Để giúp học sinh có một cái nhìn tích cực hơn đối với bộ môn địa lý, làm phong phú hơn nội dung trong các tiết dạy địa lí tự nhiên lớp 10, cung cấp những kiến thức sâu hơn, gần gũi với t
Trang 1A Phần mở đầu
I Lí do chọn đề :
Từ lâu trong suy nghĩ của học sinh môn địa lý là một môn học thuộc, kiến thức khô khan , nhàm chán Để giúp học sinh có một cái nhìn tích cực hơn đối với bộ môn địa lý, làm phong phú hơn nội dung trong các tiết dạy địa lí tự nhiên lớp 10, cung cấp những kiến thức sâu hơn, gần gũi với thực tế cuộc sống hơn đồng thời giúp các em học sinh tham gia các kì thi học sinh giỏi cấp tỉnh, cấp
quốc gia môn địa lý đạt kết quả cao hơn tôi mạnh dạn chọn đề tài “ phương pháp dạy một số dạng toán trong địa lý tự nhiên lớp 10” với hi vọng đóng
góp được chút kinh nghiện cho quý thầy cô giảng dạy cùng bộ môn tham khảo
II Tình hình nghiên cứu
Trong quá trình giảng dạy địa lí ở lớp 10 phần địa lý tự nhiên và đặc biệt
là trong ôn thi học sinh giỏi cấp trường,cấp tỉnh và cấp quốc gia các giáo viên đều quan tâm đến vấn đề làm sao dạy phần một số bài tập tính toán cho học sinh dễ hiểu và đạt kết quả cao Đây là một vấn đề khó, nhiều giáo viên kinh nghiệm đã đưa ra nhiều phương pháp khác nhau, nhiều hội thảo chuyên đề ở cấp trường cũng đã được tổ chức….Tuy nhiên, nhìn chung các giáo viên thường chỉ đề cập đến những bài tập cụ thể, rời rạc để giúp học sinh ôn thi học sinh giỏi Nhưng chưa có sự tổng kết chung, để rút ra những kinh nghiệm mang tính tổng thể về các biện pháp dạy giúp học sinh dễ hiểu và làm bài đạt kết quả cao Do vậy, việc đưa ra được một phương pháp dạy dễ hiểu về các dạng toán trong địa lí tự nhiên lớp 10 như đã nêu ở trên là vấn
đề có ý nghĩa quan trọng về lí luận và thực tiễn cấp bách, nhằm gíup học sinh
đỡ nhàm chán, đỡ mất thời gian, công sức nhưng vẫn đạt điểm cao khi tham gia các kì thi môn địa lí
III Mục đích của sáng kiến kinh nghiệm
- Giúp học sinh có cái nhìn khác hơn về bô môn địa lí- Đây là bộ môn không chỉ là học thuộc một cách máy móc mà nội dung phong phú, gần với đời sống hàng ngày
- Giúp học sinh dễ hiểu, làm bài có hiệu quả cao hơn khi đối mặt với các bài tập tính toán trong các kì thi học sinh giỏi các cấp của bộ môn địa lý
Trang 2- Giúp học sinh nắm bắt một cách có hệ thống các dạng toán ở phần địa lý
tự nhiên lớp 10
IV Đối tượng và phạm vi nghiên cứu :
1 Đốí tượng nghiên cứu:
- Giáo viên trong giảng dạy địa lí lơp 10 đặc biệt là trong việc dạy ôn thi học sinh giỏi
- Học sinh trong ôn tập và làm bài thi học sinh giỏi môn địa lí ở bậc THPT
2 Phạm vi nghiên cứu :
Một số dạng bài tính toán trong địa lý tự nhiện lớp 10 như: tính múi giờ, tính mặt trời lên thiên đỉnh, tính gốc nhập xạ, tính vĩ độ địa lý để giúp học sinh hiểu và vận dụng vào làm bài tập trong các kì thi học sinh giỏi các cấp
V Phương pháp nghiên cứu:
- Tổng hợp kinh nghiệm thực tiễn trong 8 năm giảng dạy tại trường THPT Tôn Đức Thắng và 6 năm liền bồi dưỡng học sinh giỏi cấp tỉnh đều
có học sinh đậu
- Thu thập , đút rút kinh nghiệm của một số giáo viên có kinh nghiệm ở trường bạn
- Thu thập tài liệu từ các nguồn: sách tham khảo, internet…
- Dùng phương pháp đối chứng giữa các đội tuyển học sinh giỏi cấp tỉnh môn địa qua các năm mà tôi trực tiếp giảng dạy để đánh giá hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
- Tổng kết thành sáng kiến kinh nghiệm phương pháp dạy một số dạng toán trong địa lí tự nhiên lớp 10 với hi vọng có thể giúp các đồng
nghiệp có chút kinh nghiệm làm tốt nhiệm giảng dạy của mình
Trang 3B NỘI DUNG :
I NỘI DUNG SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM:
1 CÁCH TÍNH MÚI GIỜ, TÍNH GIỜ Ở CÁC ĐỊA PHƯƠNG KHÁC NHAU TRÊN THẾ GIỚI.
Hoạt động 1: Giáo viên giúp hoc sinh nắm vững phấn kiến thức lý thuyết:
Giáo viên phải giúp học sinh hiểu được một số khái niệm sau:
a Giờ trên trái đất:
- Giờ địa phương: là giờ riêng của mỗi kinh tuyến ở 1 thời điểm xác
định ( trái đất hình khối cầu có 360 kinh tuyến, mỗi kinh tuyến có một giờ riêng tại một thời điểm nhất định – giờ đó gọi là giờ mặt trời hay còn gọi là giờ địa phương)
- Giờ múi: Nếu căn cứ vào giờ địa phương sẽ không tiện cho các hoạt
động sinh hoạt và sản xuất nên người ta gom 15 kinh tuyến lại thành một múi giờ Như vậy, bề mặt cầu của Trái đất được chia làm 24 phần tương ứng 24 múi giờ Mỗi múi có 1 giờ thống nhất theo giờ kinh tuyến giữa của múi đó gọi là giờ múi
- Giờ GMT là giờ của múi số 0 , đi qua thủ đô nước Anh ( vì kinh tuyến o
đi qua đây)
Tuy nhiên, người ta không chia theo thứ tự từ kinh tuyến o đến kinh tuyến 360 mà chia thành kinh tuyến đông của bán cầu đông và kinh tuyến tây của bán cầu tây nên giờ của bán cầu đông và bán cầu tây cũng khác nhau Vì vây, yêu cầu học sinh phải nắm được bảng chuyển đổi giờ
Bảng chuyển đổi từ múi giờ từ 13 đến 23 ra múi giờ âm:
b Đường chuyển ngày quốc tế:
Trang 4Qui định lấy kinh tuyến 180o qua khu vực múi giờ số 12 ở giữa Thái Bình Dương làm đường chuyển ngày quốc tế( nếu đị từ phía tây sang phía đông qua kinh tuyến 180 độ thì lùi lại một ngày lịch còn nếu đi từ phía đông sang phía tây qua kinh tuyến 180 độ thì tăng thêm một ngày lịch)
Hoạt động 2: Giáo viên đưa ra công thức và giải thích cho học sinh nắm công thức:
Cách tính ngày và giờ ở 1 nơi nào đó trên Trái Đất khi biết ngày và giờ ở múi giờ gốc hoặc ở 1 nơi bất kì
Công thức tổng quát:
Tm = To + m
Trong đó:
+ To là giờ ở múi giờ số 0 hoặc ở 1 nơi bất kì + Tm là giờ ở múi m cần tính
+ m là số múi giờ
Hoạt động 3: Giáo viên hướng dẫn học sinh các bước tính giờ.
- Bước 1: Tính múi giờ
+ Gọi A kinh độ cần tính múi giờ
+ Nếu A thuộc bán cầu Đông thì múi giờ ở A = kinh độ A:15 = x (làm tròn theo quy tắc toán học)
+ Nếu A thuộc bán cầu Tây thì múi giờ ở A = (360o-A):15 = y
Hoặc A:15 =x thì A thuộc múi giờ 24-x
Bước 2: Tính khoảng cách chênh lệch giữa hai múi giờ
Bước 3: Tính giờ
+ Cần tính khu vực múi giờ cao hơn thì (+) tính về phía Đông
+ Cần tính khu vực múi thấp hơn thì (-) tính về phía Tây
Bước 4: Tính ngày:
+ Cùng bán cầu thì không đổi ngày
+ Khác bán cầu thì đổi ngày theo quy luật qua đường chuyển ngày quốc tế
Hoạt động 4: Giáo viên ra bài tập vận dụng và hướng dân học sinh làm theo từng bước.
Bài tập: Một trận bóng đá ở Anh được tổ chức vào lúc 15h ngày
08/03/2004 được truyền hình trực tiếp Tính giờ và ngày truyền hình trực tiếp tại các quốc gia:
Vị trí Việt nam Anh Nga Ôxtraylia Hoa kì Kinh độ 1050 Đ O0 450 Đ 1500 Đ 1200 T
Trang 5Ngày, tháng 08/03
Giải:
Trái đất được chia làm 24 múi giớ tương ứng với 360 độ
1 múi giờ = 150
Số múi giờ ở các địa điểm
- Việt Nam: 1050:15 = 7
- Nga: 450:15=3
- Ôxtraylia: 1500:15 = 10
- Hoa kì: (3600-1200):15 = 16
Vậy giờ và ngày ở các địa điểm trên là:
- Việt nam: 15 h + 7 = 22h ngày 8/3
- Nga: 15 h + 3 = 18h ngày 28/3
- Ôxtraylia: 15h +10 =1h ngày 9/3
- Hoa kì: 15h + 16 = 7h ngày 8/3
Hoạt động 5: Giáo viên ra một số bài tập về nhà cho học sinh làm
để hôm sau kiểm tra và chính sửa những sai sót.
Bài 1: Một máy bay cất cánh tại sân bay Tân Sơn Nhất lúc 6 giờ ngày
1/3/2006 đến Luân Đôn sau 12 giờ bay , máy bay hạ cánh Tính giờ máy bay hạ cánh tại Luân Đôn thì tương ứng là mấy giờ và ngày nào tại các điểm sau ( điền vào ô trống)
Vị trí Tô-ki-ô Niu- Đê- li Xít- ni Oa-sinhtơn Lốt- An- giơ- lét Kinh độ 1350 Đ 750 Đ 1500 Đ 750 T 1200 T
Bài 2: Một Hội nghị được tổ chức ở nước Anh vào lúc 20 giờ ngày
20/10/2006 thì ở Hà Nội ( Việt Nam) Newdeli (Ấn Độ) và Oasinton ( Hoa Kỳ)
là mấy giờ?Biết rằng Anh múi giờ 0, Hà Nội múi giờ 7, Newdeli múi giờ 5 và Oasinton múi giờ 19
Bài 3: Một trận bóng đá diễn ra tại Braxin (kinh độ 450T) vào lúc 19 giờ
45 phút ngày 28 tháng 02 năm 2008, được truyền hình trực tiếp đến các nước trên thế giới Cho biết thời gian (ngày, giờ) truyền hình trực tiếp trận đấu bóng đá trên tại các quốc gia sau:
Liên bang Nga 450Đ
Trang 6(Johannesburg)
300Đ
Trung Quốc (Bắc Kinh) 1200Đ
Hoa Kỳ (Los Angeles) 1200T
2 CÁCH TÍNH MẶT TRỜI LÊN THIÊN ĐỈNH:
Hoạt động 1: Giáo viên phải giảng cho học sinh nắm vững phần lý thuyết.
a Khái niệm:
Mặt Trời lên thiên đỉnh là hiện tượng xảy ra ở những địa điểm trong
vùng nội chí tuyến từ chí tuyến Bắc (CTB) đến chí tuyến Nam (CTN) lúc 12h (giữa trưa) Mặt Trời ở ngay trên đỉnh đầu của một điểm, tia sáng Mặt trời thẳng góc với đường chân trời của địa phương đó vào những ngày khác nhau.
b Nguyên nhân:
Do trục Trái Đất nghiêng một góc 66033’ không đổi so với mặt phẳng quỹ đạo trong khi chuyển động tịnh tiến trên quỹ đạo quanh Mặt Trời, làm cho Mặt Trời lên thiên đỉnh lần lượt các điểm trong vùng nội chí tuyến Bắc bán cầu (BBC) đến Nam bán cầu (NBC)
c Kết quả:
Từ ngày 21/3 (Xuân Phân) đến ngày 23/9 (Thu Phân), BBC ngã về phía Mặt Trời nên Mặt Trời lên thiên đỉnh lần lượt tại các điểm trong vùng nội chí tuyến Bắc bán cầu (BBC), xa nhất là tại CTB (23027’B).Từ sau ngày 23/9 đến ngày 21/3 năm sau NBC ngã về phía Mặt Trời nên Mặt Trời lần lượt lên thiên đỉnh ở vùng nội chí tuyến NBC, xa nhất là tại CTN (23027’N)
Như vậy,mọi điểm trong vùng nội chí tuyến trong 1 năm đều có 2lần Mặt Trời lên thiên đỉnh nhưng vào các ngày khác nhau Càng xa xích đạo khoảng cách giữa 2 lần Mặt Trời lên thiên đỉnh càng gần nhau Vùng ngoại chí tuyến không có hiện tượng này
Hoạt động 2: Hướng dẫn học sinh cách tính tổng quát:
Muốn tính ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh của điểm A có A0 vĩ, ta cần nắm
số ngày từ lúc Mặt Trời lên thiên đỉnh tại xích đạo 00 đến chí tuyến 23027’đi mất ở BBC: 93 ngày Ở NBC: 90 ngày Mỗi ngày Mặt Trời đi được ở BBC: 908”, ở NBC: 938”
Sau đó đổi vĩ độ của điểm A ra giây (1)
Rồi tính số ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh từ xích đạo đến vĩ độ của điểm
A bằng cách lấy (1): 908” (ở BBC) hoặc 938” (ở NBC) (2)
Trang 7Sau khi tính được số ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh từ xích đạo đến vĩ độ của điểm A
Ta tiến hành tính nhu sau:
Ở BBC: lần I: Từ 21/3 + số ngày đến A
lần II: 23/9 - số ngày đến A
Ở NBC: lần I: Từ 23/9 + số ngày đến A
lần II: 21/3 - số ngày đến A
Lưu ý : số ngày trong các tháng có liên quan: Các tháng có 31 ngày là:
tháng I, III , V, VII, VIII, X, XII Các tháng có 30 ngày là: tháng IV, VI, IX, XI.Tháng II chỉ có 28 ngày, năm nhuận có 29 ngày.( Giáo viên có thể chỉ học sinh cách tính các ngày trong tháng dựa vào quy tắc bàn tay)
Hoạt động 3: Giáo viên ra bài tập ứng dụng và trình bày cách giải cho hoc sinh:
Ví dụ: Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh tại 10002’B (tại Cần Thơ),
Giải:
Tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh tại Cần Thơ (14020’B)
Cần Thơ nằm ở BBC nên mặt trời di chuyển từ xích đạo lên chí tuyến bắc mất 93 ngày, trong 93 ngày đó mặt trời di chuyển được một cung
23027’
Vậy trong một ngày Mặt trời di chuyển được là: (đổi 23027’ ra giây ta có 84420’’)
84420’’ : 93 ngày = 908”
Vậy số ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh tại 10002’B cách xích đạo là: ( Đổi
10002’B ra giây ta có 36.120” )
36.120” : 908” = 40 ngày
Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh lần I: 21/3 + 40 ngày = 30/4 (tháng 3 có 31 ngày)
Ngày Mặt Trời lên thiên đỉnh lần II: 23/9 - 40 ngày = 14/8 (tháng 8 có 31 ngày)
Hoạt động 4 : Giáo viên ra bài tập cho học sinh về nhà làm:
Ví Dụ: hãy tính ngày mặt trời lên thiên đỉnh ở các địa phương sau:
NHA TRANG 12015’B
HÀ NỘI 21002’B
TP HCM 10047’B
KON TUM 14020’B
Trang 83 CÁCH TÍNH GÓC NHẬP XẠ:
Hoạt động 1: Giáo viên giảng giải giúp học sinh nắm vững một số kiến thức lý thuyết.
+ Góc nhập xạ (h) là góc hợp bởi tia nắng Mặt Trời và tiếp tuyến với bề mặt Trái Đất tại điểm đó
+ Xích vĩ Mặt Trời (d - góc nghiêng của Mặt Trời) là góc hợp bởi tia nắng Mặt Trời với mặt phẳng xích đạo của Trái Đất Xích vĩ Mặt Trời dao động từ
00 đến 23027/B và từ 00 đến 23027/N
Hoạt động 2: Giáo viên cung cấp và làm rõ công thức tính góc nhập xạ cho học sinh.
Muốn biết về cách tính góc nhập xạ trước hết bạn phải biết được 2 yêu cầu sau:
- Vĩ độ địa lý (kí hiệu là fi)
- Độ xích vĩ (ngày trong năm - kí hiệu là d)
- Sau đó chúng ta dùng công thức tính:
h = 90 độ+ - fi+-d Trong đó 90 là số độ mà các góc nhập xạ đều phải nhỏ hơn 90 độ Fi là
vĩ độ cần tính d là xích vĩ tại thời điểm cần tính
Hoạt động 3: Hướng dân học sinh tính góc nhập xạ lúc 12h trưa tại các địa điểm khác nhau trên trái đất vào các ngày 21/3,23/9,22/6 và 22/12 trong năm
1 Khi Mặt Trời chiếu vuông góc với xích đạo (ngày 21/3 và 23/9)
fi là vĩ độ của một điểm bất kỳ thuộc cả hai bán cầu:
h = 900 - fi (vĩ độ cần tính)
2 Khi Mặt Trời chiếu vuông góc với chí tuyến Bắc (ngày 22/6)
- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm từ xích đạo đến chí tuyến Bắc:
h = 900 - 23027’ + fi (vĩ độ cần tính)
- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm ngoài chí tuyến Bắc (từ CTB đến cực Bắc):
h = 900 - fi (vĩ độ cần tính) + 23027’
- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm ở Bán cầu nam
h = 900 - 23027’ - fi (vĩ độ cần tính)
3 Khi Mặt Trời chiếu vuông góc với chí tuyến Nam (ngày 22/12)
- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm từ xích đạo đến chí tuyến Nam:
h = 900 - 23027’ + fi (vĩ độ cần tính)
Trang 9- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm ngoài chí tuyến Nam (từ CTN đến cực Nam):
h = 900 - fi (vĩ độ cần tính) + 23027
- Trường hợp vĩ độ cần tính nằm ở Bán cầu Bắc:
h = 900 - 23027’ - fi (vĩ độ cần tính)
Hoạt động 4: Tính góc nhập xạ lúc 12h trưa tại các địa điểm khác nhau trên trái đất vào bất kì ngày nào trong năm.
Khi bán cầu bắc ngả về phía Mặt trời.
- Trường hợp fi < d
a Bán cầu bắc
h = 900 + fi - d
b Bán cầu nam
h = 900 - fi - d
- Trường hợp fi > d
a Bán cầu bắc
h = 900 - fi + d
b Bán cầu nam
h = 900 - fi - d Khi bán cầu nam ngả về phía Mặt trời thì ngược lại
Hoạt động 5: Giáo viên ra bài tập và hướng dẫn học sinh làm:
Bài 1:
Tính góc chiếu sáng lúc 12 giờ trưa vào các ngày 22/6và 22/12 của các địa điểm sau:
- Điểm A ở vĩ độ 7015’ B
- Điểm B ở vĩ độ 18022’ N
Giải:
- Vào ngày 22/6 Mặt trời chiếu thẳng góc với chí tuyến Bắc, nên d=23o27’.Tại điểm Tại điểm A ( 7015’ B ) thì fi <d nên áp dụng công thức
h = 900 + fi - d
Và Tại điểm B ( 18022’ N ) ở bán cầu nam nên áp dụng công thức
h = 900 - fi – d
- Vào ngày 22/12 MT chiếu thẳng góc với chí tuyến nam Tại điểm Tại điểm A ( 7015’ B ) ở bán cầu bắc nên áp dụng công thức h = 900 - fi – d và Tại điểm B ( 18022’ N ) thì fi <d nên áp dụng công thức h = 900 + fi - d
Kết quả:
Ngày
Trang 10Tại điểm A ( 7015’ B ) 73048’ 59018’
Tại điểm B ( 18022’ N ) 48011’ 84055’
Bài 2:
Tính góc nhập xạ ở các vĩ tuyến 00, 10020’, 400 vĩ B và N vào ngày 30/4
Giải:
Bước 1: Tính d:
- Ngày 21/3 Mặt Trời vuông góc ở xích đạo 00
- Ngày 30/4 Mặt Trời vuông góc ở x0
- Từ 21/3 đến 22/6 là 93 ngày, Mặt Trời chuyển động biểu kiến được một góc 23027/ (tức 1407/)
- Vậy, 1 ngày Mặt Trời chuyển động biểu kiến được 1407/93 = 15/8//
- Từ 21/3 đến 30/4 là 40 ngày
=> d = 40 15/8// = 605,16 phút = 1005/
Vậy : d = 1005/
Bước 2: Tính góc nhập xạ tại các vĩ tuyến khác nhau:
- Tại vĩ tuyến 00 fi < d
h = 900 - fi - d = 900 + 0 - 1005/ = 79055/
- Tại vĩ tuyến 10020/B ® fi > d
h = 900 - fi + d = 900 - 10020/ + 1005/ = 89040/
- Tại vĩ tuyến 10020/N
h = 900 - fi - d = 900 - 10020/ - 1005/ = 69035/
- Tại vĩ tuyến 400B fi > d
h = 900 - fi + d = 900 - 400 + 1005/ = 60005/
- Tại vĩ tuyến 400N
h = 900 - fi - d = 900 - 400 - 1005/ = 39055/
Hoạt động 6: Giáo viên ra bài tập cho học sinh về nhà làm.
Bài 1: Ở tại các vĩ độ 1005’B, 5017’B, 1508’N, và 2105’N Góc nhập xạ lúc mặt trời lên thiên đỉnh cao nhất vàp ngày hạ chí và đông chí là bao
nhiêu?
Bài 2: Cho 3 địa điểm sau đây :
Hà nội vĩ độ : 21 0 02’ B
Huế vĩ độ : 16 0 26’ B
Tp Hồ Chí Minh vĩ độ : 10 0 47’ B
a Vào ngày tháng năm nào trong năm ,Mặt trời lên thiên đỉnh ở Huế? (Cho biết cách tính Được phép sai số ± 1 ngày)
