Bài giảng một số vấn đề cơ bản về bội chi ngân sách

Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.- Chi ngân sách bao gồm: i các khoản chi chongười lao động tiền lương, tiền công và các khoảnđóng bảo hiể

MỘT SỐ VẤN ĐỀ CƠ BẢN VỀ

BỘI CHI NGÂN SÁCH

1 Bội chi ngân sách

1.1 Khái niệm chung:

Bội chi ngân sách xảy ra khi Chính phủ chi tiêunhiều hơn số thu ngân sách huy động được Ngượclại, khi chi ngân sách nhỏ hơn số thu ngân sách, thì

có bội thu ngân sách (hay thặng dư ngân sách)

1.1 Khái niệm chung

Chi ngân sách là một trong những công cụ chính sách quan trọng của Nhà nước nhằm tác động đến sự phát triển kinh tế - xã hội Khi sản lượng của nền kinh tế thấp dưới mức sản lượng tiềm năng, thì Chính phủ có thể tăng mức chi ngân sách, chấp nhận bội chi để thúc đẩy hoạt động kinh tế Vì vậy, bội chi ngân sách không chỉ phổ biến đối với các nước nghèo, kém phát triển, mà ngay cả những nước thuộc nhóm các nền kinh tế phát triển nhất (nhóm OECD) cũng vẫn còn bội chi ngân sách.

1.1 Khái niệm chung

Đối với các nước đang phát triển, bội chi ngânsách thường để đảm bảo đáp ứng nhu cầu rất lớn

về đầu tư cơ sở hạ tầng ban đầu như giao thông,điện, nước, Nhiều nước phát triển và đang pháttriển trong khu vực Đông Á và Đông Nam Á cũngvẫn bội chi ngân sách

1.1 Khái niệm chung

Một khái niệm có liên quan đến bội chi là thâm

hụt tài khoá; đó là sự thiếu hụt về nguồn lực NS của

Chính phủ trong dài hạn Nó phản ánh sự chênh lệch giữa cam kết chi của Chính phủ trong tương lai, như chi y tế, lương hưu, và dự toán các khoản thu ngân sách trong tương lai Thâm hụt tài khoá thường được thể hiện trong các báo cáo ngân sách trung hạn hoặc dài hạn, nó phản ánh bức tranh cân đối ngân sách trong tương lai với giả định các chính sách của Chính phủ là không đổi so với hiện tại.

1.1 Khái niệm chung

Khi chi nhiều hơn thu, Chính phủ phải thực hiện

đi vay (trong nước hoặc ngoài nước) Mặc dù đốivới các khoản vay trong nước, Chính phủ có thể intiền để trả nợ, nhưng hậu quả của nó sẽ là làm giatăng lạm phát nếu việc in tiền để trả nợ được thựchiện với quy mô lớn Chính phủ cũng có thể báncác tài sản của mình để thanh toán nợ Song biệnpháp chủ yếu mà mà các Chính phủ thực hiện để

bù đắp bội chi là phát hành trái phiếu Chính phủ

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.

a Bội chi NS theo phân loại Quốc tế (GFS):

Bội chi = Tổng thu NS - Tổng chi NS.

Trong đó,

- Thu ngân sách gồm: (i) các khoản thu từ thuế,phí, lệ phí; (ii) các khoản đóng bảo hiểm xã hội;(iii) các khoản thu viện trợ; (iv) các khoản thungân sách khác (thu từ bất động sản; lãi đầu tư; cáckhoản tiền phạt, thu khác ngân sách)

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.

- Chi ngân sách bao gồm: (i) các khoản chi chongười lao động (tiền lương, tiền công và các khoảnđóng bảo hiểm xã hội); (ii) chi mua sắm hàng hoá

và dịch vụ; (iii) chi đầu tư tài sản cố định; (iv) chitrả lãi vay; (v) chi trợ cấp doanh nghiệp; (vi) chiviện trợ; (vii) chi bảo trợ xã hội; (viii) các khoảnchi khác

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN

Chi NSNN gồm: (i) chi đầu tư phát triển; (ii)chi thường xuyên; (iii) chi viện trợ; (iv) chi trả nợgốc và lãi các khoản tiền do Chính phủ vay; (v) chichuyển nguồn ngân sách từ ngân sách năm trướcsang ngân sách năm sau

Như vậy, so với thông lệ quốc tế, chúng ta đangtính tổng chi NSNN bao gồm cả chi trả nợ gốc

hạ tầng kinh tế - XH để đẩy mạnh quá trình côngnghiệp hoá, hiện đại hoá, thực hiện xoá đói giảmnghèo,

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.

Chính phủ vẫn phải thực hiện chính sách huy độngngân sách ở mức hợp lý để tạo điều kiện giúp cácnhà đầu tư tăng tích luỹ vốn, mở rộng sản xuất,đồng thời thu hút thêm vốn đầu tư mới; bãi bỏ một

số khoản thu đối với người nông dân để thực hiệnkhoan sức dân; đồng thời thực hiện các cam kếthội nhập

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.

Tuy nhiên, thu NSNN hàng năm mới chỉ đảm bảođược nhu cầu chi thường xuyên ở mức tối thiểu,đồng thời có tích luỹ một phần cho đầu tư pháttriển Do vậy, để đảm bảo nhu cầu đầu tư pháttriển cơ sở hạ tầng như nêu trên, NSNN vẫn phảibội chi

1.2 Cách tính bội chi ngân sách theo thông lệ quốc tế và theo quy định của Luật NSNN.

Để bảo đảm an ninh tài chính, Luật NSNN hiện hành

đã quy định nguyên tắc: Chỉ bội chi ngân sách cho đầu

tư phát triển (bù đắp thiếu hụt vốn đầu tư), không sử dụng cho chi thường xuyên; thực hiện bù đắp bội chi bằng các khoản vay ưu đãi ngoài nước và vay trong nước. Việc thực hiện nguyên tắc này kết hợp với duy trì hợp lý các chính sách vĩ mô khác đã giúp giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, đảm bảo an ninh tài chính, góp phần duy trì tăng trưởng kinh tế ở mức khá cao trong suốt hơn một thập kỷ qua.

2 Việc xử lý bội chi NSNN là một nội dung quan trọng của chính sách tài khoá của Nhà

nước, có tác động đến kinh tế vĩ mô.

2.1 Về mức bội chi: Các nước khác nhau có

những quy định khác nhau về giới hạn bội chingân sách Chẳng hạn, đối với các nước thuộckhối Euro, thì mức bội chi ngân sách tối đa chophép là 3%GDP Nhật Bản đã từng có mức bội chilên đến 8%GDP vào những năm 2002 - 2003.Malaysia những năm gần đây cũng có mức bội chi

2.1 Về mức bội chi

Mức bội chi NSNN những năm gần đây đượcQuốc hội thông qua là 5% GDP Nếu tính theothông lệ quốc tế, thì mức bội chi NSNN từ 1,5 –2%GDP Trong bối cảnh Việt Nam hiện nay, đây

là mức bội chi hợp lý vì:

2.1 Về mức bội chi

- Nhà nước cần đảm bảo nguồn vốn cho đầu tưphát triển cơ sở hạ tầng; trong khi đó, tiết kiệm củaChính phủ (thu NSNN sau khi đã đảm bảo cáckhoản chi thường xuyên và chi trả nợ) còn hạnchế Ví dụ, năm 2007 dự toán chi đầu tư phát triểncủa NSNN là 99.450 tỷ đồng; trong khi tiết kiệmcủa Chính phủ mới chỉ đáp ứng được 42.950 tỷđồng, chiếm 43,2%; số còn lại phải đảm bảo từnguồn bội chi NSNN là 56.500 tỷ đồng, chiếm

2.1 Về mức bội chi

Theo khuyến cáo của hàng Thế giới thì dư nợ Chính phủ dưới ngưỡng 50% GDP là đảm bảo an ninh tài chính quốc gia Chiến lược phát triển tài chính quốc gia đến năm 2010 xác định chỉ tiêu nợ nước ngoài của quốc gia ở mức dưới 50%, bội chi NSNN không vượt quá 5% GDP Việc chấp nhận bội chi NSNN trong điều kiện đảm bảo an ninh tài chính quốc gia nhằm tận dụng thời cơ để đẩy nhanh phát triển hạ tầng kinh tế - xã hội (lĩnh vực vốn còn yếu kém), góp phần thúc đẩy nền kinh tế phát triển nhanh.

2.2 Về nguồn bù đắp bội chi

Trước đây (đầu những năm 1990 trở về trước), bội chi NSNN được bù đắp từ nguồn phát hành nên trực tiếp gây ra lạm phát Hiện nay, theo quy định của Luật NSNN, bội chi NSNN được bù đắp bằng nguồn vay trong nước và vay ưu đãi ngoài nước Ngoài nguồn lực của mình (nguồn thu NSNN), Chính phủ đã huy động thêm một phần nguồn lực xã hội cho chi NSNN Bội chi NSNN hiện được bù đắp chủ yếu bằng nguồn vay trong nước (khoảng 75%) và một phần từ nguồn vốn vay ưu đãi ODA (khoảng 25%).

2.2 Về nguồn bù đắp bội chi

Bội chi NSNN nếu được bù đắp hoàn toàn từnguồn vay trong nước sẽ chỉ làm gia tăng nghĩa vụ

nợ Chính phủ, không gia tăng nghĩa vụ nợ quốcgia, qua đó sẽ đảm bảo an ninh tài chính quốc giatốt hơn (tránh được các rủi ro về tỷ giá, thanh toán,

và các rủi ro chính trị khác gắn với các khoản vayngoài nước) Tuy nhiên, bù đắp bội chi bằng nguồnvay trong nước, nếu không được tính toán ở mứchợp lý, có thể làm giảm nguồn lực đầu tư của khu

2.2 Về nguồn bù đắp bội chi

Bù đắp bội chi bằng các khoản vay ngoài nước

sẽ làm gia tăng gánh nặng Chính phủ và nợ quốcgia; đồng thời làm tăng mức độ rủi ro tài khoá choChính phủ Trong điều kiện khả năng tiết kiệm nộiđịa còn hạn chế, nhu cầu đầu tư toàn xã hội ở mứccao, thì việc huy động bù đắp bội chi hoàn toànbằng nguồn trong nước là khó, và có thể gây tácđộng xấu tới tình hình kinh tế vĩ mô Vì vậy, hiệntại chúng ta vẫn thực hiện bù đắp bội chi một phầnbằng nguồn vay ngoài nước (vay ưu đãi ODA)

2.3 Về sử dụng nguồn bội chi

Bội chi NSNN là để tăng đầu tư của Nhà nước.Khi đầu tư bằng nguồn NSNN (trong đó có mộtphần đảm bảo từ nguồn bội chi ngân sách) khônghiệu quả sẽ ảnh hưởng tiêu cực đến phát triển kinh

tế - xã hội Ngược lại, nếu đầu tư từ nguồn NSNNđược sử dụng hiệu quả, có tác dụng thúc đẩy pháttriển sản xuất-kinh doanh, thì bội chi NSNN đượccoi là mang tính tích cực và cần thiết

3 Định hướng trong thời gian tới.

3.1 Về lâu dài, Việt Nam cần phấn đấu tiến tới cân bằng thu chi NSNN; tuy nhiên trước mắt trong thời gian tới, bội chi NSNN vẫn cần thiết vì:

Thứ nhất, nhu cầu chi NSNN trong nhữngnăm tới là rất lớn để thực hiện các mục tiêu xoáđói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội, phát triểncác sự nghiệp kinh tế - xã hội, đảm bảo quốcphòng an ninh, tiếp tục thực hiện cải cách tiềnlương và đảm bảo trả nợ khi đến hạn

3 Định hướng trong thời gian tới.

Trong khi đó, vốn đầu tư của Nhà nước, đặc biệt làvốn đầu tư từ NSNN tiếp tục đóng vai trò chủ đạotrong việc phát triển cơ sở hạ tầng, tạo môi trườngthuận lợi cho sản xuất-kinh doanh phát triển, thúcđẩy chuyển dịch cơ cấu kinh tế-xã hội, thực hiệnmục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước

3 Định hướng trong thời gian tới.

động viên ngân sách, mà phải đảm bảo động viên

ở mức hợp lý để tạo điều kiện cho doanh nghiệp vàcác chủ thể kinh tế khác tích tụ vốn phát triển sảnxuất kinh doanh, chủ động hội nhập Tỷ lệ huyđộng NSNN từ nay đến 2010 tiếp tục duy trì ởmức khoảng 23-24%GDP

3 Định hướng trong thời gian tới.

Thứ ba, bội chi NSNN với mức độ hợp lý, chitrả nợ đến hạn không có nợ xấu, đảm bảo an ninhtài chính quốc gia sẽ tăng nguồn lực để đầu tư pháttriển Đồng thời, để đảm bảo các cân đối vĩ mô,trong quá trình điều hành Chính phủ đã và đangchỉ đạo các cấp, các ngành phối hợp chặt chẽ trongquản lý sử dụng có hiệu quả vốn đầu tư từ NSNN

3.2 Sửa đổi Luật NSNN

Nghiên cứu, sửa đổi, bổ sung Luật NSNN năm

2002 để trình Quốc hội xem xét, quyết định ápdụng từ năm ngân sách 2011 Theo đó, dự kiến sẽthực hiện điều chỉnh cả các quy định về phạm vingân sách, phân cấp ngân sách và bội chi ngânsách để phản ánh bội chi NSNN sát thực tế hơn,đảm bảo cân đối vĩ mô và an ninh tài chính quốcgia và phù hợp với thông lệ quốc tế