skkn vận DỤNG một số PHƯƠNG PHÁP dạy học TÍCH cực TRONG dạy và học môn GIÁO dục CÔNG dân ở bậc THPT

Đổi mới giáo dục phổ thông nước ta hiện nay hơn bao giờ hết là đổi mới toàndiện trong đó đổi mới phương pháp giữ vai trò chủ yếu: “Đổi mới phương pháp dạyhọc theo hướng dạy học tích cực,

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

TRƯỜNG PTDT NỘI TRÚ TỈNH

Mã số:

SẢN PHẨM SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

“VẬN DỤNG MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC TRONG DẠY VÀ

HỌC MÔN GIÁO DỤC CÔNG DÂN Ở BẬC THPT”

Người thực hiện : HÀ CÔNG CHÍNH

Lĩnh vực nghiên cứu:

Quản lý giáo dục : ……… Phương pháp dạy học bộ môn: Giáo dục công dân 

Định hướng đổi mới phương pháp Dạy - Học đã được xác định trong Nghị

quyết TW 4 Khóa VII (Tháng 1/1993) chỉ ra yêu cầu đổi mới phương pháp, quan

điểm này được nhấn mạnh trong Nghị quyết TW 2 Khóa VIII (Tháng 12–1996)

“Đổi mới mạnh mẽ phương pháp giáo dục đào tạo, khắc phục lối truyền thụ một

chiều, rèn luyện thành nếp tư duy sáng tạo của người học”, được thể chế hóa trong

Luật Giáo dục (2005); được cụ thể hóa trong các văn bản của Bộ Giáo dục và Đàotạo

Luật Giáo dục; Điều 28.2 năm 2005 đã ghi: “Phương pháp giáo dục phổ

thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học , khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.

Đổi mới giáo dục phổ thông nước ta hiện nay hơn bao giờ hết là đổi mới toàndiện trong đó đổi mới phương pháp giữ vai trò chủ yếu: “Đổi mới phương pháp dạyhọc theo hướng dạy học tích cực, giúp học sinh biết cách tự học và hợp tác trong họctập, tích cực, chủ động, sáng tạo trong phát hiện và giải quyết vấn đề để tự chiếmlĩnh tri thức mới, hướng tới hoạt động học tập chủ động, chống lại thói quen học tậpthụ động”

Theo một nghĩa chung nhất thì: Đổi mới PPDH là sử dụng các PPDH theo

cách mới, trong những điều kiện mới nhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học Nói một cách cụ thể thì: Đổi mới PPDH là sử dụng các PPDH một cách tích cực và hiệu quả, phát huy được tính tich cực, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm HS và đặc điểm của từng lớp học, môn học.

II VỀ THỰC TIỄN

Xã hội hiện đại đang biến đổi nhanh chóng với sự bùng nổ thông tin, khoahọc, kỹ thuật, công nghệ phát triển như vũ bão, đòi hỏi giáo viên cần sử dụng linhhoạt các phương pháp và các hình thức tổ chức dạy học sao cho đạt hiệu quả caonhất Vì vậy, dạy học chỉ bằng phương pháp thông báo những kiến thức có sẵn vàhọc theo kiểu thụ động không còn phù hợp nữa mà phải dạy để học sinh hình thànhnăng lực tự thu nhận, xử lí, sử dụng thông tin để giải quyết tình huống đa dạng trongcuộc sống Dạy cho học sinh biết cách tìm ra chân lí

Đất nước ta đang trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa với nền kinh tếnhiều thành phần định hường XHCN Để thích ứng với cơ chế thị trường, chuẩn bịcho cuộc sống và có việc làm ngày càng tốt hơn, đòi hỏi học sinh phải có sự chuyểnbiến mạnh mẽ về mục đích, động cơ, thái độ học tập Xã hội phát triển nhanh đòi hỏicon người phải thích ứng với những yêu cầu:

- Khả năng thu nhận và xử lý thông tin.

- Tự học suốt đời.

- Năng động sáng tạo.

- Tự lực giải quyết những vấn đề của cuộc sống.

Đặc thù bộ môn GDCD trong chương trình THPT được xây dựng dựa trên cácmôn khoa học cơ bản như: Triết học, Đạo đức học, Pháp luật, Kinh tế chính trị vàcác đường lối, chủ trương, chính sách của Đảng, của Nhà nước Việt Nam trong giaiđoạn hiện nay Bên cạnh đó còn có thể tích hợp nhiều nội dung giáo dục xã hội cầnthiết cho các công dân trẻ tuổi như: giáo dục quyền trẻ em, giáo dục kỹ năng sống,văn hóa, môi trường, giới tính – sức khỏe sinh sản vị thành niên Vì vậy, quá trìnhdạy – học môn GDCD là quá trình khai thác tiềm năng và phát triển trí lực, tính tíchcực hoạt động nhận thức và năng lực tự hoàn thiện của học sinh Cho nên quá trìnhdạy học một bài GDCD phải là quá trình học sinh được cuốn hút vào các hoạt độnghọc tập do giáo viên thiết kế, tổ chức và hướng dẫn, qua đó các em có thể tự khámphá và chiếm lĩnh nội dung bài học Học sinh sẽ hứng thú, thông hiểu và ghi nhớnhững gì các em nắm được qua hoạt động chủ động, tích cực của chính mình

Thực hiện công cuộc đổi mới giáo dục phổ thông cũng như yêu cầu chuyênmôn về tổ chức triển khai, phát huy các kinh nghiệm Dạy – Học theo theo hướngtích cực, từ sự tích lũy kinh nghiệm của mình trong những năm qua, tôi đã cố gắngnghiên cứu, vận dụng và thực hiện cải tiến, đổi mới trong dạy học tích cực nhằmgiúp học sinh có thể chủ động, sáng tạo, phát huy tính tích cực, tự giác, khả nănghợp tác để cùng giải quyết một vấn đề đưa ra và từ đó đã đem lại sự ham thích, hứngthú học tập cho các em Một số phương pháp mà tôi thường sử dụng đã đạt đượchiệu quả nhất định trong quá trình giảng dạy đó là:

1 Phương pháp nêu vấn đề

2 Phương pháp thảo luận nhóm

3 Phương pháp tình huống (nghiên cứu trường hợp điển hình)

4 Phương pháp đóng vai

5 Phương pháp động não

6 Phương pháp dự án

Xin được trao đổi và chia sẻ cùng đồng nghiệp

B QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN NỘI DUNG ĐỀ TÀI

I NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN KHI VẬN DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH CỰC

Đổi mới chương trình giáo dục phổ thông nước ta hiện nay là cuộc đổi mớitoàn diện, đổi mới từ mục tiêu, nội dung, phương pháp đến phương tiện giáo dục,kiểm tra đánh giá chất lượng giáo dục Trong đó đổi mới phương pháp là nhiệm vụhàng đầu và bắt đầu từ người thầy Phương pháp dạy học tích cực làm cho học sinh

được hoạt động nhiều hơn, thực hành nhiều hơn, thảo luận nhiều hơn và quan trọng

là được suy nghĩ nhiều hơn trong giờ học, tiến tới rèn luyện cho học sinh thói quen

tự học, tự nghiên cứu, tự chiếm lĩnh tri thức, kỹ năng Trong thực tế vận dụng cáchoạt động theo tổ, nhóm hoặc cá nhân trên lớp học và tự nghiên cứu đặt kế hoạch làviệc làm còn tương đối mới Do vậy trong quá trình thực hiện sẽ gặp những thuậnlợi và không ít khó khăn như sau:

1 Thuận lợi

- Đã có các Chỉ thị, Nghị quyết về đổi mới nội dung chương trình, phương pháp

và Sách giáo khoa đã và đang được tiến hành đồng bộ, thực hiện chương trình phânban trên cả nước đòi hỏi mỗi giáo viên cải tiến, vận dụng các phương pháp dạy học(phương pháp dạy học tích cực, phương pháp dạy học truyền thống) một cách hàihòa nhằm đạt hiệu quả cao nhất để giúp học sinh nắm vững tri thức là yêu cầu cấpbách trong tình hình hiện nay

- Nhà nước cùng các Bộ, ban, ngành luôn quan tâm và đầu tư nguồn kinh phí

lớn cho việc trang bị các phương tiện, thiết bị dạy và học giúp học sinh tăng cườngthực hành, vận dụng kỹ năng Hàng năm giáo viên lại được tập huấn bồi dưỡngthường xuyên nâng cao kiến thức chuyên môn và vận dụng phương pháp mới trongdạy và học Từ đó thôi thúc người dạy phải linh hoạt hơn, thích ứng hơn trong việcgiảng dạy

- Học sinh được chia sẻ các băn khoăn mà nếu chỉ riêng mình thì khó giải quyết

được vấn đề do giáo viên đặt ra Từ đó hình thành ở học sinh khả năng giao tiếp đặcbiệt là dùng ngôn ngữ diễn đạt, khả năng hợp tác và khả năng thích ứng cùng khảnăng độc lập suy nghĩ, làm cho học sinh cảm thấy tự tin và không còn ỷ lại hoàntoàn vào thầy cô

- Phát huy được tính tích cực của học sinh, sự thi đua giữa các cá nhân và trong

các tổ nhóm sẽ tạo cho học sinh phát huy hết khả năng tư duy và kỹ năng ứng xử củamình bởi có khi giáo viên sẽ chấm điểm, động viên cho cá nhân hoặc nhóm nào cókết quả hay nhất, chính xác nhất, nhanh nhất

2 Khó khăn:

- Điều kiện cơ sở vật chất hiện nay chưa đáp ứng được hết các yêu cầu để có

thể thực hiện được một số phương pháp dạy học tích cực như đồ dùng dạy học, thiết

bị đèn chiếu, băng hình còn thiếu với số lượng được cấp còn hạn chế , sĩ số họcsinh trong lớp nhiều (40 – 45 học sinh trong một lớp học)

- Nhiều giáo viên và nhất là học sinh còn chưa thích ứng với một số phương

pháp mới nên còn ngại trong việc thể hiện và phát biểu thảo luận Đối với giáo viên,

để tổ chức tốt giờ học cần phải có sự chuẩn bị đầu tư và thiết kế bài soạn với mộthướng mở Bởi vì đối tượng học sinh có khả năng nhận thức khác nhau và cách biểuđạt khác nhau, khí chất và tính cách của mỗi người là khác nhau Chính vì điều đó

mà rất nhiều tình huống có thể nảy sinh trong quá trình thực hiện các phương pháptích cực Do vậy giáo viên cần phải có những dự đoán về phương án mà học sinh cóthể trả lời để hướng giờ học, bài học vào chủ đề chính của bài, tránh không bị sa đàkhông kiểm soát được bài dạy

- Tâm lý học sinh nói chung chỉ chú trọng đến các môn học mà các em sẽ phải

thi tốt nghiệp và thi đại học nên sự đầu tư, chuẩn bị cho bài học ở nhà trước khi đến

lớp của học sinh còn sơ sài, không được chú trọng và đầu tư thích hợp cho môn họcnày.

- Để có một giờ dạy, bài dạy nhằm phát huy khả năng tìm tòi, sáng tạo của học

sinh và cuốn hút học sinh vào các hoạt động do giáo viên thiết kế, đòi hỏi người giáoviên phải có sự đầu tư cho bài dạy Do đó thời gian tìm tòi, nghiên cứu để đưa ra cáctình huống và sử dụng phương pháp nào cho phù hợp cũng là một khó khăn mà giáoviên có thể ngại vì tốn nhiều thời gian

- Một số phương pháp khi thực hiện yêu cầu học sinh cần phải có thời gian và

kinh phí nhất định, cho nên đối với những nơi và những gia đình học sinh có hoàncảnh còn khó khăn cũng bị hạn chế khi vận dụng những phương pháp này

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN MỘT SỐ PPDH TÍCH CỰC

1 Cơ sở lý luận

Trong giảng dạy cũng như trong thực tế, không có một phương pháp dạy họcđộc tôn (chỉ một phương pháp được tôn sùng) trong giờ dạy nhất định Với ý nghĩaphương pháp dạy học là con đường, là cách thức để đạt được mục tiêu dạy học, màquá trình tổ chức một bài dạy, một giờ dạy là một hệ thống các việc làm, các thaotác, một chỉnh thể gồm nhiều yếu tố, nhiều thành phần cho nên việc giáo viên lựachọn, sử dụng các phương pháp dạy học cho phù hợp là đòi hỏi có tính tất yếu

Hiện nay chúng ta đang thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, kiên quyếtloại bỏ kiểu dạy học đọc chép, áp đặt, truyền thụ kiến thức một chiều bởi vì phươngpháp dạy học đó tạo cho người học cách học tập thụ động, hạn chế việc phát triểncác phẩm chất linh hoạt, độc lập, sáng tạo của tư duy và khả năng ứng dụng nhữngkiến thức cũng như kỹ năng thực hành vào thực tiễn Do vậy lựa chọn phương phápdạy học nhằm khơi gợi sự suy nghĩ độc lập của người học nhằm đem lại niềm vui,hứng thú và trách nhiệm cho học sinh đòi hỏi người dạy phải có sự lựa chọn phươngpháp dạy tích cực phù hợp

2 Cơ sở thực tiễn

Trong quá trình thực hiện có những yêu cầu đối với cả giáo viên và học sinh

để mục tiêu của bài học đạt được sau khi kết thúc bài Do vậy có một số yêu cầu sau:

a) Đối với giáo viên:

- Giáo viên thiết kế, tổ chức hướng dẫn học sinh thực hiện các hoạt động học

tập với các hình thức đa dạng, phong phú, có sức hấp dẫn phù hợp với đặc trưng bàihọc, với đặc điểm và trình độ học sinh, với điều kiện cụ thể của lớp, trường, địaphương

- Động viên, khuyến khích, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh được tham gia

một cách tích cực, chủ động, sáng tạo vào quá trình khám phá và lĩnh hội kiếnthức tạo niềm vui, hứng khởi, nhu cầu hành động và thái độ tự tin trong học tậpcho học sinh

- Giáo viên cần thiết kế các dạng câu hỏi, bài tập phát triển tư duy và rèn luyện

kỹ năng, hướng dẫn học sinh có thói quen vận dụng kiến thức đã học vào giải quyếtcác vấn đề thực tiễn

b) Đối với học sinh:

- Học sinh tích cực suy nghĩ, chủ động tham gia các hoạt động để khám phá và

lĩnh hội kiến thức, rèn luyện kỹ năng, xây dựng thái độ và hành vi đúng đắn

- Biết vận dụng kiến thức đã học để phân tích, đánh giá, giải quyết các tình

huống và các vấn đề đặt ra từ thực tiễn, xây dựng và thực hiện các kế hoạch học tậpphù hợp với khả năng và điều kiện

- Học sinh cần mạnh dạn trình bày và bảo vệ ý kiến, quan điểm cá nhân, tích

cực thảo luận, tranh luận, đặt câu hỏi cho bản thân, cho bạn, cho thầy Biết tự đánhgiá và đánh giá các ý kiến, quan điểm của bản thân và của bạn bè

III QUÁ TRÌNH THỰC HIỆN MỘT SỐ PPDH TÍCH CỰC

Trong quá trình giảng dạy, tuỳ theo nội dung yêu cầu của bài học tôi đã lựachọn kết hợp các phương pháp dạy học truyền thống (Thuyết trình, vấn đáp, giảnggiải ) với các phương pháp dạy học tích cực (Động não, thảo luận nhóm, tìnhhuống, dự án, ) nhằm đạt hiệu quả cao nhất Sau đây là một số phương pháp dạyhọc tích cực tôi đã vận dụng trong một số bài cụ thể Xin được trao đổi và chia sẻcùng đồng nghiệp

- Giáo viên nêu câu hỏi cần tìm hiểu trước lớp.

- Yêu cầu học sinh đưa ra các đáp án trả lời Khích lệ tất cả học sinh tham gia,

mỗi em chỉ nêu một đáp án, càng nhiều ý kiến càng tốt

- Liệt kê mọi ý kiến lên bảng, trừ những ý kiến trùng lặp.

- Phân loại ý kiến (có thể giáo viên yêu cầu học sinh lên phân loại).

- Làm sáng tỏ ý kiến chưa rõ ràng, bổ sung, tổng hợp.

- Rút ra nội dung cần tìm hiểu.

 Ví dụ:

Trong chương trình sách giáo khoa GDCD 10, có thể áp dụng phương phápđộng não ở một số bài, một số nội dung sau:

Bài 1 : Thế giới quan và phương pháp luận biện chứng Trong phần 1/ Thế giới

quan và phương pháp luận, Mục a) Vai trò thế giới quan, phương pháp luận củaTriết học Để tạo không khí sinh động, thoải mái, sau khi đặt vấn đề: “Để nhận thức

và cải tạo thế giới, nhân loại đã xây dựng nên nhiều môn khoa học” tôi có thể đưa

ra câu hỏi: Vậy em hãy kể ra một số môn khoa học mà em biết? Học sinh sẽ đưa ra

hàng loạt câu trả lời, yêu cầu mỗi em chỉ nêu một ngành khoa học (Toán học, Lýhọc, Sinh học, Sử học, Thiên văn học ) Từ đó sẽ tạo được không khí học tập sôinổi và giáo viên sẽ chuyển tiếp sang nội dung tiếp theo yêu cầu nêu lên đối tượng

nghiên cứu của một số ngành khoa học, rút ra Triết học là gì và vai trò của Triết họcmột cách nhẹ nhàng, tạo sự hứng khởi, tích cực học tập của học sinh.

Bài 4 : Nguồn gốc vận động, phát triển của sự vật và hiện tượng Trong phần 1/

Thế nào là mâu thuẫn? Sau khi đặt vấn đề: “Với quan niệm thông thường, mâu thuẫnđược hiểu là trạng thái xung đột, chống đối nhau, trái ngược nhau, đối lập nhau ”

và đưa ra câu hỏi: Vậy em hãy nêu lên những mặt đối lập, trái ngược mà các em

biết? Học sinh mỗi em sẽ đưa ra một cặp đối lập (Trắng – Đen, To – Nhỏ, Cao –

Thấp, Biến dị - Di truyền, Đồng hóa – Dị hóa, Thống trị - Bị trị, Địa chủ - Nôngdân, ) Giáo viên có thể liệt kê hoặc yêu cầu 1 đến 2 em học sinh lên bảng liệt kê

các đáp án của các bạn nêu lên Sau đó đưa ra yêu cầu tiếp: Trong các mặt đối lập

này, hãy phân loại đâu là hai mặt đối lập thông thường, đâu là hai mặt đối lập ràng buộc nhau trong một kết cấu ( một chỉnh thể)? Giáo viên giúp các em làm

sáng tỏ những ý kiến chưa rõ ràng Từ đó học sinh hiểu rõ và rút ra khái niệm mâuthuẫn đầy đủ theo quan niệm Triết học

Trong chương trình GDCD 12, có thể áp dụng ở một số nội dung trong cácbài học sau:

Bài 1 : Pháp luật và đời sống Phần 1/ Khái niệm pháp luật Mục a) Pháp luật là

gì? Để tạo không khí sôi nổi, cuốn hút, không bị khô cứng bởi các kiến thức về pháp

luật, có thể đặt câu hỏi sau: Hãy kể tên một số Luật mà em được biết? Mỗi học sinh

kể tên một luật, liệt kê lên bảng Đặt tiếp câu hỏi: Những Luật đó do cơ quan nào

ban hành? Việc ban hành luật đó nhằm mục đích gì? Qua đó học sinh tiếp nhận kiến

thức dễ dàng, rút ra pháp luật là gì, chủ thể ban hành và bảo đảm thực hiện

Bài 9 : Pháp luật với sự phát triển bền vững của đất nước Phần 2/ Nội dung cơ

bản của pháp luật về sự phát triển bền vững của đất nước Mục a) Một số nội dung

cơ bản của pháp luật về phát triển kinh tế Giáo viên có thể chia lớp thành hai dãy,mỗi dãy cử một đại diện lên bảng để ghi nhanh ý kiến của dãy mình Một bên sẽ liệt

kê các quyền của công dân khi tham gia kinh doanh, một bên là nghĩa vụ của côngdân khi tham gia kinh doanh Hai bên liên tục đưa ra câu trả lời cho người đại diệnghi lại, mỗi học sinh chỉ được đưa ra một câu trả lời Như vậy các em sẽ được lôicuốn vào các hoạt động và lớp học sôi nổi, không bị nhàm chán, đơn điệu

Với phương pháp động não có thể thấy rõ những ưu điểm như dễ thực hiện,không tốn kém, huy động tối đa trí tuệ của tập thể, tạo cơ hội cho tất cả các thànhviên tham gia Phương pháp động não giúp học sinh trong một thời gian ngắn nảysinh được nhiều ý tưởng mới mẻ, độc đáo về một chủ đề nào đó Các thành viênđược cổ vũ tham gia một cách tích cực, không hạn chế các ý tưởng Do vậy, phươngpháp động não thường được dùng trong giai đoạn giới thiệu vào một chủ đề hoặc sửdụng để tìm ra các phương án giải quyết vấn đề, hoặc dùng để thu thập các khả nănglựa chọn và suy nghĩ khác nhau

Lưu ý: Khi đặt câu hỏi phải phù hợp với các chủ đề ít nhiều học sinh đã quen

thuộc trong thực tế cuộc sống, các ý kiến đưa ra phải ngắn gọn và có nhiều cách suynghĩ, nhiều cách giải quyết, nhiều đáp án

2 Phương pháp thảo luận nhóm:

nhiệm vụ cho học sinh và yêu cầu các nhóm chuẩn bị Nội dung cần chuẩn bị để tiếnhành thảo luận trong giờ học có thể học sinh tìm hiểu trong bài học, có thể tìm hiểungoài thực tế xã hội.

Ví dụ: GDCD 11 – Bài 7 – Thực hiện nền kinh tế nhiều thành phần và tăng

cường vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước; giáo viên tổ chức chia lớp thành 5

nhóm từ tiết trước; yêu cầu mỗi nhóm có nhiệm vụ tìm hiểu, quan sát, ghi chép, thuthập thông tin … về hoạt động của một hoặc một số Doanh nghiệp, Công ty …thuộc một thành phần kinh tế ở nước ta hiện nay Học sinh có thể trực tiếp tìm hiểuhoạt động của một Công ty ở ngay địa phương mình hoặc có thể tìm hiểu trên mạng,báo …

yêu cầu thảo luận cho mỗi nhóm, giao câu hỏi, công bố tiến trình, quy định thời gianthảo luận, sắp xếp thứ tự các vấn đề cần trình bày

thành viên trong nhóm làm nhóm trưởng Nhóm trưởng điều khiển thảo luận Trongnhóm cần một người ghi biên bản, ghi lại những điểm chính của cuộc thảo luận đểtrình bày trước lớp Kết quả thảo luận có thể được trình bày dưới nhiều hình thứcnhư bằng lời, đóng vai, viết trên giấy trong (khi lớp có sử dụng đèn chiếu) hoặc trêngiấy A0 để gắn trên bảng và so sánh, đối chiếu với các nhóm khác hoặc với nội dungyêu cầu của giáo viên … Trong quá trình học sinh thảo luận, giáo viên cần thỉnhthoảng đi vòng quanh các nhóm lắng nghe ý kiến, quan sát và nhắc nhở những họcsinh không tập trung tham gia thảo luận, có thể giúp đỡ nếu cần thiết

nhóm Các nhóm khác nghe, có thể chất vấn, trao đổi, bổ sung ý kiến Giáo viênđịnh hướng cho học sinh tập trung vào các vấn đề trọng tâm

luận, nhấn mạnh những nội dung đạt được trong buổi thảo luận Có thể cho điểm vànêu các vấn đề tiếp tục suy nghĩ trong các buổi thảo luận sau

Lưu ý: Trong quá trình cho học sinh thảo luận nhóm có thể gây ồn ào, giáo

viên cần nhắc nhở để các em ý thức được việc thảo luận không gây ảnh hưởng nhiềuđến lớp và các nhóm xung quanh; nói đủ nghe trong mỗi nhóm Để đạt kết quả đúngvới yêu cầu thảo luận, giáo viên cần tập cho học sinh hình thành kỹ năng điều hànhthảo luận nhóm, đó là: cách trình bày vấn đề thảo luận cần rõ ràng, chỉ định người

phát biểu, không nhất thiết phải là nhóm trưởng mà học sinh trong nhóm có thể thayphiên nhau trả lời hoặc giáo viên chỉ định bất kỳ học sinh nào trong nhóm nhằm pháthuy tính mạnh dạn của học sinh, rèn luyện khả năng trình bày vấn đề, khả năng diễnđạt … Bên cạnh đó cần quy định thời gian trình bày tránh gây mất thời gian chungcủa lớp, biết lắng nghe và ghi chép lại những ý kiến cơ bản, biết tổng hợp ý kiến …

c) Nội dung câu hỏi thảo luận

Đối với hệ thống câu hỏi – yếu tố quan trọng, mang tính định hướng của giờthảo luận nhóm, giáo viên cần đầu tư xây dựng một cách chu đáo, nghiêm túc, vừađảm bảo nguyên tắc khoa học, vừa phải đảm bảo nguyên tắc vừa sức, những câu hỏiđặt ra không nên quá dễ và cũng không nên quá khó

Ví dụ: GDCD11 – Bài 1 – Công dân với sự phát triển kinh tế - Phần 1/ Sản

xuất của cải vật chất – Mục a) Thế nào là sản xuất của cải vật chất? Nếu đưa ra

thảo luận thì đó là một câu dễ Giáo viên chỉ cần đặt câu hỏi, yêu cầu học sinh lấy ví

dụ, các em sẽ tự giải quyết được vấn đề Ở Bài 8 – Chủ nghĩa xã hội – Phần 2/ Quá

độ lên CNXH ở nước ta – Mục a) Tính tất yếu đi lên CNXH ở Việt Nam, nếu giáo

viên đưa ra câu hỏi “Em hiểu thế nào về quá độ lên CNXH bỏ qua chế độ TBCN?”

để học sinh thảo luận thì đó là một câu khó vì đối với học sinh kiến thức lý luậncũng như hiểu biết về thực tiễn xã hội ở các em còn rất hạn chế, cần phải có sự giúp

đỡ, gợi ý, hướng dẫn của giáo viên (như gợi ý cho các em thấy bỏ qua chế độ TBCN

là bỏ qua hoàn toàn hay bỏ qua cái gì, cái gì không bỏ qua; vì sao phải bỏ qua nhữngyếu tố đó; giúp học sinh nhớ lại kiến thức cơ bản về các yếu tố trong một PTSXphần triết học, qua đó học sinh thấy dễ dàng hơn và nắm vững bài học sâu sắc)

Vấn đề đặt ra để thảo luận phải là vấn đề kích thích tính tư duy của học sinh,khả năng phán đoán và lựa chọn nhất quán Câu hỏi thảo luận có nhiều dạng như:

- Câu hỏi suy luận nhằm mục đích khắc sâu và mở rộng kiến thức cho học sinh,

vì vậy đòi hỏi học sinh phải biết tổng hợp và di chuyển linh hoạt kiến thức theo quyluật của nhận thức: từ cái đã biết đến cái chưa biết, từ biết ít đến biết nhiều Đây làdạng câu hỏi được sử dụng chủ yếu trong buổi thảo luận Qua thảo luận, học sinh sẽkhắc sâu hơn kiến thức và mở rộng vốn hiểu biết của mình trong thực tế

- Câu hỏi liên hệ thực tiễn đời sống kinh tế, xã hội Đây là dạng câu hỏi giúp

học sinh bước đầu biết vận dụng những kiến thức của môn học để giải thích các hiệntượng trong đời sống xã hội Khi xây dựng câu hỏi này, giáo viên cần phải lựa chọn,nêu tình huống, sự kiện điển hình, khích lệ học sinh giải quyết vấn đề một cách tự

giác, tích cực Ví dụ: GDCD11 – Bài 12: Chính sách tài nguyên và bảo vệ môi

trường – Phần 1/ Tình hình tài nguyên, môi trường ở nước ta hiện nay Sau khi cho

học sinh xem một số hình ảnh về tài nguyên và môi trường hiện nay, giáo viên giao

câu hỏi thảo luận như: 1) Đánh giá thực trạng tình hình tài nguyên, môi trường

nước ta hiện nay 2) Nguyên nhân nào dẫn đến thực trạng trên? 3) Công dân chúng

ta phải làm gì để bảo vệ tài nguyên, môi trường? 4) Trách nhiệm bản thân em với việc bảo vệ tài nguyên, môi trường? Qua những tình huống, sự kiện điển hình trong

thực tế, học sinh giải thích được các hiện tượng trong đời sống xã hội, nguyên nhân

do đâu và từ đó các em sẽ giải quyết vấn đề một cách tự giác, tích cực

- Câu hỏi dùng để củng cố bài: Yêu cầu của câu hỏi này học sinh phải tái hiện–

nhớ lại tri thức đã học Do đó câu hỏi đặt ra phải ngắn gọn, rõ ràng, dễ hiểu Loại

câu hỏi này chỉ chiếm một tỉ lệ nhỏ Ví dụ: sau khi học xong Bài 9: Nhà nước xã hội

chủ nghĩa (GDCD11), để củng cố bài, giáo viên có thể cho học sinh thảo luận câu

hỏi: 1) Theo em, mỗi công dân phải làm gì để góp phần xây dựng và bảo vệ Nhà

nước pháp quyền XHCN? 2)Em hãy nêu một số ví dụ thể hiện Nhà nước ta là Nhà nước của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân qua đó học sinh tái hiện lại tri

thức đã được học và biết liên hệ vào thực tế đời sống xã hội cũng như trách nhiệmcủa bản thân

Với phương pháp thảo luận nhóm, kiến thức của học sinh sẽ bớt phần chủquan, phiến diện, làm tăng tính khách quan khoa học, kiến thức trở nên sâu sắc, bềnvững do được giao lưu, học hỏi giữa các thành viên trong nhóm Từ đó giúp họcsinh dễ hòa nhập vào cộng đồng nhóm, tạo cho các em sự tự tin, hứng thú trong họctập và sinh hoạt

3 Phương pháp tình huống (nghiên cứu trường hợp điển hình)

a) Ý nghĩa của phương pháp tình huống

Phương pháp tình huống là một phương pháp dạy học, trong đó học sinh tựlực nghiên cứu một tình huống thực tiễn và giải quyết các vấn đề của tình huống đặt

ra Phương pháp này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng, xây dựng thái độ và hành viđúng đắn Học sinh biết vận dụng kiến thức đã học để phân tích, đánh giá, giải quyếtcác vấn đề đặt ra từ thực tiễn một cách phù hợp với khả năng trong từng điều kiện vàhoàn cảnh cụ thể Đồng thời học sinh có thể mạnh dạn trình bày, bảo vệ ý kiến cánhân, biết tự đánh giá và đánh giá các ý kiến, quan điểm của người khác Có thểthấy phương pháp này giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sống

b) Nội dung và yêu cầu của phương pháp tình huống

- Tình huống đưa ra là hoàn cảnh thực tế, trong đó có chứa đựng những mâu

thuẫn, xung đột

- Tình huống cũng có thể là một hoàn cảnh gắn với các chuyện có cốt truyện,

nhân vật, có chứa đựng mâu thuẫn, xung đột, có tính phức hợp để minh chứng mộtvấn đề hay một số vấn đề của cuộc sống

- Tình huống là có thực hoặc được mô phỏng theo tình huống thực, được cấu

trúc hoá nhằm mục đích dạy học

- Khi đặt ra tình huống có chứa đựng mâu thuẫn, người ta phải đưa ra quyết

định trên cơ sở cân nhắc các phương pháp giải quyết khác nhau

- Tình huống đặt ra có thể dài hay ngắn tuỳ theo nội dung vấn đề cần giải quyết.

- Tình huống phải được kết thúc bằng các vấn đề hoặc câu hỏi như: Điều gì sẽ

xảy ra tiếp theo? Bạn sẽ làm gì nếu bạn ở trong trường hợp này? Vì sao bạn làm nhưvậy? …

- Sau khi đưa ra các phương pháp giải quyết khác nhau, vấn đề trả lời câu hỏi

phải được dùng để khái quát một tình huống rộng hơn, bao quát hơn

- Tình huống cần liên hệ với kinh nghiệm hiện tại cũng như trong cuộc sống

hoặc nghề nghiệp trong tương lai của người học

- Tình huống đặt ra phải mở ra nhiều hướng giải quyết.

- Tình huống phải chứa đựng mâu thuẫn, có thể liên quan đến nhiều phương

c) Điều kiện để thực hiện phương pháp

Tình huống đưa ra có thể đọc (dạng chữ viết), xem (đoạn băng trên video)hoặc nghe (trên catset) Nội dung dài hay ngắn tuỳ từng vấn đề nên có thể thực hiệnphương pháp này tuỳ theo điều kiện đang có như:

- Trình chiếu trên PowerPoint khi trường có trang bị phòng máy Với phương

tiện dạy học hiện đại, giáo viên có thể lựa chọn tình huống ở nhiều dạng khác nhau(chữ viết, đoạn băng video…)

- Viết trên giấy trong, khi sử dụng đèn chiếu.

- Viết trên bảng phụ để học sinh tiện theo dõi.

- Sử dụng giấy khổ to để đưa ra tình huống đã được chuẩn bị trước.

- Tóm tắt tình huống bằng ngôn ngữ nói và đưa ra câu hỏi.

d) Quy trình thực hiện phương pháp

Phương pháp tình huống được sử dụng giúp học sinh rèn luyện kỹ năng sống,nên có thể thực hiện ở các phần của bài học (mở đầu, chuyển tiếp hoặc kết thúc bàihọc) Các bước thực hiện phương pháp này như sau:

- Giáo viên chuẩn bị các tình huống phù hợp nội dung bài học.

- Cho học sinh đọc (hoặc xem, nghe) tình huống và suy nghĩ về nó.

- Giáo viên đưa ra câu hỏi hướng dẫn liên quan đến tình huống đã cho.

- Học sinh suy nghĩ, thảo luận và đưa ra cách giải quyết Có thể có nhiều cách

giải quyết khác nhau, thậm chí trái ngược nhau

- Giáo viên tóm tắt trên bảng các cách giải quyết do học sinh đưa ra Các

phương án trả lời trái ngược nhau giáo viên có thể đặt thêm câu hỏi như: theo em,nếu giải quyết theo hướng này sẽ dẫn tới điều gì? Nếu xảy ra như vậy, em cần phảilàm gì để hạn chế, khắc phục hậu quả…?

- Sau khi học sinh đưa ra các cách giải quyết, giáo viên tổng hợp chung và khái

quát một tình huống rộng hơn trong cuộc sống Khi gặp các trường hợp tương tự, sẽ

có nhiều cách giải quyết khác nhau tuỳ theo từng điều kiện và hoàn cảnh cụ thể Nên