, vừa chồng chéo vừa để nhiều khoảng trống thiếu sự quản lý của nhà nước ý thức tự giác bảo vệ môi trường của người dân còn thấp; đầu tư cho bảo vệ môi trường chưa đáp ứng yêu cầu, còn dàn trải và thiếu hiệu quả; các công cụ kinh tế chưa được áp dụng mạnh mẽ trong quản lý môi trường v.v Những yếu kém trên đây cùng với việc chất lượng môi trường

xuống cấp nhanh đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác bảo vệ môi trường thời gian tới

3 Những thách thức đối với môi trường nước ta thời gian tới

Trong giai đoạn từ nay đến năm 2020, môi trường nước ta đứng trước nhiều thách thức lớn cả về mặt khách quan và chủ quan Một số thách thức chính:

3.1 Nhiều vấn đề môi trường bức xúc chưa được giải quyết trong khi dự báo mức

độ ô nhiễm tiếp tục gia tăng

Những hậu quả do chiến tranh để lại, tác động xấu do một thời gian dài phát triển kinh

tế không chú trọng đầy đủ, đúng mức đến môi trường cùng với việc các nguồn lực bảo vệ môi trường còn quá hạn hẹp, là nguyên nhân dẫn đến việc tồn tại nhiều vấn đề môi trường bức xúc chưa được giải quyết

Nhiều nguồn nước bị ô nhiễm nghiêm trọng, đặc biệt là các ao, hồ, các dòng sông chảy qua các đô thị lớn, các khu công nghiệp; chất thải rắn đô thị và công nghiệp có tỷ lệ chất thải nguy hại cao phát sinh hàng ngày rất lớn trong khi năng lực thu gom và xử lý còn hạn chế; chất thải bệnh viện chưa được xử lý thải ra môi trường làm lây lan dịch bệnh; khối lượng chất thải nguy hại tồn dư trong khuôn viên các cơ cở sản xuất rất lớn song chưa có biện pháp giải quyết

Nhiều cơ sở sản xuất cũ nằm xen kẽ trong các khu dân cư, các làng nghề đang gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng; sự bùng nổ giao thông cơ giới thường gây ách tắc, tai nạn giao thông và ô nhiễm không khí đô thị; việc nuôi trồng thuỷ sản tràn lan, thiếu quy hoạch đang làm suy thoái môi trường và các hệ sinh thái ven biển; tệ lạm dụng hoá chất, thuốc trừ sâu trong nông nghiệp đang gây ô nhiễm các nguồn nước, suy thoái đất và đa dạng sinh học nông nghiệp

Việc nhập máy móc, thiết bị cũ, nhập khẩu chất thải được che dấu dưới nhiều hình thức trao đổi thương mại đang có nguy cơ biến nước ta thành bãi thải của các nước công nghiệp phát triển nếu không có giải pháp ngăn chặn hữu hiệu, kịp thời

Nạn khai thác khoáng sản và chặt phá rừng bừa bãi lấy đất canh tác cũng gây ra nhiều vấn đề bức xúc về môi trường, làm suy suy giảm đa dạng sinh học

Theo tính toán của các chuyên gia quốc tế và thực tế diễn ra ở nhiều nước, trung bình nếu GDP tăng gấp đôi thì mức độ ô nhiễm môi trường tăng 3 đến 4 lần Điều này nói lên rằng, trong giai đoạn tới, nếu không có các biện pháp hữu hiệu phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm thì hậu quả là môi trường nước ta sẽ bị ô nhiễm và suy thoái nghiêm trọng

3.2 Thách thức trong việc lựa chọn các lợi ích trước mắt về kinh tế và lâu dài về môi trường và phát triển bền vững

Thời gian tới, yêu cầu đối với nước ta là tiếp tục đẩy mạnh tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá để đến năm 2020 cơ bản trở thành nước công nghiệp theo hướng hiện đại Trong điều kiện cơ sở hạ tầng thấp kém, thiếu vốn, thiếu nguồn nhân lực, tiềm lực khoa học và công nghệ còn hạn chế nếu không ngăn chặn kịp thời dễ dẫn tới những hành vi chấp nhận, đánh đổi nhiều giá trị, lợi ích về môi trường để thực hiện các mục tiêu trước mắt đơn thuần về kinh

tế Đây là thách thức lớn nhất đối với môi trường nước ta, vì khi đã xẩy ra theo chiều hướng này thì việc khắc phục sẽ rất tốn kém, thậm chí trong nhiều trường hợp không thể thực hiện được

3.3 Kết cấu hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường lạc hậu, nguồn lực bảo vệ môi Thực hiện: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông

trường của nhà nước và các doanh nghiệp đều bị hạn chế

Hiện nay, tình trạng kết cấu hạ tầng kỹ thuật bảo vệ môi trường ở đô thị và nông thôn, cũng như trang thiết bị xử lý ô nhiễm môi trường ở các cơ sở sản xuất, đặc biệt là ở các xí nghiệp vừa và nhỏ, còn rất lạc hậu và thấp kém Để giải quyết các vấn đề đang tồn tại về môi trường và hạn chế mức gia tăng ô nhiễm trong thời gian tới đòi hỏi phải có nguồn lực đầu tư rất lớn cho môi trường, trong khi khả năng tài chính của nhà nước cũng như của các doanh nghiệp đều rất hạn hẹp cũng đặt ra thách thức rất lớn đối với môi trường nước ta

3.4 Sự gia tăng dân số, di dân tự do và đói nghèo

Tỷ lệ tăng dân số nước ta vẫn đang ở mức cao (khoảng 1,7%/năm), dự báo đến năm

2020 dân số sẽ xấp xỉ 100 triệu người Nạn di dân tự do và chặt phá rừng làm nương rẫy, trồng cây công nghiệp còn khá phổ biến Vấn đề nghèo đói ở các vùng sâu, vùng xa chưa được giải quyết triệt để (hiện có khoảng 2300 xã ở diện đói nghèo) Đây là thách thức sẽ gây sức ép lớn đối với cả tài nguyên và môi trường trên phạm vi toàn quốc và đòi hỏi phải có chiến lược tài nguyên, môi trường phù hợp, đi đôi với chiến lược dân số và chiến lược tăng trưởng và xoá đói, giảm nghèo

3.5 Ý thức bảo vệ môi trường trong xã hội còn thấp

Nhận thức về trách nhiệm bảo vệ môi trường của các cấp lãnh đạo, các nhà quản lý, các doanh nhân và cộng đồng còn chưa đầy đủ ý thức tự giác bảo vệ môi trường trong cộng đồng còn thấp nên các hành vi gây ô nhiễm, suy thoái môi trường, tác động xấu đến môi trường còn khá phổ biến Hậu quả gây ra trong nhiều trường hợp là rất lớn Cháy rừng và nhiều sự cố môi trường lớn xẩy ra, ô nhiễm do rác thải nơi công cộng v.v trong những năm gần đây, đã báo động về các hành vi vô ý thức và cả có ý thức đang gây hậu quả rất lớn cho môi trường Tình trạng này có thể còn kéo dài và sẽ làm phức tạp, chậm trễ trong việc giải quyết các vấn đề môi trường ở tất cả các cấp, các ngành, các địa phương và vì vậy sẽ dẫn tới việc môi trường bị huỷ hoại cả về quy mô và mức độ cũng đặt ra thách thức lớn đối với môi trường nước ta thời gian tới

3.6 Tổ chức và năng lực quản lý môi trường chưa đáp ứng yêu cầu

Hệ thống tổ chức quản lý môi trường chưa được hoàn thiện theo chiều dọc từ trên xuống dưới, cũng như theo chiều ngang ở các bộ/ngành; năng lực quản lý môi trường còn nhiều bất cập về cả nhân lực, vật lực, trang bị kỹ thuật và về cơ chế quản lý

Việc phân công, phân nhiệm trong quản lý môi trường và tài nguyên giữa các cơ quan quản lý ở Trung ương cũng như ở địa phương còn có sự chồng chéo, trùng lặp, trong khi có chỗ lại bỏ trống Sự phối hợp công tác giữa các bộ, ban, ngành ở Trung ương, giữa các sở, ban, ngành ở tỉnh/thành, cũng như giữa các địa phương với nhau thiếu hiệu quả, trong khi các vấn đề môi trường thường phức tạp, mức độ ảnh hưởng lớn, muốn giải quyết tốt cần có cơ chế phối hợp liên ngành hiệu quả Đây cũng là những tồn tại được coi là thách thức đối với môi trường nước ta trong những năm tới

3.7 Hội nhập kinh tế quốc tế đặt ra các yêu cầu ngày càng cao về môi trường

Trong xu thế hội nhập kinh tế quốc tế và toàn cầu hoá, nhiều thị trường tiềm năng trên thế giới, các bạn hàng quốc tế đã đưa ra các yêu cầu ngày càng cao về môi trường trong giao dịch thương mại Đây là thách thức lớn đối với các doanh nghiệp trong nước khi muốn mở rộng thị trường và hội nhập kinh tế quốc tế Để vượt qua các thách thức này, Việt Nam cần chủ động nghiên cứu xây dựng các chính sách đáp ứng theo hướng cải tiến liên tục để hỗ trợ

các doanh nghiệp bảo vệ môi trường và hội nhập kinh tế quốc tế

3.8 Tác động của các vấn đề môi trường toàn cầu, khu vực ngày càng lớn và phức tạp hơn

Những vấn đề môi trường toàn cầu và các vấn đề môi trường khu vực, chung biên giới đang trực tiếp tác động xấu đến môi trường nước ta Đó là hiệu ứng nhà kính, rác thải vũ trụ, suy giảm tầng ô zôn, mưa a-xít, biến đổi khí hậu, hiện tượng el-nino, la-nina, khói mù do cháy rừng, ô nhiễm biển và đại dương, dịch chuyển ô nhiễm, mất rừng và suy thoái đa dạng sinh học v.v Các vấn đề môi trường xuyên biên giới, các vấn đề môi trường lưu vực sông Mê Kông và sông Hồng cũng đang ảnh hưởng xấu đến môi trường trong nước và tạo nên những thách thức trong thời gian tới

Mẫu hình tiêu thụ lãng phí, trào lưu văn hoá không lành mạnh, tệ nạn ma tuý, mại dâm theo dòng toàn cầu hoá sẽ tác động mạnh đến hành vi của con người cũng sẽ trực tiếp thách thức đối với môi trường nước ta

Thực hiện: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông

Phần 2.

QUAN ĐIỂM, MỤC TIÊU VÀ CÁC NỘI DUNG BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG CƠ BẢN

1 Quan điểm

Để vượt qua các thách thức và thực hiện thành công sự nghiệp bảo vệ môi trường, phát triển bền vững đất nước, trong giai đoạn tới cần quán triệt các quan điểm chỉ đạo sau:

1.1 Chiến lược bảo vệ môi trường là bộ phận cấu thành không thể tách rời của Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội, là cơ sở quan trọng để phát triển bền vững đất nước Đầu tư bảo vệ môi trường là đầu tư cho phát triển bền vững

Để phát triển bền vững, cần kết hợp một cách khoa học, cân đối các yếu tố kinh tế, xã hội, môi trường trong từng giai đoạn và lĩnh vực phát triển Môi trường là một trong những mục tiêu cơ bản và nội dung quan trọng không thể tách rời trong quá trình phát triển Đầu tư cho bảo vệ môi trường là đầu tư cho phát triển bền vững

Việc lồng ghép yếu tố môi trường trong các chủ trương, chính sách, kế hoạch phát triển của các cấp, các ngành ở nước ta chưa thực sự được quan tâm đúng mức Yếu tố môi trường đang bị xem nhẹ Đầu tư cho bảo vệ môi trường còn ở mức rất thấp, chưa đáp ứng yêu cầu Cần tạo được chuyển biến rõ rệt trong quan niệm về đầu tư, nâng mức đầu tư, và đầu tưmột cách có hiệu quả cho công tác bảo vệ môi trường

1.2 Bảo vệ môi trường là nhiệm vụ của toàn xã hội, của các cấp, các ngành, các tổ chức, cộng đồng và mọi người dân; bảo vệ môi trường mang tính quốc gia, khu vực và toàn cầu cho nên phải kết hợp giữa phát huy nội lực với tăng cường hợp tác quốc tế

Bảo vệ môi trường đem lại lợi ích cho từng người nhưng đòi hỏi mỗi người phải tham gia vào công tác bảo vệ môi trường Chỉ có sự tham gia tích cực của mọi cấp, mọi ngành, mọi người dưới sự lãnh đạo của các cấp uỷ đảng và sự quản lý của Nhà nước thì công tác bảo vệ môi trường mới có hiệu quả và thành công Mặt khác, hơn bao giờ hết bảo vệ môi trường đã trở thành một nhiệm vụ mang tính toàn cầu, vì lợi ích của toàn nhân loại và cũng vì lợi ích của mỗi quốc gia Cần chủ động tăng cường sự hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, một mặt, tích cực thực hiện nghĩa vụ bảo vệ môi trường toàn cầu trong khuôn khổ các Công ước quốc tế mà nước ta tham gia; mặt khác, tranh thủ tối đa sự hỗ trợ từ bên ngoài cho công tác bảo vệ môi trường trong nước, đặc biệt trong lĩnh vực trao đổi thông tin, chuyển giao tiến bộ khoa học, công nghệ mới

1.3 Bảo vệ môi trường phải trên cơ sở tăng cường quản lý nhà nước, thể chế và pháp luật đi đôi với việc nâng cao nhận thức và ý thức trách nhiệm của mọi người dân, của toàn xã hội về bảo vệ môi trường

Trong giai đoạn từ nay đến năm 2020, khi mà ý thức tự giác về bảo vệ môi trường của toàn xã hội còn chưa đồng đều, tăng cường pháp chế về bảo vệ môi trường là giải pháp trọng tâm Nêu cao vai trò của nhà nước trong việc định hướng, tổ chức và giám sát thực hiện có hiệu quả công tác bảo vệ môi trường của toàn xã hội Hoàn thiện hệ thống các văn bản quy phạm pháp luật về bảo vệ môi trường; xây dựng hệ thống quản lý môi trường từ Trung ương đến địa phương đủ mạnh cả về lượng và chất, đặc biệt là lực lượng thanh tra môi trường; đẩy mạnh việc xử phạt vi phạm hành chính, đưa dần các quy định về truy cứu trách nhiệm hình sự trong Chương XVII về tội phạm môi trường của Bộ Luật hình sự vào áp dụng trên thực tế nhằm bảo đảm thực thi nghiêm chỉnh Luật Bảo vệ môi trường và các văn bản pháp luật có liên quan

Từ khi Luật Bảo vệ môi trường có hiệu lực, công tác bảo vệ môi trường ở nước ta đã đạt được những tiến bộ nhất định Tuy nhiên, vẫn chưa tạo ra được sự chuyển biến mạnh mẽ trong nhận thức về môi trường của toàn xã hội Bảo vệ môi trường chưa trở thành ý thức và hành vi thường xuyên của mỗi người dân Vì vậy, phải coi ý thức bảo vệ môi trường của toàn

xã hội là yếu tố quan trọng nhất

Mọi thành công trong lĩnh vực bảo vệ môi trường luôn gắn liền với quá trình không ngừng nâng cao nhận thức của người dân Một mặt, phải làm cho mỗi công dân thấm nhuần quan điểm bảo vệ môi trường là nghĩa vụ của mình, vì lợi ích toàn xã hội và cũng vì lợi ích của chính bản thân mình Mặt khác, phải tích cực trang bị cho các công dân những tri thức cần thiết để thực hiện nghĩa vụ bảo vệ môi trường một cách tích cực và có hiệu quả Việc nhận thức đúng đắn nghĩa vụ bảo vệ môi trường và có đầy đủ năng lực để thực hiện nghĩa vụ

đó của mỗi công dân là tiền đề cơ bản để hình thành ý thức tự giác bảo vệ môi trường trong toàn xã hội

1.4 Bảo vệ môi trường là việc làm thường xuyên, lâu dài Coi phòng ngừa là chính, kết hợp với xử lý và kiểm soát ô nhiễm, khắc phục suy thoái, cải thiện chất lượng môi trường; tiến hành có trọng tâm, trọng điểm; coi khoa học và công nghệ là công cụ hữu hiệu trong bảo vệ môi trường

Việc khắc phục ô nhiễm, suy thoái và sự cố môi trường là rất khó khăn và tốn kém, thậm chí, trong nhiều trường hợp không thể thực hiện được Vì vậy, phòng ngừa ô nhiễm, ngăn chặn có hiệu quả suy thoái môi trường phải được coi là biện pháp hữu hiệu và phù hợp nhất đối với nước ta trong giai đoạn từ nay đến năm 2015 và về lâu dài đến năm 2020 Hạn chế tối đa việc cho phép đầu tư xây dựng các công trình, dự án có ảnh hưởng lớn đến môi trường hoặc tiềm ẩn nguy cơ gây ô nhiễm và suy thoái môi trường cao Kiểm soát và tiến tới

xử lý triệt để hoặc loại bỏ các cơ sở sản xuất kinh doanh gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng Đẩy mạnh việc áp dụng công nghệ sạch, dây chuyền sản xuất sạch hơn, sử dụng nguyên liệu, nhiên liệu ít gây ô nhiễm và thân thiện với môi trường Tích cực vận động thay đổi mẫu hình tiêu thụ lãng phí v.v

Khoa học, công nghệ trong những năm cuối thế kỷ 20, đầu thế kỷ 21 đã đạt được những thành tựu mang tính đột phá Ngày nay, khoa học, công nghệ đã trở thành động lực chính của mọi quá trình phát triển Trong lĩnh vực bảo vệ môi trường, những tiến bộ khoa học, công nghệ mang lại những khả năng to lớn Khoa học, công nghệ cho phép con người sử dụng hiệu quả hơn các nguồn tài nguyên thiên nhiên, góp phần làm cho các quá trình sản xuất trở nên sạch hơn Bên cạnh đó, khoa học, công nghệ cung cấp cho con người các giải pháp tổ chức quản lý xã hội ở trình độ cao, giảm rủi ro đến mức thấp nhất

Khoa học, công nghệ tiên tiến đang làm cho tính bền vững của quá trình phát triển ngày một cao hơn Việc ứng dụng nhanh chóng, hiệu quả các thành tựu khoa học, công nghệ vào thực tiễn cần được đặc biệt chú trọng trong công tác bảo vệ môi trường ở nước ta

2 Mục tiêu

2.1 Những định hướng lớn đến năm 2020

2.1.1 Ngăn chặn về cơ bản mức độ gia tăng ô nhiễm, phục hồi suy thoái và nâng cao

chất lượng môi trường, bảo đảm phát triển bền vững đất nước; bảo đảm cho mọi người dân được sống trong môi trường có chất lượng tốt về không khí, đất, nước, cảnh quan và các nhân

tố môi trường tự nhiên khác đạt chuẩn mực do Nhà nước quy định

2.1.2 Phấn đấu đạt một số chỉ tiêu chính sau.

Thực hiện: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông

1a 80% cơ sở sản xuất, kinh doanh được cấp Giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn môi trường hoặc Chứng chỉ ISO 14001

2b 100% đô thị, khu công nghiệp, khu chế xuất có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt tiêu chuẩn môi trường

3c Hình thành và phát triển ngành công nghiệp tái chế chất thải để tái sử dụng, phấn đấu 30% chất thải thu gom được tái chế

4d 100% dân số đô thị và 95% dân số nông thôn được sử dụng nước sạch

đ Nâng tỷ lệ đất có rừng che phủ đạt 48% tổng diện tích tự nhiên của cả nước

0e 100% sản phẩm, hàng hoá xuất khẩu và 50% hàng hoá tiêu dùng trong nội địa được

ghi nhãn môi trường theo tiêu chuẩn ISO 14021

12.2 Mục tiêu đến năm 2015

22.2.1 Mục tiêu tổng quát

2a Hạn chế mức độ gia tăng ô nhiễm, khắc phục tình trạng suy thoái và cải thiện chất lượng môi trường; giải quyết một bước cơ bản tình trạng suy thoái môi trường ở các khu công nghiệp, các khu dân cư đông đúc ở các thành phố lớn và một số vùng nông thôn; cải tạo và

xử lý ô nhiễm môi trường trên các dòng sông, ao hồ, kênh mương

3b Nâng cao khả năng phòng tránh và hạn chế tác động xấu của thiên tai, của sự biến động khí hậu bất lợi đối với môi trường; ứng cứu và khắc phục có hiệu quả sự cố môi trường

do thiên tai gây ra

4c Khai thác và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên thiên nhiên, bảo đảm cân bằng sinh thái ở mức cao, bảo tồn thiên nhiên và giữ gìn đa dạng sinh học

5d Chủ động thực hiện và đáp ứng các yêu cầu về môi trường trong hội nhập kinh tế quốc tế, hạn chế các ảnh hưởng xấu từ của quá trình toàn cầu hoá đến môi trường trong nước

2.2.2 Các mục tiêu cụ thể

a Hạn chế mức độ gia tăng ô nhiễm:

1) 100% cơ sở sản xuất xây dựng mới phải có công nghệ sạch hoặc có các thiết bị giảm thiểu ô nhiễm, xử lý chất thải đạt tiêu chuẩn môi trường;

2) 50% các cơ sở sản xuất kinh doanh được cấp Giấy chứng nhận đạt tiêu chuẩn môi trường hoặc Chứng chỉ ISO 14001;

3) Phấn đấu 30% hộ gia đình, 70% doanh nghiệp có dụng cụ phân loại rác thải tại nguồn, 80% khu dân cư có thùng đựng rác tập trung; 80% khu vực công cộng có thùng gom rác thải;

4) 40% các khu đô thị, 70% các khu công nghiệp, khu chế xuất có hệ thống xử lý nước thải tập trung đạt tiêu chuẩn môi trường; thu gom 90% chất thải rắn sinh hoạt, công nghiệp và dịch vụ, xử lý trên 60% chất thải nguy hại và 100% chất thải bệnh viện;

5) An toàn hoá chất được kiểm soát chặt chẽ, đặc biệt là các hoá chất có mức độ độc hại cao; việc sản xuất và sử dụng thuốc bảo vệ thực vật gây ô nhiễm môi trường được hạn chế tối đa, tăng cường sử dụng các biện pháp trừ dịch hại tổng hợp;

6) Xử lý triệt để các cơ sở gây ô nhiễm môi trường nghiêm trọng trên phạm vi toàn

quốc theo quyết định số 64/2003/QĐ-TTg ngày 22/4/2003 của Thủ tướng Chính phủ

b Cải thiện một bước chất lượng môi trường: 1) Cơ bản hoàn thành việc cải tạo và nâng cấp hệ thống tiêu thoát nước mưa và nước thải ở các đô thị và khu công nghiệp Phấn đấu 40% các đô thị có hệ thống tiêu thoát và xử lý nước thải riêng theo đúng tiêu chuẩn quy định; 2) Cải tạo 50% các kênh mương, ao hồ, các đoạn sông chảy qua các

đô thị đã bị suy thoái nặng trên phạm vi cả nước;

3) Giải quyết một cách cơ bản các điểm nóng về nhiễm độc đi-ô-xin;

4) 95% dân số đô thị và 85% dân số nông thôn được cung cấp nước

sinh hoạt hợp vệ sinh; 5) 90% đường phố có cây xanh; nâng tỷ lệ đất công viên ở các khu đô thị lên gấp 2 lần so với năm 2000; 6) 90% các cơ sở sản xuất kinh doanh đạt tiêu chuẩn vệ sinh an toàn lao động và có cây xanh trong khuôn viên thuộc khu vực sản xuất; 7) Đưa chất lượng nước các lưu vực sông đạt mức tiêu chuẩn chất lượng nước dùng cho nông nghiệp và nuôi trồng thuỷ sản;

c Bảo đảm cân bằng sinh thái ở mức cao:

1) Phục hồi 50% các khu vực khai thác khoáng sản, 40% các hệ sinh thái đã bị phá huỷ; 2) Nâng tỷ lệ đất có rừng che phủ đạt 43% tổng diện tích đất tự nhiên, khôi phục 50% rừng đầu nguồn đã bị suy thoái và nâng cao chất lượng rừng; đẩy mạnh trồng cây phân tán trong nhân dân;

3) Nâng tỷ lệ sử dụng năng lượng sạch đạt 5% tổng năng lượng tiêu thụ hàng năm; 4) Nâng tổng diện tích các khu bảo tồn tự nhiên lên gấp 1,5 lần hiện nay, đặc biệt là các khu bảo tồn biển và vùng đất ngập nước;

5) Phục hồi diện tích rừng ngập mặn lên bằng 80% mức năm 1990;

d Đáp ứng các yêu cầu về môi trường để hội nhập kinh tế quốc tế và hạn chế các tác động tiêu cực từ mặt trái của toàn cầu hoá:

1) 100% các doanh nghiệp có sản phẩm xuất khẩu áp dụng hệ thống quản lý môi trường;

2) Đảm bảo 100% các giống, loài, các nguồn gen nhập khẩu vào nước ta phải được kiểm định;

3) 100% sinh vật biến đổi gen nhập khẩu vào Việt Nam được kiểm soát

3 Các nội dung nhiệm vụ cơ bản về bảo vệ môi trường

3.1 Phòng ngừa và kiểm soát ô nhiễm

3.1.1 Thực hiện đồng bộ các biện pháp về phòng ngừa ô nhiễm môi trường

Thực hiện nghiêm quy định về lập và thẩm định Báo cáo đánh giá tác động môi trường, thông qua thẩm định Báo cáo đánh giá tác động môi trường để phân loại các dự án đầu tư thành:

1- Nhóm 1 Các dự án có tác động lớn hoặc tiềm ẩn nguy cơ cao đối với môi trường; 2- Nhóm 2 Các dự án tác động đến môi trường ở mức có thể kiểm soát được thông qua

sự can thiệp của con người;

Thực hiện: PGS.TS Nguyễn Ngọc Nông