Vai trò của ASEAN trong tiến trình hợp tác và liên kết khu vực ở đông á (TT)

Việc nghiên cứu về vai trò của ASEAN trong các tiến trình hợp tác và liên kết ở Đông Á có ý nghĩa quan trọng giúp xác định năng lực và vị trí thực sự của tổ chức này ở khu vực, làm cơ sở

Hà Nội – 2015

Người hướng dẫn khoa học:

GS TS Nguyễn Thái Yên Hương

Phản biện 1: PGS TS Nguyễn Phương Bình

Học viện Ngoại giao

Phản biện 2: PGS.TS Nguyễn Thị Quế

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Phản biện 3: GS.TS Đỗ Thanh Bình

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Đông Á, là nơi hội tụ nhiều nền kinh tế lớn và đang nổi lên của thế giới, có vị trí địa chiến lược quan trọng, nơi đan xen lợi ích của các cường quốc Trong những thập niên đầu của thế kỷ XXI, Đông Á đang chứng kiến những biến chuyển nhanh chóng, mở ra những cơ hội mới song cũng đặt ra những thách thức không nhỏ cho các quốc gia trong khu vực Cùng với xu thế toàn cầu hóa, liên kết khu vực ở Đông Á được đẩy mạnh, đặc biệt kể từ sau cuộc khủng hoảng tài chính năm

1997, khi các quốc gia nhận thấy sự cần thiết phải gắn kết chặt chẽ hơn nhằm ứng phó với hậu quả của khủng hoảng cũng như ngăn ngừa hữu hiệu các nguy cơ khủng hoảng trong tương lai

Có lẽ ít có nơi nào trên thế giới lại tồn tại nhiều diễn đàn, cơ chế hợp tác đan xen, với nhiều tầng nấc và phạm vi khác nhau như ở Đông Á Trong bối cảnh xu thế hợp tác và liên kết ở Đông Á ngày càng phát triển và mở rộng, vai trò của ASEAN được chú ý ASEAN

đã có những đóng góp được ghi nhận Mặc dù hiệu quả của các khuôn khổ hợp tác này còn nhận được những đánh giá khác nhau, không thể phủ nhận các diễn đàn do ASEAN khởi xướng đã tồn tại

và tiếp tục được mở rộng, vẫn thu hút được sự tham dự đông đảo và thường xuyên của các nước, nhất là các nước lớn

Việc nghiên cứu về vai trò của ASEAN trong các tiến trình hợp tác và liên kết ở Đông Á có ý nghĩa quan trọng giúp xác định năng lực và vị trí thực sự của tổ chức này ở khu vực, làm cơ sở cho việc định hướng chính sách phù hợp của Việt Nam khi đã là thành viên ASEAN

2 Tình hình nghiên cứu vấn đề

Cho đến nay đã có nhiều công trình nghiên cứu trong nước và ngòai nước về chủ nghĩa khu vực và liên kết khu vực nói chung và Đông Á Tuy nhiên mỗi công trình đã công bố đều có mục tiêu nghiên cứu riêng, để triển khai nghiên cứu vấn đề được nêu là đề tài

luận án, có thể tóm tắt tình hình nghiên cứu như sau:

2.1 Các công trình nghiên cứu ngoài nước

Các công trình nghiên cứu ngoài nước đáng chú ý về vấn đề này

có các cuốn sách của một số học giả chuyên nghiên cứu về Đông Á

như: cuốn Remapping East Asia: constructing a region, (Vẽ lại bản

đồ Đông Á: xây dựng một khu vực) T J Pempel biên tập, Cornell University, Ithaca, NY 2005, trong đó các tác giả cho rằng hợp tác khu vực ở Đông Á đã chín muồi, và không chỉ tập trung vào các hoạt động liên chính phủ, mà còn bao gồm hoạt động của các tập đoàn đa quốc gia, các tổ chức phi chính phủ và các nhân tố phi nhà nước khác Tuy nhiên, cuốn sách mới dừng lại xem xét chủ yếu hai nhóm đối tượng là chính phủ và các tập đoàn/công ty, các tổ chức phi chính phủ mà hầu như chưa đề cập đến vai trò của các thiết chế đa phương đang hoạt động rất tích cực ở khu vực và trở thành động lực thúc đẩy hợp tác và liên kết Đông Á, trong đó có ASEAN và các diễn đàn do ASEAN chủ trì

Cuốn Regionalism and globalization in East Asia: politics, security and economic development của Mark Beeson, Palgrave,

Macmillan xuất bản 2007, đã đánh giá tương đối toàn diện về vị trí của Đông Á trong các xu thế khu vực hóa và toàn cầu hóa đang nổi trội, phân tích một cách khá rõ về thể chế hợp tác tại Đông Á như APEC, ASEAN, ASEAN+3, ARF và EAS, và dự báo về tương lai

của Đông Á Công trình này có thể đánh giá là một trong những nghiên cứu tổng hợp có giá trị nhất về liên kết khu vực ở Đông Á

Cuốn “East Asian regionalism”, Christophe M Dent, nhà xuất bản

Routledge, 2008, đem đến một cách nhìn khá rộng về các góc độ của liên kết khu vực ở Đông Á, từ các tiến trình liên kết tài chính thông qua ASEAN+3, liên kết kinh tế thông qua các FTAs, sự gắn kết giữa các quốc gia thông qua hợp tác ứng phó với các vấn đề xuyên quốc gia, đến vai trò của một số tổ chức khu vực như ASEAN hoặc diễn đàn APEC v.v Tuy nhiên, Dent chưa tổng hợp được thành một nhận định chung về thực trạng hay dự báo về xu thế liên kết khu vực tương lai ở Đông Á khiến người đọc dễ nhầm hiểu đây là các khuôn khổ hoàn toàn độc lập với nhau

Cuốn Regional integration in East Asia: theoretical and historical perspectives”, do Satoshi Amako, Shunji Matsuoka và Kenji

Horiuchi biên tập, United Nations University Press, 2013, tập hợp các bài nghiên cứu của các học giả Nhật Bản về liên kết khu vực ở Đông Á Cuốn sách chỉ ra rằng liên kết khu vực ở châu Á, với những tiến triển ấn tượng kể từ cuối thập niên 90, đang đứng trước ngã rẽ mới, Đông Á cần những cách tiếp cận mới cho giai đoạn tiếp theo Bên cạnh đó, có khá nhiều bài viết đăng trên các tạp chí nghiên cứu đánh giá, phân tích về một hay một số khía cạnh đáng chú ý trong liên kết khu vực Đông Á Trong toàn bộ các công trình đã nêu trong tình hình nghiên cứu vấn đề của luận án, các tác giả đã đưa ra nhiều đánh giá về thực trạng, quá trình vận động và xu hướng phát triển của liên kết khu vực ở Đông Á và về ASEAN, ghi nhận vai trò tích cực và nòng cốt của ASEAN trong các tiến trình hợp tác khu vực Tuy nhiên, tác giả chưa thấy có 1 công trình nào dành riêng phân tích tổng hơp và chuyên sâu về vai trò của ASEAN trong hợp

tác và liên kết khu vực Gần như hầu hết các cuốn sách và bài viết về hợp tác ở khu vực này, nhưng chủ yếu chỉ qua những đánh giá ngắn

về động thái của ASEAN qua các diễn biến như mở rộng EAS, lập ADMM+… chưa có đánh giá toàn diện về toàn bộ quá trình tham gia

và đóng góp của tổ chức này trong liên kết khu vực ở Đông Á

2.2 Các công trình nghiên cứu trong nước

Các học giả trong nước cũng có nhiều công trình nghiên cứu

về liên kết Đông Á và ASEAN, trong đó, đáng kể đến là: Nguyễn Duy Quý, Tiến tới một ASEAN hòa bình, ổn định và phát triển bền vững,

NXB Chính trị Quốc gia 2001; Trần Khánh (chủ biên), Liên kết ASEAN trong bối cảnh toàn cầu hóa, Nhà xuất bản Khoa học xã hội 2002; Vũ Dương Ninh, Việt Nam – ASEAN, Quan hệ song phương và

đa phương, Nhà xuất bản Chính trị Quốc gia Hà Nội 2004; Phạm Đức Thành (Chủ biên), Liên kết ASEAN trong thập niên đầu thế kỷ XXI,

NXB KHXH, HN – 2006; Phạm Đức Thành, Trần Khánh (đồng chủ

biên), Việt Nam trong ASEAN: Nhìn lại và hướng tới, Nhà xuất bản Khoa học xã hội Hà Nội 2006; Nguyễn Thu Mỹ, Hợp tác ASEAN+3, Quá trình và phát triển, Thành tựu và triển vọng, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Hà Nội 2007; Liên kết ASEAN hiện nay và sự tham gia của Việt Nam, (Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Hữu Cát, Nguyễn Thị Quế

đồng chủ biên), Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2008 Hoàng Khắc

Nam, Hợp tác đa phương ASEAN+3, vấn đề và triển vọng, Nhà xuất

bản Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh, 2008 Lê Hồng Hà,

ASEAN: từ Hiệp hội đến Cộng đồng, những vấn đề nổi bật và tác động đến Việt Nam, Nhà xuất bản báo Nhân Dân 2012; Lê Hồng Hà,

ASEAN từ hiệp hội đến cộng đồng – những vấn đề nổi bật và tác

động đến Việt Nam, Nhà xuất bản báo Nhân Dân, 2012 Trương Duy

Hòa (chủ biên), Hiện thực hóa Cộng đồng ASEAN, Bối cảnh, tác động

và những vấn đề đặt ra, Nhà xuất bản Khoa học và Xã hội Việt Nam, Viện Nghiên cứu Đông Nam Á, 2013; Trần Khánh (chủ biên), Hiện thực hóa Cộng đồng Chính trị-An ninh ASEAN: Vấn đề và triển vọng, Nhà xuất bản Khoa học xã hội 2013; Nguyễn Văn Hà (chủ biên), Hiện thực hóa Cộng đồng Kinh tế ASEAN và tác động đến Việt Nam, Nhà

xuất bản Khoa hoạc xã hội 2013; Nguyễn Hồng Sơn, Nguyễn Anh

Thu, Cộng đồng Kinh tế ASEAN, Bối cảnh và kinh nghiệm quốc tế,

Nhà xuất bản Đại học Quốc gia Hà Nội 2015

Các bài viết đáng chú ý có: Hoàng Khắc Nam: “Hợp tác

Đông Á – những trở ngại của lịch sử”, Tạp chí nghiên cứu Nhật Bản

và Đông Bắc Á, số 5 (47), 2003; “Quá trình xây dựng thể chế khu vực Đông Á và ASEAN+3”, Tạp chí Khoa học, chuyên san Khoa học Xã hội và Nhân văn, Tập XIX, số 3, 2003 Nguyễn Duy Dũng,

“Xây dựng Cộng đồng Đông Á: Những thách thức chủ yếu” Tạp chí Nghiên cứu Đông Bắc Á, số 7/67, 2006 "Cộng đồng ASEAN: Trong

nhận thức và quan điểm của Việt Nam", PGS,TS Nguyễn Thu Mỹ - Viện Nghiên cứu Đông Nam Á và "Việt Nam và công cuộc xây dựng Cộng đồng ASEAN", Nguyễn Thu Mỹ + Lê Phương Hoà, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 7/2008.Nguyễn Thu Mỹ, “Môi trường

an ninh Đông Á những năm đầu thế kỷ XXI”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 6, 2007 Nguyễn Thu Mỹ, “Phản ứng chính sách của

các nước ASEAN trước sự biến động địa chính trị Đông Á trong thập

niên đầu thế kỷ XXI”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, số 4/2010

Luận Thùy Dương, “Vai trò của ASEAN trong việc xây dựng cộng

đồng Đông Á”, Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 57, 2004 Luận Thuỳ

Dương, “Tiến trình xây dựng Cộng đồng Đông Á: Động lực và trở

ngại” Tạp chí Nghiên cứu quốc tế, số 64, 2008 Phạm Văn Minh, “Sự

chuyển dịch địa-chính trị khu vực Đông Á trong thế kỷ XX và những

năm đầu thế kỷ XXI”, Tạp chí Thông tin nghiên cứu quốc tế, số 1/25,

2009; Vũ Lê Thái Hoàng, “Đặc điểm và xu hướng biến động của trật

tự Đông Á hiện nay”, Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 4/2010

Trần Khánh, “Lợi ích chiến lược của các nước lớn tại Đông Á trong

thập niên đầu thế kỷ XXI”, Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số

4/2010 Trần Khánh (2013), “Vai trò của ASEAN trong kiến tạo cấu

trúc an ninh mới ở khu vực châu Á-Thái Bình Dương”, Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á, Số 1, 2013 Nghiêm Tuấn Hùng (2014),

“Phản ứng của khu vực Đông Nam Á trước sự trỗi dậy của Trung Quốc những năm đầi thế kỷ XXI”, Tạp chí Những vấn đề kinh tế & chính trị thế giới, số 4 (216)/2014 PGS TS Trần Minh Sơn, “Những

chuyển động trong cấu trúc an ninh khu vực châu Á – Thái Bình

Dương”, Tạp chí Quốc phòng toàn dân, 22/1/2015; Trần Khánh, Hồ

Thị Ái Phương (2015), “Triển vọng ASEAN và sự chi phối của các

nước lớn-Những thách thức đối với Việt Nam”, Tạp chí nghiên cứu Đông Nam Á, số 4(181), 2015

Các công trình nghiên cứu kể trên của các tác giả trong nước đã cung cấp những góc nhìn khá sâu về chủ nghĩa khu vực và các thể chế đa phương ở Đông Á về ASEAN và các tiến trình hợp tác khu vực ở Đông Á do ASEAN khởi xướng như ASEAN+3 Các công trình kể trên đều ít nhiều đề cập đến sự tham gia và đóng góp của ASEAN trong hợp tác và liên kết khu vực ở Đông Á nhưng chưa dành hàm lượng phân tích nhiều về ASEAN như một thực thể có vai trò trong tiến trình liên kết khu vực và chưa xâu chuỗi các hoạt động

có đóng góp của ASEAN thành một tổng thể

3 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

Làm rõ vai trò của ASEAN trong tiến trình hợp tác, liên kết tại Đông Á, nhất là giai đoạn kể từ sau năm 1997 Qua việc: i) Phân tích

cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn của liên kết khu vực ở Đông Á; ii) Đánh giá quá trình vận động của ASEAN để tạo lập vai trò trong tiến trình này và iii) Dự báo triển vọng vai trò của ASEAN trong liên kết khu vực ở Đông Á, và kiến nghị chính sách đối với Việt Nam

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu: vai trò của ASEAN trong thúc đẩy liên

kết khu vực, đối tượng nghiên cứu kiến nghị chính sách là định hướng chính sách đối ngoại của Việt Nam khi tham gia ASEAN

- Phạm vi không gian: khu vực Đông Á theo phạm vi địa lý mở

rộng, tức là không chỉ bó hẹp giữa các nước Đông Bắc Á và Đông Nam Á, mà bao gồm cả các nước có lợi ích và ảnh hưởng ở khu vực,

cụ thể là các nước đang tham gia vào tiến trình hợp tác Đông Á do ASEAN chủ trì

- Phạm vi thời gian: từ năm 1997 khi ASEAN khởi xướng khuôn khổ hợp tác ASEAN+3, cho đến năm 2015 và dự báo đến 2020

5 Phương pháp nghiên cứu

Các phương pháp chủ yếu được áp dụng là phương pháp lịch sử,

hệ thống, phân tích và dự báo Phân tích theo tư duy biện chứng, có kết hợp giữa so sánh lý thuyết và thực tiễn

6 Đóng góp của luận án

- Luận án được hoàn thành dự kiến sẽ đóng góp một góc nhìn

khoa học, toàn diện hơn về vai trò của ASEAN trong các tiến trình hợp tác và liên kết khu vực ở Đông Á

- Về học thuật: luận án sẽ góp phần củng cố thêm luận điểm đã được nhiều nhà lý luận theo trường phái tự do thể chế và chủ nghĩa kiến tạo áp dụng để giải thích về các vấn đề hợp tác khu vực

- Về chính sách: luận án mong muốn sẽ đóng góp những kiến nghị chính sách mang tính khoa học và toàn diện cho sự tham gia của Việt

Nam trong thúc đẩy vài trò của ASEAN trong tiến trình liên kết và hợp tác Đông Á trong tương lai

- Về đào tạo: luận án có thể được coi là một nguồn tài liệu tham khảo cho đào tạo ở hệ cử nhân, sau đại học cho các chuyên đề về ASEAN và liên kết khu vực

Chương 2: Quá trình ASEAN tạo dựng và khẳng định vai trò trong hợp tác, liên kết khu vực đi sâu vào phân tích quá trình vận

động của ASEAN để tạo dựng vai trò trong hợp tác và liên kết ở khu vực Đông Á thông qua các giai đoạn lịch sử cụ thể, đồng thời, rút ra những nhân tố cơ bản giúp ASEAN có được vai trò này

Chương 3: Triển vọng liên kết ở Đông Á, vai trò của ASEAN và các khuyến nghị đối với VN đưa ra các kịch bản về triển vọng vai trò

của ASEAN trong tiến trình này trong tương lai, qua đó, đề xuất các khuyến nghị chính sách đối với Việt Nam

CHƯƠNG 1 VẤN ĐỀ LIÊN KẾT KHU VỰC TRONG QUAN HỆ QUỐC

TẾ - LÝ THUYẾT VÀ THỰC TIỄN Ở ĐÔNG Á

Chương này sẽ tập trung tìm hiểu một số khía cạnh lý thuyết của

liên kết và hợp tác ở cấp độ khu vực, vai trò của các nước vừa và nhỏ trong quan hệ quốc tế và trên cơ sở đó, nhìn nhận lại thực tiễn hợp

tác và liên kết khu vực ở Đông Á từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay 1.1 Lý thuyết về liên kết khu vực

1.1.1 Khái niệm

Liên kết khu vực là sự tập hợp một cách tự nguyện các nguồn lực của các quốc gia, dân tộc khác nhau trên cùng một đơn vị địa lý, sinh thái cho một mục đích tiến bộ chung, nhằm thúc đẩy phát triển kinh tế, ổn định chính trị-xã hội, hạn chế tác động tiêu cực từ bên ngoài, nâng cao khả năng cạnh tranh và vai trò của mình trên trường quốc tế

Trong khi đó, khu vực hoá lại được nhìn nhận là “quá trình làm tăng tính khu vực, làm thay đổi những sự khác nhau tương đối sang những yếu tố giống nhau ngày càng nhiều, được xúc tiến bởi sự hợp tác và liên kết sâu rộng của các quốc gia-dân tộc trong khuôn khổ tổ chức khu vực, nhằm tạo ra khối sức mạnh, có một bản sắc riêng khác với khu vực khác.” Khi quá trình liên kết khu vực giữa các quốc gia dân tộc trong cùng một khu vực địa lý đạt đến mức độ cao, kết quả có thể là sự hình thành một thực thể kinh tế-xã hội và chính trị mới

1.1.2 Các hình thức liên kết kinh tế

Theo quan điểm của Bela Balassa1

, tiến trình liên kết kinh tế khu vực có 5 cấp độ tuần tự để đạt đến liên kết toàn diện bao gồm:

i) Ký kết và thực hiện các Hiệp định thương mại tự do ii) Lập Liên minh thuế quan

1 Bela Balassa, Gila Balassa, ai phược nêu trong ngđi, Routledge Revivals,

1961

iii) Lập thị trường chung thống nhất

iv) Hình thành liên minh kinh tế

v) Liên kết kinh tế toàn diện

Đây là các cấp độ liên kết mà có thể sử dụng để nghiên cứu các cấu trúc liên kết khu vực đã và đang hình thành mà có sự tham gia của ASEAN

Trên cơ sở các tính chất, đặc điểm của tiến trình liên kết theo hướng khu vực hoá, có thể phân loại liên kết khu vực ra thành 3 loại hình chính:

i) Liên kết tự nhiên

ii) Hình thức liên kết “lai ghép”

iii) Hình thức liên kết thứ ba

Trên thực tế, dù liên kết dưới hình thức và loại hình nào, điều quan trọng để liên kết và hội nhập mang lại kết quả tích cực là các nước thành viên cần có một tầm nhìn và chiến lược tổng thể, nhất quán và lâu dài

1.2 Các luận điểm chính về liên kết và hợp tác khu vực trong lý thuyết quan hệ quốc tế

1.2.1 Chủ nghĩa tự do

Theo quan điểm của chủ nghĩa tự do nói chung, quốc gia là chủ thể quan trọng nhất, nhưng không phải là duy nhất của quan hệ quốc

tế Các chủ thể khác bao gồm các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức quốc tế, các thể chế đa phương và các cá nhân Chủ nghĩa tự do nhấn mạnh tính hệ thống cũng như vai trò của thể chế trong việc cung cấp thông tin, giảm chi phí giao dịch giữa các thành viên, và do đó tạo thuận lợi cho hợp tác giữa các quốc gia, đặc biệt là hợp tác kinh tế Trong các trường phái chính thuộc Chủ nghĩa Tự do, Tự do thể chế là mảng lý luận tập trung làm làm rõ vai trò của các tổ chức quốc tế trong quan hệ quốc tế, và do đó tạo cơ sở cho việc phân tích các vấn

đề về hội nhập và liên kết khu vực

1.2.2 Chủ nghĩa Kiến tạo

Chủ nghĩa Kiến tạo là một mô hình lý thuyết không mang tính đồng nhất, với nhiều luận đề cơ bản dựa trên các mô hình lý thuyết khác như chủ nghĩa hiện thực hoặc chủ nghĩa tự do Điểm đặc trưng căn bản của Chủ nghĩa Kiến tạo là nhấn mạnh nhận thức chủ quan của từng quốc gia về bản sắc với vai trò là biến số chính tác động đến cách nhìn nhận lợi ích quốc gia cũng như quan hệ quốc tế

1.2.3 Lý thuyết về liên kết khu vực mới

Trong suốt thời kỳ Chiến tranh Lạnh, các lý thuyết tập trung vào

lý giải tiến trình liên kết khu vực ở châu Âu có thể kể đến như thuyết chức năng, thuyết chức năng mới, thuyết liên bang mới và thuyết liên chính phủ Cho tới thời điểm đó, mô hình liên kết khu vực ở châu Âu được đánh giá là thành công nhất,trở thành mô hình liên kết cho nhiều khu vực khác Những biến đổi trong cấu trúc hệ thống quốc tế sau Chiến tranh Lạnh đã tạo cơ hội cho các hình thức liên kết khu vực phát triển đa dạng hơn Khái niệm “liên kết khu vực mở” đã nổi lên Lý thuyết liên kết khu vực mới tiếp tục khẳng định tầm quan trọng của các thể chế trong thúc đẩy liên kết và hợp tác khu vực

1.3 Lý luận về vai trò của các nước vừa và nhỏ trong quan hệ quốc tế

Vai trò của các nước vừa và nhỏ ngày càng được quan tâm nhiều hơn kể từ giữa Thế kỷ XX trở lại đây khi sự xuất hiện của các quốc gia mới giành độc lập từ các thuộc địa khiến số lượng các nước vừa

và nhỏ gia tăng, cùng với tác động của quá trình toàn cầu hóa làm thay đổi đánh giá về sức mạnh của mỗi quốc gia

Vai trò của các nước nhỏ và vừa được thể hiện rõ nét hơn thông qua các thể chế quốc tế khi họ nỗ lực đảm bảo an ninh cho mình trên

cơ sở luật quốc tế và thông qua việc ủng hộ đàm phán về các thỏa thuận mang tính ràng buộc về pháp lý, trong khuôn khổ của các tổ chức hoặc thể chế quốc tế