Trong cuộc sống ngày nay, khi con người sống trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triển, chúng ta cần đào tạo ra những người mới, có đủ đức, đủ tài để tiếp tục giữ và phát huy những th
Trang 1MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài:
Sử học, cũng như chức năng của sử học luôn luôn có một vị trí quan trọng trong đời sống xã hội loài người Đã có rất nhiều nhà khoa học đề cập đến vấn đề này Ngày nay, vấn đề này không vì trước đó đã dược dề cập đến nhiều mà mất đi tính thời sự của nó, trái lại, việc tìm hiểu và khẳng định hơn nữa chức năng của sử học vẫn đang là vấn đề có ý nghĩa quan trọng trong việc nghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử ở tất cả các cấp học nói chung và ở các trường Trung học phổ thông nói riêng
Ngay từ khi sử học mới ra đời, câu hỏi : “ Chức năng của khoa học Lịch sử là gì? ”đã được đặt ra và được nhận thức theo nhiều cách khác nhau Vậy, ngày nay vấn đề này được chúng ta quan niệm như thế nào và chúng ta
đã phát huy được những chức năng đó thông qua quá trình giảng dạy ở trường phổ thông ra sao? Tôi tin chắc rằng đây sẽ là vấn đề tiếp tục thu hút được sự quan tâm của nhiều người – nhất là những người đã và đang nghiên cứu, giảng dạy và học tập lịch sử vì đây là một trong những chức năng quan trọng của sử học
Trang 2G.Txecnưsepxki – Nhà văn dân chủ Nga thế kỷ XIX viết “… đã là người có giáo dục mà không yêu thích lịch sử thì chỉ có thể là một con người không phát triển đầy đủ trí tuệ” (phương pháp luận sử học - Nxb ĐHSP - đã dẫn – trang 96).
Như vậy, các tác giả sử học và khoa học từ cổ đại, trung đại đến cận- hiện đại đều đã rất đề cao vai trò, tác dụng và chức năng của khoa học lịch sử
Trong cuộc sống ngày nay, khi con người sống trong điều kiện khoa học kỹ thuật phát triển, chúng ta cần đào tạo ra những người mới, có đủ đức,
đủ tài để tiếp tục giữ và phát huy những thành quả mà ông cha ta để lại, vì thế cùng với khoa học lịch sử và vận dụng một trong những chức năng đó (chức năng giáo dục) đối với học sinh ở trường trung học phổ thông là vô cùng cần thiết và có ý nghĩa quan trọng
3 Nội dung đề tài:
Đề tài đề cập đến hai nội dung lớn:
I Chức năng của khoa học lịch sử.
1 Chức năng nhận thức
2 Chức năng giáo dục (chức năng nêu gương)
II Việc vận dụng chức năng giáo dục (chức năng nêu gương) của
sử học đối với học sinh ở trường trung học phổ thông qua các sự kiện lịch
Trang 3- Phương pháp luận sử học (Nxb ĐHSP –GS.TS Phạm Ngọc Liên (chủ biên) – 2003).
- Tạp chí nghiên cứu Lịch sử (Viện khoa học xã hội Việt Nam – Viện
- Đại cương lịch sử Việt Nam (I, II, III)- Nxb Giáo dục – 1998
- Lịch sử Việt Nam 1958 đến nay (tác giả Trần Bá Đệ – Nxb ĐHQG
Trang 4NỘI DUNG
I NHỮNG CHỨC NĂNG CƠ BẢN CỦA KHOA HỌC LỊCH SỬ.
Như chúng ta đã biết, thuật ngữ “lịch sử” bao gồm 2 nghĩa cơ bản, đó là: Bản thân hiện thực quá khứ khách quan và sự nhận thức lịch sử
Lịch sử chính là quá trình hiện thực khách quan của xã hội loài người trước đây hoặc lịch sử của những sự kiện, hiện tượng, nhân vật đã từng tồn tại trong quá khứ, tức là lịch sử của một hiện thực khách quan Lịch sử trở thành đối tượng nhận thức của nghiên cứu, giảng dạy và học tập Lịch sử – Lịch sử là một khoa học và vì là một khoa học nên với chức năng của mình- Lịch sử sẽ làm cho quá khứ sống trong hiện tại và tăng thêm sức mạnh cho hiện tại, đặt cơ sở cho sự ra đời và phát triển của tương lai
Mỗi khoa học ra đời, tồn tại là để hoàn thành một “sứ mệnh” của mình Cũng như các khoa học khác, sử học cũng có chức năng riêng của mình- đó là: chức năng nhận thức, chức năng giáo dục (hay chức năng người nêu gương)
1 Về chức năng nhận thức:
Lịch sử của xã hội loài người đã xảy ra có thật, lịch sử tồn tại với tư cách là đối tượng nhận thức của khoa học lịch sử Lịch sử nhận thức chính là kết quả của sự nghiên cứu nhằm khôi phục lại hiện thực,quá trình đó được thực hiện bằng những phương pháp khác nhau, thông qua những con người
có trình độ nhất định để viết lại, diễn tả lại lịch sử của hiện thực
Trang 5Hay nói cách khác, chức năng nhận thức của lịch sử tức là sự hiểu biết lịch sử đúng quá khứ, như nó đã từng diễn ra Nhưng nếu chỉ ghi chép đơn giản những gì xảy ra trong quá khứ thì làm cho người ta mất hứng thú, như vậy lịch sử sẽ không có ích cho cuộc sống.
Khoa học lịch sử không trực tiếp liên quan đến quá trình sản xuất và phục vụ cho sản xuất khoa học tự nhiên hay khoa học kỹ thuật, nhưng khoa học lịch sử có tác dụng quan trọng đến sự phát triển của xã hội; khoa học lịch sử là cơ sở đáng tin cậy để phát hiện những quy luật vận động chung trong xã hội Và nhận thức những quy luật này lại có ý nghĩa thiết thực đối với sự tiến bộ của xã hội
Như nhiều nhà sử gia đã phân tích, những hiểu biết lịch sử nếu không dựa trên cơ sở, quan điểm tiến bộ, như vậy sẽ không phản ánh được sự thực quá khứ, nó làm cho người ta không nhận thấy nguyên nhân thực sự của hiện thực lịch sử Điều này chỉ được khắc phục khi chủ nghĩa Mác xác định đúng chức năng nhận thức của khoa học lịch sử – chức năng đó là khôi phục lại lịch sử đúng như nó đã tồn tại trong những đường nét chính
Mặt khác, việc phát hiện những quy luật trong lịch sử lại rất khó khăn, chủ nghĩa Mác-Lênin kiên quyết lên án việc sử dụng công thức máy móc, giáo điều trong nghiên cứu, ở đây đòi hỏi chúng ta phải có sự nghiên cứu lịch sử một cách năng động, sáng tạo, vì cơ sở phương pháp luận của nghiên cứu lịch sử chính là chủ nghĩa duy vật lịch sử - với việc nghiên cứu dựa trên cơ sở đó sẽ đưa lại một bức tranh sinh động của một hình thái nhất định và sự giải thích một cách khoa học về hình thái này
Vậy, những quy luật mà khoa học lịch sử nêu ra là những quy luật nào? Đó chính là quy luật chung của sự phát triển xã hội; quy luật cá biệt, đặc thù của một giai đoạn lịch sử, một hình thái kinh tế – xã hội Các quy
Trang 6luật này có quan hệ biện chứng với nhau – quy luật này là điều kiện, tiền đề cho việc nghiên cứu quy luật kia, và ngược lại.
Tóm lại: Chức năng nhận thức của khoa học lịch sử là miêu tả một
cách khoa học hiện thực quá khứ khách quan – trên cơ sở sự miêu tả này, phân tích, giải thích tính phong phú và đa dạng các hình thức cụ thể của các quá trình lịch sử để rồi phát hiện những quy luật về lịch sử xã hội loài người
2 Chức năng giáo dục (haychức năng nêu gương) của sử học:
Đây là một trong những chức năng quan trọng của sử học, chức năng này mang tính xã hội ; đó là việc rút ra những bài học, kinh nghiệm phục vụ cho cuộc sống thực tiễn
Ngay từ khi mới xuất hiện, tổ tiên ra rất coi trọng việc nêu lên những tấm gương sáng của quá khứ cho hiện tại Muốn noi gương người xưa, chúng ta phải có tri thức lịch sử đầy đủ, chính xác
Như đã nêu ở phần mở đầu :“Lịch sử là cô giáo của cuộc đời”, “Lịch
sử là tấm gương soi cho các thế hệ sau”, nó phản ánh sự cần thiết trong
việc: “ biết điều đã qua để hiểu cái mới”, nhằm đáp ứng nhu cầu cho việc
đào tạo ra những con người mới cho thời đại mới
Mặt khác, từ chức năng giáo dục, nêu gương, sử học có tác dụng to lớn trong việc giáo dục đạo đức, giáo dục tư tưởng, tình cảm, rèn luyện phẩm chất cho các thế hệ sau
Với tính cáh là một khoa học đã tích cực tham gia vào đời sống xã hội khi thự hiện chức năng giáo dục của mình – làm cho chúng ta suy nghĩ,
tự hào về quá khứ, từ đó cái nhìn lạc quan, tin tưởng ở tương lai
Như đã nêu, vì chức năng giáo dục là một trong những chức năng quan trọng của sử học, chính vì vậy, ngay từ khi mới ra đời sử học đã trở thành nhu cầu cuộc sống, nhu cầu của xã hội Trong bài viết của mình về
Trang 7“nhận thức về chức năng và nhiệm vụ của sử học qua một số tác phẩm của
Hồ Chí Minh” – PGS –TS Nguyễn Đình Lễ (Đại học Sư phạm Hà Nội) viết:
“Trong cuộc đời hoạt động cách mạng của mình, Hồ Chí Minh đã dùng sử
học để tuyên truyền, giác ngộ cách mạng cho quần chúng và huấn luyện, bồi dưỡng cán bộ cách mạng”.
Với Hồ Chí Minh, việc thông qua sử học để giáo dục quần chúng cách mạng trở thành một trong những biện pháp chính của Người trong các giai đoạn lịch sử
Trong những năm 1925-1927, Người nêu rõ: “Đem lịch sử cách mệnh
các nước làm gương cho chúng ta soi; đem phong trào thế giới cho đồng bào ra rõ; ai là bạn ta; ai là thù ta? Cách mệnh thì phải làm thế nào?”
Hoặc, từ cáh mạng tháng Mười Nga 1917, Hồ Chí Minh đã rút ra bài
học áp dụng cho cách mạng Việt Nam: “Cách mệnh Nga đối với cách mệnh
Việt Nam thế nào?”
Đặc biệt, trong số các tài liệu tuyên truyền do Người viết, chúng ta
phải kể đến bài “Nên học sử ta”in trên báo Việt Nam độc lập (1942)với việc
mở đầu bằng hai câu: “ Dân ta phải biết sử ta
Cho tường gốc tích nước nhà Việt Nam”.
“ Dân ta phải biết sử ta” vì sử ta dạy cho ta những chyện vẻ vang của
tổ tiên ta Dân tộc ta là con Rồng – Cháu tiên, có nhiều người tài giỏi, đánh bắc, dẹp nam, yêu dân, trị nước, tiếng để muôn đời…
Sau khi nước nhà giành độc lập (2.9.1945) toàn Đảng, toàn dân ta bước vào cuộc kháng chiến và kiến quốc (1945-1954), rồi trong quá trình miền Bắc xây dựng chủ nghĩa xã hội, miền Nam đấu tranh chống Mỹ, thống nhất đất nước (1954-1975)khi Đảng trở thành Đảng cầm quyền, với cương
vị công tác mới; một số cán bộ đảng viên có biểu hiện lệch lạc trong lề lồi
làm việc, Người đã viết: “Sửa đổi lề lối làm việc” nhằm huấn luyện, giáo
Trang 8dục cán bộ, đảng viên Bên cạnh đó trong tất cả các lĩnh vực khác, Người luôn vận dụng những kinh nghiệm của lịch sử để giải quyết công việc như lĩnh vực quân sự, chính trị, ngoại giao….
Hồ Chí Minh – người anh hùng dân tộc, nhà văn hóa lớn Người không phải là nhà sử học chuyên nghiệp, nhưng người đã hiểu lịch sử nhân loại và dân tộc một cách vững chắc, Người nắm vững quy luật phát triển của lịch sử loài người Vì thế Người đã dẫn dắt dân tộc từng bước đi lên từ muôn vàn khó khăn, thử thách Với người, chức năng của sử học Mác xít đã được phát huy đến đỉnh cao, góp phần đưa đến thắng lợi to lớn trong sự nghiệp cách mạng của dân tộc
Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX (19/4 đến 22/4/2001) đã chỉ rõ:
“Khoa học xã hội và nhân văn hướng vào việc giải đáp các vấn đề lý luận
và thực tiễn, dự báo các xu thế phát triển, cung cấp luận cứ khoa học cho việc hoạch định đường lối, chủ trương, chính sách phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng con người; phát huy những di sản văn hóa dân tộc,sáng tạo những giá trị văn hóa mới của Việt Nam” (Văn kiện Đại hội đại biểu toàn
quốc lần thứ IX- Nxb CTQG – Hà Nội-2001) với việc thực hiện các nhiệm
vụ và chức năng nhận thức, giáo dục của mình, sử học Việt Nam sẽ góp phần to lớn vào việc hoàn thành thắng lợi nhiệm vụ quan trọng này
II VẬN DỤNG CHỨC NĂNG GIÁO DỤC (HAY CHỨC NĂNG NÊU GƯƠNG) CỦA SỬ HỌC ĐỐI VỚI HỌC SINH Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA CÁC SỰ KIỆN LỊCH SỬ TIÊU BIỂU.
Như đã trình bày ở phần I, chức năng giáo dục (hay chức năng nêu gương) là một trong những chức năng quan trọng của sử học, vì thế trong giảng dạy lịch sử, việc người giáo viên biết vận dụng một cách khéo léo chức năng này trong giáo dục đạo đức, tư tưởng, tình cảm cho học sinh là việc làm hết sức cần thiết và có ý nghĩa, bởi học lịch sử không chỉ để biết
Trang 9lịch sử, học sinh còn phải biết bản chất của sự kiện, biết vận dụng những điều đã học phục vụ cho thực tiễn, có ích cho thực tiễn.
Ngày ngay, khoa học lịch sử cũng như môn sử ở các trường phổ thông ngày càng có vị trí quan trọng trong việc giáo dục, giáo dưỡng Chúng ta đang dần dần xóa mờ đi những quan niệm cũ cho rằng môn lịch sử
là môn học phụ Bằng sự khéo léo của mình, những người nghiên cứu và giảng dạy lịch sử đã dần dần tạo nên sự hứng thú cho học sinh khi học lịch
sử, để có được điều đó, mỗi tiết học sử không thể thiếu đi vai trò giáo dục, giáo dưỡng của mình, chính chức năng giáo dục của sử học đã làm cho sử học không còn là một môn học cứng nhắc, khô khan, khó học như nhiều thế
hệ học sinh đã từng quan niệm
Vậy chúng ta có thể vận dụng chức năng đó như thế nào và bằng cách nào
Ngày nay, một trong những vấn đề đang được ngành giáo dục đào tạo hết sức quan tâm, đó là việc đổi mới phương pháp trong dạy học.Cùng với các khoa học và môn học khác, những người giảng dạy lịch sử cũng từng bước đổi mới phương pháp của mình nhằm đạt tới mục đích cao nhất trong giảng dạy và học tập lịch sử Phương pháp dạy học là đa dạng, phong phú,
do đó việc vận dụng chức năng giáo dục trong dạy học lịch sử là phong phúvà nó đa dạng tùy thuọc vào khả năng phương pháp luận sử học và phương pháp giảng dạy của từng người
Trong quá trình giảng dạy, chúng ta có thể tùy từng nội dung của bài học mà có sự vận dụng chức năng giáo dục sao cho phù hợp với kiến thức lịch sử, với nhận thức của học sinh, với đối tượng học sinh và địa bàn các
em sinh sống
Chúng ta có thể chia thành hai phần chính như sau:
Trang 101 Chức năng giáo dục của sử học đối với học sinh trung học phổ
thông khi giảng dạy lịch sử dân tộc.
Khi giảng dạy về thời kỳ dựng nước đầu tiên của ông cha ta, những bài học lịch sử mà chúng ta có thể vận dụng đó là tinh thần đoàn kết của ông, cha ta trong chống ngoại xâm và chống thiên tai, chính tinh thần đoàn kết đó cùng với nhu cầu quản lý xã hội đã tạo nên cơ sở xuất hiện Nhà nước đầu tiên trong lịch sử dân tộc – nhà nước Văn Lang Cũng trong thời kỳ này, nghề lúa nước –cơ sở kinh tế cơ bản của nước ta đến ngày nay đã ra đơèi, qua đó chúng ta có thể giáo dục lòng biết ơn của học sinh đối với người Việt
Cổ, từ đó các em thấy được ý thức trách nhiệm của mình trong việc gìn giữ
và phát huy những thành quả mà cha ông ta đã để lại, đồng thời yêu thương, đoàn kết, tương thân, tương ái trong mọi hoàn cảnh của cuộc sống
Sang thời kỳ 1000 năm bắc thuộc, dân tộc ta luôn phải sống trong sự đàn áp, đồng hóa của các triều đại phong kiến phương Bắc
Chính trong giao lưu thử thách đó đã xuất hiện những nhân vật tiêu biểu cho tinh thần yêu nước, không chịu khuất phục trước mọi âm mưu đồng hóa của kẻ thủ xâm lược Những tấm gương đó là Hai Bà Trưng trong kháng chiến chống xâm lược Hán (mùa xuân năm 40); Bà Triệu với kháng chiến chống quân Ngô(248) qua những sự kiện này, chúng ta trong quá trình giảng dạy có thể vận dụng và kết hợp giáo dục lòng tự hào dân tộc với những tấm lương tiêu biểu, đồng thời giúp học sinh nhận thấy vai trò quan trọng của người phụ nữ Việt Nam trong đấu tranh giành độc lập dân tộc
Năm 938, với một lực lượng mạnh, quân Nam Hán ồ ạt tấn công nước
ta, với tài thao lược của mình, Ngô Quyền và nhân dân ta đã tìm kẻ thù xâm lược trên một trận địa cọc ngầm ở cửa sông Bạch Đằng Chiến thắng Bạch
Đằng 938 được ghi vào lịch sử dân tộc như một chiến công hiển hách, “ một
về công cao cả, vang dội đến nghìn thu há phải chỉ lừng lẫy ở một thời bấy
Trang 11giờ mà thôi” ( - Ngô Thời Sĩ – sách Đại cương Lịch sử Việt Nam tập I,đã
dẫn – trang 109) Qua chiến thắng Bạch Đằng học sinh có thể nhận thấy đó
là một thành quả của tài năng quân sự và ý chí quyết thắng của người anh hùng dân tộc Ngô Quyền và cuộc chiến đấu anh dũng của nhân dân ta – Từ
đó học sinh có thể khẳng định niềm tin vào khả năng bảo vệ vững chắc tổ quốc của chúng ta dù ở trong bất kỳ hoàn cảnh nào nếu chúng ta có tinh thần yêu nước, ý chí quyết tâm và có tinh thần đoàn kết dân tộc
Đến năm 980, nhân lúc tình hình nội bộ nhà Đinh lục đục nhà Tống đem quân sáng xâm lượ nước ta – Lê Hoàn đã chỉ huy quân đánh giặc trên sông Bạch Đằng, cuộc xâm lược của nhà Tống bị đại bại, đây là thắng lợi vẻ vang của nhân dân Đại Cổ Việt dưới sự lãnh đạo của Lê Hoàn – học sinh có thể thấy được lòng tự hào của mình qua thắng lợi, vì nó góp phần tô thắm truyền thống yêu nước, tự cường, bất khuất của nhân dân ta,
Việc giáo dục đạo đưc, phẩm chất cho học sinh cũng có thể tiến hành qua việc giảng dạy sự kiện lịch sử kháng chiến chống Tống (1075 – 1077) việc khẳng định độc lập chủ quyền và lòng tự hào dân tộc cũng đã được thể hiện qua bài thơ thần được đọc to trong đền Trương tướng quân
“ Nam quốc Sơn hà Nam đế cư Tiệt nhiên định phận tại Thiên thư Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm Nhữ đằng hành khan thủ bại hư.”
Bài thơ thần không những chỉ kích động tinh thần yêu nước của quân
sĩ thời đó, mà ảnh hưởng của nó vẫn có thể biến thành sức mạnh chiến đấu cho các thế hệ sau này
Lòng tự hào dân tộc, lòng yêu nước chân chính của nhân dân ta lại được tăng lên gấp bội qua sự thắng lợi của cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Mông –Nguyên,hoặc qua cuộc khởi nghĩa Lam Sơn,qua đây chức