Bài giảng môn bảo hiểm phần 1 hà kim thủy, trần thị phương mai

Bảo hiểm là sự cam kết bồi thường của người bảo hiểm đối với người được bảo hiểm về những tổn thất của đối tượng bảo hiểm do những rủi ro đã thỏa thuận gây ra với điều kiện người được bả

TRƯỜNG CĐ CNTT TPHCM

KHOA TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG

CỘNG HÒA XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM

Độc lập – Tự do – Hạnh phúc

BÀI GIẢNG MÔN BẢO HIỂM

BIÊN SOẠN: HÀ KIM THỦY TRẦN THỊ PHƯƠNG MAI

CHƯƠNG I: NHỮNG KHÁI NIỆM CHUNG

1 Bảo hiểm (Insurance)

Có nhiều định nghĩa khác nhau về bảo hiểm, song định nghĩa sau đây được thừa nhận một cách rộng rãi

Bảo hiểm là sự cam kết bồi thường của người bảo hiểm đối với người được bảo hiểm về những tổn thất của đối tượng bảo hiểm do những rủi ro đã thỏa thuận gây ra với điều kiện người được bảo hiểm đã thuê bảo hiểm cho đối tượng

đó và nộp một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm

Như vậy, bản chất của bảo hiểm là sự phân chia rủi ro, tổn thất của một hay của một số người cho cả cộng đồng tham gia bảo hiểm cùng gánh chịu

2 Tổn thất

 Định nghĩa:

Là sự thiệt hại của đối tượng bảo hiểm do biến cố bất ngờ ngoài ý muốn gây

ra

 Phân loại tổn thất:

Căn cứ vào đối tượng:

- Tổn thất tài sản

- Tổn thất con người

- Tổn thất do phát sinh trách nhiệm dân sự

Căn cứ vào hình thái biểu hiện

- Tổn thất động

- Tổn thất tĩnh

Căn cứ vào khả năng lượng hoá:

- Tổn thất tài chính có thể lượng hóa được

- Tổn thất phi tài chính không có thể lượng hóa được

3 Khả năng tổn thất

Là chỉ số biểu hiện số tổn thất:

- Nếu tính theo giá trị gọi là Mức độ tổn thất

- Nếu tính theo số lượng gọi là Tần số tổn thất

4 Rủi ro

Frank knight: rủi ro là sự bất trắc có thể đo lường được

Allan Willett: rủi ro là sự bất trắc cụ thể liên quan đến việc xuất hiện một biến

cố không mong đợi

=> 2 vấn đề:

- Sự không chắc chắn - yếu tố bất trắc

- Một khả năng xấu - một biến cố không mong đợi

Nguồn gốc của rủi ro:

• Nguồn gốc tự nhiên

• Nguồn gốc kinh tế - xã hội

Nguyên nhân của rủi ro

• Nguyên nhân khách quan

Là nguyên nhân độc lập với hoạt động của con người: Bão lụt, hoả hoạn, động đất,…

• Nguyên nhân chủ quan

Xảy ra do tác động của con người

- Bản thân?

- Người khác?

Phân loại rủi ro

• Rủi ro có thể tính toán

• Rủi ro không thể tính toán

• Rủi ro động (rr đầu cơ)

• Rủi ro tĩnh (rr thuần túy)

• Rủi ro cơ bản: Mang tính tổng thể

• Rủi ro riêng biệt: Mang tính cá biệt

5 Mức độ rủi ro

Là sự sai biệt giữa: Tần suất xảy ra các biến cố trong thực tế và xác suất biến cố lý thuyết

6 Hiểm hoạ

Là một rủi ro khái quát, một nhóm các rủi ro cùng loại và có liên quan

7 Nguy cơ

Là những điều kiện phối hợp, tác động làm tăng khả năng tổn thất

• Nguy cơ vật chất

• Nguy cơ tinh thần

• Nguy cơ đạo đức

8 Phương thức xử lý rủi ro

Tránh né rủi ro

Gánh chịu rủi ro

Giảm thiểu nguy cơ và giảm thiểu tổn thất

Hoán chuyển rủi ro (nghịch hành; cho thầu lại; )

Giảm thiểu rủi ro

9 Người bảo hiểm (Insurer):

Là người ký kết hợp đồng bảo hiểm với người được bảo hiểm, nhận rủi ro tổn về phía mình và được hưởng một khoản phí bảo hiểm

Người bảo hiểm là các công ty bảo hiểm như Bảo việt, Bảo minh, AIA, VINARE

10 Người được bảo hiểm (Insured)

Là người có quyền lợi bảo hiểm được một công ty bảo hiểm đảm bảo Người có quyền lợi bảo hiểm là người mà khi có sự cố bảo hiểm xảy ra thì dẫn

họ đến một tổn thất, một trách nhiệm pháp lý hay làm mất đi của họ những quyền lợi được pháp luật thừa nhận Ví dụ, người chủ hàng là người được bảo hiểm trong bảo hiểm hàng hóa

11 Ðối tượng bảo hiểm (Subject matter insured)

Là đối tượng mà vì nó người ta phải ký kết hợp đồng bảo hiểm Ðối tượng bảo hiểm gồm 3 nhóm chính: Tài sản, con người và trách nhiệm dân sự

12 Trị giá bảo hiểm (Insurance value)

Là trị giá của tài sản và các chi phí hợp lý khác có liên quan như phí bảo hiểm, cước phí vận tải, lãi dự tính

Trị giá bảo hiểm là khái niệm thường chỉ được dùng với bảo hiểm tài sản

13 Số tiền bảo hiểm (Insurance amount)

Là số tiền mà người được bảo hiểm kê khai và được người bảo hiểm chấp nhận

Số tiền bảo hiểm có thể nhỏ hơn, bằng hoặc lớn hơn giá trị bảo hiểm Nếu

số tiền bảo hiểm nhỏ hơn trị giá trị bảo hiểm thì gọi là bảo hiểm dưới giá trị, bằng trị giá bảo hiểm thì gọi là bảo hiểm tới giá trị, nếu lớn hơn thì gọi là bảo hiểm trên giá trị Khi bảo hiểm lớn hơn giá trị thì phần lớn hơn dó vẫn có thể phải nộp phí bảo hiểm nhưng không được bồi thường khi tổn thất xảy ra

14 Phí bảo hiểm (Insurance Premium)

Là một tỷ lệ phần trăm nhất định của trị giá bảo hiểm hay số tiền bảo hiểm Phí bảo hiểm chính là khoản tiền mà người được bảo hiểm phải trả cho người bảo hiểm để đối tượng bảo hiểm của mình được bảo hiểm

15 Tỷ lệ phí bảo hiểm (Insurance rate)

Là một tỷ lệ phần trăm nhất định thường do các công ty bảo hiểm công bố

Tỷ lệ phí bảo hiểm được tính dựa vào thống kê rủi ro tổn thất trong nhiều năm Xác suất xảy ra rủi ro càng lớn thì tỷ lệ phí bảo hiểm càng cao

Các công ty bảo hiểm thường công bố bảng tỷ lệ phí bảo hiểm cho từng nghiệp vụ bảo hiểm

CHƯƠNG II: KHÁI NIỆM VỀ BẢO HIỂM

1 Định nghĩa bảo hiểm:

Bảo hiểm là một nghiệp vụ qua đó, một bên là người được bảo hiểm cam kết trả một khoản tiền gọi là phí bảo hiểm thực hiện mong muốn để cho mình hoặc để cho một người thứ ba trong trường hợp xảy ra rủi ro sẽ nhận được một khoản đền bù các tổn thất được trả bởi một bên khác: đó là người bảo hiểm Người bảo hiểm nhận trách nhiệm đối với toàn bộ rủi ro và đền bù thiệt hại thao các phương pháp của thống kê

Bảo hiểm là sự dự trữ vật chất từ số đông người nhằm bù đắp – khắc phục rủi ro – tổn thất bất ngờ gây ra cho số ít người nằm trong đám đông đó, đảm bảo cho quá trình sinh hoạt, sản xuất của cả cộng đồng được thường xuyên và liên tục

2 Bản chất của bảo hiểm

Thực chất bảo hiểm là hệ thống các quan hệ kinh tế phát sinh trong quá trình phân phối lại thu nhập quốc dân và tổng sản phẩm xã hội dưới hình thái giá trị nhằm hình thành và sử dụng quỹ bảo hiểm cho mục đích bud đắp tổn thất do rủi ro bất ngờ gây ra cho những người được bảo hiểm, bảo đảm cho quá trình tái sản xuất được thường xuyên và liên tục

Là sự chia nhỏ tổn thất của một hay một số ít người tham gia bảo hiểm cùng có khả năng gặp những tổn thấ như nhau cùng chịu, thông qua việc thu của

họ một số tiền nào đấy, tùy theo mức độ mà họ có thể gặp

Người bảo hiểm là người trung gia đứng ra nhận lãnh tổn thất và phân chia tổn thất nào cho mọi người tham gia bảo hiểm

3 Tác dụng của bảo hiểm

Đảm bảo về tài chính cho những người được bảo hiểm khi có rủi ro xảy

ra, gây nên tổn thất cho đối tượng bảo hiểm

Mang lại nguồn lợi nhuận đáng kể cho người kinh doanh bảo hiểm từ việc thu phí bảo hiểm

4 Chứ năng của bảo hiểm:

Có 2 chức năng chính:

- Xây dựng quỹ an toàn tái sản xuất xã hội, bảo đảm cho sản xuất, lưu thông và tiêu dung phát triển một cách ổn định

- Bồi thường đứng mức độ, thỏa đáng, kịp thời theo điều kiện bảo hiểm quy định

Ngoài ra còn có các chức năng:

- Phòng ngừa tổn thất

- Phối hợp hoạt động

- Liên kết lập quỹ bảo hiểm

5 Phân loại

 Bảo hiểm xã hội

– Chế định pháp lý bắt buộc

– Trung tâm phân phối lại

– Thực hiện trên một nhóm mở

– Cơ chế đảm bảo người lao động

– Chống đỡ rủi ro của bản thân

Bao gồm:

• Chế độ ốm đau

• Chế độ trợ cấp tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp

• Chế độ trợ cấp thai sản

• Chế độ hưu trí

• Chế độ tiền tử

 Bảo hiểm thương mại

– Hoạt động thỏa thuận

– Cộng đồng có giới hạn

– Không chỉ bảo hiểm rủi ro con người mà còn bảo hiểm rủi ro tài sản và trách nhiệm

Phân loại:

Theo đối tượng bảo hiểm:

• Bảo hiểm tài sản

• Bảo hiểm con người

• Bảo hiểm trách nhiệm dân sự

Theo kỹ thuật bảo hiểm:

• Bảo hiểm dựa trên kỹ thuật phân bổ:

Là các loại bảo hiểm đảm bảo cho các rủi ro có tính chất ổn định theo thời gian và thường độc lập với tuổi thọ con người => ngắn hạn

• Bảo hiểm dựa trên kỹ thuật dồn tích vốn:

Là các loại bảo hiểm đảm bảo cho các rủi ro có tính chất thay đổi theo thời gian và đối tượng, thường gắn liền với tuổi thọ con người => dài hạn

Theo nguyên tắc bảo hiểm:

• Tiền bảo hiểm trả theo nguyên tắc bồi thường:

Số tiền bồi thường < or = giá trị thiệt hại thực tế

• Tiền bảo hiểm trả theo nguyên tắc khoán:

Số tiền bồi thường phụ thuộc phí bảo hiểm

Theo phương diện quản lý:

• Bảo hiểm tự nguyện

• Bảo hiểm bắt buộc

6 Một số nguyên tắc cơ bản của bảo hiểm

Có 5 nguyên tắc:

• Bảo hiểm rủi ro có thể xảy ra, không bảo hiểm một rủi ro chắc chắn xảy

ra

• Nguyên tắc trung thực tuyệt đối: người bảo hiểm và người mua bảo hiểm phải tuyệt đối trung thực không lừa dối nhau

• Lợi ích bảo hiểm : là quyền lợi liên quan đến, gắn liền với hay phụ thuộc vào sự an toàn hay không của đối tượng bảo hiểm

• Nguyên tắc bồi thường

• Nguyên tắc thế quyền

CHƯƠNG III: CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ KỸ THUẬT BẢO HIỂM

1 Thống kê và luật số lớn

Tung một con xúc xắc 6 mặt, xác suất để xuất hiện bất cư mặt nào cũng là 1/6 => đây là xác suất lý thuyết

Giả sử bây giờ tung con xúc xắc 6 lần, ta đếm được trong 6 lần tung, có 2 lần xuất hiện mặt 6 chấm, như vậy tần suất xuất hiện mặt 6 chấm trong trường hợp này là 2/6 => đây là tần suất xuất hiện biến cố trong thực tế

2 Nguyên tắc về mặt kỹ thuật trong bảo hiểm

Tập hợp số lớn các rủi ro đồng nhất

Lựa chọn rủi ro đồng nhất:

– Các rủi ro có cùng một bản chất

– Các rủi ro phải gắn liền với cùng một đối tượng

– Các rủi ro phải có cùng mức độ trầm trọng

Ra quyết định:

– Sắp xếp rr yêu cầu BH theo loại mà biểu phí đã xác định

– Giảm phí cho rủi ro tốt hơn mức bình thường

– Tăng phí cho rr xấu hơn mức bình thường

– Từ chối đảm bảo cho các rr mà khả năng xảy ra tổn thất gần như chắc chắn

3 Dàn trải rủi ro

Nguyên tắc “không để trứng cùng một giỏ”:

– Dàn trải về không gian:

Tránh BH rr lũ lụt cho một vùng duy nhất – Dàn trả về thời gian:

Tránh ký BH với tất cả các người được BH trong cùng một thời điểm

4 Phân chia rủi ro

Nguyên tắc “tránh chấp nhận đảm bảo cho một rủi ro có giá trị quá lớn”:

– Đồng bảo hiểm

Định nghĩa: đồng bảo hiểm là sự phân chia theo tỷ lệ đối với cùng một rủi ro giũa nhiều người bảo hiểm với nhau

Mức chấp nhận: tỷ lệ % rủi ro được chấp nhận bởi mỗi nhà đồng bảo hiểm Tùy thuộc các đặc điểm được xác định trước – khả năng tài chính của mỗi người

Phương diện pháp lý của đồng bảo hiểm: người tham gia bảo hiểm có quyền biết tất cả các nhà đồng bảo hiểm Khi có tổn thất xảy ra, anh ta phải thực hiện việc khiếu nại đòi bồi thường đối với mỗi người nói trên Mỗi người đồng bảo hiểm chỉ chịu trách nhiệm cho phần của mình và không phải chịu trách nhiệm cho nhau

Phương diện ứng dụng: chỉ có một bản hợp đồng duy nhất được thiết lập mang tên của tất cả các nhà đồng bảo hiểm và các phần rủi ro mà họ chấp nhận đảm bảo Bản hợp đồng sẽ do một trong các đồng bảo hiểm đứng ra đại diện Người này gọi là người bảo hiểm chủ trì hay tổ chức chủ trì

– Tái bảo hiểm

Định nghĩa: tái bảo là một nghiệp vụ qua đó một tổ chức bảo hiểm chuyển cho một tổ chức bảo hiểm khác một phần rủi ro mà anh ta đã chấp nhận đảm bảo Tái bảo hiểm là bảo hiểm lại cho bảo hiểm

Phương diện pháp lý trong tái bảo hiểm, người được bảo hiểm chỉ cần biết nhà bảo hiểm gốc ban đầu và là người duy nhất chịu trách nhiệm đảm bảo cho rủi ro của mình chứ người được bảo hiểm không cần biết đến người nhận tái bảo hiểm

Sự cần thiết phải tái bảo hiểm

- An toàn

- Góp phần ổn định tỷ lệ bồi thường

- Tăng cường khả năng nhân bảo hiểm

- Chi phí rủi ro được dàn trải trong toàn bộ thị trường thế giới

5 Hình thành và quản lý quỹ bảo hiểm

Khoản đóng góp vào quỹ bảo hiểm

• Phí bh, hiểu một cách khái quát nhất, là khoản tiền mà bên mua bh đóng cho nhà bh để đổi lấy những cam kết khi có sự kiện bh xảy ra

• Phân loại phí bh:

– Phí bh thuần

• Là khoản tiền bên mua bh phải đóng tương ứng với phần tổn thất gánh chịu của thành viên này trong cộng đồng chia sẻ rủi ro

– Phí thương mại

• Là khoản phí được biểu hiện trên biểu phí của các doanh nghiệp

bh Phí thương mại bao gồm phí thuần và các phí khác (gọi chung là phí quản lý) Phí quản lý gồm:

– Chi phí ký kết hợp đồng

– Chi phí chung

– Một phần chi phí đảm bảo lợi tức và khả năng thanh toán

– Phí toàn phần

CHƯƠNG IV: HỢP ĐỒNG BẢO HIỂM

1 Tổng quan về hợp đồng bảo hiểm

1.1 Định nghĩa

Luật dân sự: hợp đồng bảo hiểm là sự thoả thuận giữa các bên, theo đó bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, còn bên bảo hiểm phải trả một khoản tiền bảo hiểm cho bên được bh khi xảy ra sự kiện bảo hiểm

Luật kinh doanh bảo hiểm: hđ bh là sự thoả thuận giữa bên mua bảo hiểm

và doanh nghiệp bảo hiểm, theo đó bên mua bảo hiểm phải đóng phí bảo hiểm, doanh nghiệp bảo hiểm phải trả tiền bảo hiểm cho người thụ hưởng hoặc bồi thường cho người được bảo hiểm khi xảy ra sự kiện bảo hiểm

1.2 Quy tắc xây dựng

 Quyền lợi được bảo hiểm

- Quyền lợi được bảo hiểm bao gồm quyền sở hữu, quyền chiếm hữu, quyền sử dụng, quyền/nghĩa vụ nuôi dưỡng, cấp dưỡng được xác định từ mối quan hệ giữa người tham gia bảo hiểm và đối tượng được bảo hiểm

- Quyền lợi được bảo hiểm có thể hiểu là giá trị của những lợi ích tài chính mà người tham gia bảo hiểm sẽ có được nếu đối tượng được bảo hiểm tồn tại và là những thiệt hại nếu xảy ra tổn thất liên quan đến đối tượng được bảo hiểm

Khi phân tích quyền lợi được bh cần lưu ý các yếu tố:

- Phải tồn tại một đối tượng được bảo hiểm

- Giữa người tham gia bảo hiểm và đối tượng được bảo hiểm phải có mối liên hệ trên phương tiện tài chính, từ đó hình thành quyền lợi được bảo hiểm

- Mối quan hệ giữa người tham gia bảo hiểm và đối tượng được bảo hiểm phải được pháp luật công nhận

 Thông tin trung thực tuyệt đối

Theo nguyên tắc này, người bảo hiểm có trách nhiệm cung cấp đầy đủ thông tin, giải thích các điều kiện, điều khoản của hợp đồng bảo hiểm cho người

mua bh Người mua bh phải cung cấp đầy đủ và trung thực những thông tin có liên quan đến đối tượng được bảo hiểm

 Quy tắc bồi thường

Ngoại trừ bảo hiểm nhân thọ, các hợp đồng bảo hiểm còn lại đều là những hợp đồng có tính chất bồi thường Bồi thường là sự đền bù tài chính, nhằm khôi phục tình trạng tài chính ban đầu của người được bảo hiểm như trước khi xảy ra tổn thất

Theo quy tắc này, nhà bảo hiểm sẽ đảm bảo bồi thường cho người được bảo hiểm theo tình trạng mà người này có được ngay trước khi xảy ra rủi ro

Quy tắc bồi thường xuất phát từ 2 mục đích chính:

- Ngăn ngừa hiện tượng người tham gia bh thu được lợi từ tổn thất

- Giảm thiểu nguy cơ đạo đức

Các phương thức bồi thường:

- Thanh toán bằng tiền

- Sửa chữa

- Thay thế

- Khôi phục

 Quy tắc chuyển yêu cầu bồi hoàn

Thế quyền được hiểu là quyền của một người sau khi bồi thường cho một người khác, có thể thay vị trí của người đó, cũng như được hưởng mọi quyền lợi hợp pháp của người đó

Quy tắc này cho phép công ty bh, sau khi giải quyết quyền lợi/bồi thường cho người được bảo hiểm, được hưởng mọi quyền lợi hợp pháp đối với người thứ ba, nếu người này chịu trách nhiệm về tổn thất đã gây ra cho người được bảo hiểm

 Rủi ro được bảo hiểm và rủi ro loại trừ

- Rủi ro được bảo hiểm là những biến cố mà nếu nó xảy ra, nhà bảo hiểm phải có trách nhiệm trả tiền bảo hiểm