skkn rèn kỹ năng đọc sách giáo khoa lịch sử cho học sinh trung học phổ thông

Tuy nhiên do tác động của nhiều yếu tố, trong đó có nguyên nhân là học sinh không có kỹ năng đọc sách giáo khoa, thời gian giành cho môn học này lại rất ít, nên các em đến lớp thường tr

SễÛ GIAÙO DUẽC – ẹAỉO TAẽO ẹOÀNG NAI TRệễỉNG THPT NGOÂÂ QUYEÀN

  

Rèn kỹ năng

đọc sách giáo khoa Lịch sử cho học sinh trung học phổ thông

Ngửụứi thửùc hieọn: Lờ Thị Thu Hằng

Lúnh vửùc nghieõn cửựu:

Quaỷn lớ giaựo duùc: 

Phửụng phaựp daùy hoùc boọ moõn: Lịch sử 

Phửụng phaựp giaựo duùc: 

Lúnh vửùc khaực:

……… 

Coự ủớnh keứm:

Moõ hỡnh  Phaàn meàm  Phim aỷnh  Hieọn vaọt khaực 

NAấM HOẽC 2011 - 2012

MỤC LỤC

1

Mã số: ……… 1

2

MỞ ĐẦU 3

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI 3

2 ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI 3

3 THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI 4

3.1 Thuận lợi 4

3.2 Khĩ khăn 4

NỘI DUNG 6

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 6

2 RÈN KỸ NĂNG ĐỌC SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ 6

2.1 Rèn kĩ năng khai thác kênh chữ 6

2.2 Rèn kỹ năng khai thác kênh hình 9

3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 13

3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm 13

3.2 Đối tượng và địa bàn thực nghiệm sư phạm 13

3.3 Tiến hành và phân tích kết quả 14

KẾT LUẬN 18

TÀI LIỆU THAM KHẢO 20

2

MỞ ĐẦU

1 LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Cũng như các môn học khác, môn Lịch sử có nhiệm vụ và góp phần vào việc thực hiện mục tiêu đào tạo chung của trường phổ thông Không chỉ cung cấp những kiến thức cơ sở của khoa học Lịch sử, bộ môn này còn rèn luyện cho học sinh các thao tác tư duy, kĩ năng vận dụng vào cuộc sống Do đó, quá trình học tập môn Lịch sử ở trường phổ thông đòi hỏi học sinh phải biết cách ghi nhớ, hiểu, vận dụng, sáng tạo Đã từng có quan niệm sai lầm cho rằng học Lịch sử chỉ cần học thuộc lòng sách giáo khoa, ghi nhớ các sự kiện - hiện tượng lịch sử là đạt, không cần phải tư duy - động não, không có bài tập thực hành…

Dạy học Lịch sử có nhiều phương pháp khác nhau Đặc biệt trong những năm gần đây, do sự phát triển của khoa học, nhiều phương tiện kỹ thuật hiện đại

đã được ứng dụng trong quá trình giảng dạy, góp phần nâng cao chất lượng bộ môn Học sinh yêu thích môn Lịch sử hơn Tuy nhiên do tác động của nhiều yếu

tố, trong đó có nguyên nhân là học sinh không có kỹ năng đọc sách giáo khoa,

thời gian giành cho môn học này lại rất ít, nên các em đến lớp thường trong tình trạng không học bài, không chuẩn bị bài trước Từ đó ảnh hưởng đến việc tiếp thu kiến thu kiến thức

Là giáo viên trực tiếp giảng dạy môn học Lịch sử, tôi rất trăn trở về vấn

đề này Trong quá trình lên lớp, nhận thấy đa số học sinh khối lớp 10 rất bỡ ngỡ với phương pháp học của bậc phổ thông trung học, chưa có hoặc yếu về kỹ năng đọc sách, xuất phát từ thực tế đó và nguyện vọng riêng của mình, tôi đưa ra giải

pháp “Rèn kỹ năng đọc sách giáo khoa Lịch sử cho học sinh trung học phổ thông” nhằm giúp các em có khả năng không chỉ đọc sách giáo khoa, nâng cao

chất lượng dạy học môn Lịch sử nói riêng mà còn đối với các bộ môn khác trong trường phổ thông

2 ĐIỂM MỚI CỦA ĐỀ TÀI

Xây dựng quy trình học sinh cần thực hiện khi đọc sách giáo khoa Lịch sử nhằm nâng cao chất lượng dạy - học bộ môn

3 THỰC TRẠNG TRƯỚC KHI THỰC HIỆN CÁC GIẢI PHÁP CỦA ĐỀ TÀI

3.1 Thuận lợi

Thực hiện đổi mới phương pháp dạy học, phát huy tính tích cực, chủ động của học sinh, những năm gần đây các trường phổ thông đã chú ý đến việc đổi mới soạn - giảng ở giáo viên và tổ chức học tập ở học sinh, trong đó coi trọng vị trí, vai trò của người học - vừa là đối tượng - vừa là chủ thể

Trong thời đại thông tin hiện nay, có nhiều sách báo đề cập đến việc giáo dục kỹ năng cho học sinh Đây cũng là một trong những mục tiêu hướng tới của các trường phổ thông Vì vậy giáo viên, học sinh có điều kiện tiếp xúc với các loại tài liệu đó một cách không mấy khó khăn

Do sự phát triển của xã hội, khả năng tiếp nhận và linh hoạt của học sinh ngày càng cao Điều đó sẽ tạo thuận lợi cho chúng ta trong việc hình thành cho các em những biểu tượng lịch sử bằng cách kết hợp các phương pháp dạy học một cách nhuần nhuyễn

Đa số học sinh đều nhận thấy tầm quan trọng của việc đọc sách giáo khoa, đặc biệt là đọc sách trước khi lên lớp Qua khảo sát thực tế có trên 95 % học

sinh trả lời câu hỏi “Việc đọc sách giáo Lịch sử trước khi lên lớp là rất cần

thiết”

Sự quan tâm, chỉ đạo của Sở giáo dục và Ban giám hiệu nhà trường đã tạo điều kiện cho giáo viên có cơ hội được tham gia nghiên cứu nghiệp vụ sư phạm Bên cạnh đó còn có sự giúp đỡ nhiệt tình của các thầy cô giáo đồng nghiệp trong việc góp ý, trao đổi về phương pháp …

3.2 Khó khăn

Hiện nay, Sách giáo khoa (SGK) Lịch sử vẫn còn nặng về sự kiện Trong khi đó thời lượng dành cho môn Lịch sử trong tuần là quá ít (nhất là so với các môn như môn Toán, Lí, Hoá, Sinh, Ngoại ngữ) nên một số giáo viên vẫn nặng

nề kiểu học “thầy đọc trò chép” Lâu ngày dẫn đến thói quen không đọc sách giáo khoa của học sinh, có 75% học sinh được khảo sát thỉnh thoảng mới đọc

4

sách giáo khoa, 10% không đọc Trong những lần đọc đó, các em thường đọc qua loa hoặc không có phương pháp nên không nắm được nội dung chính của bài

Vì nhiều nguyên nhân, do tác động của ý thức xã hội, kiểu quan niệm

“môn phụ”, đa số học sinh không quan tâm đến môn học này Lên lớp, các em ít chú ý nghe giảng, ghi chép một cách máy móc, học thuộc lòng những gì đã được ghi trong vở - không biết kết hợp với sách giáo khoa, lại càng không biết làm nảy sinh những vấn đề lịch sử cần được giải quyết Tình trạng lười suy nghĩ, không biết phân tích vấn đề, hay nhớ nhầm lẫn giữa nội dung này với nội dung khác rất phổ biến đối với học sinh

Vì vậy thông qua đề tài này, tôi hy vọng dưới sự hướng dẫn của giáo viên, học sinh sẽ nâng cao khả năng đọc sách, tư duy, từng bước làm chủ được kiến thức trong sách giáo khoa

NỘI DUNG

1 CƠ SỞ LÝ LUẬN

Kỹ năng là khả năng vận dụng những kiến thức của con người vào thực tiễn Kỹ năng gắn với kinh nghiệm - những điều có được trong quá trình thực hành Như vậy để có được một kỹ năng cụ thể cần phải dựa trên cơ sở những hiểu biết về lĩnh vực đó và quá trình thực nghiệm

Bên cạnh kỹ năng viết và lập luận, kỹ năng đọc sách giáo khoa là một trong số những kỹ năng quan trọng mà học sinh trung học phổ thông, nhất là học sinh lớp 10 cần phải được rèn luyện Tuy nhiên trong thực tế có nhiều học sinh gặp khó khăn trong việc đọc

Học sinh muốn trở thành người đọc sách giáo khoa giỏi cần có phương

pháp đọc để chắt lọc thông tin hiệu quả từ sách Thông qua quá trình đó, học

sinh sẽ hình thành tính kỷ luật, có thói quen tốt và biết sử dụng tốt thời gian nhờ vận dụng các kỹ năng và phương pháp đã tiếp thu

Công việc đọc sách giáo khoa phải được học sinh thực hiện trước khi lên lớp, trong quá trình nghe thầy cô giảng bài và sau khi học xong mới đạt hiệu quả cao Đặc trưng của sách giáo khoa Lịch sử thường có nhiều sự kiện, không có nhiều tranh ảnh, bản đồ để tạo sự hấp dẫn ban đầu đối với học sinh Vì vậy yêu cầu đầu tiên đối với học sinh là sự chịu khó, chăm chỉ Trong quá trình đọc, học sinh rất cần phải ghi chép Tuy nhiên ghi chép như thế nào tùy thuộc vào cách học và con đường tư duy của mỗi em

2 RÈN KỸ NĂNG ĐỌC SÁCH GIÁO KHOA LỊCH SỬ

Rèn kỹ năng đọc sách giáo khoa Lịch sử lớp 10 Phần Lịch sử Việt Nam

Chương II: Việt Nam từ thế kỉ X đến thế kỉ XV

2.1 Rèn kĩ năng khai thác kênh chữ

Đọc sách giáo khoa trước khi lên lớp là việc làm rất quan trọng, giúp học sinh có thể tiếp thu bài nhanh hơn, khám phá bài học sâu hơn Tuy nhiên đọc như thế nào để có hiệu quả và tiết kiệm thời gian thì học sinh thường làm không tốt Nguyên nhân là do các em chưa có phương pháp đọc Vì vậy giáo viên có

6

thể hướng dẫn học sinh tự làm việc với sách giáo khoa Lịch sử theo quy trình sau:

- Bước 1: đọc lần 1: đọc lướt tựa bài, các đề mục chính để nắm khái

quát, cấu trúc của bài, sau đó viết nhanh ra giấy sơ đồ hệ thống của bài học bằng một từ, cụm từ hoặc sơ đồ tư duy

Ví dụ sau khi đọc bài 17 “Quá trình hình thành và phát triển của nhà

nước phong kiến từ thế kỉ X đến thế kỉ XV” lần thứ nhất học sinh sẽ có được dàn

ý sau:

Bước đầu xây dựng nhà nước độc lập ở Tk X -> Phát triển và hoàn chỉnh nhà nước phong kiến ở Tk XI – XV -> Tổ chức bộ máy nhà nước -> Luật pháp

và quân đội -> Đối nội và đối ngoại

Hoặc sơ đồ:

- Bước 2: đọc lần 2: đọc chậm từng phần, mục trong sách giáo khoa để

nắm vững nội dung kiến thức Trong lần đọc thứ hai, để tiết kiệm thời gian và

đọc có định hướng, học sinh nên chú ý ưu tiên đọc trước câu hỏi có ở cuối mỗi mục, kết hợp khai thác các hình ảnh có trong sách giáo khoa, dùng bút đánh dấu những thuật ngữ, cụm từ khó hiểu để có thể trao đổi với thầy cô trên lớp; đồng thời ghi chép nội dung dưới dạng dàn ý hoặc sơ đồ tư duy… Đây là khâu hình thành cho học sinh tính cẩn thận, chăm chỉ và cả khả năng tư duy

Ví dụ: ở bài 17, phần II.1 Tổ chức bộ máy nhà nước có câu hỏi cuối mục

là “Những thay đổi qua cuộc cải cách hành chính thời Lê Thánh Tông có ý nghĩa gì?” khi đọc, học sinh sẽ lướt qua các đoạn nói về tổ chức nhà nước thời Lí,

Quá trình

hình thành và

phát triển

của nhà nước

phong kiến

( TK X - XV

Bước đầu xây dựng nhà nước độc lập Tk X

Phát triển và hoàn chỉnh nhà nước phong kiến ở

Tk XI - XV

Luật pháp và quân đội

Tổ chức bộ máy nhà nước

Đối nội và đối ngoại

Trần để tập trung đọc về bộ máy nhà nước thời Lê Thánh Tông, từ đó các em sẽ trả lời được câu hỏi với những kiến thức sau:

- Ở trung ương: chức Tể tướng và Đại hành khiển bị bỏ, lập 6 bộ

- Ở địa phương: cả nước chia làm 13 đạo thừa tuyên, mỗi đạo có 3 ti

Ý nghĩa: tập trung quyền vào vua ngày càng lớn, bộ máy nhà nước hoàn chỉnh chặt chẽ hơn

Hoặc với câu hỏi “Các điều luật trên nói lên điều gì?” ở phần II 2 Luật

pháp và quân đội, học sinh sẽ phải tập trung đọc và hình thành các kiến thức:

- Sự ra đời và nội dung cơ bản của các bộ luật: Hình thư (thời Lý), Hình luật (thời Trần), Quốc triều hình luật (thời Lê)

- Ý nghĩa: sự ra đời của các bộ luật nhằm bảo vệ nhà nước phong kiến, chứng tỏ trình độ phát triển của tư tưởng pháp lí của dân tộc khá hoàn chỉnh

Cũng ở phần này, khi đọc nội dung về quân đội, học sinh sẽ chú ý đến

khái niệm “ngụ binh ư nông”

Đến phần II.3 Hoạt động đối nội và đối ngoại, để trả lời câu hỏi “Nêu tác

dụng của các chính sách đối nội và đối ngoại của nhà nước phong kiến” học sinh

sẽ đọc và có được kiến thức sau:

- Đối nội: bảo vệ an ninh đất nước bằng việc chú trọng thực hiện đoàn kết toàn dân

- Đối ngoại: đối với phương Bắc: thực hiện lệ triều cống nhưng cương quyết giữ vững tư thế của một quốc gia độc lập, đối với phía nam: giữ quan hệ thân thiện

Nếu ghi chép học bài bằng sơ đồ, học sinh có thể có được sơ đồ tóm tắt sau:

8

Quá trình

hình thành và

phát triển

của nhà nước

phong kiến

( TK X - XV

Bước đầu xây dựng nhà nước độc lập

Tk X

Phát triển

và hoàn chỉnh nhà nước phong kiến ở Tk

XI - XV

Luật pháp

và quân đội

Tổ chức

bộ máy nhà nước

Đối nội

và đối ngoại

Thời Lý-Trần: vua → tể tướng và đại thần → sảnh, viện, đài

Thời Lê sơ: vua → 6 bộ và cơ quan giúp việc cho bộ Cả nước chia làm 13 đạo.

Luật pháp: bộ luật Hình thư, Hình luật, Hồng Đức bảo vệ nhà nước

Quân đội:

+ cấm binh và ngoại binh + thực hiện “ngụ binh ư nông”

Đối nội: thực hiện chính sách đoàn kết

Đối ngoại: mềm mỏng nhưng cương quyết quyết đối với phương bắc; thân thiện với các nước phương nam

- Bước 3: Khái quát bài học bằng việc đọc lại bài thông qua dàn ý đã tóm

tắt, từ đó học sinh có thể nhìn thấy mối quan hệ đa chiều giữa các nội dung có trong sách giáo khoa Nếu lập sơ đồ bài học, các em sẽ hoàn chỉnh sơ đồ sơ đồ

đã lập Như vậy bước này rất quan trọng, vì vậy để làm tốt, học sinh nên thực hiện sau khi đã được nghe thầy cô giảng bài và ôn bài

2.2 Rèn kỹ năng khai thác kênh hình

Trong quá trình đọc sách giáo khoa Lịch sử, học sinh phải làm việc với đồ dùng trực quan, đó là các hình vẽ, tranh ảnh, bản đồ… tuy nhiên các em thường không quan sát vì tâm lí sợ mất thời gian và không có phương pháp Vì vậy, khi hướng dẫn cho học sinh kỹ năng đọc sách giáo khoa, giáo viên cũng cần trang bị cho các em những kỹ năng cần thiết để quan sát bản đồ, tranh ảnh vì đó là một kênh thông tin của bài học chứ không đơn giản chỉ mang tính minh họa Để có được những kỹ năng đó, học sinh cần phải thực hiện các bước:

- Bước 1: đọc tên hình vẽ, bản đồ, tranh ảnh để xác định sách giáo khoa

muốn đề cập đến nhân vật nào, cái gì

- Bước 2: quan sát hình ảnh Nếu là chân dung nhân vật, học sinh sẽ quan

sát tư thế, cử chỉ, hình dáng, trang phục của nhân vật và bối cảnh xung quanh Nếu là bản đồ, biểu đồ, không thể bỏ qua việc đọc các chú thích, là hình ảnh phải chú ý bố cục, màu sắc, hình dáng,… điều đặc biệt chú ý là quan sát quan sát tổng thể trước, chi tiết sau

- Bước 3: sau khi quan sát học sinh sẽ chú ý giải thích các bức hình, tranh

ảnh, bản đồ bằng việc gắn với các cụm từ “như thế nào”, “có ý nghĩa gì”, “tại sao”

Ví dụ bài 19 Những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm ở các thế kỉ X –

XV ở cuối bài có hình 37 “Lược đồ các địa danh diễn ra những trận đánh lớn

(thế kỉ X – XV)”, đọc tên lược đồ học sinh sẽ nắm được nội dung cơ bản lược

đồ muốn đề cập đến Quan sát kĩ hơn có những địa danh xuất hiện như Chi Lăng, Như Nguyệt, Vạn Kiếp, Bạch Đằng, Chương Dương, Thăng Long,…gợi đến 2 cuộc kháng chiến chống Tống thời Tiền Lê và thời Lý, 3 lần kháng chiến chống Nguyên – Mông thời Trần, khởi nghĩa Lam Sơn Tất cả cuộc kháng chiến

ấy đều thắng lợi, có ý nghĩa đã bảo vệ và giành được nền độc lập cho nước nhà Nguyên nhân thắng lợi chung chính là sự tài giỏi của những người lãnh đạo, sự đoàn kết quyết tâm, truyền thống yêu nước của toàn dân tộc

10

Hình 37: Lược đồ các địa danh diễn ra những trận đánh lớn (thế kỉ X – XV)

Bài 20 Xây dựng và phát triển văn hóa dân tộc trong các thế kỉ X – XV có

hình 38 Đọc tên bức hình “Bia Tiến sĩ trong Văn miếu (Hà Nội)”, quan sát cụ thể hình ảnh các bia qua chi tiết màu sắc, bối cảnh xung quanh, học sinh tự đặt

ra câu hỏi như bia Tiến sĩ được xây dựng nhằm mục đích gì, qua đó nói lên điều gì?

Hình 37: Bia Tiến sĩ trong Văn miếu (Hà Nội)

Kết hợp với kiến thức có trong sách giáo khoa, các em sẽ có câu trả lời: bia Tiến sĩ là để ghi tên những người đỗ tiến sĩ, việc làm này bắt đầu có từ thời

vua Lê Thánh Tông 1484 thể hiện truyền thống hiếu học, tôn vinh những người hiền tài của quốc gia

Cũng trong bài 20 có hình 39 Chùa Một Cột, hình 40 Tháp chùa Phổ Minh

Quan sát hình dáng của ngôi chùa và tháp, chú ý đến bố cục có gì đặc biệt, các chi tiết như mái ngói, đồng thời suy nghĩ ý nghĩa của việc xây dựng các công trình này, học sinh đã tự hình thành những kiến thức cơ bản về nghệ thuật đất nước thế kỉ X – XV

Hình 39 Chùa Một Cộ (Hà Nội)

Đối với hình 39, chùa có hình vuông Điểm độc đáo là ngôi chùa được đặt trên một cột đá cao giống như bông sen nở trên mặt nước Vì vậy ngôi chùa được gọi là chùa Một Cột 4 mái cong vút như đường lượn của những cánh hoa sen tạo nên sự mềm mại giữa khối kiến trúc vững chắc Sự ra đời của chùa Một Cột chứng tỏ sự thịnh hành của đạo Phật dưới thời Lý

Ở hình 40 là tòa tháp cao, có 14 tầng, càng lên cao càng nhỏ dần và được chạm khắc hình rồng Trên cùng là một búp đa hình bầu rượu Giữa các tầng là

gờ mái nhỏ có các góc nhọn cong Tầng nào cũng có 4 cửa vòm cuốn Sự tồn tại

của tháp Phổ Minh ở Nam Định chứng tỏ trình độ phát triển cao trong nghệ

12