Chỉ các hội có điều lệ như sau mới được gọi là hợp tác xã: - Mỗi xã viên dùng các dịch vụ của hội và góp một phần vốn tùy theo cam kết hoạt động; - Bắt buộc hội chỉ hoạt động với các x ã
Trang 1Bài 8
CHẾ ĐỘ PHÁP LÝ VỀ HỢP TÁC XÃ
Ths Châu Quốc An
Khoa Kinh tế - ĐHQG TPHCM
Thời gian: 3tiết
Tài liệu tham khảo:
- Luật Hợp tác xã 2003
- Nghị định 177/2004/NĐ-CP hướng dẫn một điều của Luật Hợp tác x ã
- Nghị định 87/2004/NĐ-CP về đăng ký hợp tác xã
- Nghị định 77/2005/NĐ-CP về Điều lệ mẫu hợp tác x ã
- Thông tư 01/2006/TT-BKH về đánh giá và phân loại hợp tác xã
- Luật Thương mại - Tập 1, ĐH Luật Hà nội
I Những vấn đề chung về Hợp tác x ã
1 Khái niệm và bản chất:
Xu thế hội nhập toàn cầu hiện nay là hướng tới việc xóa trợ cấp của nhà nước làm “méo mó” sự tự do hóa của thị trường Cùng một sân chơi và một luật chơi chung, một số ngành nghề ở các quốc gia nghèo không khéo ít nhiều sẽ bị thua thiệt trước các quốc gia giàu có và nhiều kinh nghiệm thao túng cuộc chơi hơn, nhất là trong lĩnh vực nông nghiệp Việc sản xuất nhỏ lẽ và manh mún thiếu sự gắn kết với thị tr ường, thiếu tiềm lực tài chính để tận dụng quy mô sản xuất hiệu quả và công nghệ tiên tiến, cũng như kinh nghiệm hoạch định chiến lược hiệu quả làm cho các nhà hoạch định chính sách nghĩ đến việc đẩy mạnh phát triển mô h ình kinh tế hợp tác xã, nơi
mà những chủ thể kinh doanh nhỏ lẽ có thể đ ược tương trợ bởi sức mạnh của tập thể Tuy nhi ên,
ở Việt nam lại vấp phải những ám ảnh tâm lý của người dân về một hợp tác xã gượng ép và phi thị trường của thời kỳ tập trung bao cấp tr ước kia, một mô hình kinh doanh một thời bị nhìn nhận méo mó như là sản phẩm riêng của các nước xã hội chủ nghĩa
Trang 2Vậy hợp tác xã là gì ? bản chất của nó như thế nào? nó có phải là sản phẩm riêng của các nước xã hội chủ nghĩa hay là sản phẩm của văn minh nhân loại ?
Hợp tác xã đầu tiên xuất hiện ở Vương quốc Anh vào những năm đầu của thế kỷ 19 v à phát triển dần sang các nước khác với nhiều cách thức khác nhau, nh ưng về bản chất nó vẫn không thay đổi
Theo Luật HTX Pháp, các hội hợp tác nông nghiệp có mục đích sử dụng chung của các nông gia tất cả các phương tiện cần cho việc làm dễ dàng hay phát triển hoạt động kinh tế, cải tiến và tăng kết quả của hoạt động ấy Chúng khác với các hội t hương nghiệp và hội dân sự Chỉ các hội có điều lệ như sau mới được gọi là hợp tác xã:
- Mỗi xã viên dùng các dịch vụ của hội và góp một phần vốn tùy theo cam kết hoạt động;
- Bắt buộc hội chỉ hoạt động với các x ã viên;
- Việc phân chia khoản thừa h àng năm giữa các xã viên tỷ lệ với doanh số các hoạt động
đã thực hiện với họ;
- Lãi trả cho cho phần vốn góp của x ã viên không được vượt quá lãi suất hợp pháp của thời gian họp đại hội
- Mỗi xã viên có quyền bỏ phiếu ngang nhau trong các kỳ đại hội
- Việc hoàn trả phần vốn góp theo giá trị thực lúc giải thể hay chuyển v ào tài khoản của HTX khác hay cho các công trình nông nghi ệp mang tính nông thôn chung
Ở Hoa kỳ, việc phân biệt HTX với các doanh nghiệp khác dựa tr ên 3 nguyên tắc sau:
- Sử dụng và kiểm soát của HTX ở trong tay người sử dụng dịch vụ.
- Kinh doanh trong HTX ph ải dựa trên nguyên tắc chi phí, phần vôi ra sau khi trừ đi chi phí
sẽ được trả lại cho người hưởng lợi Nghĩa là lãi được chia chính là “dịch vụ phí thừa” của
xã viên, nói cách khác HTX là m ột tổ chức phi lợi nhuận
- Việc trả lãi đối với phần vốn góp sẽ rất hạn chế
Nhà kinh tế học Nga Tchayanov, Chủ tịch li ên hiệp HTX Nga sau cách mạng tháng 10 định
nghĩa HTX như sau: “ HTX là hiệp hội của các hộ nông dân, trong HTX chỉ x ã hội hóa một phần sản xuất, phần mà sản xuất lớn có ưu thế hơn sản xuất nhỏ Quá trình này thực hiện mà không
Trang 3phá hoại các hộ nông dân lao động, bằng cách tách ra về mặt tổ chức các ng ành và hoạt động,
mà sự liên hiệp lại trên nguyên tắc sao cho có hiệu quả kinh tế Do đó, HTX nôn g nghiệp là hình thức bổ sung cho các hộ nông dân tự chủ, phục vụ nó, nếu không có nó th ì không có nghĩa” Như
vậy, sự tồn tại của HTX không nhằm phá vở tính tự chủ của các hộ nông dân HTX mua vật t ư nguyên liệu để cung cấp lại cho nông dân không phải để kiếm lãi mà chỉ để giúp họ có được vật
tư nguyên liệu với giá rẻ phục vụ cho hoạt động kinh doanh của họ, giúp họ giảm chi phí sản xuất tăng cường năng lực cạnh tranh
Ở Việt Nam trong tác phẩm “Đ ường cách mệnh”, Hồ Chủ tịch cũng đã phân biệt rằng:
“Hợp tác xã khác với các hội buôn, vì hội buôn lợi riêng, HTX lợi ích chung; HTX tuy l à để giúp nhau, nhưng không gi ống với các hội từ thiện … đ ã vào hội thì bất kỳ góp nhiều, góp ít , vào trước vào sau, ai cũng bình đẳng như nhau”1
Như vậy, về bản chất, HTX là một tổ chức tương trợ nhằm phát triển kinh tế ri êng của từng xã viên Nhưng cần thấy rằng, Bản thân HTX cũng thực hiện một số hoạt động kinh tế với
các đối tác bên ngoài để tiềm kiếm thị trường, lợi nhuận, bù đắp chi phí và làm tăng vốn của HTX để phục vụ tốt hơn lợi ích của từng xã viên Do vậy, bản thân của hợp tác x ã trong nền kinh
tế thị trường cũng chứa đựng các thuộc tính kinh tế, nên nó cũng hoạt động như một tổ chức kinh
tế hay một loại hình doanh nghiệp
Nhằm đảm bảo tính tự chủ v à linh hoạt trong hoạt động kinh doanh và thực hiện dịch vụ tương trợ cho xã viên, pháp luật của các quốc gia trên thế giới đều thừa nhận HTX có t ư cách pháp nhân, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ t ài chính trong phạm vi vốn điều lệ, vốn tích luỹ
và các nguồn vốn khác của hợp tác xã
Từ những đặc trưng trên, điều 1 Luật HTX định nghĩa: “ Hợp tác xã là tổ chức kinh tế tập thể do các cá nhân, hộ gia đ ình, pháp nhân (sau đây gọi chung là xã viên) có nhu cầu, lợi ích chung, tự nguyện góp vốn, góp sức lập ra theo quy định của Luật này để phát huy sức mạnh tập thể của từng xã viên tham gia hợp tác xã, cùng giúp nhau thực hiện có hiệu quả các hoạt động sản xuất, kinh doanh và nâng cao đời sống vật chất, tinh thần, góp phần phát triển kinh tế - xã hội của đất nước”.
Feedback: Hợp tác xã về bản chất cũng chính l à công cổ phần ? - thảo luận 3 phút
Trang 42 Đặc điểm
- HTX là một tổ chức kinh tế mang tính hợp tác, tính t ương trợ và tính xã hội Tính xã hội của nó
thể hiện ở nguyên tắc tổ chức và hoạt động của nó
- Sở hữu trong HTX là sở hữu tập thể
- HTX là một tổ chức kinh tế có t ư cách pháp nhân
2 Nguyên tắc hoạt động
2.1 Nguyên tắc tự nguyện:
Việc gia nhập hoặc ra khỏi hợp tác x ã là hoàn toàn tùy thuộc vào ý chí của xã viên.
Gia nhập HTX:
Mọi cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có đủ điều kiện theo quy đị nh tại điều 10 Nghị
định 177/2004/NĐ-CP, tán thành Điều lệ hợp tác xã đều có quyền gia nhập hợp tác x ã
Ra khỏi HTX:
Khi thấy không cần tham gia Hợp tác x ã tham gia Hợp tác xã, xã viên có quyền ra hợp tác xã theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã
Tóm lại, yếu tố tự nguyện là yếu tố khác biệt đặc trưng so với các hợp tác xã của thời kỳ bao
cấp, là yếu quyết định sự tồn tại v à phát triển của HTX
2.2 Nguyên tắc dân chủ, bình đẳng và không khai
- Mọi xã viên đều có quyền tham gia quản lý, kiểm tra giám sát HTX
- Theo nguyên tắc này, xã viên có quyền ngang nhau trong biểu quyết mà không phụ thuộc vào phần vốn góp hay công sức đóng góp vào HTX; quyền yêu cầu Ban quản trị, Ban kiểm soát trả lời những vấn đề quan tâm
- Thực hiện công khai phương hướng sản xuất kinh doanh, tài chính, phân phối và những vấn khác quy định trong Điều lệ HTX
2.3 Tự chủ, tự chịu trách nhiệm v à cùng có lợi
- HTX có quyền tự chủ trong mọi hoạt động SX, kinh doanh Tự chủ lựa chọn hình thức, thời điểm và phương thức huy động vốn Chủ động trong việc sử dụng vốn, trích lập quỹ, quy định
Trang 5mức tiền lương cho người lao động trong hợp tác x ã Chủ động tìm kiếm thị trường và chọn lựa đối tác kinh doanh
- HTX tự chịu trách nhiệm về kết quả SX, kinh doanh
- Tự quyết định về phân phối, thu nhập đảm bảo cho HTX và các xã viên cùng có lợi Lợi nhuận sau thuế một phần đ ược trích vào các quỹ của HTX để đảm bảo khả năng phát triển của HTX, một phần được chia theo tỷ lệ vốn góp v à công sức đóng góp của xã viên, phần khác được chia cho xã viên theo m ức độ sử dụng dịch vụ của HTX x ã viên cũng được ưu tiên làm việc cho HTX, được cung cấp thông tin kinh tế kỹ thuật cần thiết, đ ược đào tạo và hưởng các phúc lợi khác của HTX
2.4 Hợp tác và phát triển cộng đồng
- HTX được thành lập nhằm phát huy sức mạnh của từng xã viên và của tập thể nâng cao hiệu quả SX, kinh doanh
- Xã viên HTX phải có ý thức phát huy tinh thần tập thể v à hợp tác với nhau trong HTX, trong cộng đồng xã hội
- Nguyên tắc này còn thể hiện sự hợp tác giữa HTX trong và ngoài nước theo quy định của pháp luật
II Thành lập và đăng ký kinh doanh
1 Trình tự thành lập hợp tác xã
- Bước 1: Khởi xướng và chuẩn bị thành lập HTX (Đ10)
HTX được hình thành bắt đầu từ ý tưởng của các cá nhân, hộ gia đình hoặc pháp nhân Đây là những người khởi xướng và tham gia thành lập HTX, hay còn gọi là sáng lập viên
Sáng lập viên là công dân Việt Nam từ 18 tuổi trở lên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ, đại diện có đủ thẩm quyền của pháp nhân, hộ gia đình, có hiểu biết về pháp luật HTX
Để thành lập HTX phải có ít nhất 7 xã viên Do đó, người khởi xướng ban đầu tiến hành các thủ tục cần thiết để huy động thêm xã viên
+ Đầu tiên người khởi xướng xây dựng phương hướng sản xuất kinh doanh, dự thảo Điều lệ HTX
+ Báo cáo bằng văn bản với UBND c ấp xã nơi dự định đặt trụ sở chính của HTX
+ Người khởi xướng tuyên truyền vận động thêm những người khác tham gia HTX
Trang 6+ Xúc tiến các công việc để tiến h ành Hội nghị thành lập HTX.
- Bước 2: Tổ chức Hội nghị th ành lập HTX (Đ11)
Sáng lập viên tổ chức Hội nghị thành lập HTX
+ Hội nghị thảo luận và thống nhất về phương án và kế hoạch SXKD, dự thảo Điều lệ, t ên, biểu tượng HTX
+ Hội nghị biểu quyết theo đa số trên 50% xã viên tham d ự hội nghị tán thành các vấn đề sau:
Danh sách xã viên
Điều lệ và nội quy HTX
Cơ cấu tổ chức quản lý
Bầu các chức danh quản lý, kiểm soát v à thành viên của Ban quản trị, Ban kiểm soát.
Thông qua biên bản Hội nghị thành lập
Trường hợp số phiếu biểu quyết ngang nhau th ì quyết định theo phía người chủ trì.
- Bước 3: Tiến hành ĐKKD
2 Đăng ký kinh doanh
a Nơi đăng ký kinh doanh:
- HTX có quyền lựa chọn nơi đăng ký kinh doanh ở cơ quan đăng ký kinh doanh cấp tỉnh hoặc cấp huyện nơi dự định đặt trụ sở chính
- Trong quá trình hoạt động HTX có thể thay đổi nơi đăng ký kinh doanh cho phù hợp với điều kiện hoạt động của mình Khi đó HTX sẽ rút hồ sơ để nộp ở cơ quan đăng ký kinh doanh mới
b Hồ sơ ĐKKD (Điều 13)
- Đơn đăng ký kinh doanh đi ều lệ HTX.
- Điều lệ HTX
- Danh sách số lượng xã viên, ban quản trị và ban kiểm soát.
- Biên bản hội nghị thành lập HTX
Trang 7c Điều kiện cấp giấy chứng nhận ĐKKD
Hợp tác xã được cấp giấy chứng nhận đăng ký kinh doanh khi có đủ các điều kiện sau đây: a) Có hồ sơ đăng ký kinh doanh hợp lệ;
b) Ngành, nghề sản xuất, kinh doanh m à pháp luật không cấm;
c) Tên, biểu tượng (nếu có) của hợp tác xã quy định tại Điều 8, 9, 10, 11, 12,13 của Nghị định 87/2005/NĐ-CP;
Lưu ý: Việc xác định tên, biểu tượng HTX được xem xét trên phạm vi toàn quốc.
d) Có vốn điều lệ Đối với hợp tác x ã kinh doanh ngành, ngh ề mà Chính phủ quy định phải
có vốn pháp định thì vốn điều lệ không được thấp hơn vốn pháp định;
đ) Nộp đủ lệ phí đăng ký kinh doanh theo quy định
d Thời gian cấp giấy chứng nhận ĐKKD
- 15 ngày kể từ ngày nhận được hồ sơ hợp lệ
- Kể từ ngày được cấp chứng nhận đăng ký kinh doanh, HTX là có tư cách pháp nhân Đối với những ngành nghề kinh doanh có điều kiện mà HTX đăng ký hoạt động thì HTX được quyền kinh doanh những ngành nghề đó khi có giấy phép kinh doanh hoặc có đủ điều kiện kinh doanh theo quy định của pháp luật
III Quy chế xã viên Hợp tác xã
1 Điều kiện trở thành xã viên
Theo điều 10 Nghị định 177/2004/NĐ-CP thì:
Đối với cá nhân:
a) Là công dân Việt Nam, từ đủ 18 tuổi trở l ên, có năng lực hành vi dân sự đầy đủ và
không phải là cá nhân đang bị truy cứu trách nhiệm h ình sự, cá nhân đang phải chấp hành
hình phạt tù, cá nhân bị Tòa án tước quyền hành nghề do phạm các tội theo quy định của pháp luật và cá nhân đang trong th ời gian chấp hành quyết định đưa vào cơ sở giáo dục, cơ sở chữa bệnh;
b) Có đơn xin gia nhập hợp tác xã; tán thành Điều lệ, Nội quy, Quy chế của hợp tác x ã;
Trang 8c) Góp vốn theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã; góp sức dưới các hình thức trực tiếp quản lý, trực tiếp tham gia lao động sản xuất, t ư vấn cung cấp kiến thức, kinh doanh v à khoa học
kỹ thuật cho hợp tác xã tuỳ thuộc vào nhu cầu của hợp tác xã;
Riêng, Đối với cán bộ, công chức:
a) Được sự đồng ý bằng văn bản của thủ tr ưởng cơ quan trực tiếp quản lý cán bộ, công chức;
b) Có đơn xin gia nhập, tán thành và điều lệ nội quy của HTX;
c) Góp vốn, góp sức theo quy định của Điều lệ;
Lưu ý:
+ Cán bộ, công chức đang làm việc trong các lĩnh vực thuộc bí mật nh à nước, sĩ quan, hạ
sĩ quan, quân nhân chuy ên nghiệp trong các đơn vị lực lượng vũ trang nhân dân không đ ược là
xã viên hợp tác xã.
+ CBCC không được giữ các chức danh: T rưởng Ban quản trị và thành viên Ban quản trị; Trưởng Ban kiểm soát v à thành viên Ban kiểm soát; Chủ nhiệm, Phó chủ nhiệm hợp tác x ã; kế toán trưởng hoặc kế toán viên và các cán bộ chuyên môn nghiệp vụ của hợp tác xã;
Đối với hộ gia đình:
a) Là hộ gia đình mà các thành viên trong h ộ có cùng tài sản chung để hoạt động kinh tế như: diện tích đất đang sử dụng v ào sản xuất nông, lâm, ngư nghiệp; những tài sản cố định khác phục vụ sản xuất, kinh doanh của hộ gia đ ình;
b) Hộ gia đình phải cử người đại diện bằng giấy ủy quyền Ng ười đại diện của hộ phải có
đủ các điều kiện như đối với cá nhân xin gia nhập HTX v à theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã Khi muốn thay đổi người đại diện, hộ gia đình phải có đơn đề nghị Ban quản trị xem xét, quyết định;
Đối với pháp nhân:
a) Là các tổ chức, cơ quan (trừ quỹ xã hội, quỹ từ thiện) theo quy định của Bộ luật Dân sự
và theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã;
Trang 9b) Có đơn xin gia nhập hợp tác xã Người đứng tên trong đơn phải là đại diện theo pháp luật của pháp nhân và tham gia vào hoạt động của hợp tác xã, thực hiện các nghĩa vụ của một x ã viên theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã Người đại diện theo pháp luật của pháp nhân có thể
uỷ quyền cho cá nhân khác l à người trong bộ máy lãnh đạo của pháp nhân làm đại diện tham gia hợp tác xã nếu Điều lệ hợp tác xã không quy định khác;
c) Góp vốn, góp sức theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã;
Lưu ý: Cơ quan nhà nước, đơn vị thuộc lực lượng vũ trang nhân dân không đ ược sử dụng tài
sản của Nhà nước và công quỹ để góp vốn vào hợp tác xã.
2 Quyền và nghĩa vụ xã viên
a Quyền của xã viên (Đ18 Luật HTX)
b Nghĩa vụ của xã viên (Đ19 Luật HTX)
3 Chấm dứt tư cách xã viên (đ20 Luật HTX)
Có 4 trường hợp cơ bản chấm dứt tư cách xã viên:
- Xã viên là cá nhân chết, mất tích, mất năng lực h ành vi dân sự hoặc bị hạn chế năng lực hành vi dân sự; xã viên là hộ gia đình không có người đại diện đủ điều kiện theo quy định của Điều lệ hợp tác xã; xã viên là pháp nhân b ị giải thể, phá sản hoặc không có ng ười đại diện đủ điều kiện theo quy định của Điều lệ hợp tác xã;
- Xã viên đã được chấp nhận ra hợp tác x ã theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã;
- Xã viên đã chuyển hết vốn góp và các quyền lợi, nghĩa vụ của m ình cho người khác theo quy định của Điều lệ hợp tác x ã;
- Xã viên bị Đại hội xã viên khai trừ;
Ngoài ra, các trường hợp khác do Điều lệ hợp tác x ã quy định
IV Tổ chức quản lý Hợp tác x ã
Có hai mô hình tổ chức quản lý HTX
- Mô hình 1: Thành lập bộ máy quản lý v à điều hành chung
- Mô hình 2: Thành lập bộ máy quản lý v à điều hành riêng
Trang 101 Hợp tác xã thành lập bộ máy quản lý và điều hành chung
Cơ cấu tổ chức gồm có:
- Đại hội xã viên (Đại hội đại biểu xã viên)
- Ban Quản trị và Chủ nhiệm HTX
- Ban kiểm soát
1.1 ĐH xã viên
- Vị trí: là cơ quan có quyền quyết định cao nhất của HTX.
- Thành phần: bao gồm tất cả các xã viên HTX có trên 100 xã viên thì có thể tổ chức
ĐH đại biểu xã viên, khi đó nó bao gồm tất cả các đại biểu x ã viên
+ HTX có từ 100- 500 xã viên: tỷ lệ đại biểu tham dự đại hội không thấp h ơn 30% tổng
số xã viên
+ HTX trên 500 xã viên: tỷ lệ đại biểu tham dự không thấp h ơn 20% tổng số xã viên Điều lệ quy định thể thức bầu đại biểu x ã viên
- Thẩm quyền: đ22 LHTX
- Kỳ họp: thường niên ( trong thời hạn 3 tháng kể từ ngày khóa sổ quyết toán năm) hoặc
bất thường
- Triệu tập:
+ Thường niên: Ban Quản trị triệu tập
+ Bất thường: Ban quản trị hoặc Ban kiểm soát theo nhu cầu của Ban Quản trị, Ban kiểm
soát hoặc yêu cầu của ít nhất 1/3 tổng số x ã viên
- Điều kiện họp: có ít nhất 2/3 tổng số xã viên hoặc đại biểu xã viên tham dự
- Điều kiện thông qua quyết định:
+ Sửa đổi điều lệ, tổ chức lại, giải thể : ít nhất 3/4 đại biểu có mặt biểu quyết tán thành.
+ Vấn đề khác: quá 1/2 đại biểu có mặt biểu quyết
1.2 Ban Quản trị và chủ nhiệm HTX