NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU TRÍCH THIÊN ĐƯỜNG CỦA TRÁI TIM CỦA TÁC PHẨM LÝ LUẬN DẠY HỌC VĨ ĐẠI JAN AMOS KOMENSKY

Cụ thể trong chương này, tác giả đã nêu ra 9 nguyên tắc chung về phương pháp trong dạy học – giáo dục để bảo đảm đạt được những mục tiêu như: Nguyên tắc 1: Tạo hoá luôn quan tâm đến thời

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO VIỆN KHOA HỌC GIÁO DỤC VIỆT NAM

Bài tập môn học: Lịch sử tư tưởng giáo dục Việt Nam

NGHIÊN CỨU TÀI LIỆU TRÍCH

“ THIÊN ĐƯỜNG CỦA TRÁI TIM”

CỦA TÁC PHẨM LÝ LUẬN DẠY HỌC VĨ ĐẠI

JAN AMOS KOMENSKY

MỤC LỤC

Chương XII: Nhà trường có thể cải cách cho tốt hơn Trang 5Chương XVI: Những yêu cầu phổ biến của việc dạy Trang 6

Và việc học, nói khác đi là dạy và học bằng cách nào

để đạt kết quả chắc chắn

Tiểu sử JAN AMOS KOMENSKY:

Jan Amos Komensky (còn có tên Latinh là Comenius) sinh ngày 26 tháng

3 năm 1592 tại một làng nằm trong thị trấn Vhersky Brod thuộc sứ Môrava, miền trung Cộng hoà Séc Dòng họ Komensky thuộc tầng lớp những người trung lưu và được trọng vọng Ông thân sinh của J.A Komensky là một chủ Xưởng xay bột ở ven thị trấn

Thời niên thiếu, Komensky đã trải qua những năm ttháng đau khổ lận đận Năm 12 tuổi bố và mẹ của J.A Komensky lần lượt qua đời vì dịch bệnh J.A Komensky được bà Zusana mang về nuôi nhưng do tình hình chiến tranh khiến ông phải dời đi nơi khác

Năm 16 tuổi, Komensky học chuyên tiếng La Tinh tại trường trung học thành phố Prerov Nhờ có trí thông minh và học giỏi, Komensky được gửi sang Đức để học đại học và tốt nghiệp khoa Thần học tại Học viện Herbon

Năm 1614 ông trở về nước và dạy học tại trường cũ Tại đây ông lập gia đình và có hai con, nhưng rồi cảnh loạn lạc và dịch bệnh đã cướp đi vợ và hai con của ông Đất nước xứ Xêkhy sau cuộc khởi nghĩa thất bại của những người yêu nước ủng hộ phong trào cải cách xã hội và chống lại triều đại Hăpxua, cuối năm 1620 xứ Xêkhy rơi vào tình trạng mất nước; nhà cầm quyền áp dụng những chính sách trả thù tàn bạo những người tham gia khởi nghĩa; còn các tầng lớp tri thức yêu nước thì bị truy nã, giam cầm và buộc phải dời tổ quốc nếu không theo đạo Thiên chúa Komensky cũng đã phải hứng chịu số phận nghiệp ngã đó Sau thời gian trốn tránh sự truy nã của chính quyền Năm 1628 Komensky (lúc đó 36 tuổi) buộc phải dời tổ quốc sang Ba Lan cùng với những người đồng hương chung cảnh ngộ Từ đó, ông đã lưu lạc sang nhiều nước như Thuỵ Điển, Anh, Hungary và cuối cùng là Hà Lan

14 năm cuối đời, ông được người bạn là Louisde Geer mời sang sống tại Amstecdam, có lẽ đây là thời kỳ nở rộ nhất của Komensky trên con đường sự nghiệp Ông đã xuất bản ít nhất 135 ấn phẩm bằng tiếng La Tinh và tiếng Séc bao gồm các Sách giáo khoa, sách về phương pháp giảng dạy, từ điển, sách văn học, triết học và cả bản đồ nước Tiệp Cuộc sống tha hương của ông kéo dài cho đến cuối cuộc đời

Komensky qua đời vào ngày 15 tháng 11 năm 1670 tại Hà Lan (thọ 78 tuổi) Thi hài của ông được chôn cất tại một vùng ngoại ô Amstecdam Một thời gian dài, ngôi mộ rơi vào quên lãng Mãi đến năm 1937 (tức là 267 năm sau) chính phủ Tiệp khắc mới có điều kiện tìm kiếm xác định phần mộ và dựng tượng tài kỷ niệm ngay tại thị trấn Naarden là nơi Komensky yên nghỉ trên đất

Hà Lan

Nhắc đến Jan Amos Komensky chúng ta nghĩ đến một nhà giáo Tiệp khắc yêu nước, nhà sư phạm lỗi lạc của thế giới, được người đời thừa nhận là “ông tổ của nền giáo dục cận đại”; không những là nhà lí luận, ông còn tích cực lao mình vào những hoạt động thực tiễn, viết sách giáo khoa, cải tạo nhà trường vì mục đích cao cả Cống hiến lớn nhất của ông là những sách viết về phương pháp

dạy học mà chúng ta gọi là lý luận sư phạm, tác phẩm “lý luận dạy học vĩ đại” (1632) của ông đã đi vào lịch sử như một cái mốc đánh dấu sự ra đời của lý luận giáo dục và nhà trường hiện đại Trên thế giới, các chuyên gia sư phạm coi Komensky là người đặt nền móng cho “Lý luận dạy học tiên tiến, hiện đại” và người ta gọi ông là “Nhà giáo của các dân tộc” (Teacher of Nations)

Sự ra đời của tác phẩm

Chế độ phong kiến Tây Âu được bắt đầu từ năm 476, năm lụi tàn của chế

độ La Mã và kết thúc năm 1453 với việc xác lập đế quốc Constantinople (hay bằng khởi đầu của thời kỳ Phục Hưng 1517)

Trong bầu không khí của chế độ mới những tư tưởng nhân văn tràn đầy nhựa sống của nền văn minh Hy Lạp cổ đại trở nên ế thừa chìm vào quên lãng Đời sống kinh tế, văn hoá – xã hội đầy biến động và đảo lộn Nền tảng của xã hội là sản xuất nông nghiệp Các lãnh địa phong kiến mọc lên nhan nhản Vị trí của cá nhân phụ thuộc vào vị trí của dòng họ Xã hội là một cái thang tôn ti trật

tự phức tạp Nếu trên cùng là bậc quân Vương với quyền lực vô song, thì tận cùng là nông dân và thợ thủ công bị bóc lột nặng nề Không chỉ có phong kiến quý tộc giữ vai trò thống trị mà ở thời kỳ lịch sử này, giới tăng lữ, giáo hội và nhà thờ đã thiết định một sứuc , mạnh chưa từng có của thần quyền, có khả năng chi phối cả quyền lực chính trị Toàn bộ khuôn mặt của thời kỳ Trung cổ đã được Engel đánh giá như sau: “Thời kỳ Trung cổ đã phát triển một cách hoàn toàn thô sơ Nó đã xoá sạch nền văn minh cổ đại, nền triết học, chính trị, luật học cổ đại Để lại bắt đầu tất cả ngay từ đầu”

Khi bóng tối của đêm trường Trung cổ đã bị ánh sang bình minh của nền công nghiệp chói rọi thì Tây Âu đã có bước chuyển dữ dội, chuyển sang thời kỳ Phục Hưng, thời đại phục sinh nền văn hoá cổ đại Hy Lạp dường như bị lãng quên trong nền chuyên chế phong kiến kéo dài hàng nghìn năm ở Châu Âu Xét

về bản chất kinh tế, thời kỳ Phục Hưng là giai đoạn quá độ của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa Đây là thời kỳ tích luỹ tư bản đầu tiên được mở rộng Người nông dân bị đẩy ra khỏi ruộng đất của họ, bạo lực của kẻ cường hào đã tách người lao động ra khỏi tư liệu sản xuất Các công trường thủ công dần dần lấn át cách làm ăn theo kiểu phường hội phong kiến Các chủ thủ công nghiệp ngày càng có vai trò quan trọng trong nền kinh tế Họ trở thành giai tầng mới nắm giữ sức mạnh kinh tế - giai cấp tư sản Trong khi người nông dân do không còn ruộng đất phải ra thành phố tìm kế sinh nhai bằng cách làm thuê cho các công trường, xưởng thợ Họ là tiền thân của giai cấp công nhân sau này Chế độ phong kiến với nền sản xuất nhỏ và các đạo luật hà khắc của nó đã bước vào giai đoạn lụi tàn, phong trào chống phong kiến của nông dân, thợ thủ công trào dâng khắp Châu Âu Giai cấp tư sản trở thành kẻ đồng minh Người ta không chỉ đòi xoá bỏ mọi đặc quyền đặc lợi của chế độ phong kiến, những chướng ngại trên con đường phát triển theo xu hướng tư bản chủ nghĩa mà còn chĩa mũi nhọn vào giáo hội La Mã, thành luỹ tinh thần của chế độ phong kiến Đặc điểm của phong

trào đã ảnh hưởng đến toàn bộ cuộc đấu tranh tư tưởng lúc bấy giờ, bao gồm cả

sự phát triển của những tư tưởng giáo dục

Komensky sống trong thời kỳ phục hưng, giai đoạn vừa bước qua thời kỳ Trung cổ Bối cảnh thời kỳ này, tình hình tổ chức trường lớp và công việc giảng dạy ở Tiệp khắc cũng như các nước Châu Âu mang nặng tính sách vở, kinh viện, không có hệ thống, kiến thức nhà trường xa rời cuộc sống Đó là những điều mà Komensky không thể bỏ qua Tác phẩm này được Komensky viết (bằng tiếng Séc) trong những năm sống lưu vong tại Hà Lan với hy vọng sẽ góp phần cải cách nền giáo dục nước nhà sau chiến tranh Do không có hy vọng trở về tổ quốc nên sau đó ông đã dịch ra tiếng La Tinh và xuất lần đầu tiên vào năm 1657 tại Amstecdam (Hà Lan) lấy tên sách là Opera didactika omnia

Trong tác phẩm của mình, Komensky chủ trương việc giáo dục con người phải được tiến hành theo quy luật chung của tạo hoá bởi lẽ con người chẳng những là một thành viên mà còn là một sinh vật hoàn thiện nhất của tạo hoá Xuất phát từ những kinh nghiệm chuyên môn và quan niệm triết lý của mình, Komensky đã đề ra nhiều biện pháp cụ thể trong công việc giáo dục Tác phẩm này ngay sau khi ra đời đã được dịch ra hầu hết các thứ tiếng Châu Âu và được coi là những nguyên tắc lý luận làm cơ sở cho nền giáo dục hiện đại sau này

Tóm tắt tài liệu trích “Thiên đường của trái tim” của tác phẩm “Lý luận dạy học hiện đại”

Chương XII: Nhà trường có thể cải cách cho tốt hơn (nguyên bản dịch)

Có thể điều chỉnh tên chương này là “Tìm hiểu đối tượng giáo dục - dạy học” vì trong chương này tác giả đã phân chia ra 6 diện trẻ có sự khác biệt về khả năng trí tuệ, với mỗi diện trẻ đó nhà giáo dục cần có biện pháp, phương pháp giáo dục cho phù hợp để giáo dục trẻ trở thành người tốt

Komensky cho rằng ở vị trí hàng đầu (diện thứ nhất) là những em sắc xảo, ham hiểu biết và lanh lợi Những em này có khả năng tốt nhất trong việc học tập Đối với những em thuộc diện này không cần cung cấp gì khác ngoài những hạt giống trí tuệ, những hạt giống đó sẽ tự nảy mầm và mọc lên xanh tốt như những loài cây đã được chọn giống Có chăng là phải thận trọng để những hạt giống đó đừng bị thúc ép một cách quá vội vàng, làm như thế chúng sẽ sớm bị thui chột trước tuổi

Diện thứ hai là những em hóm hỉnh, thiếu triệt để nhưng biết nghe lời Với những em thuộc diện này chỉ cần có sự quan tâm đúng mức

Diện thứ ba là những em hiếu học nhưng ương ngạnh, ngang bướng, những em này thường bị ghen ghét và được coi là bỏ đi Trên thực tế, những em như thế nếu được dạy dỗ đến nơi đến chốn lại thường là những người nổi tiếng sau này

Diện thứ tư là những em chậm chạp, tuy chăm học nhưng chậm tiếp thu Tuy vậy, những em thuộc loại này có khả năng bước theo vết chân của những

người đi trước Để giúp số em này làm được điều đó, chúng ta phải hạ thấp yêu cầu đối với chúng bằng cách không đặt ra cho chúng những bài tập khó, không thúc bách chúng bằng những đòi hỏi chớp nhoáng Ngược lại trong mọi trường hợp, ta cần kiên trì, tận tình giúp đỡ, động viên tư duy và tính năng động của chúng Những em đó có thể tới đích chậm nhưng vững vàng, ta có thể ví chúng như một lứa quả chin muộn, như ta đóng con dấu trên lớp chì, tuy khó nhưng bền lâu Số học sinh nhận thức chậm trên đây lại thường có trí nhớ lâu bền hơn ở những em có năng khiếu và một khi chúng đã nhập tâm được điều gì, thường điều đó không dễ dàng phai mờ trong trí nhớ của chúng Vì vậy không được loại

bỏ những em thuộc diện này ra khỏi sự giáo dục của nhà trường

Diện thứ năm là những em đần độn lại thường chểnh mảng, lơ mơ Những

em nào bướng bỉnh thì vẫn có thể uốn nắn Tuy nhiên đối với đối tượng này cần

có một nghệ thuật lớn và hết sức kiên nhẫn

Diện cuối cùng (thứ sáu) là những em thuộc diện đần độn mà tính tình đồng thời lại quanh co, ngang bướng, loại này thường không nên cơ sự gì Những bởi lẽ trong toàn bộ thiên nhiên thế nào cũng tìm được phương thuốc loại trừ các bệnh nan giải và từ những cây mọc hoang dại trong tự nhiên, nếu biết xử

lý cũng có thể biến thành những cây ươm trồng, cho nên chúng ta không được phép hoàn toàn tuyệt vọng mà phải để tầm mắt đến chúng, ít ra cũng có thể ngăn chặn và loại bỏ cái tính ngang bướng của chúng Chỉ khi cùng cực, bất đắc dĩ mới chấp nhận những thân gỗ cong, nhiều mắt, sẹo Có điều những hiện tượng như thế chỉ mới xuất hiện trong muôn mặt, âu cũng là bằng chứng về long tốt của trời

Như vậy tác giả đã đề cao vai trò quyết định của nhà nhà giáo dục trong việc dẫn dắt học sinh một cách đúng đắn để đứa trẻ trở thành người tốt Điều đó đòi hỏi nhà giáo dục phải có những biện pháp thích hợp với từng loại trẻ em có các sự khác biệt khả năng trí tuệ khác nhau Điều này như Plutach đã nói “Đứa trẻ ra đời như thế nào - điều đó chẳng ai có thể quyết định được nhưng dẫn dắt một cách đúng đắn để đứa trẻ trở thành người tốt - điều đó lại tuỳ thuộc vào khả năng của chúng ta”

Chương XVI: Những yêu cầu phổ biến của việc dạy và việc học, nói khác đi là việc dạy và học bằng cách nào để đạt kết quả chắc chắn (nguyên bản dịch)

Có thể đổi tên chương này lại là “ Những nguyên tắc chung của việc dạy học” bởi vì trong chương này cũng như xuyên suốt trong toàn bộ tác phẩm, quan điểm Komensky cho rằng con người là một thực tế của tụ nhiên, vì vậy việc giáo dục con người phải phù hợp với quy luật tự nhiên; các nguyên tắc dạy học và giáo dục của ông nêu lên luôn luôn được rút ra từ những quy luật chung của tạo hoá

Nội dung trong chương này và các chương kế tiếp được tác giả trình bày theo cấu trúc:

- Nêu nguyên tắc

- Nêu các ví dụ song hành trong tự nhiên và trong xã hội

- Phê phán, đối chiếu với các tồn tại của dạy học – giáo dục

- Đưa ra lời khuyên, đây chính là những đề nghị mà nhà trường và nhà giáo dục phải cải tiến để đảm bảo hiệu quả trong giáo dục

Cụ thể trong chương này, tác giả đã nêu ra 9 nguyên tắc chung về phương pháp trong dạy học – giáo dục để bảo đảm đạt được những mục tiêu như:

Nguyên tắc 1: Tạo hoá luôn quan tâm đến thời gian thích hợp (Chọn đúng

thời gian, thời điểm trong dạy học – NV)

Tác giả đã rút ra nguyên tắc này dựa trên ví dụ con chim sinh nở vào mùa xuân; người làm vườn gieo hạt giống vào mùa xuân và trong quá trình sinh trưởng của cây, người làm vườn biết đến giai đoạn nào thì phải chăm sóc cây như thế nào cũng như người thợ xây phải làm những việc gì vào thời điểm nào

Đối chiếu với nguyên tắc này, công việc nhà trường đang bị vi phạm ghê gớm bởi lẽ người ta không chọn đúng thời điểm để rèn luyện tâm tính cho học sinh cũng như không phân chia một cách chính xác nội dung học theo mức độ

và trình tự

Từ đó tác giả đã đưa ra lời khuyên: Việc tu luyện con người cần bắt đầu vào mùa xuân của cuộc đời, tức là tuổi ấu thơ; những giờ buổi sáng là thời điểm minh mẫn hơn đối với việc học tập vào buổi trưa hoặc buổi chiều; đồng thời phải phân chia nội dung học tập theo độ tuổi, đừng để điều gì vượt quá khả năng nhận thức của học sinh (tính vừa sức – NV)

Nguyên tắc 2: Tạo hoá bao giờ cũng chuẩn bị hoàn tất chất liệu trước khi

triển khai sự hình thành tạo vật (Làm tốt công tác chuẩn bị trong dạy học – giáo dục – NV)

Tác giả đã rút ra nguyên tắc này dựa trên ví dụ con chim chuẩn bị cho quá trình sinh nở và trưởng thành như thế nào; người thợ xây phải làm những việc gì

để chuẩn bị khi bắt tay xây dựng một căn nhà; người hoạ sĩ cần chuẩn bị gì trước khi vẽ một bức tranh; người gieo hạt cần chuẩn bị gì cho việc gieo hạt giống

Đối chiếu với nguyên tắc này, các nhà trường chưa làm tốt việc chuẩn bị các học cụ, điều kiện trước khi dạy học; sách giáo khoa thì hình thức đi trước nội dung, phương pháp giảng dạy tiếng và dạy các môn học chưa hợp lý, xem nhẹ vai trò của phương pháp trực quan

Từ đó, tác giả đưa ra lời khuyên: cần chuẩn bị đầy đủ các phương tiện trước khi dạy học; dạy kiến thức gắn với dạy ngôn ngữ; học tiếng không nên học ngữ pháp thuần tuý mà phải thông qua văn chương; nội dung khoa học đi trước

tổ chức; ví dụ đi trước luật định

Nguyên tắc 3: Để thực hiện chức năng của mình, tạo hoá luôn tiếp nhận

những vật phù hợp hoặc làm cho nó phù hợp trước khi tiếp nhận (Dạy học – giáo dục những gì phù hợp hoặc tạo ra sự phù hợp trước khi dạy học – NV)

Tác giả rút ra nguyên tác này từ việc con chim chỉ ấp trong tổ quả trứng của mình, người thợ xây dựng lựa chọn và chuẩn bị những nguyên vật liệu phù hợp với nhu cầu xây dựng của mình; người họa sĩ trau chuốt khung vải và màu nền phù hợp cho bức vẽ của mình; người làm vườn lựa chọn giống cây tốt để chiết cành và khi cây đã mọc rễ thì mới chiết cành mới và cắt bỏ những cành xung quanh để cho nhựa cây tập trung nuôi cành mới

Đối chiếu với nguyên tắc trên đây, các trường học thường có những vi phạm, không phải là do tiếp nhận những trẻ em yếu kém (bởi vì dụng ý của chúng ta là mọi trẻ em đều được học) mà là ở chỗ: không giao phó tất cả trẻ em cho nhà trường đào tạo để chúng thành người, để đừng một em nà o rời khỏi xưởng đào tạo mà chưa học hành đến nơi đến chốn; nhà trường thường đòi hỏi các em về kiến thức, đạo đức và niềm tin khi mà các em chưa được tạo nên lòngham học tập ở những em đó; nhà trường thiếu giáo dục tư tưởng để học sinh giữ được kỷ luật, làm quen với trật tự và tránh những việc làm vô ích

Từ đó tác giả đưa ra lời khuyên: bất cứ một em nào khi đã được giao phó cho nhà trường, cần phải theo đuổi đến cùng; khi đã chọn bất cứ môn học nào, trước đó cần tác động vào ý thức của học sinh trước; cần tháo gỡ những trở ngại cho học sinh trong quá trình giáo dục – đào tạo Bởi vì như lời Seneca đã nói:

“Việc bạn đặt ra những quy định nhưng trước đó không gạt bỏ những trở ngại trên đường thực hiện các quy định thì sẽ là vô hiệu

Nguyên tắc 4: Trong quá trình tiến triển, tạo hoá không hành động chồng

chéo mà có phân định và giải quyết phân minh từng việc (Không tiến hành hoạt động dạy học – giáo dục một cách chồng chéo mà có sự phân định và giải quyết phân minh từng việc – NV)

Tác giả rút ra nguyên tác này từ quả trứng chim được ấp và chim con được hình thành từ những bộ xương, các mạch máu, cơ bắp, da thịt, long tơ, long cánh… rồi dần dần chim con mới tập vỗ cánh bay; cũng như người thợ xây không làm cùng lúc nhiều việc mà mỗi việc phải làm đúng lúc đúng chỗ; người hoạ sĩ không cùng lúc vẽ nhiều bức tranh mà chỉ tập trung hoàn thành một tác phẩm chính trong thời điểm nhất định; người làm vườn bao giờ cũng tiến hành lần lượt theo một trình tự ấn định đối với từng cây, có thế mới không bị chồng chéo và không làm tổn thương cho thiên nhiên; người khâu giầy và người làm bánh phải hoàn tất từng chiếc rồi mới sang cái khác

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả đã nêu “Một sự chồng chéo đã diễn

ra trong nhà trường khi cùng một lúc người ta nhồi nhét cho học sinh nhiều điều lẫn lộn”

Tác giả đã đưa ra lời khuyên: Nhà trường không nên để học sinh khi đang học môn học này lại bị phân tán, rối trí bởi môn học khác bởi vì hãn hữu mới có trường hợp một người có khả năng lĩnh hội được nhiều nội dung khác nhau cùng

một lúc Do vậy, nhà trường khi dẫn dắt học sinh cần tập trung vào một môn học trọng tâm vào những thời điểm nhất định.

Nguyên tắc 5: Trong mỗi công việc, tạo hoá bắt đầu từ bên trong (Dạy

học- giáo dục phải bắt đầu từ cái bên trong (bản chất) – NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ việc con chim non chuẩn bị ra đời được tạo hoá hành thành từ phần ruột bên trong rồi mới đến cái móng, bộ long, đôi cánh bên ngoài; Người làm vườn chiết cây sâu vào bên trong thân cây chứ không phải chiết cây bên ngoài lớp vỏ; cây xanh sống nhờ việc hấp thu chất dinh dưỡng qua các tế bào; động vật không nạp thức ăn vào các chi bên ngoài mà nạp thức ăn vào dạ dày từ đó thức ăn mới được chế biến, hấp thu và chuyển vào cơ thể

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả đã nêu ra “Sự khiếm khuyết của giáo viên thường là ở chỗ họ muốn cho thanh niên đạt trình độ hiểu biết bằng cách ấn định và nhồi nhét cho chúng biết bao thứ phải học thuộc lòng mà không

có sự giảng giải chu đáo Nhưng lại có giáo viên muốn giảng giải cho học sinh thì lại không có phương pháp, không biết đâu là cụm rễ nào cần phải tưới bón nhẹ nhàng và từ đó chiết ra cành nhận thức Chính vì vậy, người ta đã làm uổng học sinh

Từ đó tác giả đưa ra lời khuyên: trước hết cần hình thành sự cảm thụ nội dung rồi sau đó mới bàn đến trí nhớ, cái lưỡi và bàn tay; người giáo viên phải quan tâm tìm tòi mọi con đường dẫn tới với việc mở mang trí tuệ và tận dụng hợp lý những con đường đó

Nguyên tắc 6: Tạo hoá khai trương toàn bộ sự sang tạo của mình bắt đầu

từ cái tổng thể rộng nhất và kết thúc bằng những tình tiết chi li nhất (Dạy học – giáo dục theo nguyên tắc từ tổng thể trước rồi sau đó mới phân tích một cách chi tiết – NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ việc con chim ủ ấm quả trứng trong quá trình ấp trứng để các chất liệu bên trong trứng hình thành dáng dấp chung rồi từ

đó mới định hình cái đầu, đôi cánh, đôi chân…; nhà xây dựng trước hết hình dung trong đầu của mình toàn bộ ngôi nhà rồi sau đó vẽ phác trên giấy hoặc làm một mô hình rồi sau đó mới thực hiện những bộ phận chi tiết của ngôi nhà như cửa, hàng hiên, trang trí nội thất…; người họa sĩ khi vẽ chân dung bao giờ cũng

vẽ phác thảo hình dáng khuôn mặt rồi sau đó mới vẽ đến các chi tiết như mắt, mũi, miệng…; nhà điêu khắc muốn làm một pho tượng gỗ thì trước tiên phải đẽo phác bề ngoài khúc gỗ để tạo dáng, rồi sau đó mới thực hiện một cách chi tiết một cách thận trọng và cuối cùng mới phủ sơn

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Sẽ sai lầm nếu chỉ phổ biến kiến thức từng phần mà ngay từ đầu không cung cấp cho học sinh cái nhìn tổng quát Không ai có thể trở thành người uyên bác khi chỉ hiểu thấu đáo ngành của mình mà không biết đến các ngành khác

Từ đó, tác giả đưa ra lời khuyên: Đối với học sinh chuyên ngành, trước khi nhập môn cần có bài giảng khái quát làm cơ sở, tức là cần trang bị cho học

sinh những kiến thức khởi điểm để khi đi sâu chúng khỏi ngỡ ngàng, chúng sẽ thấy đó chỉ là sự nối tiếp của môn học; khi học tiếng hoặc các môn nghệ thuật,

mở đầu cần trang bị cho học sinh những kiến thức giản lược dể học sinh có cái nhìn khái quát, sau đó mới đưa ra những định lý và ví dụ một cách đầy đủ hơn, sau đó mới gắn những ngoại lệ với hệ thống những thông lệ một cách đầy đủ hơn, cuối cùng là những lời thuyết minh chỉ đưa ra khi cần thiết

Nguyên tắc 7: Tạo hoá không phát triển nhảy vọt mà tuần tự từng bước

Dạy học – giáo dục phải theo tuần tự, từng bước hợp lý phù hợp với những thời điểm nhất định, không đốt cháy giai đoạn hoặc đảo lộn trình tự - NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ quá trình ấp trứng nở thành chim con, chim mẹ phải nuôi dưỡng chim con và từng bước dạy choc him con tập vỗ cánh, tập bay đoạn ngắn rồi mới cho chim con tự bay Do vậy cần có thời gian và trình

tự từ thấp đến cao; người xây nhà phải tiến hành từng bước cho việc xây nền móng, tường, mái theo một trình tự và có sự gắn bó với nhau; người làm vườn thực hiện công việc của mình theo một trật tự nghề nghiệp như chọn giống, đào

lỗ, tra hạt, ươm cây, vùi đất…

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Sẽ là khiếm khuyết nếu các giáo viên không tự sắp xếp cho bản thân mình và cho học sinh một trình tự bài

vở có trước có sau, có mở đầu, có kết thúc trong từng thời điểm nhất định Bởi

vì nếu không đề ra mục tiêu, phương pháp thực hiện, sẽ dễ lãng quên, bỏ sót, dễ xáo trộn trật tự và làm hỏng toàn bộ công việc

Từ đó tác giả đưa ra lời khuyên: cần phải phân chia bài mục một cách chính xác theo từng lớp, cái gì trước, cái gì sau, cái trước soi đường cho cái sau; cần phân chia thời gian biểu hết sức chi li để mỗi năm, mỗi tháng, mỗi ngày, mỗi giờ đều có mục tiêu, nhiệm vụ rõ ràng Khi đã có thời gian biểu và nội dung công việc, cần phải giữ đúng, không được bỏ qua một cái gì, không được đảo lộn

Nguyên tắc 8: Khi tạo hoá đã khai trương một việc gì đó, nó sẽ không

dừng lại chừng nào chưa kết thúc (Dạy học – giáo dục phải thường xuyên, liên tục cho đến khi đạt được kết quả, không để dạy học bị chi phối, gián đoạn hoặc

bỏ dở - NV)

Tác giả đã rút ra nguyên tắc này từ việc ấp trứng liên tục của chim mẹ và khi chim con đã chui ra khỏi vỏ trứng thì chim mẹ vẫn tiếp tục ấp ủ chim con cho đến khi chim con đủ sức chống chọi với thời tiết; người họa sĩ hay người thợ xây, cách tốt nhất là làm việc liên tục từ khi bắt đầu đến khi kết thúc, bởi lẽ làm như vậy thì tư duy không bị ngắt quãng, các chất liệu, vật liệu sẽ kết chặt, không bị hư hỏng; người làm vườn khi bắt tay vào việc chiết cành, anh ta sẽ không rề rà mà phải kết thúc một cách gọn gang để vết chiết không bị khô nhựa, làm tổn thương đến cây

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Quả là đáng tiếc khi học sinh đầu tư năm tháng vào việc học hành rồi sau đó bỏ bẵng và đẩy chúng vào những công việc không thích hợp hoặc thầy giáo dạy cho học sinh những kiến thức này

nọ nhưng chẳng đến nơi đến chốn, còn trong giờ học thì không có cái sườn nhất định, khiến cho thầy cũng như trò chẳng hấp thụ them điều gì mới.

Từ đó, tác giả đưa ra lời khuyên: Khi một học sinh được giao phó cho nhà trường, hãy để cho nó được học hành đến nơi đến chốn về tri thức, đạo đức, niềm tin; nhà trường nên đặt nơi yên tĩnh, cách xa sự ồn ào và những trở ngại khác; điều gì đã quy định cần làm thì hãy làm bằng được, không bỏ dở, không được bỏ mặc trường lớp, bỏ mặc học sinh

Nguyên tắc 9: Tạo hoá hết sức tránh né sự đối kháng và tổn thương

(Không làm tổn thương học sinh, dạy học - giáo dục phải đảm bảo chắc chắn, tránh sự hoài nghi về tri thức, đạo đức và long tin của học sinh, không làm tổn thương đến những tri thức đạo đức và long tin của học sinh – NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ việc chim mẹ chống chọi với mưa gió, thời tiết khắc nghiệt trong quá trình ấp trứng hoặc sự bảo vệ chim con chống lại những loài hung dữ khác; người xây dựng bảo quản vật tư ở nơi thích hợp, không làm hư hỏng, người họa sĩ bảo vệ bức tranh không bị bụi bặm hoặc cho người khác sờ mó tay vào; người làm vườn đóng cọc xung quanh để bảo vệ cây con mới trồng

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Một việc làm không hiểu biết thường diễn ra ở các trường là khi các em bắt đầu một bài mục nào đó, người ta thường gợi ra những vấn đề đang còn bàn cãi, làm thế chẳng qua chỉ kích thích sự hoài nghi về nội dung những điều chúng sắp được học Điều đó chẳng khác nào lung lay một thân cây nhỏ bé khi nó sắp sửa mọc rễ Cho nên sẽ không biết điều gì khi để cho lớp trẻ tiếp cận với những loại sách mang nội dung

mờ ám quanh co, rẻ tiền cũng như những môi trường xã hội không lành mạnh

Từ đó, tác giả đưa ra lời khuyên: Không nên trao cho học sinh những sách ngoài phạm vi quy định của nhà trường; sách phải được biên soạn xứng đáng với tên gọi là phễu rót tri thức, đạo đức và long tin; không cho phép buông lỏng đạo đức ở trong cũng như ngoài nhà trường

Tóm lại, nếu tất cả những nguyên tắc này được áp dụng sát sao thì sẽ không có lý do gì bảo rằng nhà trường không đạt được những mục tiêu giáo dục

- Bắt đầu sớm việc giáo dục trước khi có sự hư hỏng trong suy nghĩ

- Việc dạy dỗ được tiến hành với sự chuẩn bị chu đáo

- Công việc được tiến hành tuần tự từ khái quát đến đặc trưng

- Từ dễ đến khó

- Không để học sinh vất vả vì bài vở vượt quá sức

- Mọi khâu đều phải tiến hành thư thái, đúng trình tự

- Không gò ép học sinh vào những đòi hỏi vượt qúa phạm vi tuổi tác và phương pháp

- Mọi việc được giới thiêu có chủ định

- Nhằm vận dụng tức khắc

- Luôn luôn dựa vào một phương pháp nhất quán

Tác giả đã nêu ra 10 nguyên tắc mang tính chất cụ thể trong lý luận dạy học – giáo dục nhằm đạt được mục tiêu như:

Nguyên tắc 1: Tạo hoá bao giờ cũng chỉ khởi đầu bằng sự tinh khiết (Dạy

học sinh từ khi đầu óc còn non trẻ (sớm), không để học sinh bị chi phối, ràng buộc, phân tán và đạo đức cần đặt ra trước tiên “tiên học lễ hậu học văn” – NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ việc: Con chim khi ấp trứng bao giờ cũng chỉ ấp những quả trứng tươi; người thợ muốn xây một ngôi nhà, anh ta cần một khoảng đất trống Hoặc nếu anh ta định xây ở vị trí ngôi nhà cũ, trước tiên anh ta phải phá bỏ ngôi nhà cũ; người họa sĩ vẽ tranh bao giờ cũng vẽ trên một tấm lụa mới; ai đó muốn cất giữ một loại thuốc mỡ bao giờ cũng cần một cái lọ tinh khiết hoặc một cái lọ cũ nhưng đã được tẩy rửa sạch sẽ; với người làm vườn tốt nhất là nên trồng những cây con; những người huấn luyện ngựa trước tiên thường xiết chặt dây cương rồi nới dần dần trước khi cho ngựa đi từng bước

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Việc trau dồi tri thức tiến hành tốt nhất khi đầu óc còn non trẻ, nếu bắt đầu càng muộn càng khó bởi vì đầu

óc con người lúc đó sẽ bị ràng buộc nhiều thứ…Có những nhà giáo dục đã xử lý thiếu kinh nghiệm khi tiếp nhận học sinh lớn tuổi, tức là không bắt đầu bằng những bài học luân lý để kiềm chế tính bồng bột và hướng chúng vào những môn học khác

Tác giả đã đưa ra lời khuyên: Việc dạy dỗ thanh thiếu niên cần bắt đầu sớm; cùng một bài mục, một đối tượng học sinh, chỉ nên phân cho một thầy giáo đảm nhận; tuỳ theo sự chỉ đạo của nhà giáo dục, đạo đức cần đặt ra trước tiên như Seneca đã nói “Trước tiên hãy học đạo đức rồi sau đó học tri thức Không

có đạo đức thì tri thức sẽ khó thành đạt” Còn Xixero thì nói “Triết lý về đạo đức

là sự chuẩn bị tư duy để tiếp nhận hạt giống trí tuệ”

Nguyên tắc 2: Tạo hoá sửa soạn chất liệu sao cho phù hợp với ước mơ

của sự trưởng thành (Kích thích long ham hiểu biết và ham học của học sinh bằng nhiều cách nhưng không gò ép – NV)

Tác giả rút ra nguyên tắc này từ việc trứng nở ra chim con và chim con tự

nó mong mau chóng được làm những công việc thuộc về bổn phận của loài chim nhưng với một tiến độ tuần tự; người làm vườn chăm lo sao chỗ cành cây đang chiết luôn có đủ độ ẩm và dinh dưỡng để cho cây sớm bắt rễ, đâm chồi

Đối chiếu với nguyên tắc này, tác giả nêu ra: Có những trường hợp quan tâm đến trẻ em, bắt chúng học nhưng chúng không muốn Rồi kết quả sẽ như thế nào? Socrate đã từng nói “Chỉ khi nào ham học, bạn mới trở thành người có