skkn một vài kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác có hiệu quả biểu đồ khí hậu môn địa lí lớp 7,8

Song làm thế nào để hướng dẫn học sinh khai thác và sử dụng cóhiệu quả các loại biểu đồ, bản đồ… có hiệu quả, đây là một câu hỏi được nhiều giáo viên quantâm, đó cũng là vấn đề trăn trở,

MỘT VÀI KINH NGHIỆM HƯỚNG DẪN HỌC SINH KHAI THÁC CÓ HIỆU

QUẢ BIỂU ĐỒ KHÍ HẬU Ở MÔN ĐỊA LÍ LỚP 7, 8

I Phần mở đầu

I.1, Lí do chọn đề tài

Ngày nay phương tiện, thiết bị kỹ thuật dạy học được sử dụng rộng rãi theo nhữngphương pháp dạy học tích hợp Các phương tiện dạy học một mặt làm thay đổi phương phápdạy học truyền thống, mặt khác đây là nguồn kiến thức quyển sách giáo khoa thứ hai, gópphần đổi mới nội dung dạy học và mở rộng thêm khả năng lĩnh hội tri thức khoa học hiện đại.Hướng đổi mới của phương pháp dạy học hiện nay là tích cực hoá hoạt động học tập của họcsinh, khơi dậy và phát huy khả năng tự học nhằm hình thành cho học sinh tính độc lập sángtạo, nâng cao khả năng phát hiện và giải quyết vấn đề, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức

đã học vào thực tiễn, tác động đến tình cảm đem lại niềm tin, hứng thú học tập cho học sinh.Chương trình sách giáo khoa mới hiện nay đã thể hiện cách học mới của học sinh Từ nhữnghình ảnh trực quan sinh động đến tư duy trừu tượng đến thực tiển hình thành nên khái niệm,quy luật, mối liên hệ nhân quả để tìm ra kiến thức bài học Điều đó đòi hỏi người giáo viênphải đổi mới phương pháp dạy học phù hợp với nội dung sách giáo khoa hiện hành Thực tếhiện nay ở các trường THCS, việc thực hiện giảng dạy theo phương pháp mới còn nhiều điềutrăn trở Đối với bộ môn Địa lí hiện nay, nội dung sách giáo khoa không những đòi hỏi ngườigiáo viên phải nghiên cứu kĩ, phải đổi mới hình thức kiểm tra đánh giá học sinh, phải sử dụng

có hiệu quả các phương tiện dạy học và quan trọng là đổi mới phương pháp dạy học, phải có

sự kết hợp nhuần nhuyển, có sự tích hợp các phương pháp dạy học lúc đó hiệu quả tiết dạymới đạt như mong muốn Song làm thế nào để hướng dẫn học sinh khai thác và sử dụng cóhiệu quả các loại biểu đồ, bản đồ… có hiệu quả, đây là một câu hỏi được nhiều giáo viên quantâm, đó cũng là vấn đề trăn trở, suy nghĩ của bản thân Thực tế hiện nay học sinh khai thác nộidung kiến thức qua biểu đồ nói chung và biểu đồ khí hậu nói riêng vẫn còn hạn chế

Chính vì vậy bản thân tôi chọn đề tài “Một vài kinh nghiệm hướng dẫn học sinh khai thác có hiệu quả biểu đồ khí hậu ở môn Địa lí lớp 7,8”

I 2, Mục tiêu, nhiệm vụ của đề tài

Mục tiêu của đề tài: Giúp cho học sinh tự rèn luyện kĩ năng khai thác kiến thức từ biểu đồ

khí hậu trong giờ học trên lớp, ở nhà và tự trả lời các câu hỏi liên quan đến biểu đồ khí hậu

Nhiệm vụ của đề tài: Tìm hiểu kiến thức qua biểu đồ khí hậu để giải quyết những vướng

mắc, lúng túng của học sinh Vì đây là một dạng khai thác kiến thức khó, trừu tượng nên tôichỉ đi sâu khai thác một số đối tượng trong phần khí hậu (như phân tích, so sánh nhiệt độ vàlượng mưa)

I.3, Đối tượng nghiên cứu: Đề tài này thực hiện cho đối tượng là học sinh lớp 7, 8 trong

học tập môn địa lý và áp dụng cho một số bài học thuộc phần địa lý tự nhiên đặc biệt phần khíhậu( chủ yếu là đối tượng: nhiệt độ, lượng mưa, …) Trong đề tài này Tôi chỉ đi sâu hướng dẫncho học sinh khai thác, phân biệt được các môi trường địa lí như: Môi trường đới nóng, môitrường đới ôn hòa, môi trường hoang mạc…Lớp 7, Khu vực Đông Nam Á …lớp 8

I.4, Giới hạn phạm vi nghiên cứu: kĩ năng khai thác kiến thức từ biểu đồ khí hậu (Lớp

7, 8)” qua các năm tôi dạy:

- Năm học: 2013-2014: Từ 7A1- 7A3

- Năm học: 2013-2014: Từ 8A1- 8A8

I.5, Phương pháp nghiên cứu: Phương pháp quan sát, PP trải nghiệm thực tế, PP nghiên

cứu tài liệu

II Phần nội dung:

II 1, Cơ sở lí luận:

Để góp phần thực hiện mục tiêu giáo dục, đào tạo học sinh thành những con người tíchcực, năng động và sáng tạo có khả năng tiếp thu những tri thức hiện đại và biết vận dụngnhững tri thức đó vào cuộc sống thì việc hướng dẫn học sinh khai thác, sử dụng có hiệu quảbiểu đồ đóng vai trò rất quan trọng

Việc rèn luyện tư duy cho học sinh trong thực tế học tập là dựa vào việc tự trả lời các câu hỏi và thực hiện các bài tập trong sách giáo khoa, sách bài tập và từ thực tế môi trường xung quanh đặt ra Và khi đã có các kĩ năng tư duy tốt thì học sinh sẽ có khả năng vận dụng chúng một cách linh hoạt để trả lời các câu hỏi

Học sinh có thể khai thác kiến thức dưới sự tổ chức,hướng dẫn của giáo viên Đặc biệt ở SGK địa lí lớp 7,8 biểu đồ khí hậu chiếm một số lượng rất lớn nội dung kiến thức

được trình bày có bài được phối hợp cả kênh chữ và biểu đồ, có những bài kiến thức

chỉ được thể hiện qua các biểu đồ Vì vậy “ hướng dẫn học sinh khai thác có hiệu quả biểu

đồ khí hậu ở môn Địa lí lớp7,8”

là một vấn đề rất cần thiết Có được những kĩ năng đó học sinh không những học tập

tiếp thu tốt mà còn tạo điều kiện thuận lợi để các em học tập ở các lớp trên

II 2, Thực trạng

a Thuận lợi và khó khăn

- Thuận lợi: Nhà trường có nhiều điều kiện thuận lợi để hỗ trợ cho giáo viên trong giảng

dạy như trang bị phòng máy chiếu, phòng bản đồ, sách tham khảo Trong thực tế giảng dạyhầu như bài nào cũng có yêu cầu sử dụng bản đồ, biểu đồ

- Khó khăn: Một số biểu đồ phục vụ cho giáo viên trong quá trình giảng dạy chưa nhiều,

nhất là biểu đồ khí hậu Học sinh chưa thấy được tầm quan trọng của khai thác kiến thức từbiểu đồ nên chưa quan tâm đúng mức đến việc học, trong chờ vào giáo viên khai thác làchép…

b Thành công, hạn chế

- Thành công: Nhận thức được vai trò quan trọng của biểu đồ đã có một số đề tài hướng

dẫn học sinh khai thác bản đồ, biểu đồ…nhưng mỗi đề tài đề cập tới một mảng riêng và chưa

có đề tài nào đi sâu vào một phần cụ thể Với đề tài của tôi ngoài việc hướng dẫn học sinhkhai thác biểu đồ địa lý tự nhiên tôi còn đi sâu vào phần khí hậu mà chưa có đề tài nào đề cậpđến một cách rõ ràng, và đây cũng là phần được xem là khó khai thác nhất khi sử dụng màhọc sinh gặp nhiều lúng túng

- Hạn chế: Mức độ khai thác kiến thức của học sinh chưa sâu, chưa biết phân tích kĩ từng

đối tượng khí hậu để rút ra kết luận chung

c Mặt mạnh, mặt yếu

- Mặt mạnh: Giáo viên là người hướng dẫn học sinh quan sát, khai thác từng đơn vị kiến

thức, phát huy được khả năng khai thác nội dung bài học của học sinh Học sinh có lực họckhá giỏi đòi hỏi tìm hiểu các đối tượng địa lí từ bản đồ, biểu đồ… sâu hơn

- Mặt yếu: Học địa lí của một số học sinh còn mang tính thuộc lòng, ít suy nghĩ, ghi nhớ

máy móc…

d Nguyên nhân, các yếu tố tác động

Sự thành công trong việc khai thác kiến thức bản đồ, biểu đồ là rất khó, biết cách tìm kiếmthông tin từ các biểu đồ riêng lẻ hoặc đối chiếu so sánh từ các biểu đồ với nhau trên cơ sở đó

mà nắm vững tri thức, phát triển tư duy và kĩ năng sử dụng biểu đồ Học sinh phát triển được

kĩ năng sử dụng bản đồ, lấy kiến thức của bài từ biểu đồ, nhớ sâu nội dung bài mà không cầnghi nhớ máy móc nhanh quên và thường dẫn tới tình trạng học vẹt Một số học sinh chưa biếtkhai thác kiến thức từ biểu đồ nên giáo viên mất rất nhiều thời gian để hướng dẫn

e Phân tích, đánh giá các vấn đề về thực trạng mà đề tài đã đặt ra

Học sinh lớp 7 mới làm quen với biểu đồ khí hậu nên giáo viên hướng dẫn cụ thể chi tiếtnhững tiết học có liên quan về sử dụng và khai thác biểu đồ

Biểu đồ địa lí có nhiều loại, mỗi loại biểu đồ có công dụng riêng, là công cụ để chuyểntải các số liệu và bảng biểu thống kê, tạo điều kiện cho việc đối chiếu và so sánh, phân tíchcác số liệu (tư liệu) được dễ dàng và sinh động hơn

Giáo viên đưa ra khái niệm biểu đồ khí hậu (nếu học sinh chưa biết) “ Biểu đồ là sự môhình hóa các số liệu thống kê, cho phép diễn đạt một cách dễ dàng và trực quan về đặc trưng

số lượng của các đối tượng và hiện tượng địa lí để thể hiện tiến trình của các hiện tượng, mốiliên hệ và tương quan về thành phần trong một tổng thể của các hiện tượng địa lí” Biểu đồ khí hậu thường được thể hiện gồm có hai trục tung ở hai bên và một trục hoành Một trục tung bên phải biểu diễn nhiệt độ, tính bằng 0C

Một trục tung bên trái biểu diễn lượng mưa, tính bằng mm

Trục hoành được chia đều 12 phần , mỗi phần là một tháng và ghi lần lượt từ trái sangphải, từ tháng 1 đến tháng 12

Đường biểu diễn biến của nhiệt độ trong năm được thể hiện bằng đường cong màu đỏnối nhiệt độ trung bình các tháng trong năm.

Biểu diễn diễn biến lượng mưa hàng tháng được thể hiện bằng hình cột màu xanh nối lượng mưa trung bình các tháng trong năm

Sau khi học sinh hiểu khái niệm biểu đồ khí hậu, cách thể hiện các yếu tố nhiệt

độ, lượng mưa trên biểu đồ, mới tiến hành hướng dẫn học sinh các bước đọc và khai

thác kiến thức qua biểu đồ:

Để đo tính nhiệt độ, lượng mưa giáo viên cần hướng dẫn học sinh dựa vào các trục để

đo các trị số Chẳng hạn khi xác định nhiệt độ các tháng, cần dùng thước đặt đúng ở điểm tháng cần đo gặp đường biểu diễn nhiệt độ ở điểm nào, đặt thước vào điểm đó là vuông gócvới trục biểu diễn nhiệt độ (0C) và đọc trị số trên trục nhiệt độ

Muốn biết nhiệt độ cao nhất, thấp nhất, dùng thước đặt đúng vào điểm cao nhất và thấp nhất của đường biểu diễn nhiệt độ vuông góc với trục nhiệt độ, đọc trị số

Muốn biết nhiệt độ cao nhất, thấp nhất vào tháng nào, chỉ cần kéo từ điểm cao nhất,thấp nhất của đường biểu diễn nhiệt độ xuống vuông góc với trục ngang (tháng)

Để đo tính lượng mưa các tháng, dùng thước kẻ đặt sát đầu cột từng tháng

vuông góc với trục lượng mưa, đọc trị số trên trục lượng mưa Căn cứ vào độ cao của cáccột để xác định được tháng mưa nhiều, tháng mưa ít, mùa mưa, mùa khô

Đối chiếu, so sánh, phân tích các số liệu thu thập được

Để có thể biết được diễn biến khí hậu ở địa phương đó trước hết phải cho học sinh biết về các tiêu chí làm căn cứ như sau:

- Dưới - 5oC là quá rét

* Về lượng mưa:

- Trên 100 mm là tháng mưa (trung bình năm 1200 mm – 2500 mm)

- Từ 50 mm đến 100 mm là tháng khô (trung bình năm 600 – 1200 mm)

- Từ 25 mm đến 50 mm là tháng hạn (trung bình năm 300 đến 600 mm)

- Dưới 25 mm là tháng kiệt (thường chỉ có vùng hoang mạc với lượng mưa

trung bình dưới 300 mm)

Thực trạng trước khi sử dụng các giải pháp, biện pháp của đề tài.

Số liệu thống kê ở đầu năm học 2013- 2014 như sau:

Khai tháctốt

II.3, Giải pháp, biện pháp:

a Mục tiêu của giải pháp, biện pháp.

Những giải pháp biện pháp được nêu trong đề tài nhằm mục đích giúp học sinh hiểu sâu

kiến thức hơn và mang lại hiệu quả cao trong môn học

b Nội dung và cách thức thực hiện giải pháp, biện pháp.

b.1 Đối với giáo viên:

* Tổ chức học sinh khai thác biểu đồ khí hậu Hướng dẫn học sinh khai thác biểu đồ khíhậu có hiệu quả cần thực hiện các bước sau :

Thứ nhất : Phải đọc tên biểu đồ để biết được: biểu đồ thể hiện nội dung gì? các đại lượng

được thể hiện trên biểu đồ là gì? Màu sắc biểu thị của các đại lượng đó? trên lãnh thổ nào? vàothời gian nào? chúng được thể hiện như thế nào? trị số các đại lượng?

Thứ hai : Phải đối chiếu so sánh các trị số và nhận xét các đối tượng sau đó tìm ra mối

quan hệ giữa các yếu tố được thể hiện trên biểu đồ để rút ra nhận xét khái quát Để có thời gianphân tích giáo viên nên cho học sinh thành lập nhóm

Ví dụ : Bài 6 Môi trường nhiệt đới( SGK Địa lí 7 trang 20) Giáo viên phân lớp thành 2 nhóm ( nhóm 1: phân tích biểu đồ khí hậu trạm Ma –la- can; nhóm 2: phân tích biểu đồ khí hậu trạmGia –mê- na )

* Soạn giáo án và chuẩn bị phương tiện dạy học phải đồng bộ đây là giải pháp có tác

dụng làm tăng hiệu quả giờ dạy Bởi thường dạy một bài về khai thác kiến thức qua biểu đồkhí hậu nếu giáo viên soạn giáo án sơ lược, đơn giản và thiếu đồ dùng dạy học sẽ tạo ra sựnhàm chán cho cả người dạy lẫn người học Do vậy soạn giáo án theo hướng tích cực hoá hoạtđộng hoạt động học tập của học sinh thông qua hệ thống câu hỏi hướng dẫn học sinh làm việcvới lược đồ, biểu đồ khí hậu và cùng thảo luận qua phiếu theo phương pháp lấy học sinhlàm trung tâm, người giáo viên cần phải đọc kĩ nội dung bài học, nắm chắc nội dung của bài,phương pháp giảng dạy của bài Thông qua bài học, giáo viên hướng dẫn học sinh cách đọc,

xử lí, khai thác phân tích biểu đồ Tuy nhiên, giáo viên cũng cần phải căn cứ vào từng đốitượng học sinh trong lớp học, đặc biệt là đối tượng học sinh yếu kém , giáo viên cần hướngdẫn cụ thể có thể bằng những câu hỏi gợi mở để giúp học sinh dễ dàng nắm kiến thức bài học,giáo viên cần phải phân loại hệ thống câu hỏi ra nhiều loại : câu hỏi dành cho học sinh khágiỏi, câu hỏi dành cho học sinh trung bình và đặc biệt là câu hỏi dành cho đối tượng học sinhyếu kém, giáo viên cần đưa ra những câu hỏi mang tính chất gợi mở để giúp học sinh khaithác kiến thức một cách chủ động hơn

Ví dụ : Bài 33 : Các khu vực Châu Phi – ( SGK Địa lí 7 trang 105) Khi giáo viên đưa racâu hỏi : Tại sao phần lớn Bắc Phi và Nam Phi đều nằm trong môi trường nhiệt đới nhưng khíhậu của Nam Phi lại ẩm và dịu hơn khí hậu của Bắc Phi?

Đây là câu hỏi khó do vậy giáo viên cần đưa ra câu hỏi gợi ý

- Diện tích khu vực Nam Phi như thế nào rộng hay hẹp, tiếp giáp?

- Ở phía đông của Nam Phi chụi ảnh hưởng của dòng biển nào?

- Ở phía đông của Nam Phi có loại gió nào đang hoạt động? Nhằm giúp đối tượng học sinhyếu kém dễ dàng rút ra được kết luận tại sao khí hậu của Nam Phi lại ẩm và diụ hơn khí hậucủa Bắc Phi?

* Hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà: Đây là một khâu quan trọng, việc hướngdẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà giúp các em nắm được nội dung bài học, đồng thời dễ dàngtiếp nhận kiến thức mới, người giáo viên phải hướng dẫn học sinh chuẩn bị bài ở nhà chu đáo

* Tổ chức học sinh thảo luận nhóm: Giúp học sinh cùng nhau hợp sức để hoàn thànhnội dung bài học, giúp đỡ nhau trong học tập Đối với dạng bài khó : chẳng hạn biểu đồ nhiệt

độ và lượng mưa ở (Bài tập 1 SGK Địa lí 7 trang 59) Bài 18 Thực hành: Nhận biết đặc điểmmôi trường đới ôn hoà, đây là dạng biểu đồ khó do vậy giáo viên cho học sinh thảo luận đểtìm ra sự khác biệt về đặc điểm khí hậu ôn đới lục địa, địa trung hải và ôn đới hải dương.Đồng thời xác định vị trí của chúng trên bản đồ Để thảo luận đạt kết quả tốt giáo viên phânlớp thành 3 nhóm (mỗi nhóm phân tích một biểu đồ )

- Nhóm 1: Phân tích biểu đồ nhiệt độ lượng mưa ở hình A ( 55045’B) Cụ thể:

+ Đường biểu diễn nhiệt độ trong năm tăng cao mấy lần? Biên độ nhiệt?

+ Nhiệt độ quanh năm khoảng bao nhiêu? Có mấy tháng nhiệt độ dưới 0oC vào mùa nào? + Lượng mưa trong năm như thế nào? Có mấy tháng mưa ít hay dưới dạng tuyết rơi, mưanhiều vào mùa nào? Rút ra đặc điểm cơ bản của khí hậu đới lạnh

- Nhóm 2: Phân tích biểu đồ nhiệt độ lượng mưa ở hình B ( 36043’B) Cụ thể:

+ Đường biểu diễn nhiệt độ tăng cao mấy lần trong năm? Biên độ nhiệt?

+ Nhiệt độ quanh năm khoảng bao nhiêu? Có mấy tháng nhiệt độ dưới 0oC

+ Lượng mưa trong năm như thế nào? mưa nhiều vào mùa nào? Rút ra đặc điểm cơ bản củakhí hậu Địa Trung Hải

- Nhóm 3: Phân tích biểu đồ nhiệt độ lượng mưa ở hình C ( 51041’B) Cụ thể:

+ Đường biểu diễn nhiệt độ trong năm tăng cao mấy lần? Biên độ nhiệt?

+ Nhiệt độ quanh năm khoảng bao nhiêu? Cao vào mùa nào?

+ Lượng mưa trong năm như thế nào? Sự phân bố mưa ra sao? Tập trung vào mùa nào? Rút rađặc điểm cơ bản của khí hậu ôn đới hải dương

Từ phân tích trên giáo viên cho học sinh rút ra những đặc điểm khác nhau về khí hậu đới lạnh,địa trung hải và ôn đới hải dương

b 2, Đối với học sinh: Học sinh phải có SGK, tập bản đồ để sử dụng tại lớp trong tất cả

các tiết học địa lí ở trên lớp, cũng như ở nhà Biết sử dụng để khai thác kiến thức bài học, sửdụng các kĩ năng đọc, hiểu vận dụng giải thích các hiện tượng địa lí và biết liên hệ các trangcùng sử dụng trong một bài Dành thời gian thích đáng để làm việc với biểu đồ, tham gia tíchcực vào các hoạt động giáo viên đưa ra có liên quan

Thực hiện giải pháp học sinh làm việc tích cực (dưới sự hướng dẫn của giáo viên) để tìm

ra kiến thức mới không gây ra sự nhàm chán Kết quả là học sinh cảm thấy nhẹ nhàng thoảimái Học sinh tích cực làm việc nâng cao được kĩ năng phân tích lược đồ, biểu đồ khí hậu hơnnữa học sinh có điều kiện để hệ thống lại kiến thức, cũng cố và nâng cao sự hiểu biết tính chủđộng biết vận dụng so sánh liên hệ thực tế

b.3, Một vài kinh nghiệm trong quá trình giảng dạy

- Kĩ năng khai thác Bản đồ nói chung và khai thác biểu đồ khí hậu nói riêng là kĩ năng cơbản của môn Địa lý Nếu không nắm vững được kĩ năng này thì rất khó có thể hiểu và giảithích được các sự vật và hiện tượng địa lý đồng thời cũng rất khó có thể tự mình tìm được cáckiến thức địa lý khác

- Để biểu đồ trở thành trợ thủ đắc lực trong học tập, kiểm tra, thi học kì, … có hiệu quảhọc sinh phải nắm chắc kí hiệu, màu sắc…

- Thông thường khi phân tích hoặc đánh giá một đối tượng địa lý học sinh cần tái hiện vốn

tri thức địa lý đã có của bản thân vào việc khai thác biểu đồ Để trả lời bài một cách có hiệuquả học sinh cần làm theo những bước sau:

+ Bước 1: Đọc kĩ đề để tìm ra yêu cầu chính của đề bài

+ Bước 2: Xác định đúng biểu đồ cần sử dụng vào nội dung bài làm

+ Bước 3: Sử dụng dữ kiện nào để trả lời tốt yêu cầu của chính của đề bài (hệ thống kí hiệu,màu sắc, số liệu qua các biểu đồ…)

+ Bước 4: Phân tích nhận xét thông qua biểu đồ để có kết luận ngắn gọn, đúng nhất

- Giáo viên cần nhiều thời gian để chuẩn bị và sử dụng biểu đồ như thế nào cho có hiệu quả và

sử dụng câu hỏi làm sao để học sinh có thể trả lời tốt

- Trong quá trình sử dụng, khai thác cho học sinh nên đi từ thấp đến cao, từ đơn giản đếnphức tạp nhằm dẫn dắt học sinh từ biết sử dụng đến sử dụng thành thạo và nhanh chóng

* Một vài ví dụ cụ thể qua bài học, bài kiểm tra, chuẩn bị bài ở nhà…của các môi trường địa lí lớp 7, Đông Nam Á đất liền và hải đảo lớp 8

Bài 6: Môi trường nhiệt đới

Hình 6.1: Biểu đồ nhiệt đôn và lượng Hình 6.2: Biểu đồ nhiệt đôn và lượng

Mưa ở Ma- La- Can(Xu - đăng) Mưa ở Gia –mê- na (Sát)

- Giáo viên chia lớp thành 2 dãy: