skkn hướng dẫn học sinh lập bản đồ tư duy nhằm nâng cao hiệu quả học tập môn lịch sử

Bộ môn Lịch sử cũng góp phần vàoviệc thực hiện nhiệm vụ phát triển theo phương hướng đó, trên cơ sở quán triệtquan điểm giáo dục của chủ nghĩa Mác-Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh,chương t

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐỒNG NAI

Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh

Mã số:…………

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM Đề tài HƯỚNG DẪN HỌC SINH LẬP BẢN ĐỒ TƯ DUY NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP MÔN LỊCH SỬ Người thực hiện: HOÀNG VĂN TÂM Lĩnh vực nghiên cứu: Quản lý giáo dục: 

Phương pháp dạy học bộ môn LỊCH SỬ 

Phương pháp giáo dục: 

Lĩnh vực khác: 

Có đính kèm:

 Mô hình  Phần mềm  Phim ảnh  Hiện vật khác

Năm học: 2011-2012

SƠ LƯỢC LÝ LỊCH KHOA HỌC

I THƠNG TIN CHUNG VỀ CÁ NHÂN

1 Họ và tên: HỒNG VĂN TÂM

2 Ngày tháng năm sinh: 20- 04 -1973

3 Nam, nữ: Nam

4 Địa chỉ: 18/4 QL15 khu phố 1 – Phường Tam Hịa – Thành phố Biên Hịa – Tỉnh Đồng Nai

5 Điện thoại: 0613834289 (CQ)/ 0613811264 (NR); ĐTDĐ: 0989008720

6 Fax: E-mail: vantamcs@yahoo.com

7 Chức vụ: Tổ trưởng chuyên mơn

8 Đơn vị cơng tác: Trường THPT Nguyễn Hữu Cảnh

II TRÌNH ĐỘ ĐÀO TẠO

- Học vị cao nhất: Cử nhân

- Năm nhận bằng: 1995

- Chuyên ngành đào tạo: Lịch sử

III KINH NGHIỆM KHOA HỌC

- Lĩnh vực chuyên mơn cĩ kinh nghiệm: giảng dạy mơn Lịch sử

- Số năm cĩ kinh nghiệm: 14 năm

- Các sáng kiến kinh nghiệm đã cĩ trong 5 năm gần đây:

+ “SỬ DỤNG KÊNH HÌNH VÀ VĂN THƠ NHẰM PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC, HỨNG THÚ CỦA HỌC SINH TRONG GIỜ HỌC LỊCH SỬ” năm học 2006-2007

+ “MỘT VÀI KINH NGHIỆM VÀ BIỆN PHÁP BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI MÔN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT” năm học 2007-2008

+ MỘT VÀI KINH NGHIỆM VỀ ĐỔI MỚI NỘI DUNG VÀ HÌNH THỨC KIẾM TRA MIỆNG NHẰM NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG DẠY HỌC MƠN LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG THPT” năm học 2008-2009

+ “MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THI TỐT NGHIỆP THPT MƠN LỊCH SỬ” năm học 2009-2010

+ “MỘT SỐ KINH NGHIỆM VỀ VIỆC SỬ DỤNG ĐỒ DÙNG TRỰC QUANTRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM LỚP 12” năm học 2010-2011

Đề tài

HƯỚNG DẪN HỌC SINH LẬP BẢN ĐỒ TƯ DUY

NHẰM NÂNG CAO HIỆU QUẢ HỌC TẬP MÔN LỊCH SỬ

I LÍ DO CHỌN ĐỀ TÀI.

Ngày nay, trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, giáo

dục có vai trò quan trọng trong việc “đào tạo con người Việt Nam phát triển toàn diện, có đạo đức, tri thức, sức khoẻ, thẩm mỹ và nghề nghiệp, trung thành với lý tưởng độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội, hình thành và bồi dưỡng nhân cách, phẩm chất và năng lực của công dân đáp ứng yêu cầu xây dựng và bảo vệ

tổ quốc” Để thực hiện được mục tiêu giáo dục nêu trên thì vấn đề đổi mới

phương pháp dạy học nói chung và bộ môn Lịch sử nói riêng theo hướng pháthuy tính tích cực, chủ động trong học tập của học sinh nhằm nâng cao chấtlượng giáo dục đang được đặt ra một cách cấp thiết hiện nay Vì vậy, lí luận dạyhọc đã khẳng định, mục tiêu quan trọng nhất trong dạy học Lịch sử là phát triểnnhận thức, nhằm hình thành cho các em năng lực tư duy và hành động Điều nàycũng được Đảng và Nhà nước đặc biệt quan tâm “học phải đi đôi với hành”,phát huy tính tích cực, phát triển trí thông minh, sáng tạo của học sinh Luậtgiáo dục cũng qui định, mục tiêu của giáo dục phổ thông là giúp học sinh pháttriển toàn diện để hình thành cho các em nhân cách của con người xã hội chủnghĩa, xây dựng tư cách và trách nhiệm công dân, chuẩn bị cho học sinh tiếp tụchọc lên, đi vào cuộc sống lao động, tham gia xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Để “học đi đôi với hành” có hiệu quả, thì giáo viên phải phát huy đượcvai trò chủ thể của học sinh trong việc nhận thức, khắc phục việc dạy học giáođiều, nhồi sọ, không phát triển tư duy và kĩ năng thực hành của học sinh

Trong tình hình thế giới hiện nay, với sự phát triển mạnh mẽ của xu thếtoàn cầu hóa, giáo dục cần rèn cho các em: học để biết, học để làm, học đểchung sống và học để khẳng định mình Bộ môn Lịch sử cũng góp phần vàoviệc thực hiện nhiệm vụ phát triển theo phương hướng đó, trên cơ sở quán triệtquan điểm giáo dục của chủ nghĩa Mác-Lê nin và tư tưởng Hồ Chí Minh,chương trình giáo dục phổ thông (ban hành tháng 5/2006) đã xác định mục tiêu

giáo dục môn Lịch sử như sau “Môn Lịch sử ở trường phổ thông nhằm giúp cho học sinh có được những kiến thức cơ bản, cần thiết về lịch sử dân tộc và lịch sử thế giới, góp phần hình thành ở học sinh thế giới quan khoa học, giáo dục lòng yêu quê hương đất nước, truyền thống dân tộc cách mạng, bồi dưỡng các năng lực tư duy, hành động, thái độ ứng xử đúng đắn trong đời sống xã hội” Do đó,

trong quá trình học tập, học sinh phải thỏa các yêu cầu sau:

- Nắm vững kiến thức lịch sử cơ bản và các kiến thức bổ trợ cần thiết

- Trình bày nội dung sự kiện lịch sử qua miêu tả, tường thuật…

- Nắm được các khái niệm lịch sử, hiểu được những vấn đề then chốt để làmsáng tỏ những sự kiện, vấn đề lịch sử

- Có được các kĩ năng như hệ thống hóa kiến thức, giải thích, đánh giá, vẽ bản

về việc “Hướng dẫn học sinh lập Bản đồ tư duy nhằm nâng cao hiệu quả học

tập môn lịch sử” để cùng nhau chia sẻ, trao đổi với đồng nghiệp.

II TỔ CHỨC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI

1 Cơ sở thực tiễn

Hiện nay, các giáo viên đang áp dụng nhiều phương pháp dạy học tíchcực để từng bước chuyển dần cách dạy học từ chỗ trang bị kiến thức cho họcsinh sang dạy cho học sinh cách tiếp cận và tìm tòi kiến thức Từ đó, học sinh

có thể vận dụng kiến thức vào thực tế và biến đổi thành kỹ năng cho riêng bảnthân mình Việc áp dụng Bản đồ tư duy kết hợp với học nhóm,… hiện đang làcông cụ phù hợp và đạt hiệu quả mà ở một số trường đang dần thực hiện trongviệc nâng cao chất lượng dạy học

Trong phương pháp dạy học trước đây thì việc dạy học bằng Bản đồ tưduy đã được nhiều giáo viên áp dụng như vẽ sơ đồ hay biểu bảng nhưng ở mức

độ đơn giản và áp dụng không thường xuyên Còn đối với phương pháp dạy vàhọc bằng Bản đồ tư duy hiện nay là một phương pháp được thực hiện với mức

độ cao và ưu điểm vượt trội nhằm phát huy tính chủ động sáng tạo của học sinhtrong việc tìm tòi, đào sâu hay mở rộng một ý tưởng,… bằng việc sử dụng đồngthời hình ảnh, đường nét và chữ viết với sự tư duy tích cực Cùng một chủ đềnhưng mỗi người có thể trình bày dưới dạng Bản đồ tư duy theo một cách riêng,với cách dùng màu sắc, hình ảnh và cụm từ diễn đạt khác nhau Chính từ đó màviệc lập Bản đồ tư duy luôn phát huy được khả năng sáng tạo của học sinh Chương trình môn Lịch sử ở trường THPT được chia thành các bài học cụthể song lại được kết cấu trong một hệ thống, có mối liên hệ logic với nhau.Trong đó, các sự kiện lịch sử được sắp xếp theo tiến trình thời gian xảy ra Dovậy, các sự kiện lịch sử thường chỉ được học một lần trong một bài nhất định,những bài sau lại giới thiệu những sự kiện mới với thời gian mới, không gianmới, nhân vật mới Vì vậy, hướng dẫn học sinh thiết lập Bản đồ tư duy tronghọc tập Lịch sử sẽ giúp các em nhớ và hiểu sâu sắc các sự kiện Việc làm đóđược làm thường xuyên trong từng bài học của chương trình và trong các kiểubài ôn tập, sơ kết, tổng kết Sử dụng Bản đồ tư duy giúp cho học sinh không chỉnhớ mà còn nhận biết được mối liên hệ bản chất giữa các sự kiện lịch sử và rènluyện cho các em khả năng tư duy logic

Ngày nay, với phương tiện học tập hiện đại, phong phú đa dạng đã tạođiều kiện thuận lợi cho việc thiết lập và sử dụng Bản đồ tư duy vào việc học tậpLịch sử nói riêng và các bộ môn khác nói chung Vật liệu làm Bản đồ tư duy dễkiếm, kinh tế, cách làm đơn giản và có thể vận dụng với bất kỳ điều kiện nàocủa các nhà trường hiện nay, đặc biệt là đối với các trường vùng khó Bản đồ tư

duy có thể được vẽ trên giấy bìa, bảng phụ, sử dụng bút chì, màu, phấn, tẩy…hoặc cũng có thể thiết kế trên powerpoint hay các phần mềm chuyên dùng để hỗtrợ thiết kế Bản đồ tư duy Với các trường có cơ sở hạ tầng thông tin tốt có thểcài vào phần mềm máy tính cho giáo viên, học sinh sử dụng.

2 Cơ sở lý luận

Bản đồ tư duy là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hình ảnh để mởrộng và đào sâu các ý tưởng Bản đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy nềntảng, có thể miêu tả nó là một kĩ thuật hình họa với sự kết hợp giữa từ ngữ, hìnhảnh, đường nét, màu sắc phù hợp với cấu trúc, hoạt động và chức năng của bộnão, giúp con người khai thác tiềm năng vô tận của bộ não

Cơ chế hoạt động của Bản đồ tư duy chú trọng tới hình ảnh, màu sắc, vớicác mạng lưới liên tưởng (các nhánh) Bản đồ tư duy là công cụ đồ họa nối cáchình ảnh có liên hệ với nhau, vì vậy có thể vận dụng Bản đồ tư duy vào hỗ trợtiếp nhận kiến thức mới, củng cố kiến thức sau mỗi bài học, ôn tập hệ thống hóakiến thức sau mỗi chương.Vì thế, vận dụng Bản đồ tư duy trong học tập Lịch sử

sẽ giúp học sinh có phương pháp học hợp lý, nhằm phát huy tích cực, chủ độngsáng tạo của các em một cách triệt để

Với hình thức trình bày kết hợp hình vẽ, chữ viết và sự vận dụng kiếnthức trong sách vở và trong cuộc sống đã khiến cho bài học thêm sinh động vàhấp dẫn hơn Đây là phương pháp hỗ trợ tích cực cho học bài hàng ngày, ôn tậpkiến thức cho học sinh một cách khoa học Qua đó học sinh ghi nhớ sâu sắc kiếnthức, tránh được kiểu học vẹt, học thuộc lòng một cách máy móc

3 Nội dung của đề tài

a Thực trạng và giải pháp

a1 Học tập Lịch sử theo Bản đồ tư duy tăng cường tính tích cực của học sinh

Qua thực tế cho thấy việc vận dụng Bản đồ tư duy trong học tập Lịch sử

đã tạo hứng thú cho học sinh Mỗi học sinh có thể tự lập Bản đồ tư duy chomình dưới sự hướng dẫn của giáo viên để bài học trở nên dễ thuộc, dễ hiểu, dễnhớ hơn Cùng một nội dung nhưng các em có thể thêm nhánh, thêm chú thíchdưới dạng hình vẽ nhiều màu sắc tùy vào cách hiểu, cách lĩnh hội kiến thứctrong bài học của mình

Bản đồ tư duy đặc biệt chú trọng về màu sắc, hình ảnh với từ ngữ ngắn gọnthể hiện qua mạng liên tưởng (các nhánh trong bài học) Từ phần nội dung chính,học sinh vẽ ra từng nhánh nhỏ theo từng tiểu mục chính của bài học và chú thíchtheo một ngôn ngữ dễ hiểu và gần gũi với học sinh

Như vậy, thay vì phải học thuộc lòng các khái niệm, định nghĩa hay cảbài học đọc chép như lúc trước, giờ đây học sinh có thể hiểu và nắm được kháiniệm qua hình vẽ Chính sự liên tưởng sẽ giúp các em nhớ được phần trọng tâmcủa bài học

Cách học này còn phát triển được năng lực riêng của từng học sinhkhông chỉ về trí tuệ, vẽ, viết gì trên Bản đồ tư duy, hệ thống hóa kiến thức, chọn

lọc những nội dung nào trong bài để ghi, thể hiện dưới hình thức kết hợp hình

vẽ, chữ viết, màu sắc, vận dụng kiến thức được học qua sách vở vào cuộc sống

Bản đồ tư duy thực chất là một bản đồ mà không theo một khuôn mẫu hay

tỷ lệ nhất định mà là cách hệ thống kiến thức tạo ra một bài học sinh động, đầymàu sắc và thực sự hiệu quả Học tập theo Bản đồ tư duy phát huy tính tích cựcnhiều nhất trong việc ôn tập Khi học sinh trở thành chủ thể, thành nhân vật trungtâm trong mỗi bài học, các em sẽ trở nên hào hứng và hăng say hơn trong họctập

a2 Giáo viên trở thành người hướng dẫn, hỗ trợ

Trước đây, giáo viên vẫn thường sử dụng Bản đồ để hệ thống kiến thứccho học sinh nhưng học sinh vẫn là người tiếp thu một cách thụ động Giờ đây,thông qua việc giáo viên hướng dẫn lập Bản đồ tư duy, học sinh sẽ tự phát huykhả năng sáng tạo của mình bằng cách tự vẽ, tự phân bố và thể hiện nội dung bàihọc qua Bản đồ tư duy Đến tiết học sau, chỉ cần nhìn vào Bản đồ, các em có thểnhớ được những phần trọng tâm của bài học Việc vận dụng Bản đồ tư duy tronghọc tập sẽ dần hình thành cho học sinh tư duy mạch lạc, hiểu biết vấn đề một cáchsâu sắc, có cách nhìn vấn đề một cách hệ thống, khoa học

Trong dạy học: Việc sử dụng Bản đồ tư duy huy động tối đa tiềm năngcủa bộ não, giúp học sinh học tập tích cực, hỗ trợ hiệu quả các phương pháp dạyhọc

Vận dụng Bản đồ tư duy trong dạy học, giáo viên giúp học sinh có thóiquen tự tay ghi chép hay tổng kết một vấn đề, một chủ đề đã đọc – đã học, theocách hiểu của học sinh với dạng Bản đồ tư duy mà các em tự thiết lập

Sau khi cho học sinh làm quen với một số Bản đồ tư duy có sẵn, giáoviên đưa ra một chủ đề chính, đặt chủ đề này ở vị trí trung tâm bảng (hoặc vàotrang vở, tờ giấy) rồi đặt câu hỏi gợi ý để học sinh vẽ tiếp các nhánh cấp 1, cấp

2, cấp 3 Mỗi bài học được tự vẽ kiến thức trọng tâm trên một trang giấy, giúphọc sinh dễ ôn tập, dễ xem lại kiến thức khi cần

Đối với học sinh: học sinh thường xuyên tự lập Bản đồ tư duy sẽ pháttriển khả năng thẩm mỹ do việc thiết kế nó phải bố cục màu sắc, các đường nét,các nhánh sao cho đẹp, sắp xếp các ý tưởng khoa học, ngắn gọn, súc tích… Và

đó chính là để học sinh “Học cách học”: Học sinh được học để tích lũy kiếnthức, nhưng từ trước đến nay học sinh chưa biết lĩnh hội những kiến thức lịch sửmột cách có hiệu quả

Khái niệm của Bản đồ tư duy: Nguyên lý hoạt động theo nguyên tắcliên tưởng “ý này gợi ý kia” của bộ não Học sinh có thể tạo một Bản đồ tư duy

ở dạng đơn giản theo nguyên tắc phát triển ý: từ một chủ đề tạo ra nhiều nhánhlớn, từ mỗi nhánh lớn lại tỏa ra nhiều nhánh nhỏ và cứ thế mở rộng ra vô tận.(Cách vẽ cũng rất giản đơn và còn rất nhiều tiện ích khác khiến cho Bản đồ tưduy ngày càng trở nên phổ biến toàn cầu)

a3 Những lưu ý học sinh khi thiết lập Bản đồ tư duy

Màu sắc cũng có tác dụng kích thích bộ não như hình ảnh Tuy nhiên,

học sinh cũng không cần phải sử dụng quá nhiều màu sắc Học sinh có thể chỉcần dùng một hai màu nếu thích và muốn tiết kiệm thời gian

Nếu học sinh thấy mất quá nhiều thời gian để tô đậm màu trong mộtnhánh, thì học sinh có thể gạch chéo, đánh dấu cộng, hay chấm bi trong đó –cách này rất mới mẻ và tốn ít thời gian

Vẽ nhiều nhánh cong hơn là đường thẳng để tránh sự buồn tẻ, tạo sự mềm mại, cuốn hút.

Khi học sinh sử dụng những từ khóa riêng lẻ, mỗi từ khóa đều không bịràng buộc, do đó nó có khả năng khơi dậy các ý tưởng mới, các suy nghĩ mới

Nếu trên mỗi nhánh học sinh viết đầy đủ cả câu thì sẽ dập tắt khả năng gợi mở và liên tưởng của bộ não Não của học sinh sẽ mất hết hứng thú khi tiếp

nhận một thông tin hoàn chỉnh Vì vậy, trên mỗi nhánh học sinh chỉ viết một,hai từ khóa mà thôi Khi đó, học sinh sẽ viết rất nhanh và khi đọc lại, não củahọc sinh sẽ được kích thích làm việc để nối kết thông tin và nhờ vậy, thúc đẩynăng lực gợi nhớ và dần dần nâng cao khả năng ghi nhớ của học sinh

b Học tập Lịch sử với công cụ Bản đồ tư duy

b.1 Giới thiệu đôi nét về Bản đồ tư duy

Bản đồ tư duy (Mind Map) là hình thức ghi chép sử dụng màu sắc, hìnhảnh nhằm tìm tòi đào sâu, mở rộng một ý tưởng, tóm tắt những ý chính của mộtnội dung, hệ thống hoá một chủ đề Nó là một công cụ tổ chức tư duy được tácgiả Tony Buzan (Anh) nghiên cứu kỹ lưỡng và phổ biến rộng khắp thế giới

Tony Buzan sinh năm 1942, chuyên gia hàng đầu thế giới về nghiên cứuhoạt động của bộ não và là cha đẻ của Mind Map

Phương pháp tư duy của ông được dạy và sử dụng ở khoảng 500 tậpđoàn, công ty hàng đầu thế giới; hơn 250 triệu người sử dụng phương phápMind Map của Tony Buzan; khoảng hơn 3 tỷ người đã từng xem và nghechương trình của ông (ông đã từng sang Việt Nam năm 2007 để nói chuyện vềlĩnh vực nghiên cứu của mình)

Việc phát triển tư duy cho học sinh luôn là một trong những ưu tiênhàng đầu của những người làm công tác giáo dục Nhằm hướng học sinh đếnmột phương cách học tập tích cực và tự chủ, giáo viên không những cần giúphọc sinh khám phá các kiến thức mới mà còn phải giúp học sinh hệ thống đượcnhững kiến thức đó Việc xây dựng được một “hình ảnh” thể hiện mối liên hệgiữa các kiến thức sẽ mang lại những lợi ích đáng quan tâm về các mặt: ghi nhớ,phát triển nhận thức, tư duy, óc tưởng tượng và khả năng sáng tạo…Một trongnhững công cụ hết sức hữu hiệu để tạo nên các “hình ảnh liên kết” là Bản đồ tưduy

b.2 Nguyên lý và công dụng của Bản đồ tư duy trong dạy học

Bản đồ tư duy (Mind Map) là một hình thức ghi chép sử dụng màu sắc

và hình ảnh, để mở rộng và đào sâu các ý tưởng Kỹ thuật tạo ra loại bản đồ nàyđược gọi là Mind Mapping và được phát triển bởi Tony Buzan vào những năm1960

Ở vị trí trung tâm sơ đồ là một hình ảnh hay một từ khóa thể hiện một ýtưởng hay khái niệm chủ đạo Ý trung tâm sẽ được nối với các hình ảnh hay từkhóa cấp 1 bằng các nhánh chính, từ các nhánh chính lại có sự phân nhánh đếncác từ khóa cấp 2 để nghiên cứu sâu hơn Cứ thế, sự phân nhánh cứ tiếp tục vàcác khái niệm hay hình ảnh luôn được nối kết với nhau Chính sự liên kết này sẽtạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõràng

Những yếu tố đã làm cho Bản đồ tư duy có tính hiệu quả cao và nềntảng của chúng là:

Bản đồ tư duy đã thể hiện ra bên ngoài cách thức mà não bộ chúng tahoạt động Đó là liên kết, liên kết và liên kết Mọi thông tin tồn tại trong não bộcủa con người đều cần có các mối nối, liên kết để có thể được tìm thấy và sửdụng Khi có một thông tin mới được đưa vào, để được lưu trữ và tồn tại, chúngcần kết nối với các thông tin cũ đã tồn tại trước đó

Bản đồ tư duy có nhiều ưu điểm đó là: giúp ta khai phá tiềm năng vô tậncủa bộ não Bản đồ tư duy là công cụ để ta làm chủ với cuộc sống như: ghi nhớ,quản lý, sáng tạo, lập kế hoạch… Việc sử dụng các từ khóa, chữ số, màu sắc vàhình ảnh đem lại một công dụng lớn cho não Sự kết hợp đó sẽ làm tăng cườngcác liên kết giữa hai bán cầu đại não đưa lại kết quả là tăng cường trí tuệ và tínhsáng tạo của chủ nhân bộ não

Bản đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong học tập ở trường phổ thông,

sẽ giúp học sinh trình bày các ý tưởng một cách rõ ràng, suy nghĩ sáng tạo, họctập thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học hay một cuốn sách, hệthống lại kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới…

sử dụng thành thạo và hiệu quả Bản đồ tư duy trong học tập sẽ mang lại nhiềukết quả tốt và đáng khích lệ trong học tập của học sinh Học sinh sẽ học đượcphương pháp học tập, tăng tính chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy Giáoviên sẽ tiết kiệm được thời gian, tăng sự linh hoạt trong bài giảng, và quan trọngnhất sẽ giúp học sinh nắm được kiến thức thông qua một “Bản đồ” thể hiện cácliên kết chặt chẽ của tri thức Cái hay của Bản đồ tư duy ở chỗ, nó giúp học sinh

có cái nhìn tổng thể, không bỏ sót các ý tưởng, từ đó học sinh có thể đánh sốthứ tự các kiến thức để sắp xếp có lôgic hiệu quả

Bản đồ tư duy còn có các công dụng:

+ Ghi chú: khi thông tin được gợi ra, Bản đồ tư duy giúp học sinh tổchức thông tin theo một hình thức mà dễ dàng được xuất hiện và ghi nhớ

+ Gợi nhớ: bất cứ khi nào thông tin được xuất hiện trong bộ não, thì Bản

đồ tư duy cho phép các ý tưởng được ghi lại rất nhanh

+ Sáng tạo: bất cứ khi nào học sinh muốn khích lệ sự sáng tạo, Bản đồ tưduy sẽ giúp giải phóng cách suy diễn cổ điển theo phương thức ghi chép sự kiệntheo dòng, cho phép các ý tưởng mới được hình thành nhanh chóng theo luồng

tư duy xuất hiện

c Hướng dẫn lập Bản đồ tư duy trong học tập môn Lịch sử

c1 Một số hướng dẫn chung khi lập Bản đồ tư duy.

- Bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề Tại sao lại phải dùng hình ảnh?

Vì một hình ảnh có thể diễn đạt được cả ngàn từ và giúp học sinh sử dụng trítưởng tượng của mình Một hình ảnh ở trung tâm sẽ giúp các em tập trung đượcvào chủ đề và làm cho học sinh hưng phấn hơn ( Hình ảnh trung tâm có thể làmột chủ đề, một vấn đề, một giai đoạn, một thời kì lịch sử……)

- Từ hình ảnh trung tâm học sinh thiết lập nội dung của các nhánh cấp 1, cấp 2,cấp 3 v.v……Để dễ liên tưởng và khắc sâu kiến thức, học sinh có thể dùng hìnhảnh, kí hiệu để thể hiện cạnh nội dung

- Luôn sử dụng màu sắc: vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình ảnh.

- Nối các nhánh chính (cấp 1) đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh cấp 2 đến

các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2…bằng các đường kẻ.Các đường kẻ ở gần hình ảnh trung tâm thì càng được tô đậm hơn, dày hơn Khihọc sinh nối các đường với nhau, bộ não làm việc bằng sự liên tưởng, từ đó sẽhiểu và nhớ nhiều kiến thức hơn

- Mỗi từ / hình ảnh / ý nên đứng độc lập và được nằm trên một đường kẻ.

- Học sinh có thể tạo ra một kiểu bản đồ cho riêng mình (về kiểu vẽ, màu sắc,

cách lựa chọn hình ảnh, kí hiệu…)

- Nên dùng các đường kẻ cong ( hạn chế đường kẻ thẳng) vì các đường cong

được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn

BẢN ĐỒ TƯ DUY MINH HỌA Bài 1: SỰ HÌNH THÀNH TRẬT TỰ THẾ GIỚI MỚI SAU CHIẾN

TRANH THẾ GIỚI THỨ HAI

Bản đồ tư duy là sản phẩm riêng của học sinh: một khi học sinh hiểu

cách tạo ra những ghi chú trong Bản đồ tư duy, học sinh có thể phát huy các quytắc của riêng mình để làm cho nó tốt hơn Những đề nghị sau đây có thể giúpcác em đạt hiệu quả cao khi thiết lập Bản đồ tư duy:

* Sử dụng những từ ngữ đơn giản để thể hiện thông tin: Hầu hết các

từ trong cách viết bình thường đều là nhồi nhét, bởi vì chúng đảm bảo rằngthông tin được chuyển tải đúng ngữ cảnh và trong một dạng thức dễ đọc TrongBản đồ tư duy, những từ khóa có ý nghĩa có thể chuyển tải cùng ý nghĩ như thếmột cách rõ ràng hơn Những từ dư thừa chỉ làm Bản đồ lộn xộn hơn

* Chữ in: Cách viết dính nhau hoặc không rõ ràng sẽ khó đọc hơn.

* Sử dụng màu sắc để tách các ý khác nhau: Điều này sẽ giúp học

sinh tách các ý ra khi cần thiết Nó cũng giúp học sinh làm Bản đồ trực quanhơn để gợi nhớ lại kiến thức Màu sắc cũng giúp cho việc sắp xếp các chủ đềkhoa học hơn

* Sử dụng những ký hiệu và hình ảnh: Khi một ký hiệu hoặc hình ảnh

có ý nghĩa gì đó với học sinh, hãy sử dụng chúng Hình ảnh có thể giúp học sinhnhớ thông tin hiệu quả hơn là từ ngữ

* Sử dụng liên kết đan chéo: Thông tin trong một phần của Bản đồ tư

duy có thể liên quan đến phần khác Khi đó, học sinh có thể vẽ những đường

thẳng để chỉ ra sự liên quan đan chéo Việc này sẽ giúp cho học sinh thấy mứcảnh hưởng một phần trong chủ đề đến các phần khác.

* Chú ý: lập Bản đồ tư duy là một cách thức cực kỳ hiệu quả để ghi

chú Các Bản đồ tư duy không chỉ cho thấy các thông tin mà còn cho thấy cấutrúc tổng thể của một chủ đề và mức độ quan trọng của những phần riêng lẻtrong đó đối với nhau Nó giúp học sinh liên kết các ý tưởng và tạo các kết nốivới các ý khác

c2 Ví dụ minh họa: Hướng dẫn học sinh lập Bản đồ tư duy bài 6 NƯỚC MỸ

- Công nghiệp chiếm 56,5% thế giới

- Nông nghiệp bằng 2 lần các nước Anh, Pháp, Ý, Đức, Nhật cộng lại

- Tài chính : chiếm ¾ dự trữ vàng của thế giới

- GTVT: chiếm hơn 50% số tàu bè đi lại trên mặt biển

Chiếm gần 40% tổng sản phẩm kinh tế thế giới Hai mươi năm sau chiến

tranh, Mỹ trở thành trung tâm kinh tế -tài chính lớn nhất thế giới

a2 Nguyên nhân phát triển

- Lãnh thổ rộng lớn, tài nguyên phong phú, nhân lực dồi dào, trình độ kĩ thuật cao, năng động sáng tạo…

- Mỹ lợi dụng chiến tranh để làm giàu, thu lợi nhuận từ buôn bán vũ khí

- Áp dụng những thành tựu khoa học-kĩ thuật hiện đại để nâng cao năng suất laođộng hạ giá thành sản phẩm, điều chỉnh cơ câú sản xuất hợp lí

- Các tổ hợp công nghiệp, quân sự, các công ty tập đoàn tư bản Mỹ có sức sản xuất, cạnh tranh lớn và có hiệu quả

- Các chính sách và biện pháp điều tiết của nhà nước có hiệu quả

- Khó khăn: khoảng cách giàu nghèo quá lớn (400 người có thu nhập 185 triệuUSD tương phản với 25 triệu người sống dưới mức nghèo) tỉ trọng kinh tế Mỹtrong kinh tế thế giới giảm