Xã hội hoá giáo dục và vai trò của Nhà nướcTinMỚI - Một số người thường nghĩ xã hội hoá dịch vụ công giáo dục và y tế là sự “đóng góp” của người dân với tư cách là người hưởng dịch vụ mà
Trang 1Xã hội hoá giáo dục và vai trò của Nhà nước
(TinMỚI) - Một số người thường nghĩ xã hội hoá dịch vụ công (giáo dục và y tế) là sự
“đóng góp” của người dân với tư cách là người hưởng dịch vụ mà chưa thấy được đó thực sự là một cơ chế điều phối nguồn lực của xã hội Thực chất Nhà nước không thể làm
ra tiền mà chỉ có thể “tích” được tiền qua việc thu thuế của người dân (là chủ yếu) và xuất khẩu tài nguyên Nhà nước thay vì đại diện dân “tiêu
tiền” cho các dịch vụ công truyền thống thì nay người
dân – bằng cơ chế xã hội hoá trả tiền trực tiếp cho chính
các dịch vụ mà mình đang và sẽ hưởng
(Bài tham gia diễn đàn Xã hội hoá – đang bị lạm dụng?)
Xã hội hóa (XHH) giáo dục và đào tạo là cụm thuật ngữ xuất
hiện từ những năm 80 của thế kỷ trước khi đất nước chuẩn bị
bước vào công cuộc đổi mới toàn diện Khi đó, một số dịch vụ
truyền thống như giáo dục, y tế, văn hóa… do Nhà nước
cung cấp trước đây nay chuyển sang cho người dân, các tổ
chức và các doanh nghiệp do gánh nặng ngân sách cung cấp
các dịch vụ công ngày càng tăng trong khi lại phải dành vốn
cho các mục tiêu phát triển kinh tế
Bản thân thuật ngữ “xã hội hóa” (socialization - tiếng Anh) không có nghĩa hiểu XHH theo cách dùng hiện nay trong tiếng Việt XHH các dịch vụ công truyền thống có thể hàm chứa những
nghĩa sau:
- Nhà nước giảm bớt tương đối vai trò của mình trong cung cấp dịch vụ công ở những lĩnh vực
mà người dân có thể kham được;
- Xã hội hoặc người dân (private sector) nhận lấy phần trách nhiệm cung cấp dịch vụ, lượng
người tham gia cung cấp dịch vụ tăng lên;
- Chia sẻ chi phí (cost sharing) giữa công và tư;
- Quyền lợi và trách nhiệm của người dân gia tăng hay nói cách khác quyền tự chủ của người
dân gia tăng;
- Về tổng thể người dân có nhiều cơ hội sử dụng các dịch vụ công do Nhà nước và các thành
phần kinh tế tư nhân cung cấp;
- Chịu tác động của quy luật giá cả và quy luật cung – cầu Do chi phí được chia sẻ dẫn đến xu hướng người dân có quyền quyết định hoặc từ chối một dịch vụ mà không chịu lệ thuộc vào dịch
vụ như trước kia
- Sự độc quyền của Nhà nước trong cung cấp dịch vụ truyền thống bị giảm đi;
Như vậy, XHH thực chất là một quá trình huy động nguồn lực trong xã hội để phát triển các dịch
vụ công và làm cho nhiều người hơn được hưởng lợi từ các dịch vụ đó cũng như chịu trách
nhiệm nhiều hơn khi sử dụng dịch vụ
XHH mang theo những biểu hiện của kinh tế thị trường về quan hệ cung - cầu, trao đổi, mua bán Song, về ý nghĩa xã hội, XHH có lẽ mang tính nhân văn hơn do cải thiện chất lượng, sự công
bằng và bình đẳng trong xã hội
Một số người thường nghĩ XHH dịch vụ công (giáo dục và y tế) là sự “đóng góp” của người dân với tư cách là người hưởng dịch vụ mà chưa thấy được đó thực sự là một cơ chế điều phối nguồn lực của xã hội Thực chất Nhà nước không thể làm ra tiền mà chỉ có thể “tích” được tiền qua việc thu thuế của người dân (là chủ yếu) và xuất khẩu tài nguyên Nhà nước thay vì đại diện
Có thể xem XHH giáo dục là sự huy động nguồn lực trong xã hội để làm giáo dục.
Trang 2dân “tiêu tiền” cho các dịch vụ công truyền thống thì nay người dân – bằng cơ chế XHH trả tiền
trực tiếp cho chính các dịch vụ mà mình đang và sẽ hưởng
XHH có thể xem là một hình thức phi công lập hóa (privatization) tức có sự tham gia của các đối
tác khác bên ngoài Nhà nước
XHH theo cách hiểu như trên không phải là một hiện tượng mới đối với giáo dục Trước khi đặt
ra chính sách XHH thì bản thân nó đã tồn tại trong thực tế làm giáo dục ngay từ trong lịch sử xa xưa của đất nước đến những năm đầu thành lập nước (phong trào diệt giặc dốt, xóa nạn mù chữ) và trong cuộc chiến chống chiến tranh phá hoại của Mỹ ở miền Bắc Dưới bom đạn, chính quyền cùng với người dân vẫn duy trì sự phát triển giáo dục trong điều kiện hết sức khó khăn Tuy nhiên, theo chiều dài của lịch sử đất nước, mức độ XHH đối với giáo dục, đào tạo có khác
nhau
Dưới thời phong kiến ở nước ta, trước triều Nguyễn, mức độ XHH có thể xem rất cao xét theo khía cạnh người dân làm giáo dục, trường lớp công không tồn tại, giáo dục được thực hiện trong các lớp học ở làng do các thày đồ và dân làng tổ chức Về sau này, triều đình nhà Nguyễn và thực dân Pháp thành lập một số trường công cho hầu hết các tầng lớp trên của xã hội vào học
và tính chất XHH có sự thay đổi
Trong điều kiện nền kinh tế kế hoạch tập trung, người dân tham gia vào các hoạt động giáo dục
do Nhà nước quản lý rất hạn chế Tuy nhiên, cũng phải thừa nhận rằng trong thời gian đó, doanh nghiệp nhà nước giúp được nhiều hơn đối với giáo dục trong việc tạo cơ sở cho học sinh thực
tập mà không phải trả bất cứ khoản chi phí nào
Đến ngày nay, người dân lại có điều kiện để tham gia vào quá trình giáo dục và tổ chức giáo dục nhiều hơn XHH giáo dục không chỉ là những đóng góp vật chất mà cả những ý kiến góp ý của người dân cho quá trình đổi mới giáo dục XHH giáo dục là cách tiếp cận mang tính dân chủ
nhiều hơn
Như vậy, có thể xem XHH giáo dục là sự huy động nguồn lực trong xã hội để làm giáo dục, để đấu tranh với nghèo nàn và lạc hậu, là tạo điều kiện tốt hơn cho người dân được hưởng dịch vụ giáo dục có chất lượng và nhiều cơ hội học tập, đóng góp sáng kiến với giáo dục Ngược lại, lạm dụng cái gọi là XHH để huy động tối đa đóng góp người dân, chuyển gánh nặng ngân sách sang cho người dân, trong khi chất lượng dịch vụ không tăng tương xứng, ngân sách dành cho giáo dục cắt giảm là không đúng với chính sách của Đảng và Nhà nước trong XHH giáo dục Đã không ít nhà trường chỉ hiểu một chiều về sự đóng góp của người dân, “tăng thu” các kiểu phí trong nhà trường và một số người đã lên tiếng phê phán mang tính một chiều của chủ trương
XHH
Một số nước phát triển cũng huy động sự đóng góp của lĩnh vực tư cho giáo dục, đặc biệt giáo dục đại học dưới dạng hiến tặng (endowment) với số tiền rất lớn hàng tỷ USD và điều này dường như đã trở thành văn hóa của người dân và doanh nghiệp Ở ta, quá trình mới chỉ bắt đầu những đóng góp như thế và quá trình XHH đang vận động đòi hỏi một sự định hướng và khuyến khích
rất lớn từ phía Nhà nước
Sự đóng góp của lĩnh vực tư vào giáo dục giữa các nước cũng rất khác nhau Một số quốc gia Châu Âu, sự đóng góp của người dân đối với giáo dục đại học (các nước OECD) trung bình khoảng 22%, trong khi đó Pháp 16.3%, Hàn Quốc lên đến 76.1%, Nhật Bản 60.3% và Hoa Kỳ là 57.2% (năm 2003) Do vậy, những ý kiến khác nhau và lý giải khác nhau về XHH của những người sống trong các xã hội khác nhau, hoàn cảnh lịch sử khác nhau cần xem là một việc bình
thường
Dù gì đi chăng nữa, XHH giáo dục cần đảm bảo các nguyên tắc: Ngân sách nhà nước dành cho giáo dục không giảm, chất lượng giáo dục và số người được đi học tăng, đảm bảo sự công bằng
và bình đẳng về cơ hội tiếp cận giáo dục Điều này đã được ngành giáo dục khẳng định tại Hội
nghị tổng kết năm học vừa qua
Trang 3Tóm lại, XHH là một cách tiếp cận đến kinh tế thị trường và thực chất là quá trình phi công lập hóa, làm cho người sử dụng dịch vụ có trách nhiệm chia sẻ chi phí của các dịch vụ, làm tăng cơ
hội tiếp cận của người dân đến các dịch vụ công
XHH không có nghĩa là Nhà nước bị loại mất vai trò quản lý của mình, ngược lại vai trò quản lý nhà nước cần tăng lên khi thiết lập lại vai trò và trách nhiệm của Nhà nước trong việc cung ứng dịch vụ công Sự thiếu vắng vai trò quản lý nhà nước và bỏ mặc theo kiểu “khoán trắng” có thể dẫn đến sự mất ổn định trong cung ứng dịch vụ công và làm cho quá trình XHH thiếu tính bền vững, tạo ra sự bất bình đẳng trong xã hội Đặc biệt, trong những lĩnh vực trước đây Nhà nước nắm độc quyền hoặc những dịch vụ do “cầu” vượt quá “cung” (như lĩnh vực giáo dục đại học chẳng hạn) dẫn đến sự độc quyền tự nhiên trong cung ứng dịch vụ, thì vai trò quản lý Nhà nước
là vừa đảm bảo các mục tiêu phát triển xã hội trên cơ sở huy động nguồn lực lại vừa phải đảm
bảo quá trình XHH diễn ra theo quy luật của thị trường