Xây dựng chương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT tỉnh Trà Vinh

Trong định hướng đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế, Nghị quyết số 29NQTW của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI cũng xác định: “Đối với giáo dục phổ thông, tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân, phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn. Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời”. Và để thực hiện những yêu cầu trên, toàn ngành Giáo dục – Đào tạo cần: “Đa dạng hóa nội dung, tài liệu học tập, đáp ứng yêu cầu của các bậc học, các chương trình giáo dục, đào tạo và nhu cầu học tập suốt đời của mọi người. Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy và học theo hướng hiện đại; phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận dụng kiến thức, kỹ năng của người học; khắc phục lối truyền thụ áp đặt một chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học”.Trong lí luận và phương pháp dạy học chung, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp (còn gọi là hoạt động ngoại khoá) từ lâu đã được xác định như một phần không thể thiếu của hoạt động giáo dục. Điều lệ Trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học (Ban hành kèm theo Quyết định số 122011TTBGDĐT ngày 2832011 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), điều 26 cũng nêu rõ: “Các hoạt động giáo dục bao gồm hoạt động trong giờ lên lớp và hoạt động ngoài giờ lên lớp nhằm giúp học sinh phát triển toàn diện về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động”. “Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm các hoạt động ngoại khoá về khoa học, văn học, nghệ thuật, thể dục thể thao, an toàn giao thông, phòng chống tệ nạn xã hội, giáo dục giới tính, giáo dục pháp luật, giáo dục hướng nghiệp, giáo dục kỹ năng sống nhằm phát triển toàn diện và bồi dưỡng năng khiếu; các hoạt động vui chơi, tham quan, du lịch, giao lưu văn hoá, giáo dục môi trường; hoạt động từ thiện và các hoạt động xã hội khác phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh”.Đối với lí luận và phương pháp dạy học Văn, hoạt động ngoại khoá văn học luôn được xem là một hình thức tự học tích cực, hiệu quả nhằm mở rộng kiến thức văn học, kiến thức xã hội, giáo dục đạo đức, lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương, đất nước, con người, phát triển kĩ năng sống cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng của giờ học chính khóa, v.v. “Hoạt động ngoại khóa về văn học sẽ mở ra một con đường thênh thang cho sự sáng tạo của thầy giáo và học sinh, những khả năng của hoạt động ngoại khóa là vô tận và trong mỗi trường, khả năng đó sẽ rất độc đáo tùy thuộc vào hoàn cảnh của trường và thành phần các giáo viên”. “Hoạt động ngoại khóa văn học cũng góp phần chống lại sự xâm nhập từ bên ngoài của nền văn hóa nghệ thuật tư sản; những thế lực thù địch không ngừng tấn công toàn diện vào thanh thiếu niên”. Tuy nhiên, thực tế dạy học Văn trong nhà trường phổ thông hiện nay chưa thật sự chú trọng đến hoạt động ngoại khoá; trong quá trình triển khai thực hiện hoạt động ngoại khoá, các cơ sở giáo dục và giáo viên còn gặp không ít lúng túng, khó khăn. Các tài liệu tham khảo, hướng dẫn về tổ chức hoạt động ngoại khoá văn học trong trường phổ thông cũng chưa thực sự phong phú và ít nhiều còn tản mạn, thiếu tính chuyên sâu... Xuất phát từ những lí do nêu trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Văn, phát triển toàn diện tiềm năng, năng lực sáng tạo, tự học của HS, đa dạng hoá các hình thức giáo dục – dạy học trong chương trình Ngữ văn THPT hiện hành, tôi quyết định lựa chọn thực hiện đề tài Xây dựng chương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT tỉnh Trà Vinh.

đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang

tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy

và học”.

Trong lí luận và phương pháp dạy học chung, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp (còn gọi là hoạt động ngoại khoá) từ lâu đã được xác định như một phần không thể thiếu của hoạt động giáo dục Điều lệ Trường trung học cơ sở, trường trung học phổ thông và trường phổ thông có nhiều cấp học (Ban hành kèm theo Quyết định số 12/2011/TT-BGDĐT ngày 28/3/2011 của Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo), điều 26 cũng nêu rõ: “Các hoạt động giáo dục bao gồm hoạt động trong giờ lên lớp và hoạt động ngoài giờ lên lớp nhằm giúp học sinh phát triển toàn diện

về đạo đức, trí tuệ, thể chất, thẩm mỹ và các kỹ năng cơ bản, phát triển năng lực cá nhân, tính năng động và sáng tạo, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân; chuẩn

bị cho học sinh tiếp tục học lên hoặc đi vào cuộc sống lao động” “Hoạt động giáo

dục ngoài giờ lên lớp bao gồm các hoạt động ngoại khoá về khoa học, văn học, nghệ thuật, thể dục thể thao, an toàn giao thông, phòng chống tệ nạn xã hội, giáo dục giới tính, giáo dục pháp luật, giáo dục hướng nghiệp, giáo dục kỹ năng sống nhằm phát triển toàn diện và bồi dưỡng năng khiếu; các hoạt động vui chơi, tham quan, du lịch, giao lưu văn hoá, giáo dục môi trường; hoạt động từ thiện và các hoạt động xã hội khác phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý lứa tuổi học sinh”.

Đối với lí luận và phương pháp dạy học Văn, hoạt động ngoại khoá văn học luôn được xem là một hình thức tự học tích cực, hiệu quả nhằm mở rộng kiến thức văn học, kiến thức xã hội, giáo dục đạo đức, lòng yêu thiên nhiên, yêu quê hương,

đất nước, con người, phát triển kĩ năng sống cho học sinh, góp phần nâng cao chất lượng của giờ học chính khóa, v.v “Hoạt động ngoại khóa về văn học sẽ mở ra một

con đường thênh thang cho sự sáng tạo của thầy giáo và học sinh, những khả năng của hoạt động ngoại khóa là vô tận và trong mỗi trường, khả năng đó sẽ rất độc đáo

tùy thuộc vào hoàn cảnh của trường và thành phần các giáo viên” “Hoạt động ngoại

khóa văn học cũng góp phần chống lại sự xâm nhập từ bên ngoài của nền văn hóa nghệ thuật tư sản; những thế lực thù địch không ngừng tấn công toàn diện vào thanh thiếu niên”

Tuy nhiên, thực tế dạy học Văn trong nhà trường phổ thông hiện nay chưa thật sự chú trọng đến hoạt động ngoại khoá; trong quá trình triển khai thực hiện hoạt động ngoại khoá, các cơ sở giáo dục và giáo viên còn gặp không ít lúng túng, khó khăn Các tài liệu tham khảo, hướng dẫn về tổ chức hoạt động ngoại khoá văn học trong trường phổ thông cũng chưa thực sự phong phú và ít nhiều còn tản mạn, thiếu tính chuyên sâu

Xuất phát từ những lí do nêu trên, với mong muốn góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả dạy học Văn, phát triển toàn diện tiềm năng, năng lực sáng tạo, tự học của HS, đa dạng hoá các hình thức giáo dục – dạy học trong chương trình Ngữ

văn THPT hiện hành, tôi quyết định lựa chọn thực hiện đề tài Xây dựng chương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT tỉnh Trà Vinh.

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Trong khoảng hai mươi năm trở lại đây, vấn đề ngoại khoá văn học đã được một số công trình nghiên cứu chú ý, đề cập.

Đáng chú ý nhất là trong giáo trình Phương pháp dạy học Văn (Phan Trọng

Luận chủ biên, NXB ĐHQGHN, 1996), toàn bộ nội dung chương IX được dành cho Hoạt động ngoại khoá văn học ở trường phổ thông trung học (tr.378-390) Ở đây, những định hướng cơ bản của hoạt động ngoại khoá văn học được các tác giả triển khai qua các tiểu mục: 1) Vị trí, mục đích, nhiệm vụ của hoạt động ngoại khoá văn học ở nhà trường PTTH trong điều kiện mới; 2) Khả năng đào tạo, giáo dục học sinh qua hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH; 3) Nguyên tắc hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH; 4) Hình thức hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH Tuy nhiên, trong những giáo trình, tài liệu hướng dẫn về phương pháp dạy học văn xuất

bản trong thời gian gần đây (Phan Trọng Luận, Trương Dĩnh, Phương pháp dạy học Văn, NXB ĐHSP, 2004; Nguyễn Thanh Hùng, Lê Thị Diệu Hoa, Phương pháp dạy học Ngữ văn THPT, những vấn đề cập nhật, NXB ĐHSP, 2006, v.v.), nội dung

ngoại khoá văn học không được chính thức đề cập đến.

Trong số các bài báo, Trần Thanh Bình có bài Tổ chức và hướng dẫn học sinh đọc ngoại khóa văn học (Tạp chí Giáo dục số 223, tháng 10/2009) đề cập đến

cách thức triển khai vấn đề đọc ngoại khoá - một nội dung trong hoạt động ngoại

khoá văn học Cũng với cách tiếp cận tương tự, Nguyễn Trọng Hoàn trong bài Một

số vấn đề về đọc hiểu văn bản Ngữ văn (Tạp chí Giáo dục số 156, tháng 4/2004), Trần Thanh Bình trong bài Mấy ý kiến về đọc hiểu văn bản văn học Việt Nam lớp

10 chương trình chuẩn (Tạp chí Dạy và học ngày nay, tháng 11/2007 v.v.) đều đánh

giá cao vai trò hỗ trợ tích cực của các “văn bản phụ” được tiếp nhận qua chương trình ngoại khoá đối với hoạt động đọc hiểu các văn bản văn học trong chương trình chính khoá v.v

Gần đây, qua một số hội thảo như: “Hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đối với việc nâng cao chất lượng dạy- học trong nhà trường phổ thông” của Viện Nghiên cứu giáo dục Trường ĐHSP Thành phố Hồ Chí Minh, “Công tác quản lí hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông” của Trường Cán bộ quản

lí giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh v.v., một số vấn đề lí luận và thực tiễn của hoạt

động ngoại khoá nói chung cũng đã được đề cập và được làm sáng tỏ hơn Tuy nhiên, những nội dung liên quan trực tiếp đến công tác tổ chức và hướng dẫn ngoại khoá văn học ở trường phổ thông vẫn chưa thu hút được sự quan tâm chú ý của các nhà nghiên cứu.

Có liên quan gần gũi với đề tài chúng tôi là một số luận văn Thạc sĩ do các học viên sau Đại học thực hiện trong những năm gần đây; ví dụ luận văn “Tác động của hoạt động ngoại khóa đến tính tích cực học tập của học sinh THPT” của Nguyễn Thị Thảo (Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục – ĐHQGHN, 2013), luận văn

“Hoạt động ngoại khóa văn học ở trường THPT” của Đoàn Thuỵ Bảo Châu (Trường ĐHSP TPHCM, 2010), luận văn “Tổ chức và hướng dẫn học sinh lớp 10 đọc ngoại khoá phần Văn học Việt Nam” của Hồ Thị Kim Chung (Trường ĐHSP TPHCM, 2014) v.v Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa một tài liệu nào đề cập đến quy trình xây dựng một chương trình ngoại khoá văn học cho học sinh với đầy đủ

cả hai phương diện: hoạt động ngoại khoá và đọc ngoại khoá Do vậy, trong thời điểm hiện nay, đề tài của chúng tôi thực sự là một đề tài cần thiết, có tính thời sự và tính khoa học – sư phạm cao.

3 Mục tiêu nghiên cứu

Đề xuất quy trình, cách thức xây dựng và vận dụng chương trình ngoại khoá văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT trên cả hai phương diện: hoạt động ngoại khoá và đọc ngoại khoá, góp phần nâng cao chất lượng dạy học Ngữ văn, đa dạng hoá các hình thức tổ chức dạy học trong chương trình hiện hành theo định hướng phát triển năng lực người học.

4 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Xác định cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của việc xây dựng chương trình ngoại khoá văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT.

- Đề xuất quy trình, cách thức xây dựng và vận dụng chương trình ngoại khoá văn học cho học sinh lớp 11 trường THPT trên cả hai phương diện: đọc ngoại khoá và hoạt động ngoại khoá

- Thực nghiệm: Thiết kế một kế hoạch triển khai thực hiện cụ thể nhằm minh hoạ cho quy trình đã xây dựng; tổ chức thực nghiệm để rút kinh nghiệm, đánh giá kết quả và tính khả thi của việc ứng dụng đề tài vào thực tiễn.

5 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: giáo viên Ngữ văn, học sinh Trường THPT Phạm

Thái Bường- thành phố Trà Vinh và một số trường THPT trong tỉnh.

- Phạm vi nghiên cứu: chương trình Ngữ văn lớp 11 THPT (chương trình chuẩn).

6 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp phân tích, tổng hợp: được sử dụng để nghiên cứu lịch sử vấn

đề và phát hiện, rút ra những kết luận cần thiết về cơ sở lí luận thông qua việc tìm hiểu các tư liệu, giáo trình, các bài nghiên cứu có liên quan trực tiếp đến đề tài.

- Phương pháp điều tra, khảo sát: được sử dụng để thu thập những tư liệu thực tế về tình hình dạy học LV ở địa phương.

- Phương pháp thực nghiệm: thực nghiệm các giáo án đề xuất để rút kinh nghiệm, kiểm nghiệm khả năng ứng dụng cũng như xem xét mức độ đúng đắn, tính khả thi của đề tài.

- Phương pháp thống kê: được sử dụng để xử lí các số liệu thu thập trong quá trình khảo sát, thực nghiệm, hỗ trợ cho phương pháp phân tích, tổng hợp nhằm đạt tới kết luận chính xác, khách quan

7 Đóng góp của luận văn

- Hệ thống hóa những vấn đề cơ bản của giáo dục học, lí luận dạy học, lí luận

và phương pháp dạy học văn về các khái niệm: hoạt động ngoại khoá, hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động ngoại khoá văn học, đọc ngoại khoá văn học v.v nhằm làm nổi bật vai trò, vị trí của chương trình ngoại khoá văn học trong chương trình Ngữ văn hiện hành.

- Xác định mối liên hệ giữa hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp trong chương trình giáo dục hiện hành với chương trình hoạt động trải nghiệm sáng tạo của chương trình giáo dục sau 2015, góp phần đưa chương trình giáo dục hiện hành tiếp cận với chương trình giáo dục theo định hướng phát triển năng lực người học sau 2015.

- Góp phần đổi mới phương pháp, nâng cao chất lượng dạy học Văn, đa dạng hoá các hình thức dạy học Văn theo hướng phát triển năng lực người học.

8 Cấu trúc luận văn:

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận, Thư mục tham khảo, Phụ lục, nội dung của Luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn.

Chương 2: Đề xuất chương trình ngoại khoá văn học lớp 11 trường THPT Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI

1.1 Cơ sở lí luận

1.1.1 Cơ sở giáo dục học

Để xây dựng chương trình ngoại khóa văn học, chúng ta cần quan tâmtới những luận điểm nền tảng, chỉ dẫn toàn bộ các hoạt động của hệ thốnggiáo dục nói chung và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp nói riêng Mộttrong số đó là các quan điểm về giáo dục học có liên quan tới hoạt động ngoạikhóa

về điều này, Bác cũng đã có hình ảnh so sánh thú vị Người chỉ ra: “Lý luậnphải đem ra thực hành Thực hành phải nhằm theo lý luận Lý luận cũng nhưcái tên (hoặc viên đạn) Thực hành cũng như cái đích để bắn Có tên màkhông bắn, hoặc bắn lung tung, cũng như không có tên Lý luận cốt để ápdụng vào thực tế Chỉ học thuộc lòng, để đem loè thiên hạ thì lý luận ấy cũng

vô ích Vì vậy, chúng ta phải gắng học, đồng thời học thì phải hành” [16] Từ

đó, ta thấy, học là một hoạt động nhận thức tích cực Việc học của mỗi ngườibao giờ cũng gắn với một động cơ nhất định Chính động cơ học tập quyếtđịnh phương hướng, thái độ, nội dung, phương pháp học tập Còn “hành” là

sự vận dụng những điều đã học vào giải quyết những vấn đề do thực tiễn đặt

ra Trong quá trình học tập “hành” có tính chất toàn diện với mức độ khácnhau Đó là sự vận dụng những hiểu biết để giải quyết bài tập , thực hànhtrong phòng thí nghiệm, ở vườn trường… Đó còn là sự vận dụng tri thức đãhọc để tổ chức cuộc sống của mình, của môi trường xung quanh mình, làmcho nó trở nên phong phú, đẹp đẽ Từ mỗi trường phổ thông cần có chiếnlược và kế hoạch cho các nội dung phối hợp ở ba phương diện: kiến thức, thái

độ, kỹ năng Những nội dung phối hợp này có thể dựa vào mục tiêu, nhiệm

vụ, chương trình học hoặc những sự kiện, phong trào, hoạt động… hiện tạitrong môi trường giáo dục, xã hội Dựa vào thực tế của trường và các mốiquan hệ với gia đình, và cộng đồng xã hội mà chúng ta xác định nội dung nào

sẽ được tổ chức phối hợp Hoạt động này không những nâng cao hiệu quảgiảng dạy mà còn có ý nghĩa trong cuộc sống nhằm nâng cao ý thức, thái độ

và kỹ năng sống cho học sinh Như vậy, học không chỉ là ngồi ở trường lớp

mà còn biết tổ chức ngoại khóa để mở mang, khắc sâu hiểu biết

1.1.1.2 Mục tiêu giáo dục

Ngoài ra, mục tiêu giáo dục hiện nay cũng góp phần nâng cao vai tròcủa hoạt động ngoại khóa Cụ thể, mục tiêu hiện nay của giáo dục là học theonhiều cấp độ và phải biết áp dụng vào thực tế Nó được nói dễ hiểu và súc tíchqua phát biểu giáo dục của UNESCO: học để biết, học để làm, học để chungsống, học để tự khẳng định mình Đây là mục tiêu giáo dục thế kỉ XXI vừahiện đại vừa thực tế vừa dân chủ và nhân văn Mục đích học tập mà UNESCO

đề ra không chỉ phù hợp với thời đại mà còn là mục đích rất nhân văn Mụcđích học tập phải đáp ứng 2 ycầu: tiếp thu kiên thức và yêu cầu thực hành,vận dụng kiến thức, từng bước hoàn thiện nhân cách Trước hết :" học đểbiết" Bài học đầu tiên của mỗi học sinh là học chữ cái, con sô rồi cách viết,cách đọc Chính từ nền tảng cơ bản nhất ấy đã dần hình thành nên 1 hệ thốngkiến thức toàn diện ở mức phổ thông Học ở đây là quá trình tiếp nhận kiếnthức do người khác truyền lại và tự mình làm giàu vốn kiên thức cho mình.Qua việc học, chúng ta biết được những quy luật vận động của tự nhiên,những quy tắc chuẩn mực của xã hội, cách sống và hiểu hơn về giá trị cuộcsống Thứ hai, học để làm, để sau này tham gia lao động sản xuất, tạo ranhững giá trị tinh thần và vật chất nuôi dưỡng cả bản thân, gia đình và đónggóp cho xã hội Nhờ học để làm, ta tăng khả năng quan sát, đúc rút kinhnghiệm trong lao động của họ Những người hay nói mà không hay làm lànhững người vô dụng Đó là những con người chỉ biết trang trí bản thân chứ

ko biết rèn luyện bản thân Bên cạnh việc đề cao giữa thu nhận kiến thức vàthực hành, UNESCO đã chỉ ra:" học để chung sống, học để tự khẳng địnhmình" Đây chính là mục đính học tập rất nhân văn Học tập giúp ta hiểu hơn

về thế giới xung quanh, làm cho những trạng thái tâm hồn ta trở nên linh hoạthơn, đa dạng phong phú hơn Ta đã biết mỉm cười trước niềm vui của ngườikhác, biết đau trước những nỗi đau của con người, biết giúp đỡ, chia sẻ, cảmthông và tìm được chính mình Tri thức tự nó đã là sức mạnh giúp cho conngười rộng lượng hơn, vị tha hơn và tự tin hơn trong cuộc sống Như vậy, họchiện nay không phải chỉ để thi cử với nội dung bó hẹp ở trường lớp, học trênsách vở mà còn học để có kĩ năng sống tốt hơn Mục đích học tập này, ta cóthể tìm thấy trong hoạt động ngoại khóa.

Bằng những luận điểm nền tảng trên, ta có thêm kim chỉ nam chỉ dẫntoàn bộ các hoạt động của hệ thống giáo dục nói chung và hoạt động giáo dụcngoài giờ lên lớp nói riêng đồng thời từ đó ta khẳng định rõ hơn vai trò quantrọng của hoạt động ngoại khóa

1.1.2 Cơ sở lí luận dạy học:

Để xây dựng chương trình ngoại khóa văn học, chúng ta không chỉ dựatrên cơ sở giáo dục học mà còn dựa trên cơ sở lí luận dạy học Đây là cơ sở líluận mang tính định hướng cho hoạt động ngoại khóa Trong đó, ta đi sâu vào

lí luận về hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Đây là phần lí thuyết nền tảngcủa hoạt động ngoại khóa văn học

1.1.2.1 Khái niệm hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp

Theo nghĩa rộng, khái niệm hoạt động giáo dục bao gồm hoạt động giáodục trong giờ lên lớp (hoạt động dạy học) và hoạt động giáo dục ngoài giờ lênlớp; theo nghĩa hẹp, hoạt động giáo dục dùng để chỉ riêng các hoạt động giáodục ngoài giờ lên lớp (hoạt động tập thể, hoạt động giáo dục theo chủ đề, hoạtđộng hướng nghiệp, hoạt động giáo dục nghề phổ thông…) Hoạt động giáodục ngoài giờ lên lớp là những hoạt động được tổ chức ngoài giờ học các bộmôn văn hóa, được thực hiện có mục đích, kế hoạch, có tổ chức giúp học sinhnâng cao hiểu biết, mở rộng kiến thức đã học trên lớp, củng cố các kỹ năng,hình thành thái độ đúng đắn trước những vấn đề của cuộc sống [9,54]

Hoạt động này là sự nối tiếp bổ sung hoạt động trên lớp, là con đường gắn

lý luận với thực tiễn nhằm tạo ra sản phẩm đáp ứng mục tiêu của xã hội Nộidung của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp rất đa dạng và phong phú liênquan đến các mặt giáo dục như giáo dục đạo đức, lối sống, giáo dục thẩm mỹ,giáo dục pháp luật,… Các nội dung này được chia thành 10 chủ đề hoạt độngtrong cả năm học

Việc tổ chức các hoạt động này phải mang tính chất mềm dẻo, linh hoạt(về thời điểm, thời lượng hoạt động, quy mô hoạt động phù hợp với điều kiệnthực tế, hình thức tổ chức hoạt động, lực lượng giáo dục tham gia hoạt động ,

…) Các nội dung hoạt động phải mang tính tích hợp nhiều môn học, nhiềulĩnh vực đời sống XH Hơn thế, nó phải tạo cơ hội cho học sinh được trảinghiệm, thực hành những kiến thức, kỹ năng đã học vào thực tiễn cuộc sống

Ví dụ như: Thi tìm hiểu (dưới nhiều hình thức); thi văn nghệ, thể dục, thểthao; thi khéo tay hay làm; tổng vệ sinh trường, lớp; trang trí lớp học, trườnghọc; trồng cây, trồng hoa ở nơi ở; rang hoàng, bày biện nhà cửa; làm đồ chơi,

đồ dùng đơn giản từ các phế liệu ( que kem, vỏ hộp, vỏ lon, giấy báo cũ, ).Quá trình tổ chức tập thể cần phải tạo cơ hội cho học sinh được tự khẳng địnhbản thân; được phát triển tiềm năng của bản thân Hoạt động cần được tổ chứcdưới các hình thức phong phú, đa dạng của hoạt động GD NGLL giúpchuyển tải các nội dung giáo dục tới HS một cách nhẹ nhàng, hấp dẫn Khi tổchức các hoạt động GD NGLL phải có khả năng thu hút sự tham gia của cáclực lượng trong và ngoài nhà trường như Công đoàn, Đoàn Thanh niên, Công

an xã, Hội cựu chiến binh, Hội Phụ nữ, Hội chữ thập đỏ, Hội nông dân, Banđại diện cha mẹ học sinh, phụ huynh học sinh…, tạo cơ hội cho học sinh đượclĩnh hội các nội dung giáo dục bằng nhiều kênh khác nhau, với nhiều cáchtiếp cận khác nhau

1.1.2.2 Vai trò của hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp

Để đảm bảo tính thống nhất, toàn diện của hoạt động giáo dục (theonghĩa rộng), nội dung kế hoạch giáo dục các môn học trong chương trình giáodục phổ thông cần phải bao gồm đầy đủ cả hoạt động giáo dục trong giờ lênlớp và hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Nó tạo điều kiện gắn bó các kiếnthức môn học với đời sống, địa phương, cộng đồng, đất nước Từ đó, hoạtđộng giáo dục ngoài giờ lên lớp có vai trò giúp cho học sinh được củng cố,

mở rộng, khắc sâu một số kiến thức cơ bản đã được học qua các môn văn hoá,rèn luyện sức khỏe, nâng cao thể lực, phát triển nhận thức về một số lĩnh vựcđời sống xã hội phù hợp với lứa tuổi Thông qua các hoạt động này, ta còngóp phần hình thành, phát triển những phẩm chất, tư tưởng, ý chí, tình cảm,giá trị, kỹ năng sống và những năng lực chung cần có ở con người trong xãhội hiện đại, nhất là trách nhiệm với bản thân, cộng đồng, đất nước, môitrường tự nhiên; tính tự lập, tự tin, tự chủ; các năng lực sáng tạo, hợp tác, giaotiếp, tự quản lí bản thân, hình thành cho học sinh những kỹ năng hoạt độngtập thể, kỹ năng giao tiếp ở mức độ phù hợp với lứa tuổi, bao gồm các kỹnăng hợp tác, kỹ năng ra quyết định và giải quyết vấn đề, kỹ năng kiên định,

kỹ năng đặt mục tiêu, kỹ năng ứng phó với căng thẳng; giúp các em biết vậndụng, thực hành những kiến thức đã học vào thực tiễn cuộc sống như biết tựtrọng, tự tin, có trách nhiệm với bản thân, gia đình và tập thể; có hứng thú,tích cực, chủ động, linh hoạt, sáng tạo trong các hoạt động tập thể của lớp,trường Có thể nói hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp là sự nối tiếp bổ sunghoạt động trên lớp, là con đường gắn lý luận với thực tiễn, tạo ra sản phẩmđáp ứng mục tiêu của xã hội và đáp ứng mục tiêu tiêu giáo dục

Cụ thể, nó thể hiện ở các mặt sau:

Về nhận thức: Củng cố và khắc sâu kiến thức của các môn học, mởrộng và nâng cao hiểu biết cho học sinh về các lĩnh vực của đời sống xã hội,làm phong phú thêm vốn tri thức, kinh nghiệm hoạt động tập thể của học sinh

Về rèn luyện kỹ năng: Mục tiêu của hoạt động là rèn luyện những kỹnăng cơ bản, cần thiết như kỹ năng giao tiếp ứng xử có văn hóa, kỹ năng tổchức quản lý và xử lý các hoạt động, kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá kết quảhọc tập, rèn luyện Thông qua hoạt động các em sẽ nhìn nhận đánh giá đượckết quả hoạt động của mình, biết rút kinh nghiệm để tự điều chỉnh hoàn thiệnbản thân và giúp người khác hướng tới mục tiêu giáo dục toàn diện.

Về giáo dục thái độ: Hoạt động hình thành cho học sinh những tìnhcảm đạo đức trong sáng với thầy cô, bạn bè, quê hương đất nước, bồi dưỡngcho các em lòng tự trọng, các chuẩn mực đạo đức và những giá trị truyềnthống tốt đẹp của dân tộc, biết tôn trọng pháp luật Hình thành cho các emtính tích cực, năng động, chủ động, sáng tạo khi tham gia các hoạt động xãhội, hoạt động tập thể của nhà trường

Tóm lại, đây là cơ sở định hướng cho việc xây dựng các chương trìnhhoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp cho tất cả các môn học trong chươngtrình giáo dục phổ thông, trong đó có môn Ngữ văn

1.1.3 Cơ sở lí luận và phương pháp dạy học Văn

Đặc thù bộ môn Văn vừa ảnh hưởng tới mức độ áp dụng ngoại khóa vừaquy định cách thức tiến hành cụ thể các hoạt động ngoại khóa văn học trongnhà trường Trong môn Văn, nội dung ngoại khóa là một phần quan trọng Nóbắt nguồn từ các cơ sở lí luận sau:

1.1.3.1 Mục tiêu bộ môn Ngữ văn:

Môn Ngữ văn không chỉ có nhiệm vụ “bồi dưỡng tâm hồn” mà quantrọng hơn là môn “công cụ” để học sinh có thể vận dụng những kiến thức và

kỹ năng đã học vào trong cuộc sống và công việc

Mục tiêu dạy học Ngữ văn hiện nay là sự cụ thể hóa mục tiêu giáo dụcnói chung, chú trọng dạy chữ, dạy người và hướng nghiệp

Đi vào cụ thể, môn Ngữ văn nhấn mạnh ba mục tiêu chính sau:

1) Trang bị những kiến thức phổ thông, cơ bản, hiện đại, có tính hệthống về ngôn ngữ và văn học – trọng tâm là tiếng Việt và văn học Việt Nam– phù hợp với trình độ phát triển của lứa tuổi và yêu cầu đào tạo nhân lựctrong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

2) Hình thành và phát triển ở học sinh các năng lực sử dụng tiếng Việt,tiếp nhận văn bản, cảm thụ thẩm mỹ, phương pháp học tập tư duy, đặc biệt làphương pháp tự học, năng lực ứng dụng những điều đã học vào cuộc sống Ởcấp THPT mục tiêu trực tiếp, chủ yếu của môn Ngữ văn THPT là hình thành

và rèn luyện cho học sinh năng lực đọc - hiểu cũng như tạo lập các loại vănbản Chính vì thế, theo GS Đỗ Ngọc Thống , chương trình được tạo dựng theohai trục tích hợp: Đọc văn và Làm văn [6] Phân môn Văn học có chức năngcung cấp một hệ thống tri thức phổ thông, cơ bản, hiện đại về văn học ViệtNam và thế giới, thông qua việc phân tích tác phẩm văn chương mà bồidưỡng cho học sinh những giá trị Chân - Thiện - Mỹ Học sinh không chỉđược rèn luyện năng lực phân tích, cảm thụ tác phẩm nghệ thuật, mà còn biếtvận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống Phân môn Làm văn có chức năngrèn luyện kỹ năng viết văn bản Ban đầu các đề thi chỉ yêu cầu làm nghị luậnvăn học, càng về sau, nghị luận xã hội càng được chú trọng Hiện nay, trongcác đề thi Ngữ văn tốt nghiệp THPT và tuyển sinh Đại học có câu nghị luận

xã hội 3 điểm, bàn về một tư tưởng đạo lý hoặc một vấn đề xã hội Nghĩa làviệc dạy học Ngữ văn ngày càng xích lại gần đời sống Còn chức năng củaphân môn Tiếng Việt là hình thành và rèn luyện cho HS năng lực sử dụngthành thạo tiếng mẹ đẻ với bốn kỹ năng cơ bản: đọc, viết, nghe, nói, qua đó

mà rèn luyện tư duy Đồng thời, giúp các em có những hiểu biết nhất định về

hệ thống tri thức tiếng Việt và ngôn ngữ để sử dụng tiếng mẹ đẻ một cáchthành thạo, có ý thức

3) Bồi dưỡng cho học sinh tình yêu tiếng Việt, văn học, văn hóa, tìnhyêu gia đình, thiên nhiên, đất nước, lòng tự hào dân tộc, ý chí tự lập, tựcường, lý tưởng xã hội chủ nghĩa, tinh thần dân chủ nhân văn, giáo dục cho

học sinh trách nhiệm công dân, tinh thần hữu nghị hợp tác quốc tế, ý thức tôntrọng và phát huy các giá trị văn hóa của dân tộc và nhân loại “Văn học lànhân học”, từ xưa tới nay trong việc giáo dục con người, văn chương vẫnđược sử dụng như một công cụ đắc hiệu, không ai có thể phủ nhận tầm quantrọng của văn chương trong việc xây dựng và giữ gìn đạo đức xã hội Ngườigiáo viên là những “kĩ sư tâm hồn” – điều đó rất đúng với các thầy cô dạy văn

vì Ngữ văn là một bộ môn dễ tác động nhất đến thế giới nội tâm con người,bồi đắp cả kiến thức, kĩ năng lẫn tâm hồn cho học sinh

1.1.3.2 Đặc điểm bộ môn Ngữ văn

Văn là cuộc sống, do vậy dạy văn và học văn phải gắn liền với cuộcsống Dạy học văn gắn với đời sống trở thành nguyên tắc dạy học quan trọngnhất Chương trình môn văn, ngay từ đầu đã khẳng định: Muốn phát huy chứcnăng của văn học, giáo viên cần gắn liền việc giảng dạy văn học với đời sống.Nguyên tắc dạy học gắn liền với đời sống còn được diễn đạt theo cách khácnhư học đi đôi với hành, lý luận gắn liền với thực tiễn và là nguyên tắc chiphối hoạt động dạy học của mọi môn học trong nhà trường Xét theo mụcđích cuối cùng của việc dạy học thì không phải chỉ là việc học sinh có nắmvững kiến thức hay không mà có thực sự vận dụng được những kiến thức, kĩnăng của bài học vào hoạt động thực tiễn hay không Để làm được điều đó,trong giờ học, giáo viên luôn chú ý lấy những ví dụ từ thực tế để minh họacho bài học; phát huy tối đa vai trò của thiết bị dạy học, máy chiếu, công nghệthông tin để có hình ảnh sống động; đồng thời chú trọng tích hợp kiến thứcliên môn… Đồng thời, giáo viên luôn tổ chức bài học theo hướng mở, để họcsinh có thể thoải mái thể hiện quan điểm cá nhân, từ đó phát huy năng lựcsáng tạo, sự hứng khởi học tập Những câu hỏi luôn có mở rộng liên hệ thực

tế Ví dụ câu hỏi cuối trong phần Hướng dẫn học bài của tác phẩm “Bình Ngôđại cáo” (Nguyễn Trãi): Qua bài cáo em thấy nội dung nhân nghĩa củaNguyễn Trãi là gì? Liên hệ với cuộc kháng chiến chống Pháp, cuộc khángchiến chống Mỹ

Văn còn là nghệ thuật, do vậy dạy và học Văn phải sáng tạo Không thểchỉ phụ thuộc vào vài bài văn mẫu mà đủ, người học người dạy phải phát huy

tư duy năng động để phá hiện ra cái mới Đương nhiên, cái mới không thể rađời với những người chỉ biết ngồi bàn, đọc kiến thức SGK Phải tham gianhiều hoạt động, mở mang hiểu biết thì mới sáng tạo được Các văn bản trongchương trình ngữ văn THCS đều được chọn lọc rất kỹ và là những tác phẩmnghệ thuật tiêu biểu, đặc sắc Nó giúp HS nhận thức cuộc sống, đưa đếnnhững bài học, những cảm xúc thẩm mỹ cao đẹp, sâu lắng trong tâm hồn vàtình cảm con người Những điều này lại phụ thuộc vào bề dày vốn sống, trithức kinh nghiệm sống của mỗi cá nhân Do vậy tiếp nhận văn bản là một hệthống mở và kết quả tiếp nhận ở mỗi HS có thể khác nhau, thậm chí có nhiềumới lạ chưa hẳn trùng khớp với dự kiến của GV Dạy văn thực chất là giúpcho HS biến tác phẩm của nhà văn thành tác phẩm của mình Chính vì thế đổimới PPDH còn có nghĩa là tôn trọng và đề cao những tìm tòi, khám phá, cảmthụ phân tích văn bản tích cực của HS Đây cũng là một biểu hiện của tính cáthể hóa và sáng tạo trong tiếp nhận văn bản

Từ những điều trên, ta thấy, việc dạy học Ngữ văn ngày càng xích lại gầnđời sống và phải có sự sáng tạo cao Điều đó đòi hỏi các cơ sở giáo dục phảiquan tâm xây dựng và ngày càng hoàn thiện chương trình ngoại khoá văn họcmột cách thích hợp, phù hợp với những điều kiện cụ thể của mình để làm mônVăn đi đúng tính chất của nó

1.2 Cơ sở thực tiễn:

1.2.1 Thực tiễn xây dựng chương trình ngoại khoá văn học ở trường trunghọc phổ thông

1.2.1.1 Ý kiến, dư luận xã hội trên các phương tiện thông tin đại chúng

Có một mâu thuẫn lớn đang xảy ra giữa vai trò của môn Văn với sự quan tâm của học sinh và xã hội Môn Văn đều được coi là môn chính ở bất kì cấp

học nào tuy nhiên, hiện nay môn Ngữ Văn đang bị tuyệt đại đa số học sinh phổ thông chối bỏ Chẳng hạn số lượng học sinh đăng ký học và thi ban Xã hội & Nhân văn (còn được gọi là ban C) ngày càng ít đi Đã vậy, chất lượng lại không cao khi phần lớn các em học ban này chỉ vì không đủ năng lực theo học các ban khác Gần 100% học sinh THPT chỉ cần học văn để thi đỗ tốt nghiệp mà thôi [6]

Tại sao lại vậy? Đó là vì chúng ta chưa thực hiện đúng mục tiêu vàphương pháp môn Ngữ văn Thực trạng trên là hệ quả của việc dạy học văntrong nhà trường hiện nay Chương trình - SGK hiện hành thiếu thiết thực,tính phục vụ cuộc sống của chương trình và SGK môn Ngữ Văn hiện nay cònyếu Ví dụ, từ lớp 10 đến lớp 12 học sinh phải học tổng cộng 94 tiết Làm vănnhưng trong đó chỉ có 5 tiết dạy học nói Chính sự quá tải như thế mà rấtnhiều giờ văn kiểu cưỡi ngựa xem hoa phần nào tước mất sự hứng thú và say

mê của học sinh Giáo viên khó mà tạo được sự lắng đọng, những ấn tượngvăn chương ở các em qua những giờ văn như thế Cả thầy và trò đều phảichạy đua với thời gian để hoàn thành kế hoạch dạy học, để đối phó với thi cử.Một khi học sinh đã quá nhàm chán với kiểu học văn thầy giảng, trò nghe, ghichép thụ động, thỉnh thoảng rụt rè trình bày vài ý kiến theo gợi ý của thầy…nảy sinh thực trạng học đối phó, thụ động, thậm chí chán học bộ môn [6]

Đổi mới dạy học Văn là yêu cầu cấp thiết Trước hết GV phải biết thiết

kế tổ chức HS thực hiện các hoạt động học tập ngữ văn nhằm phát triển tư duy ngôn ngữ, rèn luyện kỹ năng nghe - nói - đọc - viết, năng lực cảm thụ tác phẩm văn chương Thường xuyên điều chỉnh các hoạt động học tập của HS, động viên và luôn tạo điều kiện cho các em tham gia tích cực, chủ động, sáng tạo trong quá trình tiếp nhận, giải mã và sản sinh văn bản Song song đó, GV phải biết sử dụng và hướng dẫn HS sử dụng các thiết bị đồ dùng và ứng dụng CNTT để khai thác và vận dụng kiến thức ngữ văn có hiệu quả Bằng mọi cách GV phải tạo điều kiện cho HS rèn luyện kỹ năng học tập tích cực, chủ

động, hình thành thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết các vấn

đề thực tiễn Trong giảng dạy cần chú ý khai thác vốn kiến thức, kinh nghiệm,

kỹ năng nghe - nói - đọc - viết mà HS đã có Sự vận dụng các PPDH phải đi

từ cái HS đã có đến cái HS cần có, từ thực tiễn cuộc sống của HS tới kiến thức trong sách vở và quay trở về phục vụ cuộc sống So với cách dạy truyền thống, sự vận dụng PPDH trong giờ ngữ văn đã có sự thay đổi cơ bản về chất:

từ thông báo, tái hiện sang tổ chức cho HS tiếp nhận, cảm thụ; từ dạy học tínhchất tĩnh sang tính chất động…

Một trong những biện pháp đổi mới là kết hợp dạy Văn chính khóa với thực hành ngoại khóa văn học Hoạt động ngoại khóa vừa là một hoạt động giải trí vừa là một phương pháp giáo dục - một phương pháp đã được nhiều nền giáo dục tiên tiến trên thế giới vận dụng Lồng ghép ngoại khóa trong dạy

và học môn Ngữ văn, kết hợp với những phương pháp dạy học khác sẽ có ý nghĩa tích cực đối với yêu cầu đổi mới hiện nay Thực hiện ngoại khóa nhằm

bổ sung và đổi mới những phương pháp dạy học Ngữ văn truyền thống Giải pháp này sẽ làm thay đổi không khí căng thẳng trong các giờ học, tăng thêm hứng thú cho người học, học sinh sẽ chú ý hơn, chủ động hơn trong chuẩn bị, mạnh dạn hơn trong đề xuất ý kiến của mình, phát huy tư duy sáng tạo,… Hứng thú và chủ động trong học tập là sự khởi đầu tốt cho việc nắm bắt kiến thức, hình thành kĩ năng và phát triển nhân cách ở học sinh qua bộ môn Văn Hoạt động ngoại khoá Văn học theo quan niệm đổi mới phương phápdạy học là một hình thức tự học tích cực, bổ ích và có hiệu quả, nối liền bục giảng với thực tiễn đời sống, mở rộng, kéo dài trường suy tưởng - thẩm định về bài học cho học sinh; phát huy tính tích cực, chủ động sáng tạo của người học, kiểm tra lại chất lượng dạy học trong giờ chính khoá Hoạt động ngoại khoá Văn học, vì thế, vừa là hoạt động giáo dục, vừa là hoạt động thẩm mỹ, "góp phần tạo ra lối sống văn hoá và khả năng hưởng thụ văn hoá nghệ thuật cho học sinh

Tuy nhiên, tham khảo ở các trường, tôi thấy giáo viên tâm huyết thường cũng áp dụng ngoại khóa một cách tự phát, không theo chương trình Có người lại cho rằng đây là hoạt động lãng phí thời gian Chúng ta chỉ áp dụng được ngoại khóa trong một tiết sinh hoạt hay khoảng thời gian nhỏ trong giờ chào cờ Càng lên THPT, việc tổ chức ngoại khóa càng thành gáng nặng và bịcắt xén, như THPT Đống Đa – Hà Nội, ngoại khóa biến thành buổi tham quanmỗi năm một lần, tuy nhiên không đả động gì tới văn học Các trường khác trong Hà Nội, đan xen trong giờ giáo dục ngoài giờ lên lớp với nội dung chủ yếu là giáo dục đạo đức [23] Việc triển khai hoạt động ngoại khóa trong thực tiễn dạy học còn nhiều khó khăn vướng mắc nên vẫn chưa tháo gỡ được hết những khó khăn cho cả người dạy và người học.

1.2.1.2 Ý kiến chuyên gia qua các công trình nghiên cứu

Nghiên cứu về ngoại khóa văn học không phải mới Nó đã được các nhànghiên cứu cả trong và ngoài nước đề cập tới, tuy nhiên, trong bối cảnh dạy

và học văn hiên nay, vấn đề ngoại khoá văn học được chú ý trở lại và trởthành trọng tâm của nhiều công trình nghiên cứu mới Nó khẳng đinh: ngoạikhóa văn học thực sự có tầm quan trọng trong đổi mới văn học

Đáng chú ý nhất là những công trình của GS GS Phan Trọng Luận GS

là người tâm huyết nhất với nghiên cứu phương pháp dạy văn nói chung và hoạt động ngoại khóa nói riêng Thầy đã viết nhiều cuốn sách, trong đó có đề

cập tới ngoại khóa văn học như giáo trình Phương pháp dạy học Văn (Phan

Trọng Luận chủ biên, NXB ĐHQGHN, 1996) Toàn bộ nội dung chương IX được dành cho Hoạt động ngoại khoá văn học ở trường phổ thông trung học (tr.378-390) Ở đây, những định hướng cơ bản của hoạt động ngoại khoá văn học được các tác giả triển khai qua các tiểu mục: 1) Vị trí, mục đích, nhiệm

vụ của hoạt động ngoại khoá văn học ở nhà trường PTTH trong điều kiện mới; 2) Khả năng đào tạo, giáo dục học sinh qua hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH; 3) Nguyên tắc hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH; 4) Hình

thức hoạt động ngoại khoá văn học ở PTTH Ngoài ra, thầy còn viết cuốn:

“Hoạt động văn học ngoài nhà trường, vị trí của công tác ngoại khóa văn học” Trong cuốn “Hoạt động văn học ngoài nhà trường, vị trí của công tác ngoại khóa văn học”, thầy đã chỉ rõ phải kết hợp cả hoạt động văn học ngoài nhà trường, giảng dạy trên lớp chỉ là phần xác, phải đem tới phần hồn bằng chính các trải nghiệm bên ngoài Ngoại khóa văn học là một cách đem tới phần hồn Thầy có chỉ ra một số hình thức ngoại khóa như: đọc ngoại khóa, sưu tầm tư liệu, đóng kịch,….Cuốn thứ ba là “Công tác ngoại khóa văn học với nhiệm vụ đào tạo con người toàn diện của nhà trường xã hội chủ nghĩa” Cuốn sách này cũng tương tự như cuốn trên, trong đó, thầy chủ yếu đi vào tácdụng của ngoại khóa, phần biện pháp cụ thể cũng có nhưng chưa rõ ràng Cuốn thứ tư là “Nguyên tắc hoạt động ngoại khóa văn học” có phần lí thuyết

về ngoại khóa đầy đủ, rõ ràng hơn Ta có thể lấy cuốn sách này làm cơ sở lí luận cho đề tài luận văn này Với cách trình bày khoa học, có dẫn chứng cụ thể trong chương trình, cuốn sách đã giúp chúng ta mường tượng được hướng

đi trong thiết kế, thực hiện hoạt động ngoại khóa Tuy vậy, cuốn sách mới dùng ở lí thuyết Tóm lại, các cuốn sách đều nêu được tác dụng lớn lao của ngoại khóa, coi ngoại khóa là bộ phận không thể thiếu để giáo dục học sinh Thầy còn dẫn chứng các hoạt động ngoại khóa từng được tổ chức tại các trường THPT Từ đó, thầy đề ra một số hướng dẫn quan trọng giúp chúng ta xây dựng chương trình ngoại khóa và tiến hành hiệu quả trong hoàn cảnh đất nước còn nhiều khó khăn Tuy nhiên, cuốn sách viết từ lâu nên có một số nội dung khá cũ, chưa cập nhật Chúng ta chỉ tham khảo được tư tưởng đề cao ngoại khóa xuyên suốt trong cuốn sách của thầy Nhiều phần viết nặng về lí thuyết Thiết kế cụ thể ra sao, đặc biệt ở chương trình lớp 11 thì chưa được nhắc tới Ngoài ra, trong những giáo trình, tài liệu hướng dẫn về phương phápdạy học văn xuất bản trong thời gian gần đây (Phan Trọng Luận, Trương

Dĩnh, Phương pháp dạy học Văn, NXB ĐHSP, 2004; Nguyễn Thanh Hùng,

Lê Thị Diệu Hoa, Phương pháp dạy học Ngữ văn THPT, những vấn đề cập

nhật, NXB ĐHSP, 2006, v.v.), nội dung ngoại khoá văn học không được

chính thức đề cập đến

Người cũng quan tâm tới ngoại khóa văn học trong số các nhà nghiêncứu còn có GS Trần Thanh Bình Trong các bài báo, Trần Thanh Bình có bài

Tổ chức và hướng dẫn học sinh đọc ngoại khóa văn học (Tạp chí Giáo dục số

223, tháng 10/2009) đề cập đến cách thức triển khai vấn đề đọc ngoại khoá một nội dung trong hoạt động ngoại khoá văn học Bài viết đã đi sâu vào hoạtđộng đọc sáng tạo cho học sinh trong ngoại khóa, đề ra các bước tiến hành cụthể từ lúc chuẩn bị cho tới kết thúc của phần ngoại khóa để chúng ta học hỏicách tiến hành ngoại khóa Ngoài ra, trong bài viết, có đề cập tới một phầnchương trình lớp 11 làm cơ sở tham khỏa cho luận văn

Thứ ba, chúng ta có thể nhắc tới các công trình của GS Nguyễn Trọng

Hoàn Trong bài Một số vấn đề về đọc hiểu văn bản Ngữ văn (Tạp chí Giáo

dục số 156, tháng 4/2004), GS đã đánh giá cao vai trò hỗ trợ tích cực của các

“văn bản phụ” được tiếp nhận qua chương trình ngoại khoá đối với hoạt độngđọc hiểu các văn bản văn học trong chương trình chính khoá v.v

Ngoài ra, gần đây, có một số hội thảo đáng chú ý đề cập đến vấn đề hoạt động ngoại khóa như:

- Hội thảo “Hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đối với việc nâng caochất lượng dạy-học trong nhà trường phổ thông” của Viện Nghiên cứu giáo dục, Trung tâm Đánh giá và kiểm định chất lượng giáo dục

- Hội thảo “Công tác quản lí hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp ở trường phổ thông” của Trường Cán bộ quản lí giáo dục Thành phố Hồ Chí Minh

Các hội thảo cũng đã làm sáng tỏ nhiều vấn đề xung quanh hoạt động ngoại khóa, hoạt động ngoại khóa văn học Trong hội thảo, các bài hầu hết đều chỉ ra tác dụng lớn của ngoại khóa và việc cần thiết phải áp dụng trong trường THPT Song cũng có bài nêu lên sự hạn chế khi tiến hành hoạt động

này, đó là bởi chúng ta còn đi theo lối dạy cũ, cơ sở vật chất và kinh phí quá hạn hẹp trong khi tổ chức ngoại khóa “ra hồn” thì tốn kém vô cùng Thực tế,

ở thành phố, may ra các em có vài buổi sinh hoạt chung trước cờ hoặc đi thamquan Ở nông thôn thì hầu như không có Ngay cả đi tham quan cũng chỉ mang tính chất đi chơi, ngoại khóa văn học ít có “đất sống” Các em thích ca hát và các trò chơi hiện đại thay vì học văn Đó là thực tế phổ biến mà một số bài trong hội thảo đã thẳng thắn chỉ ra

Có liên quan gần gũi với đề tài chúng tôi là một số luận văn thạc sĩ do các học viên sau đại học thực hiện trong những năm gần đây; ví dụ

- Luận văn “Tác động của hoạt động ngoại khóa đến tính tích cực học tập của học sinh THPT” của Nguyễn Thị Thảo (Viện Đảm bảo chất lượng giáo dục – ĐHQGHN, 2013)

- Luận văn “Hoạt động ngoại khóa văn học ở trường THPT” của ĐoànThuỵ Bảo Châu (Trường ĐHSP TPHCM, 2010)

- Luận văn “Tổ chức và hướng dẫn học sinh lớp 10 đọc ngoại khoá phần Văn học Việt Nam” của Hồ Thị Kim Chung (Trường ĐHSP TPHCM, 2014). Các luận văn trên đều triển khai phần lí luận cụ thể, trong đó, tư tưởng bám sát là coi ngoại khóa văn học là phân môn riêng, không thể sát nhập với hoạt động ngoài giờ lên lớp ở trường Luận văn “Tác động của hoạt động ngoại khóa đến tính tích cực học tập của học sinh THPT” của Nguyễn Thị Thảo chỉ rõ được vai trò của ngoại khóa với việc làm học sinh thêm yêu thích môn học, trong đó đặc biệt là môn Văn Lí do chính bởi Văn là môn có đất cho ngoại khóa và cũng là môn dễ bị đánh giá là nhàm chán nếu không kết hợp kiến thức từ bên ngoài Luận văn “Hoạt động ngoại khóa văn học ở trường THPT” của Đoàn Thuỵ Bảo Châu cũng có phần lí luận và thực tiễn rõnét, nhưng đóng góp lớn nhất của luận văn này là tác giả đã chỉ rõ các hình thức ngoại khóa văn học cụ thể, chi tiết, làm tiền để để chúng ta áp dụng vào ngoại khóa văn học 11 Cuối cùng là luận văn “Tổ chức và hướng dẫn học

sinh lớp 10 đọc ngoại khoá phần Văn học Việt Nam” của Hồ Thị Kim Chung.Luận văn đưa ra phương hướng cụ thể cho phần đọc ngoại khóa của lớp 10 Biện pháp và cách thức tiến hành rất rõ ràng, song phần đọc ngoại khóa, nhất

là ngoại khóa văn học dân gian, đã có nhiều nơi nghiên cứu, thực hiện rồi Cáithiếu của ngoại khóa văn học bây giờ là chương trình lớp 11, 12 Vậy tóm lại, qua các cuốn luận văn trên, ta thấy các tác giả đã tìm hiểu sâu sắc về các hình thức hoạt động ngoại khóa cũng như cách thiết kế, tiến hành, sự đa dạng của các chủ đề mà học sinh có thể tham gia và phát huy được các kĩ năng dựa vào kiến thức chương trình SGK Tuy nhiên, các tác giả chỉ dừng lại nội dung có thể thực hiện ở qui mô nhỏ, trong phạm vi một lớp Đồng thời, chưa có cuốn luận án nào vạch ra cụ thể chương trình ngoại khóa văn học cho lớp 11

Tóm lại, chúng ta có thể thấy rằng việc nghiên cứu và triển khai vấn đề ngoại khóa này đã được các nhà nghiên cứu quan tâm song như vậy vẫn chưa

đủ cho môn Văn Có cuốn sách, luận văn đề cập cụ thể tới hoạt động Văn học song cũng chỉ chú ý tới ngoại khóa văn học dân gian lớp 10 Lớp 11 chưa có tài liệu ngoại khóa Đây là phần thiếu sót cần phải bổ sung ngay Chính vì vậy, tôi mong muốn xây dựng chương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 trường trung học phổ thông để đóng góp một phần vào việc triển khai hoạt động ngoại khóa văn học hiện nay

1.2.2 Thực tiễn xây dựng chương trình ngoại khoá văn học ở các trường phổ thông tỉnh Trà Vinh

1.2.2.1. Khái quát về tổ chức nghiên cứu thực tiễn

a Mục đích yêu cầu: Khảo sát thực tiễn xây dựng chương trình ngoại khoá văn học ở các trường phổ thông tỉnh Trà Vinh Cụ thể: tần số tổ chức ngoại khóa văn học, cách thức giáo viên tổ chức, nội dung ngoại khóa, kết quả đạt được và nhận thức của giáo viên các lớp khảo sát về ngoại khóa văn học Từ đó, đưa ra những nhận xét chuẩn xác về thực trạng xây dựng chương trình ngoại khoá văn học ở các trường phổ thông tỉnh Trà Vinh

b Phương pháp nghiên cứu gồm:

- Phương pháp quan sát với đối tượng quan sát là các giờ hoạt động ngoại khóa, cách thức giáo viên tổ chức ngoại khóa, hoạt động tham gia của học sinh Phương pháp quan sát được phối hợp cùng phương pháp trò chuyện với giáo viên và học sinh ngay sau buổi ngoại khóa được quan sát

- Phương pháp điều tra bằng phiếu câu hỏi với đối tượng điều tra: Giáoviên và học sinh khối 11 các trường THPT Trà Vinh Nội dung điều tra lànhận thức của giáo viên về bản chất, ý nghĩa, vai trò cũng như cách thức tổchức hoạt động ngoại khóa văn học cho học sinh khối 11, những khó khăn và

đề xuất của giáo viên đối với việc tổ chức hoạt động này

c Đối tượng, địa bàn, thời gian khảo sát:

- Đối tượng, địa bàn khảo sát: Giáo viên, học sinh các trường THPTthành phố Trà Vinh (44 GV, 200 HS) Các trường này có đội ngũ cán bộ; giáoviên nhiệt tình, ham học hỏi và có kinh nghiệm trong giảng dạy, có nhữngđiều kiện thuận lợi cho việc chăm sóc và giáo dục trẻ

- Thời gian khảo sát: từ tháng 1-2015 đến 2-2015

d Nội dung khảo sát:

- Tìm hiểu nhận thức của giáo viên và học sinh về ngoại khóa

- Khảo sát cách thức giáo viên tổ chức ngoại khóa văn học và khảo sát sốlượng, tần suất tổ chức ngoại khóa văn học

- Khảo sát hoạt động tham gia ngoại khóa của học sinh

1.2.2.2. Kết quả nghiên cứu thực tiễn

a. Thực trạng tổ chức hoạt động ngoại khóa của giáo viên

a1 Thực trạng số lượng, tần suất tổ chức ngoại khóa văn học

Để tìm hiểu thực tế số lượng, tần suất tổ chức ngoại khóa, chúng tôi nêu câu hỏi 3 ở mẫu khảo sát số 1 (phụ lục 1) Kết quả thu được theo tỉ lệ phần trăm như sau:

Bảng 1.1 Đánh giá của giáo viên về số lượng, tần suất sử dụng các hình thức tổ chức hoạt động ngoại khóa

STT Các hình thức Thường

xuyên

Thỉnh thoảng

Chưa thực hiện

ở lớp Giờ sinh hoạt dưới cờ rất ít khi tổ chức ngoại khóa văn học, chủ yếu là

tổ chức kiểm điểm, một số trường câu lạc bộ tiếng Anh được ưu tiên hơn Trong đó, hoạt động sân khấu hóa, dã ngoại, tọa đàm văn học ít được tổ chức hơn vì mất nhiều thời gian, công sức chuẩn bị Còn hình thức đọc ngoại khóa,

đố vui văn học thì tổ chức dễ hơn, dễ dàng áp dụng trong phạm vi lớp nên được tổ chức nhiều hơn

a2 Thực trạng hiệu quả của hoạt động ngoại khóa

Để khảo sát hiệu quả của hoạt động ngoại khóa, chúng tôi nêu ra câu hỏi

4 trong mẫu khảo sát 2 (phụ lục 1) Kết quả thu được được tính % như sau:

Bảng 1.2 Thực trạng hiệu quả của hoạt động ngoại khóa

STT Các hình thức Hiệu quả Bình thường Chưa hiệu

là công sức, tâm huyết của nhiều người; đồng thời chương trình và cách thức thường vẫn còn tự phát Nếu có hướng dẫn cụ thể thì việc tiến hành sẽ đơn giản hơn Ngoài ra, hai hình thức sáng tác văn học và một số loại hình khác như tổ chức tọa đàm văn học,…chưa thu được hiệu quả cao Có lẽ vì những hình thức này gần với hoạt động học trên lớp nên học sinh chưa hứng thú

b Thực trạng tham gia hoạt động ngoại khóa của học sinh

Mức độ tham gia là kết quả của quá trình nhận thức, thái độ, niềm tin đối với các nội dung hoạt động ngoại khóa Trên cơ sở kết quả nhận thức của họcsinh về các nội dung hoạt động ngoại khóa cụ thể, chúng tôi nêu câu hỏi 3 trong mẫu khảo sát số 1 (phụ lục 1) về các nội dung và hình thức hoạt động ngoại khóa để tìm hiểu mức độ tự đánh giá của các em về việc thực hiện các nội dung hoạt động ngoại khóa Kết quả thu được qua bảng 1.5 theo tỉ lệ như sau:

Bảng 1.3 Mức độ yêu thích của học sinh đối với các nội dung hoạt động ngoại khóa

Qua bảng trên, ta thấy đa số học sinh thích tham gia ngoại khóa Với các

em, ngoại khóa như một thế giới mới cần khám phá Đây là một điều đang mừng, bởi nếu học sinh không muốn tham gia thì chúng ta không có nhân lực

tổ chức hoạt động đồng thời mục đích giáo dục học sinh cũng không còn Tuyvậy, khi được trải nghiệm từng hoạt động, học sinh hình thành hứng thú khác nhau với từng hoạt động này

Cụ thể tỉ lệ tham gia hình thức sân khấu hóa chiếm khá cao Chứng tỏ họcsinh bây giờ khả năng văn nghệ tốt, các em lại thích thể hiện bản thân, còn học sinh tham gia cổ vũ thì cũng thấy thoải mái vì được thay đổi không khí Thứ hai là hoạt động đố vui văn học Hoạt động này gắn với các cuộc thi giữacác lớp, các nhóm nên gây được hứng thú lớn với học sinh Thứ ba là các hoạtđộng ngoại khóa khác như tọa đàm, du lịch, cũng làm học sinh thích tham gia nhưng chủ yếu học sinh thích đi du lịch Điều này chứng tỏ các em rất thích mở mang kiến thức bằng hoạt động du ngoạn thực tế, đồng thời khi tham gia hoạt động này, học sinh không phải bị bó hẹp trong bốn bức tường phòng học

Tuy nhiên, có một thực tế đáng lo ngại là học sinh không thích đọc sách

và không thích sáng tác văn học, tỉ lệ học sinh thích tham gia vào hình thức đọc ngoại khóa và sáng tác rất ít (20%), số học sinh không thích đọc cao hơn (30%) Nguyên nhân do học sinh không có thói quen đọc, các em không xemtrọng môn văn, và các em tham gia quá nhiều lớp học thêm, không có thời gian đọc, nhiều chương trình tivi, games thú vị hơn việc đọc

Kết luận chung về thực trạng:

Từ đây, ta có một số kết luận về thực trạng ngoại khóa văn học, thấy đượcnhững khó khăn, thuận lợi để xây dựng và tổ chức chương trình ngoại khóa văn học Nhìn chung tất cả các lực lượng tham gia vào hoạt động đều có nhậnthức rất tốt về vai trò, vị trí và ý nghĩa của hoạt động ngoại khóa đối với việc hình thành và phát triển nhân cách của học sinh Hoạt động này có được thực hiện ở các trường song còn ít, không thường xuyên Hình thức và nội dung hoạt động ngoại khóa được bổ sung làm phong phú nhưng vẫn mang tính hìnhthức, cần phải xây dựng kế hoạch hoạt động với nội dung đa dạng, phong phúhơn, hình thức hấp dẫn phù hợp với tâm lý lứa tuổi, sở thích của học sinh hơn Nguyên nhân của thực trạng là:

* Nguyên nhân chủ quan:

- Một số GV, cán bộ Đoàn chưa thực sự chủ động trong việc xây dựng kế hoạch, phối hợp tổ chức thực hiện hoạt động

- Cơ sở vật chất, kinh phí hoạt động và các yếu tố đảm bảo khác còn hạn chế,ảnh hưởng rất lớn đến hoạt động

* Nguyên nhân khách quan

- Việc đánh giá nhà trường, đánh giá GV, đánh giá học sinh của ngành giáo dục cũng như của xã hội chủ yếu căn cứ vào kết quả của hoạt động dạy và học Nên các hoạt động bổ trợ thường bị xem nhẹ

- Áp lực thi cử của học sinh.

Trên cơ sở các kết quả đạt được và những hạn chế nêu trên, nhà trường cần có kế hoạch, biện pháp cụ thể để đưa ngoại khóa vào học tập ví dụ biện pháp đào tạo về thực hiện chương trình hoạt động ngoại khóa ở trường, xây dựng hành lang pháp lý cho tổ chức hoạt động này và có kế hoạch thực hiện thống nhất giữa các lớp trong cùng khối lớp của nhà trường, đầu tư cơ sở vật chất nhằm tăng cường tổ chức hoạt động Nếu

tăng cường thường xuyên các hình thức hoạt động ngoại khóa văn học, nền tảng hiểu biết, tinh thần, thái độ học tập tự giác cho học sinh chắc chắn sẽ được nâng cao

TIỂU KẾT CHƯƠNG I

Trong chương 1, tôi trình bày những cơ sở lí luận và thực tiễn để dẫn tớiviệc xây dựng chương trình ngoại khóa văn học lớp 11 cho học sinh THPT Đầu tiên là cơ sở lí luận Ta thấy, hoạt động ngoại khóa là hoạt độngđược nằm trong nguyên lí và mục tiêu của giáo dục học Luật giáo dục đã ghirõ: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lí học đi đôi vớihành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lí luận gắn liền với thực tiễn,giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục xã hội” (LuậtGiáo dục 2005, điều 3) Đồng thời UNESCO cũng xác hướng đến mục tiêugiáo dục thế kỉ XXI: học để biết, học để làm, học để chung sống, học để tự

khẳng định mình Đây là những luận điểm nền tảng, chỉ dẫn toàn bộ các hoạtđộng của hệ thống giáo dục nói chung và hoạt động giáo dục ngoài giờ lênlớp nói riêng

Ngoài ra, chúng ta còn dựa trên cơ sở lí luận dạy học Trong đó, dạy học

đề cao các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp (hoạt động tập thể, hoạt độnggiáo dục theo chủ đề, hoạt động hướng nghiệp, hoạt động giáo dục nghề phổthông…) nhằm tạo điều kiện gắn bó các kiến thức môn học với đời sống, địaphương, cộng đồng, đất nước, góp phần hình thành, phát triển những phẩmchất, tư tưởng, ý chí, tình cảm, giá trị, kỹ năng sống và những năng lực chungcần có ở con người trong xã hội hiện đại, nhất là trách nhiệm với bản thân,cộng đồng, đất nước, môi trường tự nhiên; tính tự lập, tự tin, tự chủ; các nănglực sáng tạo, hợp tác, giao tiếp, tự quản lí bản thân…Hoạt động ngoại khóavăn học nằm trong hệ thống hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp này Đây là

cơ sở định hướng cho việc xây dựng các chương trình hoạt động giáo dụcngoài giờ lên lớp cho tất cả các môn học trong chương trình giáo dục phổthông, trong đó có môn Ngữ văn

Thứ ba, việc xây dựng chương trình ngoại khóa còn dựa vào cơ sở líluận và phương pháp dạy học Văn Môn Ngữ văn không chỉ có nhiệm vụ “bồidưỡng tâm hồn” mà quan trọng hơn là môn “công cụ” để học sinh có thể vậndụng những kiến thức và kỹ năng đã học vào trong cuộc sống và công việc.Mục tiêu dạy học Ngữ văn hiện nay là sự cụ thể hóa mục tiêu giáo dục nóichung, chú trọng dạy chữ, dạy người và hướng nghiệp Việc dạy học Ngữ vănngày càng xích lại gần đời sống, đòi hỏi các cơ sở giáo dục phải quan tâm xâydựng và ngày càng hoàn thiện chương trình ngoại khoá văn học một cáchthích hợp, phù hợp với những điều kiện cụ thể của mình

Tiếp theo, chúng ta chú ý tới cả cơ sở thực tiễn Hiện nay dư luận xã hộiđang bức xúc vì việc học sinh không thích môn Văn, học chỉ đối phó đồngthời phương pháp dạy Văn cũng quá cổ lỗ, không khơi dậy được hứng thú từ

học sinh Vì vậy, yêu cầu đổi mới dạy Văn là cấp thiết Một trong những các

để làm mới dạy học Văn là chúng ta bổ sung thêm các hoạt động ngoại khóa.Nhưng bổ sung thế nào? Đã có nhiều tài liệu nghiên cứu về hoạt động ngoạikhóa, từ khái niệm, đặc điểm tới cách tổ chức song nó chỉ tản mạn, không cótài liệu chính thống từ bộ Giáo dục và đặc biệt, chương trình ngoại khóa vănlớp 11 thì càng chưa có Thực tiễn ấy đòi hỏi phải xây dựng chương trìnhngoại khóa cho học sinh lớp 11 Để làm rõ thực trạng này, tôi đã điều tra thựctiễn xây dựng chương trình ngoại khoá văn học ở các trường phổ thông tỉnhTrà Vinh Trong đó, tôi đã phát hiếu điều tra giáo viên và học sinh về thựctrạng ngoại khóa văn học, thống kê, kết luận về thực trạng ngoại khóa vănhọc, thấy được những khó khăn, thuận lợi để xây dựng và tổ chức chươngtrình ngoại khóa văn học Nhìn chung, giáo viên và học sinh đều ý thức được

ý nghĩa của ngoại khóa song ở trường THPT hiện nay, ngoại khóa ít tổ chức,học sinh thích tham gia chưa nhiều Chúng ta cần phải làm gì để thay đổi thựctrạng này? Chương 2 sẽ thiết kế chương trình ngoại khóa lớp 11 như câu trảlời cho câu hỏi ở trên

Vậy tóm lại, dựa trên cả cơ sở lí luận và thực tiễn, tôi thấy việc xây dựngchương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 THPT là cần thiết

nhưng hiện giờ chưa có ai thực hiện Do vậy, chúng tôi thực hiện đề tài “Xâydựng chương trình ngoại khóa văn học cho học sinh lớp 11 trường trung học phổ thông” với hi vọng đóng góp một phần vào việc triển khai hoạt động ngoại khóa văn học lớp 11vào thực tiễn

Chương 2: ĐỀ XUẤT CHƯƠNG TRÌNH NGOẠI KHÓA VĂN HỌC CHOHỌC SINH LỚP 11

2.1 Khái niệm chương trình ngoại khoá văn học

2.1.1 Ngoại khoá văn học

2.1.1.1 Khái niệm hoạt động ngoại khóa

Hoạt động ngoại khóa là hình thức học tập ngoài giờ lên lớp, giúp củng

cố kiến thức ở trên lớp Nó có hoặc không có sự chỉ đạo hay hướng dẫn của giáo viên, đối tượng tham gia chính là học sinh; có nội dung liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến môi trường dạy và học mang tính giáo dục cao Tuy vậy, nó cũng là một loại hình hoạt động giáo dục đào tạo nằm trong những phạm vi quy phạm giáo dục của nhà trường

Hoạt động ngoại khóa là dịp để học sinh củng cố, đối chiếu những kiến thức đã được học và giúp các em phát huy cao độ tính tích cực, chủ động sángtạo trong việc tiếp thu tri thức mới Hiện giờ, điều lệ trường trung học (Điều 26) quy định: “Nhà trường phối hợp với các tổ chức, cá nhân tham gia giáo dục ngoài nhà trường thực hiện các hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp Hoạt động giáo dục ngoài giờ lên lớp bao gồm các hoạt động ngoại khóa về khoa học, văn học, nghệ thuật, thể dục thể thao, an toàn giao thông, phòng chống tệ nạn xã hội, giáo dục giới tính, pháp luật nhằm phát triển toàn diện vàbồi dưỡng năng khiếu; các hoạt động vui chơi, tham quan, du lịch, giao lưu văn hóa, giáo dục môi trường; các hoạt động xã hội, từ thiện phù hợp với đặc điểm sinh lí tuổi học sinh” [22,14] Quy định này cũng đồng thời là những nộidung cụ thể mà hoạt động ngoại khóa phải hướng đến Tổ chức thực hiện các hoạt động ngoại khóa cũng là tổ chức thực hiện điều lệ

Hoạt động ngoại khóa là hoạt động giáo dục sự lĩnh hội và hoạt động thẩm mĩ, là các hoạt động nằm ngoài chương trình học chính khóa, thường mang tính chất tự nguyện hơn là bắt buộc, là một hoạt động không đặt sự giảng dạy của giáo viên lên hàng đầu, mà xem trọng hoạt động tự giác, sự vậndụng sáng tạo của học sinh Các hoạt động ngoại khóa cho phép học sinh tự thể hiện ý kiến và suy nghĩ, góp phần xây dựng kỹ năng lãnh đạo và áp dụng

kiến thức vào thực tế Học sinh biết cách học một cách kiên nhẫn để đạt đến mục tiêu, phát triển tài năng hay kỹ năng cũng như xây dựng nhân cách trong quá trình tự học tập Học sinh có thể tham gia hoạt động ngoại khóa ở

lớp/trường hoặc ngoài xã hội với nhiều lựa chọn khác nhau: thể thao, văn hóa,nghệ thuật, tình nguyện, tổ chức,…

2.1.1.2 Định nghĩa hoạt động ngoại khóa văn học

Hoạt động ngoại khóa là hình thức hoạt động ngoài giờ lên lớp của môn Văn Hoạt động ngoại khóa văn học là một bộ phận của hoạt động dạy học văn Hoạt động này sẽ giúp cho việc dạy và học có cơ sở thực tế, tạo hưng phấn cho giờ học chính khóa; vốn sống, vốn hiểu biết của cả thầy và trò đều được mở rộng Ở ngoại khóa văn học, học sinh có thể thể hiện những niềm đam mê về một lĩnh vực văn hóa, văn học cụ thể nào đó; đồng thời những năng khiếu riêng của học sinh được thể hiện một cách rõ nét nhất.Trong nhà trường phổ thông hiện nay cùng với sự phát triển nhanh, mạnh với tốc độ mang tính bùng nổ của khoa học công nghệ thể hiệnqua các lí thuyết, các thành tựu mới và khả năng ứng dụng cao, rộng và nhanh vào thực tế buộc phải xem xét, điều chỉnh nội dung, phương pháp dạy học, đặc biệt là môn Ngữ văn Những nội dung kiến thức mà nhà trường phổ thông trang bị không thể thâu tóm được tất cả mọi tri thức mong muốn, vì vậyphải coi trọng việc dạy như thế nào để học sinh có thể đạt được kiến thức như mong muốn, trên cơ sở đó mà tiếp tục học tập suốt đời Với các hoạt động ngoại khóa văn học, học sinh không chỉ học chay, học thụ động mà các em còn trực tiếp được tìm hiểu các vấn đề mà sách đã hoặc không viết, những vấn đề mà giáo viên không có đủ điều kiện để truyền thụ cho các em trong giờ học chính khóa

2.1.2 Chương trình ngoại khoá văn học

Chương trình ngoại khóa văn học là sự sắp xếp một cách bài bản, phù hợpcủa nhà trường, giáo viên để học sinh có thời gian ngoại khóa bổ ích Chươngtrình này được chia làm hai phần: đọc ngoại khóa và hoạt động ngoại khóa 2.1.2.1 Đọc ngoại khoá văn học

Đây là việc giáo viên sắp xếp thêm một số tác phẩm văn học để học sinh

tự đọc bổ sung cho chương trình văn học ở lớp Việc này sẽ giúp cho các em

có được niềm vui trong lao động sáng tạo, giúp cho việc phân tích thơ văn trở nên sống động, có tính truyền cảm cao, giúp các em thêm yêu thích môn văn, nảy sinh ý muốn tìm đọc thêm các tác phẩm văn học nghệ thuật đã làm mình rung động, các tác giả đã làm mình say mê Ở đây, đọc ngoại khóa một mặt phải dựa trên những kiến thức cơ bản mà học sinh đã tiếp thu được trên lớp đểtiếp tục củng cố và mở rộng chúng một cách có hệ thống, mặt khác phải trở thành một bước tiến mới trong quá trình phát triển văn học của học sinh Thường chương trình đọc ngoại khóa nên kết hợp xen lẽ với việc đọc hiểu cáctác phẩm văn học ở chương trình chính khóa Điều này tiết kiệm thời gian và hiệu quả cao hơn

2.1.2.2 Hoạt động ngoại khoá văn học

Chương trình ngoại khóa văn học không thể thiếu được các hoạt độngngoại khóa văn học Các hoạt động này rất đa dạng, như: tọa đàm văn học, tổchức thi đố vui văn học, du lịch,…Hoạt động này thường được tổ chức ở quy

mô lớn, mang tính chất toàn trường, đồng thời để thiết kế được chương trìnhgồm các hoạt động này, giáo viên mất khá nhiều thời gian, công sức Nó cần

có sự hỗ trợ từ nhiều ban ngành trong trường, từ học sinh, phụ huynh,…Chương trình khi diễn ra thường có sự kết hợp của nhiều hoạt động, trong đó

có một hoạt động chủ đạo Nó có thể mang tính chất trang nghiêm, sâu lắngsong thường chương trình ngoại khóa phải mang dáng dấp một buổi, một dịpliên hoan với nhiều nội dung mới lạ, sáng tạo

2.2 Vai trò của ngoại khóa văn học

Đầu tiên, phải nói tới vai trò của ngoại khóa nói chung Hoạt động này mang nhiều lợi ích Nó rèn luyện cho mình những kỹ năng giao tiếp, kỹ năng ứng xử có văn hoá, những thói quen trong học tập, lao động; kỹ năng tự quản,

tự tổ chức, điều khiển, nhận xét, đánh giá, hoà nhập và thực hiện một số hoạt động tập thể có hiệu quả khác Một nghiên cứu ở Mĩ cho thấy, có 49% học sinh không tham gia vào các hoạt động ngoại khóa sử dụng ma tuý, 37% trong độ tuổi từ 13-19 phải làm bố mẹ sớm hơn những em khác có tham gia từ

1 đến 4 giờ vào các hoạt động ngoại khoá Gần 8/10 em có tham gia các hoạt động ngoại khoá đạt được kết quả học tập cao Những học sinh thường xuyên tham gia vào các chương trình hoạt động ngoài giờ lên lớp có chất lượng thường đạt được thành tích học tập cao hơn, có hành vi đạo đức tốt hơn trong nhà trường, có mối quan hệ và xúc cảm tốt hơn, phát triển tốt hơn và không

có các hiện tượng sử dụng ma tuý, bạo lực

Ngoại khóa văn học là phần không thể thiếu được trong các hoạt động ngoại khóa

Đối với giáo viên, giờ học ngoại khóa giúp giáo viên có thêm vốn kiến thức thực tế để bài giảng phong phú hơn, và họ tự tin hơn khi truyền thụ kiến thức cho học sinh Hơn nữa, nó giúp họ hiểu hơn về học sinh của mình, phát hiện được khả năng của các em, từ đó mà điều chỉnh phương pháp giảng dạy cho phù hợp

Trong Báo cáo chính trị của Trung ương Đảng Lao động Việt Nam tai Đại hội lần thứ III đã khẳng định: “Công tác giáo dục và đấu tranh tư tưởng phải gắn liền với cuộc sống, nó phải cụ thể, tinh tế, linh hoạt, có lí có tình, không được trừu tượng, giản đơn, rập khuôn cứng nhắc” [21] Giáo viên phải biết đi sâu vào tâm hồn, tình cảm của các em để uốn nắn và xây dựng Chính trong hoạt động ngoại khóa, giáo viên có điều kiện gần gũi với học sinh để nắm vững những biểu hiện về đạo đức, tư tưởng, tình cảm của các em ngay trong sinh hoạt hằng ngày cũng như trong sinh hoạt tập thể Phạm vi những

giờ lên lớp không cho phép giáo viên hiểu được sâu sắc hiểu được sâu sắc đốitượng mà mình giáo dục vì tình cảm, đạo đức của học sinh không phải là những khái niệm, những công thức, những câu lí luận trong sách vở

Với học sinh, ngoại khóa cũng đóng vai trò to lớn Xã hội hiện đại đòi hỏi người có học vấn không chỉ có khả năng lấy ra từ trí nhớ các tri thức dưới dạng có sẵn, đã lĩnh hội ở nhà trường phổ thông; mà còn phải

có năng lực chiếm lĩnh, sử dụng các tri thức một cách độc lập; khả năng đánh giá các sự kiện, các tư tưởng, các hiện tượng mới một cách thông minh,sáng suốt khi gặp vấn đề trong cuộc sống, trong lao động và trong mối quan

hệ giữa người với người Nội dung kiến thức được hình thành và phát triển trong quá trình được đào tạo trong nhà trường và quá trình tự học phải góp phần quan trọng để phát triển hứng thú và năng lực nhận thức của học sinh; cung cấp cho học sinh những kĩ năng cần thiết cho việc tự học và tự giáo dục sau này Trong điều kiện phát triển của các phương tiện thông tin đại chúng, trong bối cảnh hội nhập, mở rộng giao lưu, học sinh được tiếp nhận nhiều nguồn thông tin đa dạng, phong phú từ nhiều mặt của cuộc sống, có hiểu biết nhiều hơn, linh hoạt và thực tế hơn Những kết quả nghiên cứu tâm-sinh lý của học sinh và điều tra xã hội gần đây trên thế giới cũng như ở nước ta cho thấy thanh thiếu niên có những thay đổi trong sự phát triển tâm-sinh lý Trong học tập, học sinh không thỏa mãn với vai trò của người tiếp thu thụ động, không chỉ chấp nhận các giải pháp đã có sẵn được đưa ra Như vậy, ở lứa tuổi này nảy sinh một yêu cầu và cũng là một quá trình là sự lĩnh hội độc lập các tri thức và phát triển kĩ năng Hơn nữa, thời gian học tập trên lớp thì hạn chế mà nhu cầu hiểu biết của học sinh là không có giới hạn Công tác ngoại khóa được tổ chức một cách hợp lí và có chất lượng sẽ mở rộng và nângcao vốn hiểu biết của học sinh Ngoại khóa là một phương pháp giúp giải quyết nhu cầu này của học sinh

Trong công tác ngoại khóa, năng lực hoạt động tự lập của học sinh được phát huy Giáo viên không phải là người lên lớp giảng bài, truyền thụ

kiến thức, ở đây công tác độc lập của học sinh chiếm một vị trí đặc biệt quan trọng Các em tìm hiểu, nghiên cứu, suy nghĩ và tự mình trình bày các kiến thức mà tự mình khám phá được Vì vậy, thực hiện hoạt động ngoại khóa cũng góp phần đổi mới phương pháp giáo dục, khắc phục lối truyền thụ một chiều như bấy lâu nay của ta, giúp học sinh rèn luyện thói quen, biết cách tự học và hợp tác trong học tập; tích cực, chủ động, sáng tạo trong phát hiện và giải quyết vấn đề để tự chiếm lĩnh tri thức mới; giúp học sinh tự đánh giá năng lực của bản thân; đồng thời góp phần giúp giáo viên phát hiện và bồi dưỡng những học sinh có năng lực đặc biệt, đem lại chất lượng mới cho giáo dục phổ thông nói riêng.

Thông qua hoạt động ngoại khóa học sinh có nhiều cơ hội thể hiện bản thân mình, đặc biệt là những điểm mạnh của học sinh trong quá trình học tập trong chính khóa do không có nhiều thời gian nên không thể thể hiện được Ngoài chính khóa thì phải có thêm hoạt động ngoại khóa mới có đủ thời gian cho học sinh thể hiện những niềm đam mê và những mối quan tâm gì của mình đối với văn học, và đã cống hiến hết mình như thế nào Người học có thể duy trì sự tận tâm của mình đối với môn văn trong thời gian bao lâu

Thông qua hoạt động ngoại khóa văn học, người học đã trưởng thành

và học tập được rất nhiều, rất sâu sắc những vấn đề mà trong các hoạt động chính khóa không đủ đáp ứng: tư tưởng, tình cảm của tác giả khi sáng tác; những đóng góp của các bậc tiền nhân; khả năng đánh giá tác phẩm một cách khách quan, sự tương đồng giữa văn học địa phương và văn học dân tộc,… Khi tham gia các hoạt động ngoại khóa văn học, người học đã, đang và sẽ có những đóng góp, những cống hiến quan trọng trong việc phát hiện, duy trì, lưu trữ,…những vấn đề văn học lớn như văn học dân gian, văn học dân tộc, văn học địa phương,… Công tác ngoại khóa chiếm một vị trí vô cùng quan trọng vì bản thân việc giảng dạy văn học gắn chặt với việc tìm hiểu và xây dựng con người Đối tượng của văn học là con người trong mối quan hệ phức tạp của nó về tình cảm, tư tưởng, đạo lí trong đời sống riêng cũng như trong

xã hội Việc giảng dạy cũng như việc học tập văn học càng mở rộng mối liên

hệ với con người và cuộc sống bao nhiêu càng có tác dụng sâu sắc bấy nhiêu Giảng dạy và học tập văn học mà bị cắt đứt khỏi mối liên hệ với con người vàđời sống thì việc tiếp thu văn học sẽ mang tính chất công thức, giáo điều, không có sức sống Hoạt động ngoại khóa là một trong những biện pháp hiệu lực nhằm gắn liền việc giảng dạy và học tập văn học với đời sống, góp phần đào tạo và xây dựng con người phát triển toàn diện các mặt về trí, đức, thể, mĩ,…như tinh thần Đại hội Đảng lần thứ III đã chỉ thị [21]

Ngoài tác dụng giáo dục tư tưởng, tình cảm, mở rộng, bổ sung cho kiếnthức nội khóa, phát triển tài năng cá nhân, nâng cao khả năng hoạt động tự lập, trình độ thực hành và khả năng làm việc tập thể của học sinh được phát huy rõ rệt Công tác ngoại khóa được tổ chức tốt còn có tác dụng gắn liền học sinh với đời sống một cách có hiệu quả Hoạt động ngoại khóa chính là một cầu nối giúp học sinh vận dụng kiến thức vào đời sống, sinh hoạt gần gũi với tập thể, với nhân dân hơn một bước Ngoại khóa chỉ nhằm mụcđích phục vụ nội khóa như là bổ sung, nâng cao, đào sâu kiến thức và kĩ năng của chính khóa; nó còn có tác dụng tốt đối với việc giảng dạy của giáo viên, củng cố mối quan hệ đúng đắn giữa thầy và trò

2.3 Mục đích, yêu cầu của ngoại khóa văn học

2.3.1 Mục đích của ngoại khóa văn học

Hoạt động ngoại khóa văn học là một trong những mảng hoạt động giáo dục quan trọng ở nhà trường phổ thông Hoạt động này có mục đích phục vụ cho việc dạy học Ngữ văn trong chương trình chính khóa, góp phần phát triển và hoàn thiện nhân cách toàn diện, bồi dưỡng năng khiếu và tài năng sáng tạo của học sinh Nội dung của hoạt động ngoại khóa rất phong phú và đa dạng thể hiện qua các hoạt động như đọc sách, văn nghệ, nghiên cứu, tham quan,…nhờ đó các kiến thức tiếp thu được ở trên lớp có cơ hội được áp dụng, mở rộng trên thực tế, đồng thời có tác dụng nâng cao hứng thú

học tập môn Ngữ văn ở trường phổ thông Hoạt động ngoại khóa đóng một vai trò quan trọng trong việc bổ sung các kĩ năng và kinh nghiệm sống cho học sinh, giúp học sinh trở thành một con người toàn diện và thú vị hơn Nó làhình thức dạy học mang tính tích hợp cao, có tác dụng phát triển kiến thức và rèn luyện kĩ năng toàn diện cho người học, là một trong những con đường để phát triển năng lực trong mỗi cá nhân học sinh trong nhà trường phổ thông, tạo ra môi trường thuận lợi để học sinh phát triển tư duy, hình thành nhân cách đáp ứng theo yêu cầu của xã hội.

Bên cạnh đó, ngoại khóa văn học trong nhà trường đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc hình thành tư tưởng và tâm hồn cho người học M.Gorki cũng đã từng nói: “Văn học là nhân học” Ngoại khóa văn học sẽgóp phần hình thành niềm tin vào thế giới quan và ý thức hệ cho học sinh Bên cạnh đó, nó còn góp phần quan trọng trong việc giáo dục đạo đức cho học sinh, nó giúp các em giao lưu với di sản văn hóa và tinh thần của đất nước, lý giải tính chất cao cả và vẻ đẹp của tâm hồn con người, bồi dưỡng conngười trong chính bản thân mình Sau những giờ học tập căng thẳng trên lớp, thời gian dành cho những hoạt động ngoại khóa giúp học sinh chủ động tham gia, vui vẻ xả stress, nâng cao được kĩ năng sống; tham gia những hoạt động ngoại khóa, học sinh còn có điều kiện gần gũi nhau hơn, chia sẻ với nhau những kiến thức mà mình đã học tập được, rèn luyện bảnlĩnh tuổi trẻ, tính tự lập, lòng dũng cảm, sự nhanh nhẹn tháo vát và tinh thần tương thân tương ái trong quan hệ cộng đồng, bạn bè

2.3.2 Yêu cầu của ngoại khóa văn học

2.3.2.1 Yêu cầu về hình thức

Chương trình phải mới lạ, hấp dẫn, có yếu tố trẻ trung, cuốn hút giới trẻ.Phải làm sao để buổi ngoại khóa hấp dẫn ngay từ khâu trang trí sân khấu, bàybiện quang cảnh cho tới người dẫn chương trình, các tiết mục văn nghệ Điềunày cần sự đầu tư từ nhà trường mọt cách bài bản, chứ không thể luộm thuộm

cho qua Còn trong thời gian tiến hành ngoại khóa, học sinh phải tham gia hếtmình song vẫn bảo đảm tính kỉ luật Các lớp tham gia ngoại khóa vừa hàohứng, sôi nổi vừa đoàn kết thì mới mong buổi ngoại khóa thành công

2.3.2.2 Yêu cầu về nội dung

Nội dung ngoại khóa phải đảm bảo tính thiết thực, bổ ích, tính thực tiễn- khả thi, tính ứng dụng- thực hành cao Hoạt động ngoại khóa văn học phải thiết thực góp phần tạo ra lối sống có văn hóa, và khả năng hưởng thụ văn hóanghệ thuật cho học sinh Về lâu dài, hoạt động ngọai khóa văn học trong nhà trường phổ thông có nhiệm vụ hướng dẫn thị hiếu nghệ thuật đúng đắn, rèn luyện óc thẩm mĩ, lối sống năng động hài hòa cho học sinh Sự đa dạng của các hình thức hoạt động ngoại khóa văn học có tác dụng giáo dục học sinh một cách tế nhị, tinh vi và sâu sắc Qua hoạt động ngoại khóa văn học, học sinh được phát triển cân đối về trí tuệ, đạo đức, thể dục mà mĩ dục Hoạt động ngoại khóa văn học cũng cần mang tính thực tiễn cao Nó không dùng nhiều kiến thức hàn lâm, mà huy động kiến thức xã hội và phát huy tính năng động chủ quan, tính tích cực xã hội của học sinh Đồng thời, hoạt động này cũng phải có tính thực hành cao Học sinh phải được tạo điều kiện phát hiện sở thích, thiên hướng cá nhân và phát triển năng lực hoạt động nghệ thuật sáng tạo của học sinh Nếu cả chương trình ngoại khóa, học sinh chỉ làmcái máy nghe nhìn thì chương trình đó chưa đạt Học sinh phải trực tiếp tham gia vào chương trình

Nội dung phải tiếp nối hoạt động chính khóa, phục vụ chính khóa, gắn với những hoạt động văn hóa xã hội Một trong những yếu tố quan trọng để người giáo viên thực hiện được nhiệm vụ của mình là việc thực hiện chương trình với những biện pháp tích cực về chính khóa-ngoại khóa Trong chương trình mới, công tác ngoại khóa trở thành một phần quan trọng, khăng khít với chính khóa Công tác ngoại khóa, nhất là công tác ngoại khóa về văn học không hề mâu thuẫn gì với nội dung giáo dục và giáo dưỡng của nhà

trường hiện nay, mà trái lại còn bổ sung và nâng cao chất lượng của chính khóa lên một bước mới

2.4 Nội dung chương trình ngoại khóa văn học

2.4.1 Nội dung đọc ngoại khoá văn học

Lâu nay trong việc học tác phẩm văn chương ở bậc phổ thông tồn tại một một tình trạng rất phổ biến: người học không đọc hoặc rất ít đọc tác phẩm, dù chỉ là đọc để nắm cốt truyện, chưa nói đến việc tìm hiểu sâu các bình diện nội dung và nghệ thuật của tác phẩm Trong các giờ văn, giáo viên thường cung cấp kiến thức, học sinh chỉ làm nhiệm vụ lắng nghe, ghichép và khi kiểm tra thì “trả lại” cho giáo viên những gì giáo viên đã dạy, chứ không thể hiện được những khám phá của chính bản thân về tác phẩm Trong khi đó, một trong những đặc điểm của tiếp nhận văn học là tính

cá nhân, mỗi người đọc với tri thức, vốn sống, với quan điểm thẩm mỹ riêng

sẽ có cảm nhận khác nhau về tác phẩm Do học sinh không tự giác đọc tác phẩm, giáo viên cũng không hướng dẫn và tổ chức cho học sinh đọc và thảo luận về tác phẩm cho nên giờ học biến thành giờ thuyết trình, độc diễn riêng của giáo viên

Khi thực hiện theo tinh thần đổi mới phương pháp dạy học văn ngày nay, giáo viên luôn chú trọng đến vai trò chủ thể trong việc tiếp nhận tri thức mới của học sinh Học sinh với tư cách là chủ thể của hoạt động đọc, giáo viên vớivai trò là người hướng dẫn sẽ giúp học sinh chủ động nắm bắt tác phẩm, tự làm sống lại tác phẩm theo cách riêng có thể; và học sinh cũng biết cách chia

sẻ những cảm nhận của chính mình và sự thay đổi trong cách đánh giá về tác phẩm Trong thế giới văn học, mỗi nhà văn là một nhân cách, một phong cách

và cá tính sáng tạo, mỗi tác phẩm văn học là một bức tranh độc đáo, sinh động về tự nhiên, xã hội và con người Do vậy, tạo mọi điều kiện thuận lợi để học sinh có thể tiếp xúc càng nhiều tốt với kho tàng văn học phong phú, đa dạng của dân tộc và nhân loại là nhiệm vụ đặc thù và rất quan trọng của quá