Ebook pháp luật, lối sống và văn hóa công sở phần 2 PGS TS nguyễn minh doan (chủ biên)

Lối sống Sổhg là quá trình hoạt động sinh vật và xã hội của mỗi con người và xã hội loài người, lối sông là một danh từ ghép gồm “lôi” và “sống’’ được hiểu là thể thức, phương thức, cách

PHẦN B PHÁP LUẬT VỚI LÓI SÓNG

I SÓNG THEO PHÁP LUẬT

1 Lối sống

Sổhg là quá trình hoạt động sinh vật và xã hội của mỗi con người và xã hội loài người, lối sông là một danh từ ghép gồm “lôi” và “sống’’ được hiểu là thể thức, phương thức, cách thức sinh hoạt, quá trình hoạt động sống, ứng xử của mỗi con người, cộng đồng hoặc cả xã hội loài người với nhau trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định của môi trường sông xung quanh con người

Xung quanh vấn đề lối sống có rất nhiều cách tiếp cận khác nhau nên tồn tại nhiều quan niệm khác nhau với nội hàm và ngoại diên không giống nhau Chẳng hạn, theo

nét cơ bản, nói lên những đặc điểm của các hoạt động sống của xã hội, dân tộc, giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân

75

lp[\áp luẠ-f> lối s ố n g v à v ă n h ó a c ô n g s đ

trong một hình thái kinh tế - xã hội nhất địn h”.1 Còn nhà triết học V.I.Tonxtưkhơ lại cho rằng, lốì sổng là “những hình thức c ố định, điển hình của hoạt động sống cá nhân

và tập đoàn của con người; những hình thức ấy nói lên các đặc điểm về sự giao tiếp, hành vi và nếp nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động, hoạt động xã hội - chính trị, sinh hoạt và giải t r í’.2 Quan niệm của Z.Dunốp cho rằng, lối sông là những điều kiện trong đó con người tự tái sản xuất

về mặt sinh học cũng như về mặt xã hội.3 Đó là toàn bộ những hình thức hành vi hàng ngày, ổn định và điển hình của con người Một số học giả ở Việt Nam cho rằng, “Lối sông là một phạm trù xã hội học khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhăn trong những điều kiện của một hình thái kinh

tể- xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người, trong sinh hoạt tinh thần và văn hoa'.4

1 Xem: Lôĩ sông xã hội chủ nghĩa và các cuộc đấu tranh tư tường hiện

nay, Nxb Matsxcva, 1976, tr.17-18 (tiếng Nga).

2 Xem: Lối sống - khái niệm, hiện thực và một số vấn đề, Nxb Matsxcva,

1978, tr.27 (tiếng Nga).

3 Xem; Ban Tư tưởng - Văn hoá trung ương, , Nghiên cứu xây dựng chương trinh giáo dục nếp sống văn minh thí điểm trên truyền hình,

Hà Nội, 1998, tr.3,6.

4 Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh, Tập bài giảng: Văn hoá xã

hội chủ nghĩa, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 1993, tr.217-218.

7 6

P M * B P H Á P L U A t V Ớ J L ố a S ố N O

Nhà nghiên cứu Thành Lê lại cho rằng, “Nói một cách đơn giản, lối sống nói rõ con người sống như th ế nào, đê làm gì, họ làm những gì, cuộc sống của họ chứa đựng những hành vi nào Vì thế, về thực chất, lối sống không chỉ bao quát những điều kiện sống mà là toàn bộ những hình thức hoạt động sông của con người trong quá trình sản xuất của cải vật chất và tinh thần, củng như trong lĩnh vực xã hội - chính trị và gia đinh - sinh hoạt”.'

Mặc dù các quan điểm nêu trên ít nhiều có khác nhau, song tựu trung lại chúng thông nhất với nhau ở chỗ đều cho rằng, lối sông là tổng hoà những dạng hoạt động sông ổn định của cộng đồng (dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội ) và các cá nhân, được vận hành theo những chuẩn giá trị xã hội nhất định phù hợp với các điều kiện của một xã hội nhất định Theo đó, lối sống của con người là kết quả hoạt động và tổ chức của cộng đồng hoặc cá nhân con người trong quá trình thích nghi và biến đổi hoàn cảnh sống, mà

họ vừa là sản phẩm của hoàn cảnh, vừa là chủ thể sáng tạo

ra hoàn cảnh sông của chính họ Lối sống vừa mang tính

xã hội (tính khái quát) thể hiện ở toàn bộ hoạt động sống của các cộng đồng vừa mang tính cá nhân (cụ thể) thể hiện

ở những hành động thường lệ (riêng của một người hay một

nhóm) được thực hành trong đời sông con người, thể hiện

những cách ứng xử của con người trước những điều kiện,

1 Thành Lê, "Vềlối sống ", Tạp chí Cộng sản, sô' 2/1981, tr.45.

77

P h á p luộf, loi sôV\0 v à v ã n h ó a cồr»g s<5

hoàn cảnh của môi trường sông cụ thể Do vậy, có thể nói lối sổng “tò biểu hiện của cái xã hội trong cái cá nhân, cho nên nó có tính linh hoạt và cơ động cao Lối sống phản ánh mối liên hệ biện chứng giữa cái p h ổ biến với cái đặc thù và cái đơn nhất, cho nên nội dung và phạm vi của nó rộng lớn

và đa tầng, đa nghĩa".'

Lối sống vừa có tính khách quan vừa có tính chủ quan

Về mặt khách quan, lối sống phụ thuộc vào môi trường sông (các điều kiện kinh tế, xã hội, các chuẩn mực, giá trị xã hội

cụ thể của mỗi cộng đồng cũng như mỗi cá nhân) Lối sống xã hội bị chi phốỉ, quy định bởi thực trạng kinh tế, xã hội, ý thức

hệ giai cấp, nhu cầu của con người, phong tục, truyền thông dân tộc Yếu tô"quan trọng nhất mà lôi sống phụ thuộc vào

là phương thức sản xuất xã hội và điều kiện sống của con ngưòi (cộng đồng và cá nhân) Từ đó cho thấy, lôi sống là một dạng hoạt động sống của con người, thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồng người, cá nhân mỗi con người Mặt khác, lối sống có tính chủ quan, phụ thuộc vào ý thức của con người trong việc lựa chọn cho mình một lối sống, dựa trên cơ sở lẽ sống, thái độ sống cụ thể mà con người đặt ra (tính chủ quan phụ thuộc vào mỗi cá nhân từ tính cách đến những lý tưởng sống mà họ tiếp thu, học tập, chịu ảnh hưởng )

1 GS TSKH Huỳnh Khái Vĩnh (Chủ biên), Một số vấn đ ề về lối sống,

đạo đức, chuẩn giá trị xã hội, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội, 2001,

tr.28-29.

7 8

P M * B P H Á P L IA Ậ T V Ớ Ũ L ổ D s ố n g

Trong khái niệm lối sông còn hàm chứa cả nội dung là

lý tưởng sông, phương châm sống và các hoạt động thực tiễn tương ứng Lổi sông được bộc lộ qua các hoạt động tư duy hoặc các hoạt động thực tiễn của các cá nhân, các cộng đồng Lối sống là một vấn đề có tính kế thừa, tính văn hóa sâu rộng Vì vậy, lối sống xã hội được xem như bộ mặt văn hóa của xã hội

Lối sông xã hội là tổng thể các hoạt động xã hội được hình thành dựa trên các chuẩn mực xã hội và có tính lặp lại, tái diễn Lối sống xã hội là phạm trù xã hội, không có tính định lượng cụ thể mà được định tính bởi những tiêu chuẩn xã hội có tính ước lệ Mặt khác, lối sống bao giờ cũng mang tính cá thể, mỗi cá thể có phong cách sống khác nhau Lối sông cá nhân biểu hiện nhân cách cá nhân, nhu cầu và những giá trị xã hội mà cá nhân đó nhận thấy cần thiết Nhu cầu cá nhân (cả vật chất lẫn tinh thần) xuất hiện và tồn tại khách quan được coi là yếu tô" khỏi nguyên của lốì sống cá nhân Những nhu cầu cá nhân chính, đáng, hợp pháp luôn gắn liền với các hoạt động sáng tạo, tích cực, luôn vươn tới những giá trị của tự do, dân chủ và công bằng Ngược lại, có những nhu cầu cá nhân sẽ làm triệt tiêu những đặc điểm trên, gây hậu quả xấu cho cả bản thân

và xã hội Ngoài ra, lối sống cá nhân còn phụ thuộc vào

nhận thức của cá nhân, môi trường xã hội cũng như địa vị

xã hội của cá nhân đó Thông thường, lối sống xã hội chi phối lốì sống cá nhân và ngược lại, lối sống của các thành

7 9

ĩty\áp luẬt, lôi sôVig v à v a n h ó a CÔM0 s S

viên trong cộng đồng sẽ làm đa sắc thái lối sống xã hội Quá trình đấu tranh giữa cái “tôi” và cái “chúng to” là quá trình hình thành và hội nhập lối sống cá nhân và lôi sông của cộng đồng Điều này có ý nghĩa thực tế hơn khi chúng ta giải quyết hài hòa các loại lợi ích cá nhân - tập thê - nhà nước - xã hội Như vậy, việc hài hòa các nhu cầu lợi ích cá nhân là con đường dẫn đến sự thông nhất về bản chất lối sông xã hội trong điều kiện còn tồn tại giai cấp, tồn tại sự khác biệt nhất định

LỐI sống là hệ thông các hoạt động sông của cá nhân hoặc của cộng đồng trong điều kiện kinh tế - xã hội nhất định Sự hình thành và thể hiện của lối sông không chỉ trong lao động sản xuất mà còn thể hiện trong cả các hoạt động khác của con người như hoạt động chính trị, hoạt động xã hội, hoạt động tư tưởng văn hoá, hoạt động pháp luật, hoạt động thể dục thể thao Lôi sống vừa là sản phẩm của điều kiện kinh tế - xã hội mang tính lịch sử, vừa phản ánh điểu kiện sống, hoạt động và quan hệ xã hội thông qua nhận thức, tình cảm, thói quen, cách ứng xử, cách làm việc của mỗi con người, mỗi tầng lớp, mỗi giai cấp

và mỗi cộng đồng dân tộc Vì thế, nội dung của lối sống bao gồm các yếu tô" cấu thành như phong cách tư duy, trạng

thái tình cảm, đặc điểm của quan hộ xã hội và thói quen

biểu hiện qua hành vi Thèm vào đó, hoạt động của con người là hoạt động có mục đích nên lốỉ sống phụ thuộc vào giá trị xã hội mà con ngưòi hướng tới, phụ thuộc vào sự kết

80

Mức sống (mặt vật chất của lối sông, biểu hiện ở chỉ số đáp ứng những nhu cầu vật chất và tinh thần của cộng đồng, cá nhân con ngưòi Mức sông cao là điều kiện vật chất cần thiết để hoàn thiện lôi sống);

Chất lượng sống (mức độ thoả mãn nhu cầu vật chất vàtinh thần của con người cả về sô" lượng và chất lượng của cuộc sông, thể hiện mức độ tự do về mặt xã hội cũng như điều kiện phát triển của cá nhân);

Nếp sông (những thói quen, phong tục, tập quán, quy ước chung của cộng đồng đã được định hình thành nét văn hoá được các cá nhân và cộng đồng thừa nhận, làm theo);

Phong cách sống (là hình thức biểu hiện của lốỉ sông thông qua hoạt động và những quan hệ xã hội tạo nên nét riêng biệt trong lối sông của các cố nhân, các nhóm xã hội

và môi trường sông);

Môi trường sống (bao gồm môi trường thiên nhiên, môi trường tự nhiên do con ngưòi tạo ra (các công trình, cảnh

81

P K ó p Iiạ Ạ ỷ , lối s ố n g v à v ă n h ó a c ổ ttg St5

quan do con người tạo ra từ tự nhiên), môi trường xã hội) Con người và các cộng đồng của con người luôn phải tuân theo những quy luật chung của môi trường sông tự nhiên

và xã hội.»

Từ những phân tích trên có thể hiểu lối sống là toàn bộ những hình thức hoạt động sống (thể thức, phương thức, cách thức sông) của mỗi con người, cộng đồng hoặc cả xã hội loài người trong quá trình sản xuất, sinh hoạt và hoạt động xã hội trong những điều kiện, hoàn cảnh nhất định của môi trường sông xung quanh con người

2 Lối sống theo pháp luật

Lối sống luôn vận hành theo một bảng giá trị xã hội nào

đó Nói cách khác, mỗi 101 sông đều dựa trên những chuẩn mực giá trị xã hội nhất định Các chuẩn mực xã hội mà con người hiện nay theo đuổi rất phong phú, đa dạng và một trong những giá trị xã hội mà con người phấn đấu đạt tói

là các chuẩn mực pháp luật, sự tôn trọng, thực hiện các chuẩn mực pháp luật một cách nghiêm minh, chính xác, hiệu quả Khi pháp luật được coi là chuẩn mực giá trị xã hội cho lối sống của mọi ngưòi trong xã hội thì lúc đó mỗi

cá nhân, tổ chức và cộng đồng buộc phải khép mình, làm theo những quy định của pháp luật, làm cho pháp luật đi vào đòi sống và khi này lôi sống theo pháp luật cũng được hình thành hay nói cách khác lối sống được xem xét dưới

giác độ (khía cạnh) pháp luật

82

P M w B P H Á P L U Ậ T V Ớ D L Ố J S ố N G

hối sống theo pháp luật hay lôi sông được xem xét dưới giác độ pháp luật được coi là những hành vi thực tế của con người dựa trên cơ sở những chuẩn mực pháp luật trong các lĩnh vực lao động sản xuất, sinh hoạt tiêu dùng các giá trị vật chất, tinh thần và các hoạt động chính trị - xã hội khác Đời sông pháp luật rất đa dạng và phức tạp nên lối sông theo pháp luật cũng rất phong phú, đan xen vào hầu hết các lĩnh vực của đời sông xã hội từ hoạt động sản xuất, trao đổi, tiêu dùng, các hoạt động sinh hoạt chung cả về vật chất và tinh thần Lôi sông không chỉ được quy định bởi điều kiện vật chất mà còn phụ thuộc vào các điều kiện tinh thần của cá nhân và cộng đồng - nguồn động lực vô tận của con người Tuy vậy, cũng không nên thiên về lối sông phi vật chất, coi trọng sông và làm việc bằng sức mạnh tinh thần thậm chí đôi lập vật chất với tinh thần Như vậy, có thể sẽ dẫn đến sự cam chịu hoặc cực đoan trong hành động, bảo thủ trong tư tưởng Theo đó, cần xây dựng một lối sống hài hòa toàn diện ở các phương diện, bởi lối sông là phạm trù sâu rộng trong đó các mặt lý tưởng, phương châm sống

và các hoạt động sông của con người luôn gắn bó mật thiết, hữu cơ với nhau

Lối sông theo pháp luật ra đời muộn cùng vối sự ra đời

của pháp luật nhưng ngày càng có vai trò quan trọng trong

xã hội hiện nay Cũng giống như pháp luật, lối sống theo pháp luật vừa mang những điểm chung của nhân loại vừa mang những đặc tính riêng của từng quốc gia, trong từng

8 3

P K ó p \uậị, lôi s ố n g v à v ă n k ó a c ố n g SỞ

giai đoạn phát triển Mỗi quốic gia, mỗi dân tộc có những quan niệm riêng về cách ứng xử, giải quyết những vấn đề khác nhau của cuộc sông nên họ thường xây dựng cho mình những quy tắc ứng xử (hệ thống các quy tắc xử sự) khác nhau và do vậy, họ xây dựng và phát triển cho mình lổì sống theo pháp luật ít nhiều khác nhau

Có hai loại chủ thể cơ bản có quan hệ hữu cơ với nhau

và với lối sống theo pháp luật là con người (cá nhân) và nhà nước Con người tiến hành các hoạt động tạo ra nội dung vật chất của lối sống, còn nhà nước ban hành pháp luật tạo lập hành lang pháp lý (quy tắc hành vi) cho hoạt động xã hội của con người và kiểm soát, đánh giá các hành vi đó của con người Con ngưòi với tư cách là công dân trong nhà nước thì sông theo pháp luật là bổn phận, là nghĩa vụ và trách nhiệm Không chỉ đòi hỏi cá nhân con người mà nhà nước còn đòi hỏi các tổ chức của con người, trong đó có bản thân nhà nước, các cơ quan nhà nưốc cũng phải hoạt động trên cơ sở các chuẩn mực pháp luật mà mình đã ban hành.Lối sống theo pháp luật luôn bộc lộ thông qua hành vi của cá nhân, hoạt động của cộng đồng và được đo bằng chuẩn giá trị xã hội là các quy định pháp luật Hành vi của con người rất đa dạng thể hiện ở nhiều lĩnh vực khác nhau

từ sản xuất, lao động, tiêu dùng, sinh hoạt, các hoạt động riêng tư Mỗi cộng đồng, mỗi cá nhân thường hướng tới những giá trị nhất định trong đó pháp luật được coi là chuẩn giá trị xã hội quan trọng nhất, được cả cộng đồng, cũng như

84

P M * B P H Á P 1 _ U A t V Ớ D L Ố J S ố M O

mỗi thành viên trong xã hội thừa nhận và hướng tới Những hành vi của tổ chức, cá nhân không được tiến hành theo đúng quy định của pháp luật được xem là lệch chuẩn pháp luật, là vi phạm pháp luật Giá trị xã hội của pháp luật là những mục tiêu phấn đấu của một cộng đồng xã hội, là những cái có ý nghĩa về mặt xã hội mà con người luôn hướng tới, là những điều mà một cộng đồng xã hội hay một chế độ

xã hội kỳ vọng đạt tới trong đời sổng vật chất và tinh thần Những kỳ vọng ấy là động lực thúc đẩy sự nhất trí, nỗ lực hành động của đại bộ phận các thành viên trong cộng đồng.Các giá trị xã hội của pháp luật rất đa dạng, phong phú, song tựu trung lại đó là văn minh, văn hóa, an toàn, bình đẳng, công bằng, tự do, nhân đạo, nhân văn Do vậy:

- Lối sông theo pháp luật là sông văn minh, có văn hoá

Lối sông theo pháp luật là biểu hiện của lối sông văn minh, mang tính chất văn hoá sâu rộng, gắn với hệ thông các giá trị văn hoá Bản thân pháp luật đã là biểu hiện của văn minh và văn hóa nhân loại Pháp luật chỉ xuất hiện khi xã hội đã phát triển tương đối cao Pháp luật xuất hiện do nhu cầu của đời sống cộng đồng của con người, thể hiện quan điểm, quan niệm của con người về lối sống, sinh hoạt, giải quyết tranh chấp, mâu thuẫn phát sinh trong xã hội một

cách có văn hóa Việc giải quyết cốc tranh chấp, mâu thuẫn

phát sinh trong xã hội trên cơ sở pháp luật sẽ tránh được

sự tùy tiện, dựa vào sức mạnh bạo lực (kẻ nào mạnh hơn,

kẻ đó thắng), bất chấp sự đúng sai, phải trái

85

P K ó p luẠt, lôi s ô n g v ẳ v ă n K óa c ô n g s ỗ

- Sống theo pháp luật là điều kiện bảo đảm an ninh và

an toàn xã hội. Pháp luật là công cụ, phương tiện bảo đảm

tự do, bình đẳng, an toàn và tiến bộ trong xã hội Pháp luật

ra đời nhằm đáp ứng nhu cầu được bảo vệ, được che chở của mỗi con người cũng như mỗi cộng đồng trong xã hội Pháp luật được xem như “thần công lý” bảo vệ, che chở cho nhân dân Vì vậy, từ xa xưa nhà biện chứng Heraclit đã nhắc nhở nhân dân phải đấu tranh “bảo vệ pháp luật như bảo vệ chốn nương thân của mình”. Trong cuộc sổng, người dân luôn tìm tới sự che chở, bảo vệ của pháp luật - một sự bảo

vệ có độ an toàn và tin cậy cao Bởi lẽ, pháp luật do nhà nước - người đại diện chính thức cho xã hội - ban hành và đảm bảo thực hiện nên nó có nhiều ưu thế hơn các công cụ khác trong việc bảo đảm an toàn và giải quyết các tranh chấp trong xã hội Cũng vì thế, mỗi khi có tranh chấp, xung đột ở bất kỳ một lĩnh vực nào, nếu bằng các phương tiện khác không giải quyết được thì người ta bao giờ cũng quay

về đổi chiếu với pháp luật, tìm lời giải đáp, cách giải quyết trong pháp luật Điều này thể hiện ưu thê của phầp luật so với các công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội khác hiện nay và như vậy, nó cũng thể hiện ưu thế của lốỉ sống theo pháp luật trong giai đoạn hiện nay

- Sống theo p h áp luật là điều kiện bảo đảm tự do, dân chủ của con người trong cuộc sống, lao động và sáng tạo

Trong xã hội có giai cấp, tự do, dân chủ, quyền, nghĩa vụ pháp lý của mỗi ngưòi, mỗi cộng đồng đều do pháp luật quy

8 6

P M * B P U Á P LU Ậ T v co L ố J S ố N G

định Sông theo pháp luật là điều kiện để thực hiện tự do dân chủ của mỗi người và của tất cả mọi người Dân chủ vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy con ngưòi hành động, khi dân chủ được thực thi trên thực tế, nhân dân thực sự là chủ và làm chủ sẽ khơi dậy một lối sống năng động, phát huy được sức sáng tạo của nhân dân trong các hoạt động và quan hệ xã hội Vì thế, dân chủ phải được thể chế hoá bằng pháp luật và được pháp luật đảm bảo, đồng thời nó cũng là nguyên tắc chi phối lối sông của con người trong xã hội Dân chủ sẽ tạo cho ngưòi các khả năng như: Sáng tạo, tìm tòi sáng kiến, cái riêng, phát minh ra những cái mới; cho phép mọi người nói khác, nghĩ khác' (còn những quan điểm đó có mang tính chân lý hay không thì phải dựa vào thực tiễn); được quyền phê phán (nếu không phê phán thì không thấy được cái lạc hậu, cái không phù hợp) Dân chủ thừa nhận những giá trị nhân phẩm, tự do của con ngưòi, là thước đo về sự phát triển tự do, trình độ giải phóng của con người Có thể nói, dân chủ là sự kết tinh của mọi giá trị xã hội Trình độ văn minh của xã hội được

đo bằng sự phát triển tự do, sự giải phóng của con người

Do vậy, dân chủ là một quá trình giải phóng xã hội, giải phóng con người Nhờ sự phát triển của dân chủ mà con người ngày càng được tự do, chuyển dần từ “vương quốc của tất yếu sang vương quốc của tự do

- Sống theo p h áp luật bảo đảm công bằng và bình đẳng trong xã hội. Nói tối pháp luật là nói tới công lý, công bằng,

8 7

P K ó p luẠt, lổÌ sôVig v à VÕK\ h o a ^ ^ 9 s<^

mặc dù có tính chất tương đối, phụ thuộc vào ý chí chủ quan của lực lượng cầm quyền và điều kiện để thực hiện chúng Các tranh chấp, mâu thuẫn trong xã hội nếu dựa vào các công cụ khác không giải quyết được thì phải dựa vào pháp luật Công bằng và bình đẳng xã hội là phương thức để thoả mãn hợp lý những nhu cầu của các tầng lớp, các nhóm xã hội, các cá nhân xuất phát từ khả năng hiện thực của những điều kiện kinh tế - xã hội và vai trò của nhà nước trong giai đoạn lịch sử nhất định, về ng-uyên tắc, chưa thể có sự công bằng nào được coi là tuyệt đổi, trong chừng mực mà mâu thuẫn giữa nhu cầu của con người và khả năng hiện thực của xã hội đáp ứng nhu cầu còn chưa được giải quyết Bởi vậy, mỗi thòi đại và ở mỗi đất nước lại

có sự đòi hỏi riêng về sự công bằng xã hội Dưới tác động của pháp luật, lối sông định chuẩn theo nguyên tắc công bằng được hình thành, được khuyến khích và bảo vệ Đó là, trong các hình thức hoạt động xã hội biết kết hợp một cách hài hoà mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ của cá nhân với cá nhân, giữa cá nhân với cộng đồng; chống những cách sông cục bộ bản vị, kéo bè kéo cánh, phe phái, tạo ra những đặc quyền, đặc lợi cho một số ngưòi, không biết quan tâm đến lợi ích của nhân dân, của người lao động

và tác động xấu đến xã hội Người có lối sông công bằng bao giò cũng tôn trọng chân lý, tôn trọng pháp luật và tôn trọng lợi ích của người khác Vì thế, công bằng luôn gắn liền với

sự bình đẳng Những mục tiêu cần thực hiện để bảo đảm

88

P U á tt B P H Á P l l a A t v ớ j l ố d s ố N O

công bằng xã hội là vô cùng rộng lớn, trong đó pháp luật tập trung vào những điểm chủ yếu như: xử lý đúng đắn mối quan hệ giữa quyền lợi và nghĩa vụ của mỗi công dân; xoá bỏ mọi đặc quyền, đặc lợi; mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật; việc thưởng phạt phải công bằng, chí công

vô tư, không thiên vị; pháp luật phải là công cụ hữu hiệu nhất được mọi chủ thể trong xã hội tin tưởng và có khả năng bảo vệ cho mọi chủ thể

- Sống theo p h áp luật th ể hiện tính nhăn đạo và nhân văn. Nhân đạo là bản tính vốn có của con ngưòi, là thể hiện tính người, đó là sự thương yêu, quý trọng sâu sắc con người, tôn trọng và bảo vệ các giá trị con người, đem lại tự

do và hạnh phúc cho con người Nhân đạo là nội dung cơ bản của pháp luật, pháp luật được ban hành cho con người,

vì con người, mang tính nhân văn sâu sắc Pháp luật bảo

vệ danh dự, nhân phẩm, tài sản của con người, thậm chí của cả ngưòi bị hại lẫn của người vi phạm các quy tắc của đòi sông cộng đồng như tập quán, tín điều tôn giáo, pháp luật Không chỉ bảo vệ con người, pháp luật còn bảo vệ cả môi trường sông của con người, những loài động, thực vật trên trái đất Nhân đạo xã hội chủ nghĩa có nội dung rộng lớn, triệt để, sâu sắc và cao cả, đồng thời lại rất hiện thực

Trước hết, nhân đạo xã hội chủ nghĩa thể hiện ở tư tưởng

giải phóng con người khỏi áp bức, bất công, đưa con ngưòi

từ địa vị phụ thuộc lên địa vị chủ nhân của xã hội Pháp luật quy định một cách đầy đủ các quyền con người, quyền

89

P K ấ p \uật/ lổi sổKig v à v a n h ố a c ô n g SỎ

công dân, đồng thòi có cơ chế phù hợp để người dân thực hiện được các quyền đó, không ngừng phát huy quyền làm chủ về mọi mặt của nhân dân, thực hiện mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh, mọi người có cuộc sông ấm no, tự do, hạnh phúc, có điều kiện phát huy tài năng, phát triển toàn diện

Nhân đạo xã hội chủ nghĩa cũng thể hiện ở tư tưởng tôn trọng và bảo vệ nhân phẩm và những giá trị con người, coi con người là trên hết, phải quyết tâm và hành động tích cực để bảo vệ những phẩm giá của con người Tất cả các hoạt động từ hoạch định chính sách đến ban hành văn bản quy phạm pháp luật đều phải quán triệt tư tưởng phục vụ nhân dân, vì lợi ích của nhân dân Mọi quy định trong pháp luật được ban hành đểu xuất phát từ việc phục

vụ con ngưòi, vì con người Pháp luật bảo đảm và bảo vệ các quyền tự do dân chủ của nhân dân, bảo vệ tính mạng, tài sản, nhân phẩm, danh dự, uy tín của họ Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi trà đạp lên phẩm giá con ngưòi, trừng trị nghiêm khắc những hành vi xâm phạm tới các giá trị con người, chống lại loài người Việc xử lý vi phạm pháp luật cũng được tiến hành trên cơ sở bảo đảm danh

dự, nhân phẩm của con người, pháp luật nghiêm cấm mọi

hình thức truy bức, dùng nhục hình, xúc phạm danh dự,

nhân phẩm của con người Nhân đạo xã hội chủ nghĩa đòi hỏi phải có lòng căm thù đối với cái ác, kiên quyết đấu tranh chông lại áp bức bất công Nhân đạo thể hiện ở lòng

9 0

áp dụng pháp luật, tư tưởng nhân đạo thẩm thấu vào tiềm thức và chỉ đạo hành vi của mỗi người Giá trị đó định hướng cho con người cách sông biết quan tâm đến người khác, biết đề cao và tôn trọng nhân cách của ngưòi khác Thấm nhuần giá trị nhân đạo, pháp luật quan tâm

và tao moi điều kiên để mỗi cá nhân đươc thể hiên mình,• • • m • /

được tạo điều kiện để phát triển năng khiếu và tài năng, được tham gia vào các hoạt động xã hội một cách bình đẳng với người khác; được quan tâm, chăm sóc sức khoẻ

và hưởng một cuộc sống hạnh phúc Pháp luật là những quy tắc ràng buộc hành vi của con người, để mọi người chung sống hạnh phúc với nhau, sông không làm hại đến người khác “Mục đích cuối cùng của đời sống con người

là hạn h phúc Do đó, luật p h ả i liên quan chủ yếu tới trật

tự có trong hạnh phú c”.'

1 Samuel Enoch Stumpf: Lịch sử triết học và các luận đề, Nxb Lao

động, Hà Nội, 2004, tr.579.

9 1

P K á p luẠt, lối soVig v à v ă n K óa c ổ n g s ỗ

Luật sông vĩnh cửu ở đời ngưòi là cầu phúc, tránh hoạ nên lối sống nhân đạo còn là lốì sông khoan dung và giàu lòng nhân ái Pháp luật quán triệt tính nhân đạo là pháp luật làm cho các giá trị đó được hiện hữu trong lối sông

- Sông theo pháp luật bảo đảm sự phát triển bền vững của xã hội Các nhu cầu của con ngưòi (cá nhân, nhóm, cộng đồng, xã hội, nhân loại) rất phong phú, đa dạng Đó

có thể là những nhu cầu tối thiểu và cần thiết của con người nhằm duy trì sự sông của họ như nhu cầu về ăn mặc,

về việc làm, về nhà ở, về phương tiện đi lại ; nhu cầu về

an toàn, an ninh như được sinh sông an toàn, không bị các hiểm hoạ ảnh hưởng đến tính mạng, sức khoẻ và khả năng làm việc, không bị mất nguồn lợi sinh sốhg, không bị đô hộ ; nhu cầu tình cảm như yêu thương và được yêu thương, duy trì, bảo tồn nòi giống, gia đình, dòng họ ; nhu cầu được giao tiếp, tạo lập niềm tin của cuộc sông theo những lý tưởng, tôn giáo, tín ngưỡng nhất định, mở rộng giao lưu với các nhóm, cộng đồng khác ; nhu cầu nghỉ ngơi, hưởng thụ theo quan niệm và ý thích của bản thân như ngày càng khoẻ mạnh, bản thân được hoàn thiện, có các thú vui, giải trí, phục hồi sức khoẻ ; nhu cầu thông tin

và được thông tin, có sự hiểu biết về thế giới xung quanh,

được học tập ; nhu cầu về công bằng, bình đẳng trong

cộng đồng, trong xã hội, xoá bỏ những bất công, chênh lệch

xã hội ; nhu cầu có được những vị thê nhất định trong cộng đồng, xã hội để khẳng định, thể hiện vai trò của bản

92

PMn B pfjy\p LÍAẬT vớa L ố ũ s ố Mổ

thân; nhu cầu được xã hội và mọi người xung quanh kính

nể, được suy tôn bởi xã hội và nhân loại ; nhu cầu có địa

vị, quyền lực, vị thế cao trong xã hội mà nhờ vào chúng có thế giải quyết các nhu cầu thấp hơn một cách dễ dàng hơn hoặc có thể chi phôi và không chế được nhiều ngưòi khác; nhu cầu biến đổi thông qua các cơ hội để thăng tiến trong nhóm, tổ chức, cộng đồng, xã hội, để tạo ra các cơ hội phát triển tốt nhất cho bản thân, quốc gia, dân tộc mình Thông qua những hoạt động nhằm thoả mãn các nhu cầu của mình (cá nhân, nhóm, cộng đồng, tổ chức, xã hội ), con người đã làm xã hội phát triển Nói cách khác, phát triển xã hội là nhằm đáp ứng ngày một tốt hơn, nhiều hơn các nhu cầu, lợi ích đa dạng về vật chất, tinh thần và các nhu cầu khác của các cá nhân, cộng đồng, tổ chức, quốc gia

để mỗi người và tất cả mọi người có cuộc sông ngày càng đầy đủ, an toàn, văn minh, hạnh phúc và lâu bền hơn Sự phát triển xã hội cần được quản lý, trong đó quản lý bằng phốp luật là quan trọng nhất Do vậy, ở một khía cạnh nhất định pháp luật phản ánh quy luật khách quan sự vận động, phát triển của xã hội Nếu các quy định pháp luật

được thực hiện nghiêm minh sẽ tạo điều kiện cho xã hội phát triển nhanh, hài hòa và bền vững Bảo đảm sự ổn định và phát triển bền vững của xã hội là một trong những vai trò, tác dụng quan trọng của pháp luật hiện nay Pháp luật vừa là chuẩn mực, thước đo của hành vi con người, vừa

là công cụ kiểm nghiệm các quy trình, các hiện tượng xã

93

P K á p ImẬ+/ lối sôV\0 v à vcm kó-a cồ n g s ổ

hội và điều chỉnh các quá trình xã hội, đưa đến cho con người lượng thông tin nhất định về các giá trị và các yêu cầu của xã hội Do vậy, sống theo pháp luật con người đã làm cho xã hội phát triển bền vững vì hạnh phúc của con người và thế giới tự nhiên

- Lối sống theo p h áp luật chịu sự quy định bởi phương thức sản xuất và các điều kiện sống của con người. Mỗi phương thức sản xuất đòi hỏi những chuẩn mực pháp luật khác nhau và lối sống theo pháp luật cũng có những điểm khác nhau Tuy vậy, cũng cần phải thấy rằng, mặc dù trong cùng một phương thức sản xuất, song lối sống theo pháp luật của mỗi giai cấp, mỗi cá nhân có thể cũng khác nhau Ngược lại, lối sông theo pháp luật cũng có ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển của kinh tế, có thể tác động tích cực, thúc đẩy tạo điều kiện cho kinh tê phát triển, song cũng có thể tác động tiêu cực, kìm hãm sự phát triển của kinh tế trong những chừng mực nhất định Ngoài ra, các điều kiện sông của con ngưòi như khí hậu, môi trưòng sông

và các điều kiện khác nữa cũng có ảnh hưởng tới lôi sống của cộng đồng, dân tộc Vì vậy, lối sống theo pháp luật có tính linh hoạt và cơ động cao, con người và các cộng đồng người luôn có sự thích nghi với môi trường và hoàn cảnh, điều kiện sống cụ thể Lối sống theo pháp luật luôn thay đổi theo lãnh thổ, theo thời gian và đốĩ vói những chủ thể sống nhất định Lối sống của mỗi người có đặc trưng riêng

về nội dung và hình thức biểu hiện Lốì sống theo pháp

9 4

PM* B PHÁP LÍAẬT v co L Ố J S Ố N G

luật cũng luôn có tính mở Lối sông của các cá nhân, các dân tộc, cộng đồng khác nhau luôn có sự giao lưu và tiếp biến lẫn nhau, thẩm thấu và tiếp thu những giá trị nhằm hướng tới chân, thiện, mỹ

- Lối sống theo pháp luật vừa mang tính cá nhân vừa mang tính xã hội nên tồn tại lối sống theo p h áp luật chung của cả một cộng đồng (quốc gia, dân tộc, vùng lãnh thổ, khu vực văn hoá, giai cấp, tầng lớp xã hội) và lối sống theo pháp luật của từng g ia đinh, mỗi cá nhăn. Lối sông theo pháp luật biểu hiện mối quan hệ biện chứng giữa cái phổ biến vối cái đặc thù và cái đơn nhất theo hệ thống giá trị xã hội mà các chuẩn mực pháp luật giữ vai trò chủ đạo Mỗi cá nhân

có điểu kiện sông khác nhau, được giáo dục, đào tạo khác nhau, có các tính cách và rất nhiều các yếu tố" khác nữa khác nhau nên lôi sống của họ nói chung, lốì sông theo pháp luật nói riêng ít nhiều cũng khác nhau Các cá nhân lại tập hợp nên những cộng đồng xã hội lốn, nhỏ khác nhau tương đổi ổn định nên lối sống theo pháp luật của mỗi cộng đồng mang những nét căn bản trong lối sông của các thành viên cộng đồng Ngược lại, lối sống của cả cộng đồng cũng ít nhiều có ảnh hưởng tới lối sông của mỗi cá nhân thành viên

- Lối sống theo p h áp luật được hình thành và p h át triển trên cơ sở các chuẵn mực p h áp luật, biêu hiện thông qua các hoạt động thực hiện và áp dụng p h áp luật. Các chuẩn mực pháp luật hình thành và phát triển dần từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện Khi các chuẩn mực (quy

95

P h á p luẠf> lôì sôV\0 v à v ă n h ó a c ổ n g s<5

định pháp luật) thay đổi thì lối sống cũng ít nhiều thay đổi Đương nhiên, trong cuộc sông con ngưòi không chỉ chịu sự tác động của pháp luật, mà còn chịu sự tác động của nhiều yếu tô" khác nữa như truyền thống, tập quán, văn hoá Tuy vậy, các chuẩn mực pháp luật thường được coi là những chuẩn mực có ưu thê hơn so với các chuẩn mực xã hội khác, đồng thời cũng là những chuẩn mực có

sự phù hợp khá cao với các chuẩn mực xã hội khác như đạo đức, phong tục tập quán trong xã hội hiện tại Khi pháp luật được coi là các chuẩn mực cơ bản thì sông theo pháp luật là lối sông cơ bản nhất Lập luận này cũng cho thấy lối sống theo pháp luật là phạm trù có tính xã hội - lịch sử nhất định, nó sẽ chuyển hóa và hoàn thiện dần thành lối sống cộng đồng khi không còn nhà nước và pháp luật Không phải mọi hành vi xã hội đều phải chịu và được điều chỉnh bằng pháp luật nhưng mọi hành vi khi có pháp luật điều chỉnh đều được kiểm soát, đánh giá là hợp pháp hoặc bất hợp pháp Sông theo pháp luật phù hợp vối lối sông công nghiệp, giải phóng năng lực trí tuệ và khả năng sáng tạo của con người Trong chủ nghĩa xã hội, sông theo pháp luật là đòi hỏi khách quan xuất phát từ tính tổ chức cao của một xã hội văn minh, dân chủ, đa dạng hóa các quan hệ xã hội Sông theo pháp luật phù hợp với trạng thái pháp chế, là biểu hiện sinh động nhất

của thực tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền hiện nay Xét về mặt bản chất, sống theo pháp luật không tách rời nội dung củng cô' nền dân chủ, tăng cường pháp chế, nâng

9 6

P k á * B P H Á P L U Ậ T V Ớ D L ố J S ố M a

cao hiệu lực quản lý nhà nước, phát huy quyền lực nhân

dân, bảo đảm công bằng xã hội *

- Lối sống theo pháp luật có tính lịch sử, có quá trình hình thành và phát triển lâu dài. Không phải ngay một lúc

mà có được lổì sống văn minh, phù hợp pháp luật Lốĩ sống theo pháp luật hoàn thiện dần một cách có ý thức của mỗi

người dân và của cả cộng đồng Cùng với thòi gian, lối sống

theo pháp luật được lặp đi, lặp lại một cách thường xuyên,

hành vi tuân theo pháp luật của những cá nhân, tập thể, tổ chức, nhóm xã hội, giai cấp và cả xã hội nói chung dần trở

thành thói quen của mỗi người trong xã hội Do vậy, ý thức,

trách nhiệm xây dựng lối sông theo pháp luật cần phải được

mỗi cá nhân, cũng như cả cộng đồng cùng tiến hành

Khi chưa xuất hiện pháp luật thì chưa thể nói tới lối

sông theo pháp luật và nếu sau này pháp luật tiêu vong thì

cũng sẽ không còn nói tới lối sông theo pháp luật nữa Khi

này, lối sông trong xã hội sẽ được chuẩn hóa theo các tiêu

chuẩn của văn hóa, đạo đức và các quy tắc của đời sống

cộng đồng của xã hội văn minh

II CÁ C NHÂN TÓ ẢNH HƯỎNG TÒI LỖI SÓNG THEO PHÁP LUẬT

Với tính cách là một yếu tô điều chỉnh xã hội, pháp luật

ngày càng đóng vai trò quyết định trong việc định hướng,

điều chỉnh, đánh giá hành vi của con người trong xã hội

Mục đích cuối cùng mà nhà nước hướng tới khi ban hành

9 7

PlvẮp luẠt/ lôì Sổng v à v ã n Uóa côr\Q SỎ

pháp luật là dùng pháp luật để tạo ra và duy trì một trật

tự xã hội có lợi cho giai cấp cầm quyền cũng như toàn thể cộng đồng nói chung Vì pháp luật điều chỉnh số lượng lốn quan hệ mang tính phổ biến và có ý nghĩa quyết định đến

sự phát triển của xã hội nên để pháp luật tạo ra và duy trì được trật tự xã hội cần thiết thì pháp luật phải được tôn trọng, pháp luật phải trở thành các tiêu chuẩn hành vi của mọi người để con người hành xử theo pháp luật một cách

tự nhiên, tất yếu trong cuộc sống hàng ngày Nói cách khác, sống theo pháp luật phải trở thành lối sống của tất

cả mọi người

Trong đòi sống, ở mỗi lĩnh vực, con người phải tuân theo những chuẩn mực khác nhau của lĩnh vực đó Vì vậy, lối sống được hình thành trong nhiều lĩnh vực, trong đó có lối sông theo pháp luật Bản thân lối sông có thể được hiểu

là “những cách thức, phép tắc tổ chức và điều khiển đời sống cá nhăn và cộng đồng đã được thừa nhận rộng rãi và trở thành thói quen”.1

Thông thường lối sống được phân chia thành lối sống cá nhân và lối sống cộng đồng, song sự phân chia này chỉ mang tính tương đối “Con người luôn luôn p h ả i tồn tại

1 Xem Nguyễn Trần Bạt, Lối sống, http: / / www.chungta.com-Loisong::

ý nghĩa - giá trị - Suy ngẫm, Triet hoc, Lo gic, Tu tuong, ■ Microsoft

Internet Explorer.

9 8

P M * B P H Á P L U A t V Ớ O L ố J S ố n o

trong một cộng đồng người, một nước, một khu vực nhất định Trong cuộc sống chung như thế, người ta buộc p h ải tuân thủ những quy tắc nhất định, thành văn hoặc bất thành văn Những quy tắc này bao trùm tất cả các lĩnh vực: đạo đức, thẩm mỹ Trong sô'đó, có những quy tắc dần dần được cá nhăn thừa nhận và trở thành thói quen Đó là lối sống cá nhân Có những quy tắc được thừa nhận rộng rãi trong nội bộ một cộng đồng nào đó Chúng được người ta tuân thủ gần như vô điều kiện, gần như một lẽ đương nhiên Đó là lối sống cộng đồng”.1

Như vậy, xem xét lối sông nói chung và lôi sống theo pháp luật nói riêng cần phải đặt con người trong mốĩ quan

hệ với môi trường tự nhiên, xã hội; trong đó, con người sống

và tồn tại vừa như một thực thể độc lập, vừa như một bộ phận cấu thành của tổng thể thông nhất Theo đó, có rất nhiều nhân tố ảnh hưởng đến lối sông theo pháp luật, song dưới đây chỉ bàn đến những nhân tô' cơ bản như điều kiện kinh tế, các yếu tô" điêu chỉnh xã hội như phong tục, tập quán, tôn giáo, văn hóa, giáo dục và pháp luật

1 Ảnh hường của điều kiện kinh tế

Phương thức sản xuất (lối sông theo pháp luật như là sản phẩm phát triển kinh tế - xã hội có tính chất cá nhân con ngưòi) Phù hợp với mỗi phương thức sản xuất xã hội

1 Xem Nguyễn Trần Bạt, Lối sông, sđd.

99

P K ó p !u£-f> lối sôV»g V«Ằ v ã tt h ó a c ô n g s<5

CÓ lốỉ Sống theo pháp luật nhất định Nói cách khác, mỗi phương thức sản xuất xã hội sẽ tạo ra một lối sống theo pháp luật thích ứng Chẳng hạn, phương thức sản xuất phong kiến với nền sản xuất nông nghiệp, manh mún lạc hậu tạo

ra lối sông theo pháp luật khác vối phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa với nền sản xuất công nghiệp, hiện đại

Theo Mác, khi nói đến phương thức sản xuất là nói đến cách thức tổ chức lao động xã hội và phân phổi sản phẩm Như vậy, phương thức sản xuất thể hiện những hình thức hoạt động của con người Mỗi phương thức sản xuất có thể tạo ra lối sông nói chung và lối sông theo pháp luật khác nhau Với những phương thức sản xuất mà việc

tổ chức lao động và phân phôi không cần thật chặt chẽ, chính xác thì có thể tạo ra lối sông khá tự do, các quy phạm pháp luật không điều chỉnh quá nhiều, quá chi tiết các quan hệ giữa ngưòi với người và việc vi phạm pháp luật có thể không gây ra hậu quả nghiêm trọng Điều đó dẫn đến yêu cầu tuân thủ pháp luật không cao, xã hội chưa thực sự coi trọng lối sông theo pháp luật Trái lại, với những phương thức lao động đòi hỏi phải tổ chức lao động, phân phối sản phẩm chặt chẽ, chính xác thì pháp luật đóng vai trò to lớn trong việc điều chỉnh các quan hệ

xã hội hình thành trong sản xuất và phân phối Tuân thủ pháp luật trở thành yêu cầu tất yếu để đảm bảo hiệu quả lao động cũng như dung hòa các lợi ích khác nhau Không chỉ dừng lại ở các vấn đề liên quan trực tiếp đến sản xuất

100

P K á * B P H Á P L U Â T v ớ j l ố o s ố n g ,

mà các phương thức sản xuất hiện đại cũng tạo ra cho con người thói quen hành xử chính xác, có trật tự trong mọi lĩnh vực của đời sống Thói quen này tìm thấy điểm tựa ở tính phố biến và xác định của pháp luật Chính vì vậy, sống theo pháp luật dần dần trở thành lối sông tự nhiên

ở các xã hội hiện đại

Cùng với phương thức sản xuất là nhân tô" có tầm ảnh hưởng sâu xa, điều kiện kinh tế cụ thể của từng cá nhân, của cả xã hội cũng ảnh hưởng không nhỏ đến lôi sông theo pháp luật Thông thường, con người dành sự quan tâm đầu tiên cho những nhu cầu thiết yếu của chính mình như ăn, mặc, ở Khi những nhu cầu đó được đáp ứng ở mức nào đó thì người ta mới quan tâm đến những vấn đề khác, những vấn đề chung của xã hội Lịch sử đã chứng minh rằng, một phần rất lớn những người bị bần cùng hóa cũng đồng thời bị lưu manh hóa hoặc mỗi khi nền kinh tế rơi vào tình trạng khó khăn thì xã hội cũng nảy sinh những vấn đề phức tạp, mất ổn định Điểu đó nói lên rằng, lối sông theo pháp luật cần có điều kiện kinh tế nhất định bảo đảm

2 Ảnh hưởng của c á c công cụ điều chỉnh xã hội khác

Cùng với pháp luật, đạo đức, phong tục, tập quán, các tín điều tôn giáo đều là các công cụ điều chỉnh xã hội, đều

có giá trị điều chỉnh đôi vối cá nhân và đôi với các tình huống khác nhau đế làm cho các mối quan hệ xã hội ổn

101

"P h áp \uậi/ lôì s ố n g v à vcm KóiQ côrvg s ỗ

định và phát triển theo hướng phù hợp với lợi ích của các giai cấp và các nhóm xã hội.1 Vì vậy, nếu pháp luật chỉ có một hệ thông thống nhất do thể hiện ý chí của nhà nưốc (ý chí của giai cấp thống trị) thì các công cụ điều chỉnh xã hội khác lại khá đa dạng tùy thuộc vào việc công cụ đó thể hiện

ý chí của giai cấp, nhóm xã hội nào, phục vụ lợi ích của ai Các công cụ này vừa tồn tại độc lập với khả năng điều chỉnh riêng, vừa đan chéo vào nhau, bổ sung cho nhau, đôi khi xung đột với nhau Mặc dù có một sô" điểm chung nhất định với pháp luật, nhưng các công cụ điều chỉnh xã hội cũng có sự khác biệt khá căn bản Điểm khác biệt đầu tiên

là phương pháp điều chỉnh hành vi Các công cụ điều chỉnh

xã hội này thường điều chỉnh hành vi chủ yếu dựa trên sự

tự giác của các cá nhân, cộng đồng Hệ thông chế tài thường mang tính chất tinh thần nhiều hơn tính chất kinh

tê hay thể chất Trên thực tế, các công cụ này thường được mọi ngưòi tuân theo một cách tự nguyện, trở thành những phương cách ứng xử hàng ngày khá tự nhiên, nhuần nhuyễn Chính điều đó làm nên sức mạnh cho sự điều chỉnh của các công cụ điều chỉnh xã hội Thêm vào đó, các công cụ này nói chung được hình thành dần dần trong đòi sống và tồn tại lâu dài, nhiều khi được chấp nhận, được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác Tính ổn định, bền

' Đức Uy (dịch), S ự sai lệch chuẩn mực xã hội, Nxb Thông tin lý luận,

Hà Nội, 1986, t r l l l

102

P M « B P H Á P LỈAẬT V Ớ J L ố D S ố N O

vững đó cũng là yếu tố" tạo nên sức mạnh tự nhiên cho các công cụ điều chỉnh xã hội Trong nhiều trường hợp, con người hành động theo các chuẩn mực đó mà không cảm thấy một sức ép, một sự bắt buộc nào Trong khi đó, pháp luật luôn phải sử dụng song song hai phương pháp là thuyết phục và cưỡng chế Chế tài pháp luật khá cứng rắn,

có thể tước đi những quyền tự do nhất định, thậm chí cả quyền sông của con người So với các công cụ điều chỉnh xã hội khác, pháp luật linh hoạt hơn, thay đổi nhiều hơn Đây

là ưu điểm nhưng ở một khía cạnh nào đó cũng lại là nhược điểm của pháp luật so với các công cụ điều chỉnh khác Xu hướng chung của con người là thích ổn định, tìm đến những giá trị tinh thần bền vững Chính ở đây cho thấy có hai khả năng các công cụ điều chỉnh xã hội khác ảnh hưởng đến lối sông theo pháp luật Một là, pháp luật cùng với các công cụ điều chỉnh xã hội khác tạo thành một hệ thống; trong đó, các công cụ điểu chỉnh hỗ trợ lẫn nhau “Hầu như mỗi sự đi chệch chuẩn mực loại này th ế nào cũng đụng chạm đến chuẩn mực loại khác và rơi vào vòng tác động của chúng”.1

Cho nên, việc coi trọng các công cụ điều chỉnh quan hệ

xã hội trong cuộc sông cũng đồng thời tạo nên thói quen coi trọng pháp luật Hai là, khi pháp luật và các công cụ điều chỉnh khác xung đột với nhau thì thông thường các công

1 Đức Uy (dịch), S ự sai lệch chuẩn mực xã hội, Nxb Thông tin lý luận,

Hà Nội, 1986, tr 118

1 0 3

P K ó p ìu ậ ị, lối sôVvg v à vcm Wóa c ô n g SỎ

công cụ điều chỉnh xã hội phù hợp vối lợi ích và gần gũi với tâm lý con người hơn nên theo thói quen mọi người sẽ dễ có

xu hướng chọn hành động theo các công cụ đó chứ không theo pháp luật Khi đó, lối sông theo pháp luật sẽ bị chính các công cụ điều chỉnh quan hệ xã hội khác ngăn trỏ Nói cách khác, pháp luật càng gần gũi với các công cụ điều chỉnh xã hội thì mọi người càng dễ có được lối sông theo pháp luật, ngược lại, pháp luật càng đốì nghịch với các công

cụ đó thì càng khó xây dựng lối sông theo pháp luật

3 Ảnh hưởng của truyền thống lịch sử

Yếu tô" lịch sử và truyền thống Các chuẩn mực pháp luật hình thành và phát triển là cả một quá trình lịch sử lâu dài, việc tôn trọng và thực hiện chúng luôn chịu ảnh hưởng

và chi phối bởi các chuẩn mực xã hội khác như tập quán, đạo đức, tín điều tôn giáo Những yếu tố đó làm cho lốì sống theo pháp luật luôn mang tính lịch sử và truyền thống.Truyền thống lịch sử của mỗi quổic gia cũng là nhân tô"quan trọng ảnh hưởng đến lối sông nói chung và lôi sốngtheo pháp luật nói riêng của công chúng Đối với Việt Nam,đây lại là nhân tố khá đặc biệt do đặc thù của lịch sử dân % / • • » t *

tộc Cho đến nay, đa sô" các nhà nghiên cứu đều cho rằng người Việt bắt đầu tiếp xúc thực sự với pháp luật khi chủ quyền quốc gia nằm trong tay phong kiến phương Bắc và pháp luật đó lại là công cụ của phong kiến phương Bắc dùng để nô dịch, đồng hóa người Việt Do đó, ngay từ buổi

104

P k á * B P - H Á P l u Ạ t V Ớ J L ố a S ố N G

đầu nhân dân đã có ý thức chống đôi lại pháp luật Đến thời Lí, Trần, pháp luật Việt được hình thành và ngày càng được trú trọng nhưng pháp luật thời đó còn khá đơn giản, không đủ các quy định cần thiết nên có nhiều vấn đề, nhiều mối quan hệ vẫn được điều chỉnh bởi các yếu tô" điều chỉnh

xã hội khác, nhất là phong tục, tập quán Đồng thời, bản thân pháp luật lúc đó rất coi trọng tục lệ v ề cơ bản, pháp luật là sự thể chế hóa các tục lộ Dưối thời Pháp thuộc, pháp luật của chính quyền thuộc địa nửa phong kiến cũng không được sự đồng tình của người dân và hệ thông luật tục cũng vẫn được thừa nhận Như vậy, cho đến trước cách mạng tháng Tám “tính buộc p hải thích ứng với tục lệ là một đặc điểm to lớn của lịch sử pháp luật Việt N am Người ta vẫn sống theo lệ nhiều hơn theo luật".1

Có thể nói, suốt chiều dài lịch sử Việt Nam cho đến trước cách mạng tháng Tám, phần lớn thòi gian đó ngưòi Việt Nam có thói quen chông lại pháp luật Thói quen này được hình thành trên cơ sở tình yêu quê hương, đất nước nhằm bảo vệ chủ quyền quốc gia, bảo tồn văn hóa dân tộc Sau khi cách mạng tháng Tám thành công, nhà nưốc mới xây dựng pháp luật thể hiện ý chí của nhân dân, bảo vệ lợi ích nhân dân, dân tộc Tuy nhiên, do điểu kiện đặc thù của

1 Vũ Minh Giang, Pháp luật trong quan hệ với các yếu tô' phi quan

phương ở Việt Nam, Xã hội và pháp luật, Nxb Chính trị Quô'c gia, Hà

Nội, 1994.

105

P K á p luột/ lôi sôV\g v à v ă n k ó a c ồ n g s ă

chiến tranh, nhà nước không thể xây dựng được một hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, đồng thời yếu tô" chủ quan, duy ý chí thể hiện đậm nét trong pháp luật kéo dài trong suốt thời kỳ bao cấp làm cho pháp luật nhiều khi khó đi vào cuộc sông Có những lúc, hiện tượng xé rào pháp luật trở nên khá phổ biến và được xã hội đồng tình, ủng hộ Chính những điều kiện lịch sử cụ thể đó dẫn tối thực tế là việc hình thành, duy trì lối sông theo pháp luật của ngưòi dân Việt Nam gặp rất nhiều khó khăn

4 Ảnh hưỏng của pháp luật

Pháp luật và các yếu tô" khác Ảnh hưởng của pháp luật lên lối sống xảy ra theo con đường thiết lập và đưa vào cuộc sông những quy tắc xử sự cho các thành viên trong xã hội, thiết lập những khuôn mẫu hoạt động sống cho con người trong những tình huống, hoàn cảnh điển hình của các quan

hệ xã hội Quy phạm pháp luật là phương tiện tư vâ'n cho con người trong các hoạt động xã hội bằng cách thông báo cho họ về sự hợp pháp, không hợp pháp, về các quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm công dân của họ, về các hình thức liên hệ tương hỗ trong gia đình, trong tập thể và trong xã hội, về nghĩa vụ giai cấp, nghĩa vụ quốc tế Do vậy, nếu pháp luật hoàn thiện, phù hợp với các điều kiện kinh tế, xã hội thì việc tôn trọng và thực hiện pháp luật sẽ thuận lợi

và đạt hiệu quả cao hơn đốì với hầu hết các cá nhân và tổ chức trong xã hội

106

P M n B P H Á P L U Ậ T V Ớ D L ố J S ố N G

Tất cả những nhân tô' nói trên đều có ảnh hưởng với những tầm, mức khác nhau đến lối sông theo pháp luật Có nhân tô" ảnh hưởng trực tiếp, có nhân tố ảnh hưởng gián tiếp, có nhân tô' ảnh hưởng ở mức độ sâu xa khó nhận thấy Cùng vối những nhân tô" đó, bản thân pháp luật, nhất là pháp luật hiện hành, là nhân tô ảnh hưởng rõ rệt nhất đến lối sông theo pháp luật

Trước hết, pháp luật ảnh hưởng đến lối sông theo pháp luật thông qua ý thức pháp luật của nhân dân Một cách đơn giản, khi nói đến lối sống theo pháp luật là nói đến việc người dân luôn tự giác hành động theo yêu cầu của các quy phạm pháp luật khi hành vi của họ được pháp luật điều chỉnh Mỗi hành vi đều chứa đựng yếu tố chủ quan là ý chí của con người thể hiện sự đánh giá tình hình, quyết định hành động Con người quyết định hành động hay không, hành động như thê nào phụ thuộc vào việc họ coi hành động

đó có cần thiết hay không, có mang lại cho họ, cho người khác hay cho cộng đồng lợi ích gì không, nếu không hành động hay hành động theo cách khác thì có hậu quả bất lợi

gì không Điều đó lại phụ thuộc vào tâm lý, tình cảm, quan niệm của họ đối với các quy định của pháp luật Như vậy, ý thức pháp luật vổn được hiểu là tổng thể những học thuyết,

tư tưởng, quan điểm, quan niệm thịnh hành trong xã hội thể hiện sự đánh giá về tính hợp pháp, không hợp pháp trong hành vi của con người, về bản thân pháp luật trong quá khứ, trong hiện tại và trong tương lai trở thành yếu tô"

1 0 7

ý thức pháp luật chi phối hành vi pháp luật mà ý thức pháp luật lại phụ thuộc rất nhiều vào chất lượng của pháp luật.Thứ hai, pháp luật ảnh hưởng đến lối sông theo pháp luật thông qua khả năng chi phối đến hành vi của con người Là một yếu tô' điều chỉnh xă hội, pháp luật chứa đựng các quy tắc hành vi mà khi con người rơi vào các tình huống được pháp luật dự liệu thì họ phải hành động theo quy định của pháp luật Đốì với các quy phạm cho phép, vì quy phạm này quy định về hành vi mà việc thực hiện nó thường mang lại cho người thực hiện những lợi ích, những bảo đảm, những thuận lợi nhất định, cho nên người dân khá tự giác thực hiện chúng Đổì với các quy phạm bắt buộc, quy phạm cấm đoán, vì ngưòi thực hiện có thể không

có được những lợi ích trực tiếp từ việc thực hiện, thậm chí

có thể bị bất lợi đôi chút hay phải chịu những ràng buộc nhất định nên để đảm bảo được thực hiện các quy phạm này luôn quy định chế tài đối với ngưòi không thực hiện chúng Trong nhiều trường hợp, con người bắt buộc phải tìm hiểu các quy phạm, phải tuân theo các quy phạm pháp luật nhằm tránh phải gánh chịu hậu quả bất lợi do việc không tuân thủ pháp luật gây ra Mặc dù vậy, có thể thấy

108

P M * B P H Á P L U Ậ T V Ớ J L ố J S ố A i a

ngay rằng, nếu các quy định của pháp luật bất hợp lý thì người dân chỉ thực hiện pháp luật khi không còn sự lựa chọn nào khác hoặc chỉ nhằm tránh bị áp dụng chê tài Và khi đó, sẽ không thể có lối sông theo pháp luật Ngược lại, nếu pháp luật dễ thực hiện, phù hợp với nhu cầu chung của

xã hội và của các cá nhân thì việc thực hiện pháp luật trở thành điều tự nhiên trong cuộc sông

Như vậy, thông qua việc điều chỉnh hành vi, pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến việc hành xử theo pháp luật của người dân Tuy nhiên, để có được lối sống theo pháp luật thì bản thân pháp luật phải là yếu tố" điều chỉnh hiệu quả, đáng tin cậy, phù hợp với quan niệm, tình cảm, lợi ích của người dân thì họ mới thực sự tự giác tuân theo pháp luật, tìm đến pháp luật như một phương tiện thuận tiện nhất, an toàn nhất bảo đảm cho chính mình và cộng đồng trong các mốĩ quan hệ xã hội Thực tiễn ở Việt Nam cũng thể hiện rõ điều này Những văn bản, những quy phạm pháp luật phù hợp với điểu kiện, hoàn cảnh cụ thể của đất nước, của người dân, mang lại cho ngưòi dân, cho cộng đồng những lợi ích thiết thực luôn được nhân dân đồng tình, ủng hộ, tự giác tuân thủ Dư luận xã hội cũng lên án những hành vi vi phạm các quy định đó Chẳng hạn, những quy định về đổi mới kinh

tế, khuyến khích đầu tư, đãi ngộ những người có công với đất nước, những đối tượng cần được bảo trợ, hay đơn giản hơn như quy định cấm đốt pháo đã được nhân dân nghiêm chỉnh chấp hành những năm qua, một cách ứng xử mới xóa

1 0 9

P K á p luẠt/ lồi sô'y\g v ắ v ă n l\óa c ồ n g s à

đi thói quen tồn tại nhiều năm Ngược lại, những quy định không phù hợp vối thực tiễn, ảnh hưởng bất lợi đến lợi ích của người dân thường bị người dân tìm cách lẩn tránh Chẳng hạn, quy định chỉ cho phép người dân đứng tên sở hữu một chiếc xe máy trên thực tế chỉ được thực hiện về mặt hình thức, tức là về mặt giấy tờ, mỗi người chỉ sở hữu một chiếc nhưng trên thực tế một người có thể sở hữu nhiều chiếc xe máy Nghiêm trọng hơn, những quy định không hợp lý không chỉ bị lẩn tránh mà có thể còn gây bức xúc cho người thực hiện, chẳng hạn những quy định về thủ tục hành chính gây phiền hà đến mức thủ tục hành chính không còn được coi là cách thức cần thiết để tổ chức các hoạt động quản lý hành chính nhà nước, để bảo đảm quyền của công dân, tổ chức trước quyền lực nhà nưốc nữa mà bị gọi là

“hành nhau là chính”. Hậu quả tất yếu là những quy định kiểu như thê không bao giờ tạo ra lối sông theo pháp luật

mà chỉ có thể gây hiệu ứng ngược

5 Ảnh hưởng của ỷ thức pháp luật

Trong Phật học, khi nghiên cứu về con ngưòi thường sử dụng thuật ngữ “Tâm thức” để nói lên cả một chiều sâu của

ý thức, hành vi được gắn với nhiều yếu tố khác như duyên, kiếp, nhân, quả trong sự vận động, tồn tại của con người Với Phật học, nội hàm của khái niệm tâm thức rộng hơn nhiều so vối ý thức Mặc dù vậy, cả Phật học và Luật học có

sự gặp nhau khi coi ý thức là yếu tô' thuộc về lĩnh vực chủ

110

ý thức pháp luật và dĩ nhiên không thể hình hình thành một lổi sống theo pháp luật được Do vậy, có thể nói ý thức pháp luật là nền tảng của lối sông theo pháp luật.

Ý thức pháp luật phản ánh mức độ, trạng thái của lôi sống theo pháp luật Trước hết, phải khẳng định rằng, không phải bao giò ý thức pháp luật cũng luôn luôn tỷ lệ thuận với lốì sõng theo pháp luật, nghĩa là ý thức pháp luật cao thì lối sông theo pháp luật cao và ngược laị Tuy nhiên,

ở một khía cạnh khác cũng cần nhận thấy là không thể có một lối sống theo pháp luật với mức độ cao nếu trạng thái

ý thức pháp luật còn thấp Tất cả có thể lý giải bởi mỗi yếu tô" có tính độc lập tương đối của nó và trong quá tình tồn tại lại chịu sự tác động đa chiều của nhiều yếu tố" khác nữa Ngay cả quy luật phái triển của ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật bao giờ cũng còn tồn tại đồng hành cả

sự mâu thuẫn, cản trở sự phát triển đó Thực tế cho thấy, ngay cả những quốc gia văn minh có trình độ văn hoá pháp

111

T^hấp luẶ-t) lối s oVig v à v a n h ố a eổ ttg s<5

lý, trạng thái ý thức pháp luật rất cao cũng còn tồn tại cả những lối sống phi pháp luật thậm chí có cả những hành vi man rợ, phi nhân tính Như vậy, không thể quy nạp để lấy một nghiệm đúng tuyệt đối cho mối quan hệ giữa ý thức pháp luật và lối sống theo pháp luật (như đã nhận diện từ các góc độ trên), nhưng với tính cách là yếu tô" nền tảng thì thực trạng của ý thức pháp luật sẽ cho ta một cảm quan,

dự báo về mức độ, trạng thái của lối sông theo pháp luật có thể đem lại

Ý thức pháp luật ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình xác lập, kiểm soát hành vi pháp luật Nếu như nhận diện lối sông của con người thông qua hành vi thực tế của chủ thể thì lôi sông theo pháp luật được nhận diện thông qua cơ sô' hành vi pháp lý trên các lĩnh vực mà chủ thể đó thực hiện Theo đó, sự ảnh hưởng của ý thức pháp luật đối với quá trình xác lập hành vi không phải bao giờ cũng diễn ra theo chiều hưống tích cực Trong đa sô" trường hợp, khi ý thức trở thành nhân tố thúc đẩy chủ thể xác lập hành vi hợp pháp, chủ động và kết quả thực tê đạt được đúng với yêu cầu của pháp luật thì đó là quá trình tác động tích cực Ngược lại, khi ý thức pháp luật là yếu tồ" cản trở quá trình hiện thực hoá hành vi hợp pháp của chính chủ thể thì đó là

sự tác động tiêu cực Trong trường hợp này, kết quả đem lại không phù hợp với yêu cầu đặt ra của pháp luật, chẳng hạn như vi phạm pháp luật

1 1 2

mẽ Do vậy, nếu một cá nhân không coi trọng pháp luật nhưng sông trong một cộng đồng tôn trọng pháp luật thì cá nhân đó dần dần sẽ có khuynh hướng tôn trọng pháp luật

Ngược lại, nếu cộng đồng coi thường pháp luật thì cá nhân vốn coi trọng pháp luật nếu sông lâu trong cộng đồng đó cũng dễ phát sinh khuynh hướng chông lại pháp luật Điều

đó nói lên rằng, việc thực hiện pháp luật hay không của các

cá nhân có tác động lẫn nhau, tác động đến cả cộng đồng

và ngược lại Lốĩ sông theo pháp luật không chỉ hình thành

ở các cá nhân một cách riêng rẽ mà hình thành cùng với lối sông theo pháp luật của cả cộng đồng

Một hình thức thực hiện pháp luật khá đặc biệt là áp dụng pháp luật Đây là hình thức thực hiện pháp luật của các cơ quan, tổ chức, cá nhân sử dụng quyền lực nhà nước Bằng việc thực hiện pháp luật, các chủ thể này xác nhận một tình trạng xác định, định ra những quyền, nghĩa vụ cụ thể

1 1 3

P K ấ p luẠí, lồi sồV»0 v à văn K ốa cồ n g s à

cho những đối tượng cụ thể và tổ chức cho họ thực hiện những quy định pháp luật có liên quan Hình thức thực hiện pháp luật này luôn kéo theo những hậu quả pháp lý cụ thể với những đối tượng cụ thể nên có khả năng tác động đến nhận thức của con người một cách rõ rệt Người dân coi trọng pháp luật hay không, tôn trọng chính quyền hay không nhiều khi phụ thuộc vào chất lượng của hoạt động áp dụng pháp luật còn hơn chính bản thân pháp luật Việc thực hiện pháp luật được khen thưởng, xử phạt kịp thời, nghiêm minh thể hiện sự đánh giá công bằng, khách quan của nhà nước về hành vi của con người chính là sự khuyến khích thích đáng đối với những hành vi hợp pháp, ngăn ngừa hiệu quả những hành vi bất hợp pháp Một ví dụ đơn giản, trong giao thông đường bộ, khi đèn đỏ bật lên, mọi người tham gia giao thông đều ý thức được rằng tiếp tục đi sẽ nguy hiểm cho chính mình và cho người tham gia giao thông khác Phần lốn những người dừng lại đều do tôn trọng pháp luật và bảo đảm

an toàn chung, một sô" người khác chỉ dừng lại vì biết rằng nếu vượt đèn đỏ có thể sẽ bị xử phạt Nếu có một ngưòi nào

đó vượt đèn đỏ và bị xử phạt hợp lý thì những người còn lại

sẽ xử sự theo đúng quy định của pháp luật, nhưng nếu một vài người vượt đèn đỏ nhưng không bị xử phạt thì sẽ có nhiều người khác nữa vượt đèn đỏ mặc dù ban đầu có thể họ hoàn toàn không có ý định vi phạm pháp luật

Như trên đã nói, hành vi pháp luật bao giờ cũng chứa đựng ý chí của người thực hiện Cho nên, lối sống theo

114