dạy học theo chủ đề tích hợp vật lý 10 tiết 43 bài 26 THẾ NĂNG

Ý nghĩa của dự án đối với thực tiễn đời sống - Qua việc tích hợp kiến thức vào bài dạy thế năng, làm cho học sinh nhận thấy được tầm quan trọng của thế năng, của dòng nước cha

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BẠC LIÊU TRƯỜNG THPT VÕ VĂN KIỆT

1 Họ và tên: Huỳnh Thanh Tuấn

2 Họ và tên: Nguyễn Vũ Phong

Năm học: 2014 – 2015

PHỤ LỤC IIPHIẾU THÔNG TIN VỀ GIÁO VIÊN ( HOẶC NHÓM GIÁO VIÊN ) DỰ THI

- Sở Giáo dục và Đào tạo Bạc Liêu

- Trường THPT Võ Văn Kiệt

- Địa chỉ: Ấp Long Hòa, thị trấn Phước Long, huyện Phước Long, tỉnh Bạc Liêu

Điện thoại: 07813864308

- Họ và tên giáo viên (hoặc nhóm giáo viên):

1 Huỳnh Thanh Tuấn

Điện thoại: 0946707657; Email: httuan@sobaclieu.edu.vn

2 Nguyễn Vũ Phong

Điện thoại: 0988188108; Email: ngvphong@sobaclieu.edu.vn

PHỤ LỤC III PHIẾU MÔ TẢ DỰ ÁN THI CỦA GIÁO VIÊN

1 Tên dự án dạy học: Tiết 43 - Bài 26 : THẾ NĂNG

2 Mục tiêu dạy học:

2.1 Kiến thức:

2.1.1) Môn Vật lý

- Phát biểu được định nghĩa trọng trường, trọng trường đều

- Viết được công thức trọng lực của một vật

- Phát biểu được định nghĩa và viết được công thức của thế năng trọng trường(hay thế năng hấp dẫn) Định nghĩa được khái niệm mốc thế năng

- Biết được lợi ích của dòng nước chảy từ trên cao xuống để làm quay tua binđưa nước lên cao, để giã gạo bằng sức nước mà không dùng máy bơm, máy xaysát gây tiếng ồn ảnh hưởng đến môi trường và sức khỏe con người

2.1.2) Môn Sinh học

- Biết được tác động của dòng chảy ảnh hưởng đến đất đai, xói mòn đất, lỡ đất,

có thể phá vỡ cân bằng hệ sinh thái

- Nắm được việc trồng cây, bảo vệ rừng để giữ nước để tránh cho đất bạc màu,tránh cho đất nghèo dinh dưỡng, khô cằn; trồng cây rừng để điều hòa lượng nướctrên mặt đất và điều hòa không khí

2.1.3) Môn Hóa học

- Học sinh hiểu được tác động của dòng chảy từ trên cao xuống sẽ làm đất bịxói mòn, bị bạc màu do đất mất đi chất dinh dưỡng, mất đi các nguyên tố(N, K, P)

có ích cho sự phát triển của cây trồng

- Học sinh nắm được nếu sử dụng nhiều động cơ nhiệt, máy bơm nước để bơmnước lên cao sẽ gây ra chất thải xăng dầu, thải ra chất khí CO2, khí frêôn sẽ ảnhhưởng đến môi trường sống, ảnh hưởng đến tầng ôzôn, gây ra hiệu ứng nhà kính

2.1.4) Môn Địa lí

- Hiểu được vai trò, tầm quan trọng của nước và rừng đối với sự sống và pháttriển kinh tế, đối với hoạt động của nhà máy thủy điện, đối với điều hòa lượngnước và không khí

- Nắm được các vùng đất dễ bị lũ lụt, xói mòn do dòng chảy của nước

- Nắm được các vùng đất thích hợp để trồng cây rừng, làm ruộng bậc thang ởcác sườn núi, đồi dốc có khoa học; làm ruộng bậc thang sẽ tiết kiệm diện tích đất,trồng được nhiều hơn

2.1.5) Môn Giáo dục công dân:

- Nắm được các quy định cơ bản của công dân về trồng rừng và bảo vệ rừng,đặc biệt là rừng phòng hộ có tầm quan trọng với an ninh quốc gia

- Giải thích được tác động của dòng chảy có thể phá vỡ cân bằng hệ sinhthái.

2.2.3) Môn Công nghệ

- Biết cách làm đất trồng cây và trồng rừng theo thời vụ; biết được quy trìnhtrồng cây rừng bằng cây con, bón phân; cách chăm sóc cây và đất

- Biết cách làm ống dẫn nước từ trên cao về để phục vụ sinh hoạt, sản xuất,để tưới cây…

- Giải thích được vai trò của cây cối trong việc chống xói mòn đất

- Giải thích được tác động làm xói mòn đất và biện pháp khắc phục

2.3 Thái độ:

- Quan tâm đến trồng cây, ý thức bảo vệ rừng

- Cẩn thận, trung thực, hợp tác trong các hoạt động

- Tích cực bảo vệ môi trường, có biện pháp tránh xói mòn đất

- Thấy rõ trách nhiệm của bản thân nhằm ngăn chặn phá rừng, bảo vệ và sửdụng nguồn nước, dòng chảy hợp lí, giữ gìn và bảo vệ môi trường sống lành mạnh

và tươi đẹp

3 Đối tượng dạy học của dự án:

* Đối tượng dạy học của dự án là học sinh

- Số lượng học sinh: 45 em

- Số lớp thực hiện: 1 lớp

- Khối 10: Lớp 10C2 – Năm học 2014 – 2015

* Một số đặc điểm cần thiết khác của học sinh đã học theo dự án:

- Học sinh lớp 10 đã có ý thức tốt trong việc tiếp thu kiến thức, học sinh khôngcòn lạ lẫm với những đổi mới về phương pháp, về giáo dục tích hợp bảo vệ môi trường vào bài dạy

- Học sinh có ý thức quan tâm đến môi trường sống, ý thức trồng cây, trồng rừng, bảo vệ rừng, bảo vệ sức khỏe bản thân

- Học sinh đã tiếp cận các kiến thức về nguyên tắc hoạt động của nhà máy thủy điện, làm ruộng bậc thang, trồng rừng…

4 Ý nghĩa của dự án:

4.1 Ý nghĩa của dự án đối với thực tiễn dạy học

- Trong dạy học vật lí thì việc tích hợp các nội dung từ các môn học, lĩnh vực khác vào bài dạy là vô cùng thiết thực, có ý nghĩa, giúp học sinh hiểu bài, kiểm tra và làm bài đạt kết quả cao hơn; học sinh nhận thức được tầm quan trọng của việc bảo vệ môi trường sống, sức khỏe bản thân và cộng đồng, làm công việc

có ích cho môi trường, phát triển kinh tế xã hội, bảo đảm an ninh quốc phòng

- Qua việc dạy học của dự án thì học sinh đã có tư duy, vận dụng được kiến thức của nhiều môn học khác nhau để giải quyết các vấn đề gặp trong cuộc sống

4.2 Ý nghĩa của dự án đối với thực tiễn đời sống

- Qua việc tích hợp kiến thức vào bài dạy thế năng, làm cho học sinh nhận thấy được tầm quan trọng của thế năng, của dòng nước chảy để xây dựng nhà máy

thủy điện, để tránh làm xói mòn đất, phòng tránh lũ lụt, biết tận dụng nguồn nước trên cao để phục vụ tưới tiêu, để sinh hoạt, sản xuất…

- Học sinh có được những kiến thức để vận dụng vào cuộc sống hàng ngày.

Đó là nâng cao khả năng rèn luyện của bản thân và cộng đồng

- Từ những hiểu biết trên và thấy rõ trách nhiệm của bản thân trong việc giữ

gìn và bảo vệ môi trường sống lành mạnh và tươi đẹp; có ý thức trách nhiệm củabản thân, có những cách cư xử, những hành động và việc làm thiết thực để gópphần ngăn chặn việc làm xói mòn đất, làm đất bạc màu

- Đồng tình với những việc làm đúng, phản đối những việc làm sai trong sảnxuất và sinh hoạt, tuyên truyền thông tin về tác hại của xói mòn đất, lũ lụt…đểmọi người nhận thức đúng, đầy đủ để ứng phó phù hợp

5 Thiết bị dạy học và học liệu

5.1 Thiết bị dạy học

- Vẽ phóng to hình 26.2 SGK, tranh vẽ đập nước thủy điện

- Thiết bị máy tính và máy chiếu

- Một số hình ảnh về búa máy đóng cọc, hình ảnh cây cung đang giương,dòng chảy của nước từ trên cao xuống, thác nước, hệ Mặt Trời, con lắc đơn, nhàmáy thủy điện, các hình ảnh về xói mòn đất, hình ảnh về lũ lụt, hình ảnh về câyrừng phòng chống lũ lụt và xói mòn đất; hình ảnh về ruộng bậc thang, hình ảnh cáiguồng nước(cọn nước) quay đưa nước từ trên cao xuống để phục vụ tưới tiêu, đểsinh hoạt, sản xuất…

Hình ảnh búa máy đóng cọc

Hình ảnh cây cung đang giương Thác nước

Hệ Mặt Trời

Con lắc đơn

Nhà máy thủy điện

Hình ảnh xói mòn đất

Hình ảnh lũ lụt

Hình ảnh về rừng và trồng rừng

Ruộng bậc thang

Guồng nước( Cọn nước)

- Video về nhà máy thủy điện, video về lũ lụt, video về cối giã gạo bằng sức nước, videovề cọn nước(guồng nước) của dân tộc miền núi, video về lợi dụng dòng nước để làm

động cơ quay, video về việc đưa nước từ trên cao về để sinh hoạt, sản xuất, tưới tiêu….( tư liệu trên website).

5.2 Học liệu

5.2.1 Một số thông tin về nhà máy thủy điện( tư liệu trên website).

- Thủy điện là nguồn điện có được từ năng lượng nước Đa số năng lượng thủy điện cóđược từ thế năng của nước được tích tại các đập nước làm quay một tuốc binnước và máy phát điện Kiểu ít được biết đến hơn là sử dụng năng lượng động lực củanước hay các nguồn nước không bị tích bằng các đập nước như năng lượng thuỷ triều.Thủy điện là nguồn năng lượng có thể hồi phục Năng lượng lấy được từ nước phụ thuộckhông chỉ vào thể tích mà cả vào sự khác biệt về độ cao giữa nguồn và dòng chảy ra Sựkhác biệt về độ cao được gọi là áp suất Lượng năng lượng tiềm tàng trong nước tỷ lệ với

áp suất Để có được áp suất cao nhất, nước cung cấp cho một turbine nước có thể được

cho chảy qua một ống lớn gọi là ống dẫn nước có áp (penstock) Ngoài nhiều mục đích

phục vụ cho các mạng lưới điện công cộng, một số dự án thủy điện được xây dựng chonhững mục đích thương mại tư nhân Ví dụ, việc sản xuất nhôm đòi hỏi tiêu hao mộtlượng điện lớn, vì thế thông thường bên cạnh nhà máy nhôm luôn có các công trình thủyđiện phục vụ riêng cho chúng Tại Cao nguyên Scotland đã có các mô hình tương tự

tại Kinlochleven và Lochaber, được xây dựng trong những năm đầu thế kỷ 20.Tại Suriname, đập hồ van Blommestein và nhà máy phát điện được xây dựng để cungcấp điện cho ngành công nghiệp nhôm Alcoa Ở nhiều vùng tại Canada (các tỉnhbang British Columbia, Manitoba, Ontario, Québec và Newfoundland và Labrador) thủy

điện được sử dụng rất rộng rãi tới mức từ "hydro" đã được dùng để chỉ bất kỳnguồn điện nào phát ra từ nhà máy điện Những nhà máy phát điện thuộc sở hữu nhànước tại các tỉnh đó được gọi là BC Hydro, Manitoba Hydro, Hydro One (tên chính thức

"Ontario Hydro"), Hydro-Québec và Newfoundland và Labrador Hydro Hydro-Québec

là công ty sản xuất thủy điện lớn nhất thế giới, với tổng công suất lắp đặt năm 2005 đạt31.512 MW

- Tầm quan trọng và ưu điểm:

+ Thủy điện, sử dụng động lực hay năng lượng dòng chảy của các con sông hiện nay chiếm 20% lượng điện của thế giới Na Uy sản xuất toàn bộ lượng điện của mình bằng sức nước, trong khi Iceland sản xuất tới 83% nhu cầu của họ (2004), Áo sản xuất 67% sốđiện quốc gia bằng sức nước (hơn 70% nhu cầu của họ) Canada là nước sản xuất điện từnăng lượng nước lớn nhất thế giới và lượng điện này chiếm hơn 70% tổng lượng sản xuất của họ Ngoài một số nước có nhiều tiềm năng thủy điện, năng lực nước cũng

thường được dùng để đáp ứng cho giờ cao điểm bởi vì có thể tích trữ nó vào giờ thấp

điểm (trên thực tế các hồ chứa thủy điện bằng bơm – pumped-storage hydroelectric reservoir - thỉnh thoảng được dùng để tích trữ điện được sản xuất bởi các nhà máy nhiệt

điện để dành sử dụng vào giờ cao điểm) Thủy điện không phải là một sự lựa chọn chủ chốt tại các nước phát triển bởi vì đa số các địa điểm chính tại các nước đó có tiềm năng khai thác thủy điện theo cách đó đã bị khai thác rồi hay không thể khai thác được vì các lý do khác như môi trường

+ Lợi ích lớn nhất của thủy điện là hạn chế được giá thành nhiên liệu Các nhà máy thủy điện không phải chịu cảnh tăng giá của nhiên liệu hóa thạch như dầu mỏ, khí thiên nhiên hay than đá, và không cần phải nhập nhiên liệu Các nhà máy thủy điện cũng có tuổi thọ lớn hơn các nhà máy nhiệt điện, một số nhà máy thủy điện đang hoạt động hiện nay đã được xây dựng từ 50 đến 100 năm trước Chi phí nhân công cũng thấp bởi vì các nhà máy này được tự động hoá cao và có ít người làm việc tại chỗ khi vận hành thông thường Các nhà máy thủy điện hồ chứa bằng bơm hiện là công cụ đáng chú ý nhất để tích trữ năng lượng về tính hữu dụng, cho phép phát điện ở mức thấp vào giờ thấp điểm (điều này xảy ra bởi vì các nhà máy nhiệt điện không thể dừng lại hoàn toàn hàng ngày) để tích nước sau đó cho chảy ra để phát điện vào giờ cao điểm hàng ngày Việc vận hànhcách nhà máy thủy điện hồ chứa bằng bơm cải thiện hệ số tải điện của hệ thống phát điện Những hồ chứa được xây dựng cùng với các nhà máy thủy điện thường là những địa điểm thư giãn tuyệt vời cho các môn thể thao nước, và trở thành điểm thu hút khách

du lịch Các đập đa chức năng được xây dựng để tưới tiêu, kiểm soát lũ, hay giải trí, có thể xây thêm một nhà máy thủy điện với giá thành thấp, tạo nguồn thu hữu ích trong việcđiều hành đập

- Thủy điện và các vấn đề về môi trường sinh thái:

+ Trên thực tế, việc sử dụng nước tích trữ thỉnh thoảng khá phức tạp bởi vì yêu cầu tướitiêu có thể xảy ra không trùng với thời điểm yêu cầu điện lên mức cao nhất Những thời

điểm hạn hán có thể gây ra các vấn đề rắc rối, bởi vì mức bổ sung nước không thể tăng kịp với mức yêu cầu sử dụng Nếu yêu cầu về mức nước bổ sung tối thiểu không đủ, có thể gây ra giảm hiệu suất và việc lắp đặt một turbine nhỏ cho dòng chảy đó là không kinhtế Những nhà môi trường đã bày tỏ lo ngại rằng các dự án nhà máy thủy điện lớn có thể phá vỡ sự cân bằng của hệ sinh thái xung quanh Trên thực tế, các nghiên cứu đã cho thấy rằng các đập nước dọc theo bờ biển Đại Tây Dương và Thái Bình Dương của Bắc

Mỹ đã làm giảm lượng cá hồi vì chúng ngăn cản đường bơi ngược dòng của cá hồi để đẻ trứng, thậm chí ngay khi đa số các đập đó đã lắp đặt thang lên cho cá Cá hồi non cũng bịngăn cản khi chúng bơi ra biển bởi vì chúng phải chui qua các turbine Điều này dẫn tới việc một số vùng phải chuyển cá hồi con xuôi dòng ở một số khoảng thời gian trong năm Các thiết kế turbine và các nhà máy thủy điện có lợi cho sự cân bằng sinh thái vẫn còn đang được nghiên cứu

+ Sự phát điện của nhà máy điện cũng có thể ảnh hưởng đến môi trường của dòng sông bên dưới Thứ nhất, nước sau khi ra khỏi turbine thường chứa rất ít cặn lơ lửng, có thể gây ra tình trạng xối sạch lòng sông và làm sạt lở bờ sông Thứ hai, vì các turbine thường

mở không liên tục, có thể quan sát thấy sự thay đổi nhanh chóng và bất thường của dòng chảy Tại Grand Canyon, sự biến đổi dòng chảy theo chu kỳ của nó bị cho là nguyên nhân gây nên tình trạng xói mòn cồn cát ngầm Lượng oxy hoà tan trong nước có thể thay đổi so với trước đó Cuối cùng, nước chảy ra từ turbine lạnh hơn nước trước khi chảy vào đập, điều này có thể làm thay đổi số lượng cân bằng của hệ động vật, gồm cả việc gây hại tới một số loài Các hồ chứa của các nhà máy thủy điện ở các vùng nhiệt đới

có thể sản sinh ra một lượng lớn khí methane và carbon dioxide Điều này bởi vì các xác thực vật mới bị lũ quét và các vùng tái bị lũ bị tràn ngập nước, mục nát trong một môi trường kỵ khí và tạo thành methane, một khí gây hiệu ứng nhà kính mạnh Methane bay vào khí quyển khí nước được xả từ đập để làm quay turbine Theo bản báo cáo của Uỷ ban Đập nước Thế giới (WCD), ở nơi nào đập nước lớn so với công suất phát điện (ít hơn 100 watt trên mỗi km2 diện tích bề mặt) và không có việc phá rừng trong vùng được tiến hành trước khi thi công đập nước, khí gas gây hiệu ứng nhà kính phát ra từ đập có thể cao hơn những nhà máy nhiệt điện thông thường Ở các hồ chứa phương

bắc Canada và Bắc Âu, sự phát sinh khí nhà kính tiêu biểu chỉ là 2 đến 8% so với bất kỳ một nhà máy nhiệt điện nào

+ Một cái hại nữa của các đập thủy điện là việc tái định cư dân chúng sống trong vùng hồ chứa Trong nhiều trường hợp không một khoản bồi thường nào có thể bù đắp được sự gắn bó của họ về tổ tiên và văn hoá gắn liền với địa điểm đó vì chúng có giá trị tinh thần đối với họ Hơn nữa, về mặt lịch sử và văn hoá các địa điểm quan trọng có thể bị biến mất, như dự án Đập Tam Hiệp ở Trung Quốc, đập Clyde ở New Zealand và

đập Ilisu ở đông nam Thổ Nhĩ Kỳ Một số dự án thủy điện cũng sử dụng các kênh,

thường để đổi hướng dòng sông tới độ dốc nhỏ hơn nhằm tăng áp suất có được Trong một số trường hợp, toàn bộ dòng sông có thể bị đổi hướng để trơ lại lòng sông cạn

Những ví dụ như vậy có thể thấy tại Sông Tekapo và Sông Pukaki Những người tới giải trí tại các hồ chứa nước hay vùng xả nước của nhà máy thủy điện có nguy cơ gặp nguy hiểm do sự thay đổi mực nước, và cần thận trọng với hoạt động nhận nước và điều

khiển đập tràn của nhà máy Việc xây đập tại vị trí địa lý không hợp lý có thể gây ra những thảm hoạ như vụ Đập Vajont tại Ý, gây ra cái chết của 2001 người năm 1963.

website).

- Lợi dụng sức nước để tiện cho đời sống, một số dân tộc miền núi từ lâu đã làm, như

guồng nước, cối giã gạo nước, máng tre dẫn nước của các sắc tộc Mường, Thái ở HòaBình, Sơn La, Lai Châu, Thanh Hóa Những năm 2012, chúng tôi đã đi khảo sát nhữngvùng còn dùng guồng (cọn) nước thì cho đến nay hiện còn hai khu vực là Kim Bôi, HòaBình và Bá Thước, Thanh Hóa Chắc chắn còn vài khu vực khác mà chúng ta chưa biếtđến, nhưng những công cụ cổ xưa này thường gắn với những nơi xa, điều kiện phát triểnchưa cao và người dân yêu thích những gì gần gũi với tự nhiên, chứ họ đều đã biết đếnmáy bơm hay máy xay xát Ở đây cần nhìn thấy mặt trái của phát triển, không phải cứphát triển là hay, nếu điều kiện còn cho phép sử dụng guồng dẫn nước tưới tiêu và sinhhoạt thì vẫn tốt hơn là dùng máy bơm tốn điện và dầu, trong khi guồng nước không tốn

gì cả, ngoài ít tre làm guồng quay và tu sửa, cũng không hề phải trông nom Và tất nhiên

là giữa cánh đồng xung quanh núi non điệp trùng, những guồng nước quay là cảnh rấtthơ mộng Cối giã gạo bằng sức nước được sắc tộc Tày, Thái, Mường thiết kế tương đốigiống nhau, chỉ là một cần cối vừa phải, chỗ chân đạp khoét rỗng như một lòng máng đểnước đổ đầy vào đó Khi nước đầy sẽ nâng cần cối lên, nước chảy ra hết cần cối hạxuống và giáng chày vào cối gỗ để gạo phía trước, rồi lại nâng lên bởi nước đầy, cứ thếcả ngày cả đêm giã liên tục, với nhịp điệu thưa tiếng nhẹ, mỗi ngày chỉ có thể đem lạimột cối gạo bằng một rá nhỏ, đủ cho gia đình ăn Những cối đó thường được đặt ngoàiđồng, gần suối, nơi có dòng nước chảy từ cao xuống thấp Để nắng mưa không ảnhhưởng đến gạo người ta thường làm thêm căn lều nhỏ che cối ngoài trời

Cối giã gạo dùng sức nước tại Sa Pa

Cối giã gạo bằng sức nước ở sapa

5.2.3 Thông tin về các nguyên nhân gây ra sự xói mòn đất ở nước ta.

- Có rất nhiều hoạt động của con

người gây ra suy thoái tài nguyên

thiên nhiên, đặc biệt là suy thoái

đất đai Trong đó, những hoạt động

phổ biến như là: nạn phá rừng bừa

bãi, nương rẫy du canh, tập quán

chăn thả tự do, việc chọn cây trồng

sai và áp dụng kĩ thuật không đúng

1 Chặt phá rừng

- Chỉ trong vòng 50 năm trở lại đây,

nước ta đã mất gần chục triệu hecta

rừng Độ che phủ của rừng năm 1943

là 42,6%, đến năm 1993 chỉ còn lại

27,7% Riêng về rừng tự nhiên cả

nước năm 1993 còn được 8,84 triệu

hecta so với năm 1985 đã giảm

200.000 hecta, bình quân hàng năm

giảm mất khoảng gần 30.000 hecta

- Tình trạng mất rừng đó đã gây ra

thiên tai và xói mòn nghiêm trọng,

khí hậu nhiều nơi có nhiều biến động

bất thường, tài nguyên nhiều vùng đã

bị cạn kiệt, đất đai bị xói mòn thoái

hoá gây trở ngại lớn đối với sản xuất

và đời sống Độ che phủ của rừng và

rừng bị mất đi không chỉ gây ảnh

hưởng tới môi trường mà cũng đánh mất luôn giá trị quý báu của nguồn tài nguyên đa dạng sinh học có khả năng tái sinh được của đất nước

2 Nương rẫy du canh

- Đồng bào các dân tộc ít người nước ta từ lâu đã có tập quán canh tác nương rẫy du canh Hệ thống canh tác này ở thời điểm phát sinh vốn rất phù hợp với dân số còn ít ỏi, trình độ sản xuất còn thấp Tuy nhiên sau này, với dân số tăng lên gấp nhiều lần, nương rẫy du canh không còn thích hợp được nữa do không có khả năng nuôi sốngmột số lượng lớn cư dân, bình quân đất thu hẹp khiến tốc độ quay vòng giữa các giai đoạn canh tác và giai đoạn bỏ hoá tăng lên, đất mau chóng bị mất độ phì nhiêu

Nương rẫy du canh trên đất dốc trồng cây hàng năm chủ yếu là hoa màu và lương thực: ngô, lúa, sắn Canh tác bằng kỹ thuật đơn giản, không có các biện pháp bảo vệ đất gây xói mòn, rửa trôi cực kỳ nghiêm trọng Mùa mưa hàng chục tấn đất màu trên một ha bị cuốn trôi vào mùa khô đất ở tầng mặt bị mất ẩm, gây nên chai cứng

- Canh tác nương rẫy là hình thức hoạt động sản xuất chủ yếu và cũng là cách sử dụng cổ truyền của người dân vùng núi ở Việt Nam Người ta chặt đốt cây cối, làm rẫy tỉa ngô, gieo lúa

3 Chăn thả tự do

- Hình thức chăn nuôi rất phổ biến ở vùng núi là thả rông súc vật Tập quán chăn thả tự

nhiên hàng đàn gia súc trâu, bò, ngựa, dê của nhiều dân tộc ít người đã diễn ra từ lâu đời

- Chỉ có 3-4 tháng ngày mùa người ta mới bắt giá súc về để cầy kéo hoặc chuyên chở ngô, lúa Còn lại 8-9 tháng trong năm, đàn gia súc được tự do đi lại kiếm ăn không cần người trông coi Chúng có gì ăn nấy, đi đâu phá đấy, giẫm đạp cây cối, phá huỷ đất đai,

làm cho nhiều cánh rừng, nương lúa, bãi ngô bị hư hại, dần dà biến thành những trảng cỏnghèo nàn, đất đai bị xói lở, chai cứng Nguồn thức ăn ngày càng khan hiếm cạn kiệt, giasúc càng đói khát Do cây cỏ không bị mất ngay như đốt nương làm rẫy mà bị suy thoái dần dần, nhiều người lầm tưởng không gây tác hại gì nên tập quán chăn thả gia súc tự do mặc nhiên tồn tại.

4 Chọn cách trồng không đúng

- Mỗi loài cây đòi hỏi một cách trồng khác nhau, chọn và áp dụng các biện pháp kỹ thuật không phù hợp có khi không thu hoạch được gì mà còn làm hỏng đất đai môi trường, nhiều nơi thành hoang hoá Trồng thuần, trồng chay, trồng không có biện pháp giữ đất giữ nước là những cách trồng không đúng kỹ thuật, còn rất phổ biến, cản trở việc sử dụng đất lâu bền ở ta hiện nay

- Với 2 hình thức trồng cây là trồng thuần và trồng chay.

+ Trồng thuần là trồng liên tục một loài cây trong nhiều năm trên một chân đất, quả đồi

hay cả một vùng rộng lớn, cây sẽ hút và bóc hết chất màu, nhất là những cây hoa màu lương thực phàm ăn như sắn, ngô Tác hại trồng thuần một loài cây đã rõ như vậy nhưng trên thực tế nhiều nông dân chưa biết trồng xen với các cây họ đậu như: lạc, đỗ hoặc trồng gối vụ với những cây phân xanh như cốt khí, muồng hoa vàng rễ có nốt sần

có vi khuẩn cố định đạm và chất hữu cơ, cành lá trả lại để cải tạo đất

+ Trồng chay là tập quán canh tác không bón phân nên không đủ điều kiện cho cây sinh

trưởng phát triển và không duy trì được độ phì và khả năng sản xuất của đất một cách lâudài

* Các hoạt động trên làm đất xói mòn nghiêm trọng Nếu không sớm có biện pháp khắc phục Các tính chất đất cần thiết sẽ mất dần hết Và đất không canh tác, sử dụng được

5.2.4 Thông tin về xói mòn đất, tác hại và biện pháp( tư liệu trên website):

- Xói mòn đất: là quá trình làm mất lớp đất trên mặt và phá hủy các tầng đất bên dưới

do tác động của nước mưa, băng tuyết tan hoặc do gió Đối với sản xuất nông nghiệp thìnước và gió là hai tác nhân quan trọng nhất gây ra xói mòn và các tác nhân này có mứcđộ ảnh hưởng tăng giảm khác nhau theo các hoạt động của con người đối với đất đai Cóhai kiểu xói mòn đất chủ yếu là:

+ Xói mòn do nước

+ Xói mòn do gió

- Tác hại của xói mòn:

+ Mất đất do xói mòn: Lượng đất mất do xói mòn là rất lớn và phụ thuộc vào độ dốc,chiều dài sườn dốc, thực trạng lớp phủ trên mặt đất, dao động từ 100 đến 500 tấn đất/ha/năm

+ Mất dinh dưỡng đi theo số liệu của Bộ nông nghiệp, đất đồi núi miền Bắc nước tahàng năm mất khoảng 1cm tầng đất mặt (100m3/ha), trong đó có khoảng 6 tấn mùn(tương đương khoảng 100 tấn phân chuồng) và 300kg N (tương đương khoảng 1,5 tấnsunphat amon) Đặc biệt, có nơi như Tây Bắc mất đi khoảng 3cm đất mặt, tương đương

150 - 300 tấn đất/ha Mỗi năm nước cuốn ra biển khoảng 250 triệu tấn phù sa màu mỡ, riêng sông Hồng mất đi khoảng 80 triệu m3 /năm

+ Năng suất cây trồng: giảm nhanh, có khi không thu hoạch Như ở Nông trường Mộcchâu, Tây Bắc, năm 1959 mới khai phá, năng suất lúa 25 tạ/ha, đến năm 1960 chỉ còn 18tạ/ha, năm 1961 còn 5 tạ/ha và năm 1962 gieo ngô cũng không thu hoạch được

+ Tàn phá môi trường: do xói mòn đất, nương rẫy chỉ gieo trồng vài ba vụ rồi bỏ, lại phá rừng đốt rẫy Lâm sản bị tiêu hao rất nhiều Sau nhiều lần phá như vậy, cuối cùng chỉ

còn đồi núi trọc, hậu quả là đất đai bị thoái hóa Khi rừng cây bị phá sẽ kèm theo nạn lũ lụt, hạn hán và khí hậu khu vực thay đổi rõ rệt.

- Giải pháp hạn chế xói mòn đất

+ Một số biện pháp công trình nhằm hạn chế xói mòn trong các vùng nhiệt đới là biện pháp công trình (thiết kế đồi ruộng, xây dựng ruộng bậc thang, nắn dòng chảy ) là rất cần thiết trong việc canh tác và bảo vệ đất dốc Chức năng chủ yếu của công trình là dẫn dòng, ngăn dòng làm cho chảy chậm lại, lưu chứa tạm thời hay bố trí dòng chảy an toàn dẫn đến xói mòn là thấp nhất Các biện pháp công trình bao gồm thiết kế lô thửa, xây dựng hệ thống ruộng bậc thang Những biện pháp này có tác dụng bảo vệ đất tốt nhất (đạt hiệu quả bảo vệ 80-90%) nhưng cũng đòi hỏi việc đầu tư vốn lớn sau đây là một số biện pháp chính thường được áp dụng ở vùng đồi núi nước ta:

a Thềm bậc thang

- Ðể xây dựng ruộng bậc thang đất đai phải có các điều kiện sau đây:

+ Ðất phải có tầng dày tối thiểu từ 60 cm trở lên, đất càng dày làm ruộng bậc thang càng thuận lợi, bề rộng của mặt ruộng càng rộng

+ Ðộ dốc có thể xây dựng ruộng bậc thang tốt nhất từ 5 -250, ở những nơi có độ dốc lớn hơn 250 vẫn có thể làm được ruộng bậc thang như ở vùng Sapa, tuy nhiên đòi hỏi nhiều công sức, thời gian và rất tốn đất

+ Những nơi làm ruộng bậc thang để trồng lúa nước đòi hỏi phải có nguồn nước hoặc có khả năng giải quyết được nước tưới

- Nguyên tắc thiết kế ruộng bậc thang:

+ Ruộng bậc thang phải thiết kế theo đường đồng mức

+ Ruộng bậc thang nhất thiết phải có bờ Mặt ruộng rộng hay hẹp phụ thuộc vào độ dốc

và tầng dày đất

+ Ðất bị san làm tầng không vượt quá 2/3 độ dày tầng đất ban đầu, phải đảm bảo trả lại được lớp đất màu trên mặt, tỷ lệ sử dụng đất phải đạt 65-70% so với diện tích ban đầu

b Các công trình và thềm đơn giản

- Thềm cây ăn quả: là một dạng thềm canh tác không liên tục của dạng thềm bậc thang hẹp, dốc nghịch Thềm cây ăn quả có thể làm trên sườn dốc > 300 Khoảng cách giữa hai hàng cây ăn quả được bảo vệ bằng những băng lớp phủ thực vật tự nhiên lâu năm hay các cây cỏ, cây họ đậu và các cây bảo vệ đất khác Cây trồng chính được trồng theo các bồn riêng

- Thềm sử dụng linh hoạt: là các dạng thềm nằm cách nhau khá xa, xen kẽ là các dải sườn đồi chưa được xử lý dùng để canh tác hỗn hợp Thềm để trồng cây lương thực là chủ yếu, trong khi ở phần sườn dốc chưa xử lý ở giữa thì trồng cây dài ngày hay cây lấy gỗ

- Thềm tự nhiên: thềm tự nhiên được hình thành sau khi tạo ra các bờ thấp (dải chắn) bằng đất hay đá có thể thu lượm tại chỗ, hay các dải cỏ dày theo đường đồng mức trên các sườn dốc thoải Chúng được thiết kế và thi công sao cho đỉnh của đê chắn phía dưới cao ngang tâm điểm giữa đoạn sườn dốc tới đê kế tiếp ở phía trên Sau vài năm canh tác thềm sẽ được hình thành do sự bồi đắp tự nhiên

c Biện pháp nông nghiệp

- Biện pháp bảo vệ bằng nông nghiệp thực chất là các kỹ thuật đã được áp dụng qua việc quản lý, sử dụng đất trồng, chúng liên quan chặt chẽ với các quy trình canh tác bình thường, nhưng được thiết kế hay lựa chọn một cách đặc biệt nhằm đem lại lợi ích cho công tác bảo vệ đất trồng, chi phí đòi hỏi không lớn và có thể áp dụng tương đối dễ dàng